Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Ottawa
http://www.archive.org/details/cataloguegnr38fran
f f
CATALOGUE GENERAL
DES
MANUSCRITS
DES BIBLIOTHÈQUES PUBLIQUES
DE FRANGE
L'auteur et les éditeurs déclarent réserver leurs droits de reproduction et de
traduction en France et dans tous les pays étrangers, y compris la Suède et
la Norvège.
Ce volume a été déposé au ministère de l'Intérieur ("section de la librairie)
CD février 1904,
P.AHIS. — I.MIMUMP:RIE PI,0N-N()UKKIT KT C'% 8, RUE GARANCIÉRK. 53(53.
MIMISTERE DE I/IIVISTUUCTIOM PIJBI-IQUE ET DES BEAUX-AIITS
CATALOGUE GÉNÉRAL
MANUSCRITS
DES BIBLIOTHÈQUES PUBLIQUES
DE FRANCE
DÉPARTEMENTS — TOME XXXVIII
REIMS
Par Henri LORIQUET
ARCHIVISTE DÉPARTEMENTAL HOX'ORAIRK
CONSERVATEUR DE LA BIBLIOTHÈQUE DE ROUEN
TOME I
PARIS
LIBRAIRIE PLON
flon-nourrit et C'% imprimeurs-éditeurs
8, RUE GARANCIÈRE— 6"
1904
Tous droits réservés
AVERTISSEMENT
Les tomes XXXVIII et XXXIX du Catalogue général des
manuscrits des Bibliothèques publiques de France^ série des
Départements^ contiennent la description des 2 114 manuscrits
et des deux collections d'autographes de la bibliothèque muni-
cipale de Reims. Commencé il y a de longues années, le cata-
logue des manuscrits est l'œuvre de M. Henri Loriquet ; on
regrettera que l'auteur n'ait pu joindre encore au présent
volume l'introduction étendue, dans laquelle il s'est proposé de
retracer en détail l'histoire des anciennes bibliothèques du
Chapitre et des abbayes de Saint-Thierry, de Saint-Denys,
de Saint-Nicaise, de Saint-Remi de Reims, etc.
Les notices des deux collections d'autographes ont été rédi-
gées par M. Henri Jadart et la Table générale des matières,
commune aux deux volumes, a été dressée par M. Henri
Labrosse.
Les tableaux de concordance des numéros de l'ancien cata-
logue des manuscrits de Reims, imprimés entre parenthèses
en tête de chaque notice, avec ceux du présent catalogue ont
été établis par M. Pierre Bouvier.
CO\(:ORDA\CE
DES IVLMKROS DE L ANCIEIV CATALOGUE DES MAIVSUGRITS DE REIMS
AVEC CEUX DU PRESENT CATALOGUE
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
MIXIKROS
XLMKHOS
XUMIÎROS
XLUIÎROS
NUMliltOS
MMKROS
A 1
1 et 2
A 3'*
63 et 64
B ()7
148
A 2^
37
A 35
46
B 68
168
A 3
30 et 31
A 36
47
B ()9
97
A V
34-36
A 37
49
B 70
151
A 5
20 et 21
A 38
48
B 71
153
A 6
39-42
li 39
171
B 72
169
A 7
33
B 40
172
B 73
145
A 8
25 et 26
B 41
173
B 74
134
A 9
32
B 42
174
B 75
187
A 10
22 et 23
B 43
175
B 76
192
A 11
53
B 44
176
B 77
191
A 12
16
B 45
183
B 78
202
A J3
19
B 46
177
B 79
203
A 14
43
B 47
181
B 80
117
A 15
17
B 48
182
B 81
76
A 16
44
B 49
178
B 82
166
AIT
18
B 50
179
B 83
193
A 18
52
B 51
180
B 84
194
A 19
4
B 52
58
B 85
167
A 20
15
B 53
163
B 86
199
A 21
190
B 54
186
B 87
184
A 22
5
B 55
189
B 88
50
A 23
29
B 56
3
B 89
188
A 24
12
B 57
57
B 90
162
A 25
110
B 58
54
B 91
204
A 26
7
B 59
164
B 92
201
A 27
24
B 60
185
B 93
205
A 28
60
B 61
146
B 94
65
A 29
255
B 62
123
B 95
138
A 30
56
B 63
131
B 96
198
A 31
55
B 64
133
B 97
15 V
A 32
66
B 65
150
B 98
195 et 877
A 33
62
B 66
161
B 99
197
IV
COMCORDANGK
ANCIEIVS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
M'MKROS
NlMKHOS
MIMKROS
XrMlÎROS
NUMEROS
XUMKROS
B 100
155
C 150
253
G 200
292
lî 101
156
C 151
258
G 201
221
B 102
157
C 152
260
G 202
217
B 103
158
G 153
9
G 203
283
B lOV
159
G 154
261 et 262
G 204
304
B 105
137
G 155
249
G 205
358
B 100
170
G 156
251
G 206
265
B lOT
12 V
G 157
247
G 207
316
B 108
196
G 158
250
G 208
215
B 109
206
G 159
305
G 209
342
B 110
200
G 160
340
D 210
669
B 111
135 !
G 161
223
I) 211
670
B 112
207
G 162
343
i) 212
666
B 113
125
G 163
341
E 213
368
B 114
127
G 164
307
E 214
67
B 115
128
G 165
344
E 215
69
B 116
126 1
G 166
672
E 216
6s
C 117
210
G 167
23 V
E 217
369
C 118
211
G 168
335
E 218
370
C 119
212
G 169
26 V
E 219
371
C 120
233
G 170
266
E 220
372
<: 121
232
G 171
760
E 221
373
C 122
227
G 172
331
E 222
374
C 123
i25
G 173
310
E 223
71
C 124
218
G 174
329
!<: 224
378
C 125
219
G 175
334
E 225
142
C 126
216
G 176
306
E 226
72
C 127
220
G 177
321
E 227
379
(] 128
224
G 178
291
E 228
380
C 129
248
G 179
285
E 229
376
C 130
236
G 180
284
E 230
377
r, 131
237
G 181
309
E 231
381
C 132
231
C 182
345
E 232
383
C 133
229
G 183
354
E 233
382
C 13V
228
G 184
346
E 234
73
0 135
226
G 185
300
E 235
75
C 136
235
G 186
301
E 236
299
C 137
238-246
G 187
347
V: 237
80
C 138
230
G 188
349
E 238
79
C 139
269-274
G 189
313
E 239
28
C 140
267 e! 268
G 190
222
E 240
81
C 141
275
1 G 191
314
E 241
27
C 142
8
r. 192
315
K 242
74
C 143
10
G 193
312
E 243
118
C 144
13
G 19 V
338
E 244
77
r. 145
11
G 195
336
E 245
78
(] 146
263
G 196
337
E 246
82
G 147
259
G 197
319
E 247
387
C 148
254
G 198
290
E 248
386
C 149
252
C 199
308
E 249
385
COMCORDAXCE
A\CIEIVS
IVOL'VEAUX
AXCIKNS
NOUVEAUX
AXCIEIVS
NOUVEAUX
MMIÎHOS
\UMi:nos
NUMKKOS
MMliltOS
M MKIIOS
MMKItOS
E 250
389
!■: 299
99
E 349
129
E 251
51
E 300
102
E 350
442
E 252
14
E 301
103
E 351
441
E 253
388
E 302
107
K 352
149
!•: 25V
384
E 303
108
K 353
147
E 255
83
1-: 304
10 V
K 354
132
E 256
84
!• 305
109
E 355
139
E 257
87
10 306
136
l'I 356
447
E 258
88
E 307
113
1*: 357
449
E 259
89
E 308
111
K 358
453
E 260
90
!•: 309
112
E 359
144
E 261
86
E 310
105
E 3()0
143
E 262
85
E 311
106
E 3()1
458
I'^ 263
91
K 312
114
E 362
452
E 264
93
E 313
115
E 363
450
E 265
94
E 314
419
E 364
451
E 266
92
K 315
416
E 365
457
E 267
122
E 316
420
E 366
454
E 268
96
K 317
423
E 3()7
459
E 269
95
E 318
140
E 368
504
E 270
390
E 319
141
E 3()9
489
E 271
398
E 320
213
E 370
467
E 272
391
E 321
418
E 371
466
E 273
399
E 322
415
E 372
474
E 274
401
E 323
417
E 373
499
E 275
404
E 324
421
E 374
455
E 276
405
!•: 325
422
E 375
460
E 277
403
E 326
693
E 376
152
E 278
395
E 327
424
E 377
297
E 279
400
E 328
116
E 378
293
E 280
402
E 329
429
E 379
294
E 281
396
E 330
430
E 380
295
E 282
397
K 331
427
E 381
296
I-: 283
392
E 332
433
F 382
463
E 284
773
K 333
432
V 383
461
E 284l)is
772
E 334
425
E 384
464
E 285
393
E 335
426
F 385
49()
E 286
408
E 336
431
F 386
497
E 287
409
E 337
428
F 387
498
E 288
406
E 338
70
F 388
494
E 289
411
V: 339
120
F 389
493
E 290
410
E 3V0
119
F 390
495
E 291
375
E 341
121
F 391
509
E 292
412
E 342
6
F 392
490
E 293
413
E 343
434
F 393
469
E 294
414
E 344
437
F 394
488
E 295
394
E 345
435
F 395
505
E 296
98
E 34()
438
F 396
484
E 297
100
E 347
439
F 397
483
E 298
101
lîl 348
130
F 398
485
VI
COXCOHDANCE
ANCIEIVS
NOUVEAUX
AMCIEIVS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
NimiÎROS
NUMKROS
MIMKROS
NUMÉROS
XUMKROS
\UMKROS
F 399
482
F 448
615
F 498
535
F 400
475
K 449
554
G 499
756-759
F 401
476
F 450
553
G 500
712
F 402
480
F 451
556
G 501
761
F 403
477
F 452
561
G 502
766
F 404
479
F 453
560
G 503
824
F 405
487
F 454
552
G 504
705
F 406
481
F 455
555
G 505
754
F 407
486
F 456
557
G 506
706
F 408
468
F 457
551
(i 507
683
F 409
473
F 458
501
G 508
686
F 410
503
F 459
751
G 509
563
F 411
470
F 460
612
G 510
748
F 412
500
F 461
559
G 511
764
F 413
510
F 462
502
G 512
762
F 414
448
F 463
465
G 513
671
F 415
446
F 464
565 et 1107
G 514
676
F 416
491
F 465
478
G 515
685
F 416 bis
522
F 466
298
G 516
680
F 417
521
F 467
303
G 517
677
F 418
214
F 468
511
G 518
681
F 419
506
F 469
583
G 519
688 et 775
F 420
519
F 470
1388
G 520
684
F 421
445
F 471
581
G 521
697
F 422
472
F 472
302
G 522
673
F 423
471
F 473
590
G 523
674
F 424
558
F 474
456
G 524
678
F 425
444
F 475
586
(i 525
692
F 426
609
F 476
588
G 526
691
F 427
520
F 477
587
G 527
703
F 428
45 et 550
F 478
582
G 528
675
F 429
564
F 479
589
G 529
714
F 430
536
F 480
584
G 530
755
F 431
888
F 481
508
G 531
695
F 432
611
F 482
512
G 532
690
F 433
462
F 483
601
G 533
704
F 434
571
F 484
592
G 534
701
F 435
614
F 485
579
G 535
747
F 436
443
F 486
626
G 536
730
F 437
546
F 487
507
G 537
679
F 438
545
F 488
628
G 538
702
F 439
1334
F 489
492
G 539
698
F 440
544
F 490
610
G 540
699
F 441
548
F 491
160
G 541
700
F 442
547
F 492
1099
G 542
723
F 443
440
F 493
797
G 543
719
F 444
542
F 494
574 et 575
G 544
694
F 445
543
F 495
638
G 545
718
F 446
541
F 496
538
G 546
689
F 447
436
F 497
572
G 547
720
CONCORDANCE
VII
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
NUMIÎROS
MJIUÉUOS
MJMlillOS
NUMÉROS
NUMIÎROS
NUMEROS
G 548
717
G 598
799
H 648
774
G 549
715
G 599
789
H 649
1531
G 550
713
G 600
518
H 650
1532
G 551
707
G 601
562
H 651
1528
G 552
709
H 602
815
H 652
1984
G 553
716
H 603
831
H 653
834
G 554
687
H 604
807
I 654
894
G 555
682
H 605
806
I 655
862
G 556
726
H 606
818
I 656
863
G 557
721
H 607
816
I 657
893
G 558
722
H 608
802
I 658
876
G 559
696
H 609
801
I 659
869
G 560
727
H 610
821
I 660
898
G 561
724
H 611
752 et 753
I 661
889
G 562
737
H 612
819
I 662
891
G 563^
725
H 613
817
I 663
892
G 564
728
H 614
811
I 664
870
G 565
734
H 615
820
I 665
165
G 566
733
H 616
812
I 666
874
G 567
735
H 617
804
I 667
896
G 568
736
H 618
813
I 668
580
G 569
746
H 619
803
I 668 bis
879
G 570
777
H 620
810
I 669
882
G 571
770
H 621
805
I 670
883
G 572
769
H 622
809
I 671
884
G 573
729
H 623
808
I 672
867
G 574
740
H 624
814
I 673
613
G 575
739
H 625
825
I 674
866
G 576
741
H 626
738
I 675
895
G 577
745
H 627
710
I 676
890
G 578
742
H 628
822
I 677
868
G 579
743
H 629
833
I 678
897
G 580
744
H 630
823
I 679
875
G 581
627
H 631
767
I 680
864
K 582
1372
H 632
732
I 681
983
G 583
778
H 633
827
I 682
865
G 584
776
H 634
832
I 683
881
G 585
786
H 635
731 et 771
I 684
914
G 586
785
H 636
750
I 685
878
G 587
749
H 637
765
I 686
991
G 588
830
H 638
828
I 687
992
G 589
708
H 639
829
I 688
993
G 590
798
H 640
835
I 689
994
G 591
790
H 641
711
I 690
1005
G 592
794
H 642
826
I 691
1014
G 593
792
H 643
1273
I 692
lOOi
G 594
795
H 644
1274
I 693
1011
G 595
791
H 645
1 272
I 694
1012
G 596
793
H 646
1271
I 695
1008
G 597
796
H 647
768
I 696
1009
vm
CONCORDANCE
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
I 697
1007
J 747
1279
K 797
1413
I 698
1004
J 748
1269
K 798
1393
I 699
1002
J 749
1277
K 799
1392
I 700
1003
J 750
1276
K 800
1415
I 701
1015
J 751
872
K 800 bis
1416
I 702
1006
J 752
»
K 801
1426
I 703
1010
J 753
1132
K 802
1381
I 704
1013
K 754
1320
K 803
1401
I 705
976
K 755
1321
K 804
1365
I 706
975
K 756
1322
K 805
1366
I 707
985
K 757
1356-1361
L 806
1341
I 708
984
K 758
1428
L 807
1342
I 709
915
K 759
1350
L 808
1346
I 710
986
K 760
1351
L 809
1344
J 711
1113
K 761
1353
L 810
1345
J 712
1094
K 762
1352
L 811
1343
J 713
1098
K 763
1354
L 812
1347
J 714
1097
K 764
1458
L 813
1348
J 715
1091
K 765
1355
L 814
1349
J 716
1090
K 766
1362
L 815
1335
J 717
1093
K 767
1363
L 816
1330
J 718
516
K 768
667
L 817
1329
J 719
517
K 769
1364
L 818
1327
J 720
1102
K 770
1397
L 819
1339
J 721
1101
K 771
1394
M 820
1325
J 722
1096
K 772
1398
M 821
1469
J 723
1095
K 773
1399
M 822
1414
J 724
1100
K 774
1400
M 823
1468
J 725
513
K 775
1396
M 824
1467
J 726
1108
K 776
1384
M 825
1383
J 727
1110
K 777
1386
M 826
1448
J 728
1111
K 778
1387
M 827
1435
J 729
871
K 779
1389
M 828
1449
J 730
656
K 780
1408
M 829
1434
J 731
1112
K 781
1403
M 830
1472
J 732
1247
K 782
1404
M 831
7)
J 733
1306
K 783
1385
M 832
1437-1441
J 734
1307
K 784
1395
M 833
1474
J 735
1259
K 785
1405
M 834
•»
J 736
1260
K 786
1410
M 835
1522
J 737
1261
K 787
1407
M 836
I
J 738
1263
K 788
1406
M 837
1476
J 739
1266
K 789
1412
M 838
1604 et 1605
J 740
1265
K 790
1417
M 839
1534
J 741
1264
K 791
1418
N 840
1540
J 742
1262
K 792
1411
N 841
1949 et 1950
J 743
1275
K 793
1402
N 841 bis
1545
J 744
1267
K 794
1409
N 842
1606
J 745
1268
K 795
1391
N 843
1616-1618
J 746
1270
K 796
1390
N 844
1625 et 1626
G0i\C01U)Ai\GK
IX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
ANCIENS
NOUVEAUX
NUMÉROS
NUMiinos
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
NUMÉROS
N 8V5
»
N 864
1600
0 883
1333
M 8;-6
1607-1613
IV 865
1601
0 884
1332
N 84.7
1628
N 866
1603
0 885
1337
N 848
1)
N 867
1798
0 886
514
N 849
7)
N 868
1538
0 887
886
N 850
1701
N 869
1962
0 888
1338
N 851
1728
N 870
1529
0 889
1902
N 852
1943
0 871
1444
0 890
59
N 853
1870
0 872
1442
0 891
1092
N 854
1751
0 873
1429
0 892
>
IV 855
1787
0 874
1430
0 893
1451
N 856
668
0 875
1367
0 894
885
N 857
1789
0 876
1377
0 895
585
N 858
1757
0 877
1447
0 896
527, 539, 630
0 859
1782
0 878
1446
0 897
D
N 860
1780
0 879
1945
0 898
880
N 861-
1763
0 880
1989
0 899
763
N 862
1856
0 881
1990
0 899 bis
1900
N 863
1843
0 882
1331
MANUSCRITS
DE LA
BIBLIOTHÈQUE DE REIMS
1-2 (A. 1). Biblia sacra, ex translatione S. Hieronymi, cum prologis
ejusdem ; e dono Hincmari archiepiscopi dicta.
Tome I. Fol. 2. « Desiderii mei desideratas accepi epistolas...
— Haec singulorum sanctae Scripturae proheniia librorum de epistola
sancti Hieronimi, quae dicitur de canone, transtuli. Videlicet manifes-
tissima est Genesis... — Incipit prologus S. Hieronimi ad Pauli-
num, presbyterum, de universis divinae hystoriae libris. Frater
Ambrosius tua michi munuscula perferens... — Incipit epistola
Jeronimi ad Exsuperantium. Interomnia qu§ micbi sancti fratris Quin-
tilianî amicitiae prçstiterunt... »
Fol. 8. Genèse. — Fol. 27 v°. Exode. — Fol. 44. Lévitique. —
Fol. 55. Nombres. — Fol. 70. Deutéronome. — Fol. 83. Josué. —
Fol. 91. Juges. —Fol. 100. Ruth. — Fol. 104. Rois. —Fol. 152.
Isaïe. — Fol. 169 v\ Jérémie. — Fol. 194. Ezécbiel. — Fol. 213.
Daniel. — Fol. 221. Petits prophètes. — Fol. 239. Job.
Fol. 1 v°. Copie (XI' siècle) du prologue de S. Jérôme : « Desiderii
mei. . . " , qui se trouve déjà en tête du texte, au fol. suivant. Il a été mis
là lors d'une ancienne reliure, pour remplacer le prologue originel usé
par le frottement; le fol. 2 actuel est donc l'ancien fol. 1.
Au fol. 104 v% on lit, de la même écriture que l'ouvrage lui-même :
t Quo ordine libri divini in ecclesia legantur per anni circulum. la
primis, in Sepluagesima Paschç, Eptaticum, usquexv" die ante Pascba;
ibi etiam legendus est Ruth. In quarto decimo die, ponunt Jheremiam
prophetam usque in Cena Domini, feria v*. Cena Domini, legantur
lectiones 111 de Lamentatione Jheremiç propbetç, ab eo loco, ubi dici-
TO.ME XXX Vin 1
2 MANUSCRITS
tur : Quomodo sedel sola civiias, usque ad id, ubi dicitur : Cogitavit
Dominus dissipare murmnjilie Sion; III de tractato (sic) sancti Augus-
tini in psalmo : Exaudi, Deus, oralionem meam, cum tnbulor; III de
Apostolo, ubi ait ad Corinthios : Ego accepi a Domino quod et tradidi
vobis ' VIIII psalm., VIIII lect., VIIII respons. omnia complenda sunt.
Sequitur matutinum; matutino completo, non dicamus : Kyrie eleyson,
nec : Et ne nos inducas in iemptationem ; in eadem die non dicimus
introitum nec : Dominus vohiscum; legitur lectio de Apostolo et cantatur
responsum, neque antiphona ad communioneni : Osculantes per se
invicem, orent fratres ; post, missa compléta, non clamet diaconus : Ite,
missa est, sed inclinantes, tacite exeant. In Parasceve, simililer lect. III
de Lamentatione Jheremiç piophetç, ab eo loco, ubi dicitur : Cogitavit
Dominus dissipare murum filie Sion, usque : Miserationes Domini multe;
III de tractato {sic) sancti Augustini in psalmo LXVIII, id est : Deus,
in adjutorium meum intende; III de Apostolo, ubi ait ad Hebreos : Fes-
tinemus ergo ingredi ad illam requiem; deinde sequitur matutinum. In
sabbato, III lect. de Lamentatione Jheremiç prophetç, ab eo loco, ubi
dicitur : Misericordie Domini multe, usque ad fînem. Deinde leguntur
omeliç sanctorum Patrum ad ipsum diem pertinentes; in psalmis, in
lectionibus, in responsis similiter omnia complenda sunt, sicut supra
diximus ; et si fuerint sermones proprii, leguntur. In Pascha, ponitur
Actuum Apostolorum; secuntur septem Epistolç canonicç, deinde
sequitur Apocalipsis usque in octavas Pentecosten. In octabas Pentecos-
ten, ponunt Regum et Paralipomenon, usque in dominica prima mensis
augusti. In dominica prima mensis augusti, ponunt Salomonem usque
in kalendas septembris, id est prinia dominica mensis septembris. In
dominica prima mensis septembris, ponunt Job, Tobiam, Judith, Hester,
Esdra, usque kalendas octobris. In dominica prima mensis octobris,
ponunt Machabeorum usque kalendas novembris. In dominica prima
mensis novembris, ponunt Ezechielem et Danielem et minores prophe-
tas XII usque in natale sancti Andreç, id est usque kalendas decembris.
In dominica prima mensis decembris, id est prima dominica de
Adventu Domini, ponunt Esaiam prophetam usque in Natale Domini» .
Fol. 193 \\ En marge, on remarque un alphabet grec, en lettres
rouges, de l'époque du manuscrit.
Fol. 227 v\ Une note du XIIP siècle donne cet avertissement, entre
les prophètes Amos et Jonas : u Hic deest unus propheta, scilicet
Abdias » .
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 3
Fol. 231. Invocation du XIII' siècle : « Sancte Maure, tuorum visi-
tator et custos faniulorurn, intercède pro nobis indignis » .
Une main presque contemporaine a inscrit aux fol. 27-28, 54, 152-
153, lGO-161, 1G8-1G9, 178-179, 18G-187, 194-195, 202-203,
212-213, 218-219, 231-232, cette mention d'origine : a Hincmarus
archiepiscopus dédit Sanctae Mariae Remensis ecclesiae ». — A la
plume qui, en 1707, a paginé le volume, appartient sans doute la note
suivante (fol. 1) : « Ce volume contient deux cent quarante-sept feuillets ;
il commence par ces mots : Incipit prologus in libro Geneseos. Desiderii
mei desideratas accepi epistolas, et finit par ceux-ci : Explicit liber Job.
Larmoise » ; et cette autre (fol. 248 V), qui devrait figurer à la fin du
volume suivant : « Ce volume contient deux cent et un feuillets; il
commence par ces mots : Quis solvit, et finit par ceux-ci : Gralia Domini
nostri Jesu jChristi ciim omnibus vobis, amen. Explicit Apocalipsi s. Lar-
moise n . — Enfin, au fol. 7 v^ on lit en grosses lettres (XVIII^ siècle) :
« Bibliae sacrae pars 1% ex versione D. Hieronimi, ex dono Hincmari
archiepiscopi » , et aussi (XIII^ siècle) : « Hic liber est ecclesie Remensis»
in quo continentur libri XXIX, receptus et traditus anno Domini
M° CC° quinquagesimo quinto, mense junio » . Cette dernière mention
se rapporte sans doute à une autre, écrite (XIII' siècle) sur le verso du
fol. B : " Ista Biblia fuit commodata fratribusWalis (sic) Scolarium, et
credunt apud nos se habere in contravadium quandam Summam Hugonis
super Décréta » .
IX" siècle. Parchemin. 248 fol. à 2 col., plus une garde blanche
en tête a et un feuillet b, fragment de Job, à la fin; après le fol. 133,
on trouve le fol. 135, sans lacune réelle; lacérations de marges d'an-
cienne date aux fol. 6, 32, 42, 51, 55, 57, 64, 66, 68, 94, 97, 107,
109, 111, 117 réduit au quart, 121, 150, 152 réduit à la moitié, 170,
171, 183, 189, 198, 208, 212, 221, 223, 224, 226, 230. Minuscule
Caroline, au moins à partir du fol. 8; titres en capitale romaine, en
onciale et en capitale rustique; grandes initiales à entrelacs nattés de
couleur, dont plusieurs remarquables, aux fol. 8, 27, 44, 55, 91,
105, 118, 153; celles des fol. 1 et 4, à volutes fleuronnées, sont du
X* siècle, comme les feuillets qui les portent, 425 sur 350 miilim.
Rel. veau fauve sur carton. Sur le plat initial, l'ex-libris gravé du
Chapitre de Reims, avec sa cote : « B, ord. 1, n" 1 ».
Tome II. Fol. 1. Psaumes; se terminent par le Pusillus. — Fol. 18.
Proverbes. — Fol. 25 v°. Ecclésiaste. — Fol. 28. Cantique des can-
tiques. — Fol. 30. Sagesse. — Fol. 52. Paralipomènes. — Fol. 68 v*.
4 MANUSCRITS
Esdras. Fol. 77. Tobie. — Fol. 81. Judith. — Fol. 86. Esther.
Fol. 91. Macchabées. — Fol. 111. Évangile de S. Matthieu. —
Fol. 125. S. Marc. — Fol. 132. S. Luc. — Fol. 143. S. Jean. —
Fol. 151. Actes des Apôtres. — Fol. 163. Epîtres canoniques. —
Fol. 169 v\ Épîtres de S. Paul. — Fol. 195. Apocalypse.
Mention du don d'Hincmar aux fol. 17-18, 36-37, 51-52, 114-
115, 132-133, 196. — Indications stichométriques, comme dans le
volume précédent. — Sur la Bible d'Hincmar, voyez Samuel Berger,
Histoire de la Vulgate, p. 281 et 412.
IX® siècle. Parchemin. 200 feuillets à 2 col. et deux gardes blanches
A en tête et b à la fin; lacérations anciennes aux marges des fol. 13,
18, 19, 23, 24, 35, 36, 62, 64, 65, 71, 76, 80, 85, 90, 100, 139,
140, 141, 147, 158, 173, 197, 199. Bien que de la même époque que
le précédent, ce volume est d'une écriture plus fine et plus serrée,
moins régulière. Superbes initiales à entrelacs nattés aux fol. 115,
125, 132, 143 (fleur de lis); quelques autres de petites dimensions
aux fol. 1, 19, 37; en tête des évangiles, fol. 113-114, quatre pages
de canons à colonnes et frontons de grand slyle. 425 sur 330 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (Sur le plat initial, l'ex-libris du Chapi-
tre : « B, ord. 1, n» 2 »).
5 (B. 56). Quinque libri Pentateuchi, absque initio.
Fol. 1. Genèse : u ... Nepthalim, cervus emissus, et dans eloquia
pulchritudinis... » (xux, 21). — Fol. 1 \\ Exode. — Fol. 29 v°.
Lévitique. — Fol. 49 v°. Nombres. — Fol. 76 v°. Deutéronome.
Au bas du fol. 1, on lit : « Codex bibliothecae ecclesiae Beatae
Mariae Remensis, ex dono Hincmari, ut creditur; constat foliis centum
et incipit quod legi possit, folio 1 verso : Haec sunt nomina, et desinit,
fol. 100 verso : universo Israël » . Cette opinion du don d'Hincmar
paraît confirmée par une note du XP siècle placée au bas du fol. 2, qui
a été malheureusement grattée et dont on lit encore ceci : «... Sanctç
Mariç Remensis eccle3i§ » , — Gilles d'Aspremont, qui a coté le livre,
s'est trompé quand il a inscrit, au verso du fol. 100, le titre : « Expo-
sitio quinque librorum Moysy {sic) " .
Fin du IX« siècle. Parchemin, médiocre état. 100 feuillets. 320 sur
230 millim. Rel. dos de veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : " B, ord. 1, n*' 3 »).
4 (A. 19). Liber Psalmorum, initio mutilus.
Fol. 1. « ... convenerunt in unum adversus Dominum... » Une
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 5
note du XVII" siècle, placée en tête du feuillet, dit : « Deest primus
psalmus et versus primus cum dimidio secundi psalmi, nempc Quart
fremuerunt génies, etc. «
Après les 150 psaumes, on trouve (fol. 127 v") le psaume Pusillus,
puis les Cantiques, le Te Deum^ le Pater, les Symboles des Apôtres, de
Xicée et de S. Alhanase.
Fol. 142 v°. Litanies. Après les trois archanges, les saints sont placés
dans cet ordre : « Omnes sancti angeli et archangeli ; omnes sancti
patriarche et prophète; sancte Johannes, Petre, Paule, André, Jacobe,
Johannes, Thoma, Jacobe, Philippe, Barlholomee, Mathee, Simon,
Tadee, Mathia, Marce, Luca, Barnaba, Timothee, Tite, Sila, Cleopa,
Apollo, Filemon ; omnes sancti apostoli et evangelistç ; sancte Stéphane,
Line, Clete, Clemens, Syxte, Corneli, Cipriane, Laurenti, Vincenti,
Juliane, Adriane, Petre, Dorotheç, Gorgoni, Ypolite, Romane, Criso-
gone, Johannes, Paule, Cosma, Damiane, Antime, Lévite, Euprepi,
Ignati, Alexander, Eventi, Theodole, Timotheç, Apollinaris, Teodore,
Félix, Saturnine, Tiburci, Valériane, Maxime, Marcelliane, Petre,
Calixle, Fabiane, Sebastiane, (déchirure portant trois noms), Gordiane,
Epimache, Georgi, Valentine, Materne, Urbane, Menne, Anastasi,
Ciriace cum sociis, Gereon cum sociis, Protasi, Gervasi, Celse, Maurici
cum sociis, Exuperi, Candide, Victor, Vitalis, (déchirure portant trois
noms), Dionisicum sociis, Rustice, Eleutheri, Eugeni, Cristofore, Quin-
tine, Foillane, Crispine, Crispiniane, Sinforiane, Simplice, Faustine,
Neree, Achille, Pancrati, Procelse, Martiniane, Vualheri, Basilidis,
Cirine, Nabor » . Le reste manque. Comparer avec les litanies du
second Sacramentaire de Saint-Thierry publiées par M. Léopold Delisle,
Mémoires sur d'anciens Sacramentaires, p. 369.
IX" siècle. Parchemin sali et usé. 142 feuillets numérotés 1-143,
le fol. 20 ayant été omis dans la pagination, sans qu'il y ait lacune.
Intéressantes initiales au minium, dont plusieurs à rinceaux jaunes
sur fond violet; celles des fol. 42 et 84 sont de grande taille et très
remarquables. 257 sur 185 niillim. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n<» 3).
o (A. 22). Isaias et Jeremias, cum prologis S. Hieronymi.
Fol. 1. a Incipit praefacio Hieronimi presbiteri delibro Isaiae. Mémo
cum prophaetas... •" — Fol. 61. Jérémie.
Il n'y a pas de lacune dans le texte, bien qu'il paraisse s'arrêter au
6 MANUSCRITS
recto du fol. 89, pour reprendre au fol. 90; c'est un simple défaut de
raccordement entre l'ancienne Bible qui a fourni les fol. 90 et suivants
et les cahiers précédents dont le remplacement avait paru nécessaire.
On remarque, d'ailleurs, d'autres changements d'écriture qui indiquent
que ce manuscrit n'a pas été fait d'un seul jet, bien qu'assez homogène
de main.
Au bas des fol. 1-2, on lit ces mots de l'époque : « Liber sancti
Bartholomei apostoli et sancti Teoderici; qui eis abstulerit, anathema
sit " . — En tête du fol. 2, la signature « L. Art. d'Anglade » .
IX' siècle. Parchemin. 135 feuillets, plus 123 bis. 288 sur 205 mil-
lim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 7).
6 (E. 342). Actus Apostolorum. — Septem epistolae canonicae. —
Explanatio Bedae in Actibus Apostolorum. — Ejusdem Retractatio in
eodem libro. — Ejusdem Expositio super septem canonicas epistolas.
— Liber Apocalypsis, cum S. Hieronymi prologo.
Fol. 1. " Lucas, natione Sirus, cujus laus... — Incipit liber Actuum
Apostolorum. Primum quidem... r^
Fol. 27. « Incipit prologus septem epistolarum canonicarum. Non
ita ordo est apud Grecos... »
Fol. 39. " In hoc corpore continentur libri Explanationum venera-
bilis Bedae presbiteri in Actibus Apostolorum et Retractacio ipsius in
Actibus Apostolorum et in septem epistolis canonicis. Domino in Christo
desiderantissimo et vere beatissimo Accon episcopo, Beda perpetuam
in Domino salutem. Accepi creberrimas beatitudinis tu§ litteras... —
Primum quidem sermonem feci, etc. De omnibus se dicit Christi factis
et dictis in Evangelio scripsisse... bonum certamen certavi, cursum
consummavi, Gdem servavi. Amen v. {Opéra Bedae^ V, 625; édit. de
Cologne, 1612).
Fol. 74. « In Dei nomine, Retractatio Bedae presbiteri in Actibus
Apostolorum incipit libellus. Scimus eximium doctorem ac pontiflcem
Augustinum, cum esset senior... medullam sensus spiritalis virtute
habere gravidam ^ . [lUd., VI, 1).
Fol. 98. « Incipit in epistola Jacobi Expositio Bedae presbiteri.
Jacobus Dei et Domini nostri, etc. Dixit de hoc Jacobo apostolus Pau-
lus : Jacobus, Cephas et Johannes. . . ab inicio temporis alicujus, sed ante
omne sçculum et nunc et in omnia sçcula sçculorum. Amen. Explicit
Expositio Bedae presbiteri in epistola Judae apostoli « . {Ibid., V, 673).
DE LA BIBLIOÏHICQUK DE REIMS. 7
Fol. 171 v\ « Versus [22] ejusdem Bedac.
Ëxsul ab luimano dum pcllitur orbe Jobannes
Quae cano corripiens, pumine (sic) frange, fero » .
(/ô^•rf.,V, 763).
Fol. 172. « Incipit prefacio sancti Hieronimi in Apocalipsi Johannis
apostoli. Johannes, aposlolus et evangelista, a Domino Christo electus...
— IncipitlibcrApocalypsis Johannis apostoli. Apocalypsis JhesuChristi
quam dédit... cum omnibus vobis. Amen. Explicit liber Apocalypsis
sancti Johannis. Amen, v F dcccc » .
Au commencement de l'Apocalypse, on a noté (m. d.), en marge,
ces mots : a In natali sancti Johannis evangelistç, IIII" prime lectio-
nes " , et un peu plus loin : << In natale sanctorum Innocentum, IIII*"^
prime lectiones » .
Le feuillet que le relieur de Saint-Thierry a collé à l'intérieur du
plat initial, est une charte du IX** siècle. Malheureusement, pour
plier cet acte précieux à cet usage spécial, on a dû le rogner non
seulement en haut et en bas, mais encore, ce qui est plus fâcheux, sur
les côtés. De la première ligne, écrite en grandes minuscules effilées et
serrées, il ne reste que la moitié inférieure des lettres; puis viennent
onze autres lignes. Voici ce qu'on peut tirer de ce fragment : « Quod
Dominus noster Jhesus Christus ad nuptias sexta die conplesset, ad-
juncto Sancte Tr[initatis] || vocabulo : u Faciamus,inquid, hominem ad
inmaginem et similitu[di]nem nostram » , et c[um] || de cujus dor-
mientis sublatam latere costam conproduxis[s]et in feminam et ei
a[nimam] || simile sibi dedisset, vocato nomine ejus virago, eo quod
esset sumta de viro A[damo], || subinferens : a Ob hoc relinquit, ait,
homo patrem et matrem et adhe[rebit] || uxori suae, et erunt duo in
carne una « . Et in euvagelio idem subinfertur : « Quod [Deus] ||
junxit homo non separet » , et alibi : « Nemo, inquid, carnem
suam hodio habet, [sed nutrit] || et fovet eam, sicut Christus Eccle-
sia » , et Apostolus : « Viri, diligite uxores vestras et nolite amari
[esse] Il ad illas ». Quodcirca ego, in Dei nomine, Hugo, legalis
conjugii copu[lationem] || optans , adoptius liberorum posteritatem
desiderans, ad te dile[ctis]simam sponsam meam Errenburga accessi,
non causa libidinis, sed... jj haec amoris reprorsus meretritio sanc
tum Paulum, Dei apostolum... «
8 MANUSCRITS
Au bas du fol. 2, on trouve Tex-libris (XII* siècle) de Tabbaye :
« Liber ecclesiç Sancti Theoderici ; anathema sit auferenti « ; la marge
supérieure du même feuillet porte la signature : « L. Art. d'Anglade » .
Au fol. 39, le blanc qui suivait le titre a été utilisé par un contem-
porain du scribe, pour y noter en neumes le verset suivant : u Cum
venerit Paraclitus Spiritus, dicit Dominus Jhesus discipulis suis, sug-
geret vobis omnia... » ; puis cet autre : " Quis vestrum habebit amicum
et ibit ad illum média nocte... «
X* siècle. Parchemin. 182 feuillets à longues lignes, et une garde a
en tête. 308 sur 242 millim. Très intéressantes initiales rouges et
vertes, à entrelacs nattés, têtes de chiens et d'oiseaux, animaux fan-
tastiques; tête de femme dessinée au fol. 115 v". Rel. veau fauve sur
carton. — (Saint-Thierry, n° 75).
7 (A. 26). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 8 v". « Beatissimo papae Damaso Hieronimus. Novum opus me
facere cogis... — Prologns quattuor evangeliorum. Plures fuisse qui
evangelia. . . — Item alia. Eusebius Carpiano fratri, in Domino salutem.
Ammonius quidam... — Hieronimus Damaso papae. Sciendum etiam
ne quem ignarum. . . — Incipiunt capitula Alatthei evangelistae. Nativitas
Christi, magorum munera... — Mattheus hic hominem generaliter
implet. Incipit prologns Matthei evangelistae. Maltbeus ex Judaea...
— (fol. 22) Liber generationis... n
Fol. 61 V**. Cl Incipit breviarium. I. De Johanne Baptista et victu et
habitu ejus... — Incipit praefatio evangelii secundum Marcum.Marcus,
evangelista Dei et Pétri in baptismate filius... — (fol. 64) Initium
evangelii Jhesu Christi, filii David, sicut scriptum est in Esaia... »
Fol. 88. " Incipiunt capitula. Zacharias, viso angelo... — Incipit
argumentum evangelii secundum Lucam. Lucas, Syrus, Antiocensis...
— (fol. 92) Quoniam quidem multi conati sunt... »
Fol. 134. « Incipiunt capitula. Pharisaeorum levitae... — Incipit
argumentum. Hic est Johannes evangelista... — (fol. 135) In prin-
cipio erat Verbum... qui scribendi sunt libros » .
Fol. 165-173. Distribution des évangiles pour toute Tannée litur-
gique : « In Pascha dominica sancta. Ad Sanctam Mariam Majorem
praesepae; secundum Marcum, cap. ccxxx : Maria Magdalene et Maria
Jacohi et Salomae, usque : ibi eum videbitis, sicut dixit vobis. — Feria II.
Ad Sanctum Petrum; secundum Lucam... »
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 9
*
Fol. 13 V", Pièce latine, destinée à être chantée et notée en neurnes.
C'est une exhortation à la mort : a Ecce, carissimi, dies ille [sic] judicii
magna et terribilis instat; pretereunt (lies nostri et velociter advenit
prçclarus adventus Domini;jam crcbro sono nos hortatur et dicit :
Priusquam ostiuni paradysi claudatur, unusquisque vestrum cito
properet, ut introicns in eternum cum Domino régnât (sic). Prçparate
vosmetipsos, ut videatis inmortalem sponsum et possideatis régna
caclorum. Ecce mater nostra Hierusalem cum magno affectu
clamât ad vos et dixit (sic) : Venite, Glii mei dilectissimi, venite ad
me, prçparate (5/c) « .Écriture et notation contemporaines du manuscrit.
Les fol. 1 à 7 ont été ajoutés à la fin du XIP siècle. Ils comprennent
l'évangile qu'on lisait au lavement des pieds du Jeudi saint : « In
Cena Domini, ad mandatum, lectio. Ante diem festum Pasche, sciens
Jhesus quia venit ejus hora... "
Bel évangéliaire de chœur, d'exécution soignée. Titres en capitale
romaine, onciale et rustique, avec grandes initiales à entrelacs nattés,
aux fol. 22, 64, 92 et 135. De très beaux canons, aux colonnes et aux
frontons de marbres variés, occupent les fol. 14-20; les animaux qui
décorent le sommet de leurs portiques sont d'une exécution absolu-
ment remarquable. Des figures de grande proportion qui ornaient le
livre, celle de S. Matthieu seule a été conservée au verso du fol. 21, dont
elle occupe toute la justification. Elle porte des caractères certains d'an-
tiquité, tels que le colobium orné de bandes de pourpre qui forme le
premier vêtement de TÉvangéliste et les tablettes à pied qui soutiennent
le livre et l'écritoire dont il se sert. Les autres figures étaient placées
entre les fol. actuels 63-64, 91-92, 134-135.
Une mention, contemporaine du manuscrit : « Hincmarus abba
dédit Sancto Teoderico » , figure aux fol. 21-22, 29-30, 37-38, 45-46,
53-54. Selon dom Cotron {Chronicon monasterii S. Theoderici^ p. 177)
et la Gallia christiana (IX, 183), le donateur ne serait autre que
l'illustre archevêque.
1X« siècle. Vélin de choix. 173 feuillets et deux gardes blanches a, b
en têle et à la fin. 302 sur 227 millim. Bel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n^O).
8 (C. 142). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 3. a Beatissimo papç Damaso Hieronimus, salutem in Christo.
Novum opus facere me cogis... — Item argumentum. Sciendum
10 MANUSCRITS
eciam... — Incipit epistola Eusebii episcopi . Eusebius Carpiano
fratri... — Incipit prologus Matthei. Mattheus ex Judaea... — Incipit
evangelium seciindum Matheiim. Liber generationis... »
Fol. 45. « Incipit argumentum Marci. Marcus, evangelista Dei...
— Incipit evangelium secundum Marcum. Inicium evangelii Jhesu
Christi... »
Fol. 67 v**. K Lucas, Syrus, Anliocensis, arte medicus... — Quo-
niam multi conati sunt... ^
Fol. 103. « In principio erat Verbum et Verbum erat... qui scribendi
sunt libros. Deo gracias, amen « .
Il convient de remarquer, aux fol. 1 et 2, qui, par la mauvaise
latinité du texte et par le caractère de la minuscule et des capitales à
formes de poisson, accusent le VIII* siècle, ce fragment d'une table
de Sacramentaire : « lxwii. Reconciliacio ab eredicis rebaptizati sive
aliis minore etate. — lxxxiii. Oratio in dedicatione basilice nove
vel omnia que ad cultum esse videntur. — lxxxiiii. Item, oratio ad
missam, in dedicantione basilice nove. — lxxxv. Item, alla missa. —
Lxxxvi. Item, oratio dedicacione basilice quam conditur non dedicatam
reliquit. — lxxxvii. Item, oracio ad missam in ejus modo conditoris.
— Lxxxviii. Item, oratio in dedicit loci illius ubi prius fuerit sinagoga.
— Lxxxviiii. Oratio et précis in dedicacionis fontis. — lxxxx. Item,
ordo de sacirs (sic) ordinibus benedicendis. — lxxxxi. Benediccionis
super eos qui sacris ordinibus benedicendi sunt. — lxxxxii. Capitulum
sancti Gregorii papae. — lxxxxiii. Item, capitulum sanctiGregorii papae.
— LXXXXiiii.Ad ordinandos diaconos. — lxxxxv. Ad ordinandus presby-
teros. — Lxxxxvi. Item, oratio et preces pro ipsis ad missa. — lxxxxvii.
Item, oratio de episcopis ordinandus. — lxxxxviii. Item, missa epi-
scopis pcr se, die ordinacionis sue. — lxxxxviiii. Item, oratio in natalicio
episcopi, si infirmus aut absens fuerit, qualiter presbiter celebrare
debeat. — c. Item, missa pro alio sacerdote. — ci. Item, in natalicio
consecracionis diaconi. — en. Item, in natalicio consecracionis prisbi-
teri, qualiter missam debeat celebrare. — cm. Item, oratio in natalicio
consecratur virginis. — ciiii. Item, oracio super ancillas Dei quibus
conversis vestimenta mutantes. — cv. Item, oratio ad missa ejusdem.
— cvi. Item, alia ejusdem. — cvii. Item, alia ejusdem.
Incipit liber secundus, de nataliciis sanctorum. — i. Denunciacio
nataliciis martyrum. — ii. In natalicio sancti Filicis confessons, xviiii
kal. feb. — m. In natalicio sancti Marcelli confessoris, xviii kal. feb.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 11
— Hii. In nalalicio sanctoriim Sabastiani, Mari, Marthe, Audifax et
Abacuc, XIII kal. feb. — v. In natalicio sancti Fabiani, item xiii kal.
feb. — VI. In natalicio sancti Agnetis virginis, de passione, xii kal.
feb. — vu. Item in nalalicio ejusdem, de nativitatc, v kal. feb. —
VIII. In PuriOcacione béate Mariae, iiii non. feb. — qui. In natalicio
sancti Agathe, non. feb. — x. In natalicio sancti Thome apostoli,
VI id. feb. — XI. In natalicio sancte Sotheris virginis, un id. feb. —
XII. In natalicio sancti Valentini, Vitalis, Felicule, xvi kal. mar. —
— XIII. In natalicio sancti Julianae, xiiii kal. mar. — xiiii. In
natalicio sancti Perpétue et Filicitati, non. mar. — xv. In Adnun-
ciacione sancte Mariae, matris Domini, viii kal. [april.]. — xvi. In
natalicio sancti Eufemie, id. april. — xvii. In natalicio Philipi et
Jacobi apostolorum, kal. mad. — xviii. In natalicio sancti Juvenalis,
V non. mad. -^ xviiii. De Invencione sancti Crucis, item v non. mad.
— XX. In natalicio sanctorum Nerei, Acillei et Prancati, iiii id. mad.
— XXI. In natalicio sanctorum Pétri et Marcellini, un non. jun. —
XXII. In natalicio sanctorum Cirini, Nabori et Naza[rii] prisbiterorum,
id. jun. — XXIII. In natalicio sancti Viti, xvii kal. jul. — xxiiii. In
natalicio sanctorum Marci et Marcelini, xiiii kal. jul. — xxv. In vigilia
sancti Johannis Baptiste, viiii kal. jul. — xxvi. In natalicio ejusdem,
VIII kal. jul. — xxvii. In vigilia martyrum Johannis et Pauli, vu kal.
jul. — xxviii. Item, in natalicio eorum, vi kal. jul. — xxviiii. In
vigilia apostolorum Pétri et Pauli, un kal. jul. — xxx. In natalicio
sancti Pétri proprie, m kal. jul. — xxxi. In natalicio sancti Pauli
proprie, m kal. jul. — xxxii. In natalicio apostolorum Pétri et Pauli,
m kal. jul. — xxxiii. Item, oratio ad vesperas sive matutinas de nata-
licio Apostolorum. — xxxiiii. Item, de vigilia omnium apostolorum
Pétri et Pauli. — xxxv. In natalicio omnium Apostolorum. — xxxvi.
In octabas apostolorum Pétri et Pauli, prid. non. jul. — xxxvii. In
natalicio sanctorum Simplici, Faustini et Viatricis, v kal. agust. —
XXXVIII. In natalicio Abdo et Sennis, m kal. agust. — xxxviiii. In nata-
licio Machabeorum, kal. agust. — xl. In natalicio sancti Xysti, viii
id. agust. — XLi. In natalicio sancti Donate, vu id. agust. — xlii. In
vigilia sancti Laurenti, v id. agust. — XLiii. In natalicio ejusdem,
un id. agust. — xliiii. Item, in octabas sancti Laurenti, xvi kal. agust.
— XLv. In natalicio sancti Tiburti, m id. agust. — xlq. In natalicio
sancti Yppoliti, id. agust. — xlvii. In Adsumcione sancte Marie,
xviii kal. sept. — xlviii. In natalicio sancti Agapiti, xv kal. sept. —
12 MANUSCRITS
XLViiii. In natalicio sancti Magni, xiiii kal. sept. — l. In natalicio
sancti Rufî, vi kal. sept. — i.i. In natalicio sancti Ermis, v kal. sept. —
LUI (sic). In diae passionis sancti Johannis Baptiste, iiii kal. sept. —
Liiii. In natalicio sancti Prisci, kal. sept. — lv. In Nativitate sancte
Marie, vi id. sept. — lu. In natalicio sancti Gorgoni, v id. sept. —
LVii. In Exultatione (sic) sancte Crucis, xviii kal. octob. — lviii. In
natalicio sanctorum Cornili et Cypriani, item xgii kal. octob. —
lviiii. In natalicio sanctorum Cosme et Damiani, v kal. octob. —
LX In sancti arcangelis Michahelis, m kal. octob., in XII le... — LXi.
Oracio in jejunio mensis septime, quarta et sexta feria vel se... —
Lxn. In natalicio sanctorum Marcelli et Apulei, non. octob. — lxiii.
In natalicio sanctorum Quattuorum Coronatorum, g id. nov. —
LXiiii. In vigilia sancte Cecilie, xi kal. decemb. — lxv. In natalicio
sancti démentis, viiii kal. decemb. — lxvi. In natalicio sancti Feli-
citatis, item viiii kal. decemb. — lxvii. In natalicio sanctorum Marci,
Saturnini, Crisanti, Mauri et Darie, vi kal. decemb. — lxviii. In vigilia
sancti Andreae apostoli , m kal. decemb. — lxviiii. Item, in natale
ejusdem, pridie kal. decemb. — lxxi (sic). Item, in octabas sancti
Andreae, vi id. decemb. — lxxii. Expliciunt missas anni circuli de
nataliciis sanctorum.
Item missas in nataliciis plurimorum martyrum. — l[xx]iii. Item
alia. — Lxxiiii. Item alia. — l[xx]v. Item alia. — lxxvi. Item alia. —
l[xx]vi[i]. Item alia. — lxxviii. Item alia. — l[xx]vii[ii]. Item alia. —
Lxxx. Item alia.
Incipiunt de Adventu Domini orationes. — lxxx {sic). Item ora-
cionis de Adventum Domini » . Le reste manque malheureusement. Cf.
Delisle, Mémoires sur d'anciens Sacramentaires .
De même, au verso du fol. 7, cette singulière éphéméride, d'une
main contemporaine du volume :
« V'iii kal. aprilis. Condidit Deus lucem, quando dixit : " Fiat lux » ,
et facta est lux. In ipsa autem die, fuit mundus inluminatus. Et in illa
die, per Gabrielem archangelum adnuntiatum est sanctç Mariç con-
ceptio de Spiritu sanclo. Et in illa die, traditus est Dominus a Judeis
vel passus. Et in illa die, obtulit Abraham Domino filium suum Isaac
in holocaustum. Et in illa die, vidit Jacob scalam erectam usque ad
celos et angelps Dei ascendentes et descendentes per eam. Et in illa die,
benedixit Jacob filiis suis. Et in illa die, transiit angélus Domini per
Egyptum. Et in illa die, pluit Dominus Deus manna a filiis Israhel. Et in
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 13
illadie, exieruntfilii Israhelde terra ^^gypli. Iteruin aulcm die, Iransie-
runt filii Israhel per mare rubrum. Ipsum enim diem, facta est divisio
linguarum. Item, eadem die, passus est sanctus Jacobus, frator Domini.
Hanc ille sanctiGcationes bac dies videtur in se autem continere » .
Puis, de la même main, cette note bistorique : a Anno D CCCC XX III
ab incarnatione Domini nostri Jbesu Christi, xvii kal. julii, in die
dominica, fuit bellum in pago Suessionense inter Karolum regem et
Rotbertum regem, ibique ipsa die interiit Kotbertus rex et muiti alii » .
Au verso du fol. 11, il y avait une page notée en neumes; mais le
parcbemin trop soigneusement gratté ne laisse rien deviner de son
contenu.
An fol. 45 V, note contemporaine sur le lieu du tombeau d'Adam
et du Calvaire : « Si vis scire ubi Adam primus situs est, quçre librum
Josuebennum et ibi invenies : « Nomen Hebron ante vocabatur
Cariath Arbç, et Adam maximus ibi in terra Enacbim situs est, et terra
cessavit a prçliis « . Sunt quidam qui voluerunt contendere ideo ibi
Dominum crucifîxum, ut sanguis illius super Adam tumulum distillaret.
Interrogemus eum (sic) quare et alii latrones in eodem loco cruciflxi sint,
et ex quo apparet Calvarium non sepulcrum primi hominis, sed locum
signifîcare decollatorum, ut ubi abundavit peccatum, superhabundet
gratia. Adam vero sepultum juxta Hebron et Arbeç in Hiesu fîli Nave
volumine legimus » .
Puis, d'une autre main : « Adam vixit annis XC. XXX, Noe vixit
annis XC. L ^ , etc.
A noter enfin, sur le fol. 1, cette mention du XI* siècle : « Liber
sancti Theoderici, confessoris Christi; auferenti anathema sit ; fiât,
fiât, fiât » ; et cette autre (même date), au fol. 111 : « Liber aec-
clesiç Sancti Theoderici; qui illum abslulerit reus erit », suivie de
cette inscription singulière (fin du Xll* siècle) : ^ In nomine -J- Patris,
-j- et Filii, j et Spiritus sancti, amen. Nomina sanclorum Septem Dor-
niiencium : j Alaximianus, ■[ Malcus, y Martinianus, f Dyonisius,
-}- Johannes, -j- Serapion, j et Constantinus n .
Ce manuscrit, qui a reçu dans les marges de nombreuses gloses
contemporaines, offre des titres en capitale rouge fourrée de jaune, une
grande initiale à entrelacs rouges et jaunes et à têtes d'oiseaux (fol. 3),
d'autres initiales à entrelacs nattés, à rinceaux et dragons (fol. 5, 6,
12, 45, 46, 67, 69), des dessins de fantaisie dans les marges (fol. 38,
49, 68 v% 85), ce dernier de grandes dimensions présentant en un
14 MANUSCRITS
ensemble qui rappelle les peintures byzantines les Evangélistes et leurs
attributs ; des canons très archaïques, jaunes et rouges, à arcades cin-
trées (fol. 8-11), et un triple portique abritant (fol. 74) la généalogie
du Christ; enfln (fol. 67) V « Alléluia, in die resurrectionis mee... n
noté (XI' siècle) en neumes.
VIIl« (2 premiers feuillets)-!* (fol. 3-102)-XI« siècle (fol. 103-
111). Parchemin. 111 feuillets. 260 sur 185 millim. Rel. veau fauve
sur carton. — (Saint-Thierry, n" 11).
9 (C. 153). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 10. " Beatissimo papae Damaso... — Incipit prologus quatuor
euvangeliorum. Plures fuisse... — Incipit argumentum. Matheus in
Judea... — Generationem {sic) quadraginta duarumab Abraham usque
ad Christum ordo narratur. Nativitas Jhesu Christi... — (fol. 23) Liber
generationis... »
Fol. 58. « Incipit argumentum Marci çvangelistç. Marcus, euvan-
gelista Dei... — Incipiunt capitula. De baptismo Johannis... — (fol. 60)
Initium euvangelii Jhesu Christi... »
Fol. 82 v". " Incipit liber Lucç euvangelistç. In jejunium sancti
Johannis Baptiste. Dominica tertia de Adventu Domini... — Incipit
argumentum. Lucas, Syrus... — Incipiunt capitula. Prefatione Lucas
Theophilo... — (fol. 88) Quoniam quidem multi... »
Fol. 124. « Incipit liber Johannis çvangelistç. In sancti Johannis,
apostoli et euvangelistç, post Epiphania {sic) dominica prima... —
Incipit argumentum. Johannes ewangelista... — Incipiunt capitula. In
principio Verbum... — (fol. 128) In principio erat Verbum... qui
scribendi sunt libros. DEP, GRBTKBS. AD-CH3- » .
Ce magniGque manuscrit, l'un des rares qui échappèrent heureuse-
ment à l'effroyable incendie de 1774, grâce apparemment à cette
circonstance qu'il était conservé dans le trésor de l'église de Saint-
Remi, au lieu d'être dans la bibliothèque du monastère, comporte deux
parties. La seconde, qui vient d'être analysée, écrite sur un vélin d'une
grande finesse et d'une blancheur éclatante, en caractères larges, angu-
leux et très nets, a semblé à Champollion-Figeac un pastiche habile;
mais, vu le nombre de manuscrits semblables que l'Angleterre possède
encore, nous préférons y voir un manuscrit d'origine ou d'exécution
anglo-saxonne. Les canons, qui occupent les fol. 18-22, offrent des
portiques accolés dont les colonnes et les arcades sont jaspées de
ni: LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 15
feuilles d'acanlhe d'exécution admirable et variée et rechampies d'or.
On ne saurait trop admirer aussi les splendides pages peintes 23, GO,
88, 1:28, qui, dans un encadrement de même faire et du meilleur
goût, donnent la représentation des quatre Évangélistes assistés du jeune
homme ou des animaux symboliques, écrivant en lettres d'or sur une
tablette les premiers mots de leur livre. A signaler aussi que l'I initial
affecte en trois endroits (fol. 53, 119, 149) la forme d'une fleur de lis.
Au XVIII" siècle, on a placé devant ce manuscrit initial neuf feuillets
adventices qui s'ouvrent sur ce litre, joliment enguirlandé par un car-
touche fleuri occupant toute la page : « Sacrosancti Evangelii selectae
lectiones, ad usum archimonasterii S. Kemigii Remensis, pro festis
solemnioribus i) , et comprennent les évangiles pour les fêtes suivantes :
Conception de la Vierge, Noël (3" messe). Circoncision, Epiphanie,
S. Rémi, S. Maur, Purification, S. Renoit, Annonciation, Pâques,
S. Gibrien, Ascension, Pentecôte, Trinité, S. Sacrement, SS. Pierre
et Paul, S. Christophe, Nativité de la Vierge, Translation de S. Rémi,
Dédicace, Toussaint, Saints moines de l'ordre bénédictin. Jolies lettrines
fleuries. Reau cul-de-lampe (fol. 7). Le fol. 9 est réduit à un quart,
par l'enlèvement de la partie demeurée blanche.
IX* siècle. Vélin de choix. 154 feuillets et un blanc à la fin servant
de garde. 320 sur 238 i7iilliin. De la reliure couverte de velours rouge
ornée sur le plat initial d'une plaque de métal précieux ou d'une planche
d'émail, et sur le plat final d'un encadrement et de clous d'orfèvrerie,
il ne reste que les deux ais de chêne disloqués. Tranches dorées. —
(Saint-Remi).
10 (C. 143). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 14. « Incipit praefatio. Plures fuisse qui... — Item prologus.
Mattheus ex Judça... — Incipiunt capitula. Nativitas Christi... » Le
commencement de l'évangile manque, par suite de l'enlèvement des
fol. 20-21.
Fol. 59. " Incipit argumentum evangelii secundumMarcum. Marcus
evangelista... — Incipiunt capitula evangelii secundum Marcum. De
Johanne Raptista... " Le commencement du texte manque, comme
précédemment, par l'enlèvement des fol. 62-63.
Fol. 88. « Incipit prologus evangelii secundum Lucam. Lucas,
Syrus... — Incipiunt capitula, etc. Zacharias, viso angelo... » Enlè-
vement semblable du commencement du texte, avec les fol. 93-94.
Fol. 135. u Incipit prologus. Hic est Johannes... — Incipiunt
16 MANUSCRITS
capitula, etc. Pharisçorum levitae... » Même enlèvement du commen-
cement du texte, avec les fol. 137-138. — On remarquera VAmen
qui clôt cette partie du livre.
Fol. 168 v°. " In nomine Domini nostri Jhesu Christi salvatoris.
Incipit capitulare lectionum evangeliorum de anni circulo. Id est, in
vigilia Natalis Domini, de nocte; secundum Lucam, capitulo m : Exiit
ediclum a Cesare Augusto, usque : pax hominibus bone vohmtatis. Item,
ad Sanctam Anastasiam ; secundum Lucam, cap. m : Pas/ores loque-
banlur ad invicem, usque : sicut dictum est ad illos. Item, ad Sanctum
Petrum ; secundum Johannem, cap. i : In principio erat Verbum, usque :
plénum gratiae et veritatis. — In natale sancti Stephani... n
On lit, au fol. 179, cette note : u Codex bibliothecae ecclesiae
B. Mariae Remensis, constans centum et octoginta foliis, incipitque
ab his verbis, fol. 2 : Incipit praefatio S. Hieronymi, et desinit in ista
verba, fol. 179 : ita et vosfacialis -n .
IX.« siècle. Vélin de choix. 179 feuillets, moins les fol. indiqués
ci-dessus et un neuvième entre les fol. 86 et 88, plus 3 gardes a-g en
lête et une autre d à la fin, blanches ainsi que le fol 5. Très beaux
canons à portiques cintrés, ornés de palinetles et de motifs d'or et
d'argent, les colonnes coloriées diversement et rehaussées d'ornements
d'or et d'argent ou d'application d'autres couleurs (fol. 6-13); arbustes
et oiseaux monstrueux sur ces portiques. Les figures des Evangélistes
et les frontispices des évangiles ont disparu postérieurement à 1707.
314 sur 238 millim. Sur les ais de chêne qui restent de l'ancienne
reliure, on voit les creux qui recevaient jadis une plaque de métal pré-
cieux, de grosses pierreries et des fermoirs. Tranches jaspées et dorées.
— (Ex-lihris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n*' 51 »).
11 (C. 145). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 1. « Beatissimo papae Damaso... — Incipiunt capitula Mattbei
evangelistae. Nativitas Christi... — IVIattheus hic hominem generaliter
implet. Incipit prologus Matthei evangelistae. Mattheus, sicut in
ordine... » Le commencement du texte manque.
Fol. 64. '( Incipit prologus. Marcus, evangelista Dei... — Incipit
breviarium. De Johanne Baptista et victu... « Le commencement du
texte manque.
Fol. 99. « Incipit prologus in Luca. Lucas, Syrus... — Incipiunt
capitula. Zacharias, viso angelo... » Le commencement du texte
manque; la fin n'est pas visible.
Fol. 153. (( In principio erat Verbum... »
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 17
Fol. 192. « Incipit capitulare evangcliorum de anni circule. In
Natale Domini. . . » Comme dans le manuscrit précédent. Fin (fol. 20G) :
a ... in novissimo die. Explicit féliciter. Deo gratias. Amen i? .
Sur ces derniers mots demeurés inaperçus, le bibliothécaire du
Chapitre a malencontreusement écrit ces lignes : « Codex bibliothecae
ecclesiae Sanctae Mariae Remensis, quatuor evangelia complectens,
litteris ex auro et argento, in charta purpurea; constat foliis ducentis
et novem, et incipit, fol. 1, ab his verbis : Beaiissimo papae Damaso,
et desinit, fol. 206, in ista verba : illum innotuit Simoni . 1707 » .
Texte en argent, titres et initiales en or, sur vélin de choix teint en
pourpre. En tête de chaque évangile, il y avait à Torigine une page
peinte représentant sans doute FEvangéliste, et un feuillet liminaire
portant sur le recto Finitiale et les premières lignes du texte en capi-
tales d'argent et d'or, dans un encadrement de grand style. Toutes les
pages peintes ont disparu. Un seul des feuillets liminaires a été conservé
au fol. 153, pour le commencement de l'évangile de S. Jean; son
cadre de feuillage d'or et d'argent et son grand I à entrelacs nattés d'or,
d'argent et couleurs, montrent de quelle richesse devait être la déco-
ration du volume. L'enlèvement de ces miniatures a créé des lacunes
dont le cotateur de 1707 n'a pas tenu compte; ce sont deux feuillets
entre les fol. 4-5, trois entre 66-67, au moins deux entre 104-105,
un entre 152-153, sans compter de nombreux coups de canif. Entre
les foi. 2-3, il manque aussi un feuillet au moins qui devait porter le
titre général. On peut enfin supposer que la disparition des canons
porte sur plusieurs feuillets.
IX.' siècle. Vélin pourpre. 209 feuillets, moins 51-59 omis, plus
2 gardes a-b en tête et à la fin, non écrites comme les fol. 207-209.
345 sur 263 millim. Il ne reste de l'ancienne reliure que les ais de
chêne, avec un lambeau du maroquin rouge qui les recouvrait; au
milieu du plat se trouve une cavité ovale, que remplissait sans doute
un morceau de cristal. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 1,
n«3)0.
12 (A. 24). Quatuor evangelia, cum prologis.
Même disposition que dans le manuscrit 7 qui précède, moins la
seconde lettre de S. Jérôme au pape Damase : « Sciendum etiam... »
Le commencement des quatre textes manque, par suite de la non-exé-
cution de la page de titre qui devait être dessinée et peinte (fol. 5 v*,
6r% 8 v% 48 r% 77 r^ 121 r").
TOMK XXXVIII 2
i8 MA\^USGUITS
Fol. 155. « Incipit capitulare evangeliorum de aniii circulo. In
Natale Domitii... » Comme dans les manuscrits 10 et 11.
X* siècle. Parchemin de choix. 161 feuillets, plus 43 bis omis dans
la foliotation. Le fol. 155 est réduit à une simple bande, par l'enlève-
ment de la portion demeurée non écrite. 298 sur 233 millim. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n» 10).
15 (G. 144). Quatuor evangelia, cum prologis.
Fol. 11. « Incipit prologus Eusebii Hierooimi super ÏIII*'" evange-
listas. Plures fuisse... — Incipit ejusdem ad Damasum papam epistola.
Beato pap§ Damaso Jeronimus. Novum opus facere... — Item epistola
cujus supra. Sciendum etiam... — Epistola Eusebii ad Carpanum (sic).
Eusebius Carpano (sic) fratri, in Domino salutem. Ammonius quidam...
— Incipit argumentum Eusebii Hieronimi super Matlieum evange-
lislam. Matheus ex Judea... — Incipit breviarium super Matheum.
Nativitas Christi... — (fol. 21) Liber generationis... »
Fol. 59 v". Evangile de S. Marc. Prologues, comme dans le manu-
scrit 11. — Fol. 62 v". a Principium evangelii... »
Fol. 87. Evangile de S. Luc, ut supra. — Fol. 93 v**. « Fuit in die-
bus... ')
Fol. 135. et Incipit argumentum Eusebii Hieronimi, etc. Hic est
Johannes... — Incipit breviarium. Pharyseorum levitç... — In prin-
cipio erat Verbum... "
Ce manuscrit de luxe, en vélin de choix, s'ouvre sur dix feuillets
(1-10) de canons, les deux premiers dessinés au trait, les huit autres
en or et en couleur. Ce sont des colonnades portant un entablement
surmonté lui-même d'une arcade sous laquelle s'abritent les symboles
évangélistiques. Tout y est bizarre, l'architecture et les représentations
figurées, le choix et l'application des couleurs. Les titres sont bariolés
de couleurs diverses, comme les lettrines. Quelques initiales à enrou-
lements fleuronnés, à personnages ou à animaux fantastiques posés
sur des fonds diaprés de couleurs diverses ; trois d'entre elles très
remarquables (fol. 11, 87,88). Le titre et les premiers mots de chaque
évangile ont donné lieu à de riches frontispices, aux fol. 21, 62,
93, 137. Enfin, sauf S. Jean qui paraît avoir été oublié, les Évan-
gélistes|Uont représentés sous des portiques d'un pauvre dessin,
mais en de riches couleurs, aux fol. 20, 61, 92, dont ils couvrent
le verso.
DE LA DIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 19
Les foL 168-206 ont été ajoutés après coup, les uns (168-198) au
XVI' siècle, les autres (199-206) au XVIII' siècle. Sous le titre :
« Evangelia pronuncianda in ecclesia Keniensi omnibus diebus solem-
nibus totius anni » , ils se réfèrent aux fêtes suivantes : Conception,
Noël {messe in gain caîHUj généalogie de J.-C. notée), Epiphanie (évan-
gile noté, avant le Te Deinn), Purification, Annonciation, Jeudi saint
(bénédiction du chrême), Samedi saint (bénédiction du cierge notée),
Pâques, Ascension, Pentecôte, S. Sacrement, Visitation, Assomption,
Nativité de la Vierge, Dédicace, Toussaint, Invention de la Croix,
Exaltation de la Croix, Trinité, Présentation de la Vierge, synode et
2* dimanche après Pâques, S. Joseph, S. Rigobert, S. Rémi, S. Rruno,
S. François Xavier, S. Nicaise" et ses compagnons, SS. Sixte, Sinice et
Nivard, Circoncision, Nativité de S. Jean-Baptîstë.
XP-XVI'-XVIII" siècles. Vélin choisi. 206 feuillets et une garde a
blanche à la fin. 305 sur 204 millim. Ais de bois creusés pour rece-
voir une plaque d'orfèvrerie et des fermoirs, encore réunis par un
lambeau de peau rouge et de velours. — (Ex-Iibris gravé du Chapitre :
« A, ord. 4, n° 50 »).
14 (E. 252). Quatuor libri Regum, cum prologis S. Hieronymi.
Fol. 1. " Incipit praefatio sancti Hieronimi in libro Regum. Viginti
et duas litteras esse... — Incipit liber Samuhelis primus. Fuitvirunus
de Ramathaim Sophim, de monte Ephraim... per singulos dies, omni-
bus diebus vitae suae. Explicit Malachim, id est Regum liber IIII;
versus ir"ccL » .
Aux fol. 1 et 50, une main du XIII* siècle a inscrit ; « Liber Sancti
Theoderici; auferenti sit anathema ». — Au haut du fol. 2, la signa-
ture : " L. Art. d'Anglade « .
X* siècle. Parchemin. 96 feuillets. 320 sur 230 millim. Belles ini-
tiales, rouge, jaune et noir, à entrelacs nattés. Rel. veau brun sur
carton. — (Saint-Thierry, n*» 2).
15 (A. 20). Psalterium tripartitum, gallicum, romanum, hebraeum,
cum Odalrici, praepositi Remensis ecclesiae, testamento, et Obituario
ejusdem ecclesiae, etc., etc.
Fol. 24. « De dictis beati Hieronimi ita excerptum est : Qui psalmi
proprie... — Incipit ex dictis Origenis. Psalterium ita est... — Incipit
epistola Hieronimi ad Marcellam, de diapsalma. Quae acceperis red-
20 MANUSCRITS
oenda... — Origo prophetiae David régis psalmorum numéro CL.
David, filius Jesse... — Item, unde supra, Hieronimi. Psalterium
Rome dudum positus... — In Christi nomine, incipit epistola papae
Damasi ad Hieronimum presbiterum. Damasus, episcopus, etc. Dum
multa corpora... — Item, sancti Hieronimi ad Damasum. Beatis-
simo papae Damaso, sedis apostolicae urbis Romç, Hieronimus sup-
plex. Legi litteras apostolatus vestri... — Item alia epistola, unde
supra. Nunc autem exposuimus... — Item, unde supra, Damasi et
Hieronimi :
Psallere qui docuit dulci modulamine sanctos
lyjoverat iste decim {sic) legis qui verba dedisset
— Jeronimi ad Marcellam. Nudius tertius... — Item, de libro sancti
Isidori. Liber psalmorum, quamquam... — Sanctus Augustinus dixit :
« Canticum psalmorum animas décorât... n — Verbum selam LXX
interprètes Symmachus et Theodotio diapsalma transtulerunt... —
Quid sit psalterium vel psalmi quare dicantur. Psalterium est, ut Hie-
ronimus... — De prophetia. Prophetia est aspiratio divina... — Cur
in psalmorum titulis quasi auctorum nomina diversa reperiuntur. In
primo libro Paralipomenon ... — Qu\d signifîcet in flne quod fréquenter
invenitur in titulis. Finem duobus dicimus modis... — Quid sit psal-
terium, vel psalmi quare dicantur. Psalterium est, ut Hieronimus... —
Quid sit psalmus... — Quid sit canticum... — Quid sit psalmus can-
lici... — Quid sit canticum psalmi... — De quinque faria divisione.
Hanc autem quam diximus... — De unita inscriptione titulorum.
Quasdam superscriptiones... — Quid sit diapsalma. Inter expositores
psalmorum... — Utrum in V voluminibus psalmorum sit secanda
contextio, an certe unus liber debeat nuncupari. Beatus Hieronimus
prophetiam... — Quemadmodum in psalmis sit de Christo Domino
sentiendum. Tribus modis psalmi loquuntur... — Quemadmodum sit
expositio digesta psalmorum. Primo nobis de titulorum... — De elo-
quentia totius legis divinae. Eloquentia legis divinç... — De propria
eloquentia psalterii. Primum est quod ipsi... — Incipit epistola sancti
Hieronimi ad Sunniam et Fretelam, de psalterio, quae de LXX interpre-
tum editione corrupta sint. Dilectissimis, etc. Vere in vobis apostolicus. . .
— Quoniam suscepti operis plenitudo... — Incipit prefatio. Eusebius
Hieronimus Sofronio suo salutem dicit. Scio quosdam putare psalte-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS
21
rium in quinque libros esse divisum... » — Fol. 50. Texte du
Psautier :
GALLICUM
Beatus vir qui non
abiit in consilio impio-
riim et in via poccutorum
non stetit et in cathedra
pestilentiç non sedit.
ROMANUM
Beatus vir qui non
abiit in consilio impio-
rum et in via peccatorum
non stetit et in cathedra
pestilentiae non sedit.
HEBRAICUM
Beatus vir qui non
abiit in consilio impio-
rum et in via peccatorum
non stetit et in cathedra
derisorum non sedit.
La version hébraïque s'arrête après le psaume Pusillus; elle ne
comprend pas les cantiques d'Isaïe, d'Ezéchias, d'Anne, mère de
Samuel, de Moïse, d'Habacuc, de Moïse (Deutéronome), des Trois
Enfants, de Zacharie, de la Vierge, de Siméon.
Fol. 214 v°. Fin : u ... et gloriam plebis tuae Israël » .
Ce volume contient en outre un grand nombre de textes intéressants.
Les voici, dans l'ordre de la foliotation :
Fol. A V". Formules diverses d'invocations à la Trinité et à la
Vierge.
Fol. 1. Partie du symbole de S. Athanase : « Quicumque vult salvus
esse... "
Fol. 3. Acte par lequel le comte Manassès se reconnaît (1055)
l'homme lige de l'archevêque de Reims Gervais : « Notum sit ecclesie
Dei quod anno incarnationis dominicç miliesimo quinquagesimo quinto,
comes Manassès, domini Gervasii archipresulis homo liges factus est... «
Copie contemporaine. Suit une note portant que ledit Manassès tient
le château d'Omont (Ardennes), de Alto monte, « de benefîcio Sanctç
Mariç Remensis ecclesiç et Gervasii archiepiscopi r^ . Cf. Marlot, Metro-
polis Remensis historia, II, 113.
Fol. 3. Recueil canonique incomplet. « Quod quilibet errori
débet resistere, ne forte non resistendo videatur erroris fieri particeps.
Error cui non resistitur approbatur... — De electione episcoporum.
NuUus est ordinandus... — De ambitione episcopatus. Osiusepiscopus
dixit : a Etiamsi talis aliquis... — De venalitate symoniacç heresis. Si
quis episcopus aut presbiter... »
Fol. 4 v°. te Incipit prephatio beati Ambrosii episcopi in libello suo
de vita et ordinatione episcoporum et symoniaca heresi. Si quis frater
oraculum. . . — Incipit libellus. Audite me, beatissimi patres, et dignum
ducite, sanctissimi fratres, audite me, stirps levitica... » De la fin du
fol. 5, cet opuscule se poursuit sur les fol. 215 et suivants; il se ter-
22
MANUSCRITS
mine sur ces mots (fol. 218 v°) : u ... cçlorum régna qui (sic) sanctis
in fine seculorum dare promisisti perpétua » . Cf. Divi Amhrosii opéra.
Paris, 1686, V, 649, sous le titre : « De dignitate sacerdotali >) .
Fol. 6-8. Calendrier à l'usage de l'église de Reims, dressé au
XI* siècle; on y a inscrit, au XV' siècle, les fêtes de l'année :
a Jani prima dies et septima fine timetur.
Principium jam sancit tropicus capricorDJ, etc. »
Fol. 9. Testament d'Odalric, prévôt du Chapitre de Reims (non daté).
a In nomine sanctç et indiuiduç Trinitatis. Ego Odalricus, sanctç
Remensis ecclesiç prepositus, ita testamentum meum... quod dicerent
singulariter dicant pluraliter n . Copie du temps. Cf. Gallia christiana,
X,instr., 27.
Fol. 10-20. Obituaire (XP-XIIP siècle) de l'église Notre-Dame de
Reims : " Kalendisjanuarii. Obierunl Gerfridus diaconus, Odo laicus.. . »
Publié dans Varin, Archives de la ville de Reims. Statuts, I, 62-105,
avec adjonction de deux Obituaires plus récents.
Fol. 20 v°. " Nomina episcoporum Remensis ecclesiç : Sixti, Sini-
cii Gervasii " . Des mains plus modernes ont ajouté : « Rainoldi,
Manassedis, RadulG, Rainaldi II, Sansonis, Henrici, Willelmi, Gui-
donis " . Cf. Hist. liltér., t. XXIX, p. 406.
Fol. 21-22. Calendrier perpétuel, en deux tableaux :
iBvii.
III.
Bv.
T.
m.
n.
t.
m.
n.
f.
m.
e.
f.
t.
1.
f.
t.
e.
f
t.
m.
1.
m.
S.
1.
m.
e.
1.
ni.
e.
1.
d.
i.
s.
d.
e.
s.
1.
e.
1.
r.
T.
1.
T.
k.
I.
d.
k7
1.
d.
k.
d.
d.
r.
c.
d.
r.
q-
i.
k.
q-
i.
k.
G.
i.
k.
c.
q-
k.
c.
q-
b.
c.
q-
i.
s-
h.
0.
s-
h.
a.
S-
h.
A.
0.
..
..
'
n.
s.
ÎT
— « B. VI. idus februarii. E. vi. m.
C. V. idus februarii. B. vi. un. etc. »
Les lettres médianes donnent cette lecture : " Ebdomade CV dieb[us]
a Nativitate Dompni] usq[ue] ad Qu[adragesimam] dies in quib[us]
Pascha celebrare debemus « , etc.
Fol. 22 v" (XP siècle). " Dei gratia Remorum archiepiscopis, tam
presentibus quam futuris, Sanctç Mariç Remensis congregatio, perpetuam
salutem in Domino. Ad divinç graciç bonitalem... »
Jbid. Fragment (XIP siècle) de Rituel : " In Cena Domini. Hodie,
ad missam, diaconus légat evangelium. Si adsit episcopus, sex dia-
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. Î3
cônes (sic) ministrent ciiiii eo; sin autem duo. Siibdiaconus epistolani,
cum quo procédant tôt sicut et cum diacono. Accolitiis ferat ampiillam
cum crismate, aliiis aliam cum oleo ad catliecizandum, tercius cum
oleo ad infirmum; septcMu accoliti tollant ccreos, duo thuribuLi. —
In Parasceve, hora noua, diaconus légat passionemDomiui... — Sabbato
sancto, ad niissam, subdiaconus... n
Fol. 23. Dons faits à l'éjjlise de Ueims par l'archevêque Geruais :
« Dédit Gervasius arcbiepiscopus çcclesiç Sanctç Mariç dorsalia
pallia XI, capam auream, casulam purpuream paratam auro... >> Cette
description est suivie du récit de ses derniers moments. Cf. Varin,
Archives de Reims. Administratives, I, 221.
Fol. 23 V". « De privilejjiis hujus Remensis çcclesiç quç habuit ab
initio quo privilégia sedes habereceperunt, et quia Remorum episcopus
primas inter primates semper et unus de primis Galliç primatibus
existit nec alium se potiorem prêter apostolicum prcsulem habuit... »
Suivent les témoignages d'Orose, d'Hincmar, de Jules-César et de
Lucain.
Ibid. Bulle du pape Honorius II, adressée à l'archevêque de Reiras
Renaud de Martigné, déclarant l'église de Reims " precipuam Romanç
ecclesiç filiam » .
Ihid. Bulle d'Innocent II, adressée à Barthélémy, évêque de Laon
(Chàlons, 10 novembre 1131), le chargeant d'excommunier Hugues
Colet, s'il ne répare pas dans les trente jours les torts qu'il a causés
à l'église de Reims.
Ihid. Fragment sur la parenté de Jésus-Christ : a Anna et Esmeria
sorores fuerunt. Anna peperit Alariam, Esmeria peperit Elisabeth et
Eliud... )'
Fol. 214 V". Récit de la mission, en Russie, de Roger, évêque de Chà-
lons (Cf. Rec. des hist. de FrancCy XI, passim), pour négocier le mariage
du roi de France, Henri I", avec Anne de Russie, fille de Jaroslaw, et
des soins pris par le même évêque, à la prière d'Odalric, au sujet des
restes de S. Clément : a Anno incarnati Verbi millesimo XLVlllI,
quando Henricus, rex Francorum, misit in Rabastiam Catalaunensem
episcopum R,, pro filia régis illius terre, Anna nomine, quam debebat
ducere uxorem, deprecatus est Odalricus prepositus eundem episcopum
quatinus inquirere dignaretur utrum inillis partibus Cersona esset, ubi
sanctus Clemens requiescere legitur, vel si adhuc mare parciebatur die
natalis ejus et pervium esset euntibus. Quod et fecit; nam a rege illius
24 MAMUSGRITS
terrç, scilicet Oresclavo, hoc didicit quod Julius papa, in regionem illam
ubi sanctus Clemens jacebat, addestruendam heresim, que illis in par-
tibus pululaverat, perrexit. Cumque, peracto negocio, idem papaab illis
partibus regredi inciperet, apparuit ei angélus Domini, dicens : « Noli
recedere; a Domino enim tibi precipitur ut revertaris et transféras
corpus sancti Clementis quod hactenus in mare jacuit » . — Cui Julius :
« Quomodo, inquit, hoc posset fieri, cum mare non parciatur nisi die
natalis ejus »? — Cui angélus ait : « Hoc erit tibi signum quod Domi-
nus tibi precipiat reverti, quia mare in occursum tuum parciatur » .
Perrexit ibi et transtulit corpus sancti Clementis, et posuit illud super
ripamet çdifîcavit ibi çcclesiam, et assumens de corpore ejus reliquias,
Romam secum detulit. Contigit autem ut, illo déférente, die quo reli-
quias cum summa honoriflcencia populus recepisset [Romanus], eadem
die sepulcrum quod in mari relictum erat cum solo se super mare
erigeret et fieret insula, ubi illius regionis homines [basilicam construxe-
runt] et congregationem. Ex tune, ad illam çcclesiam navigio itur.
Retulit etiam idem rex Georgius Sclavus episcopo Catalaunensi [quod
ipsemet] quondam ibi perrexit, et inde secum attulit capita sanctorum
Clementis et Phebi, discipuli ejus, et posuit in civitate Chion, ubi hono-
rifîce venerantur. Quç eciam capita eidem episcopo ostendit » . Copie
ddXIP siècle. Cf. L. Paris y Chronique de Champagne, II, 95, sous le titre :
u Roger II, XL 11/^ évêque de Châlons, sa vie et sa mission en Russie » .
Fol. 219. " Incipit textus miraculi quod Dominus ad destructionem
symoniacç heresis operari dignatus est in episcopatu Florentino, anno
ab incarnatione sua millesimo LXVII, mense februarii, feria iiii primç
ebdomadç in Quadragesima. Alexandro, primç sedis reverentissimo ac
universali episcopo, clerus et populus Florentinus sincerç devotionis
obsequium. Jam diu tedium et laborem... ut quod pastoris est nobis
dilaniatis ovibus ne pigritemini dementer impendere " .
B^ol. 221 v\ a Quod ab hereticis nemo accipit nisi dampnatio-
nem atque eorum facta nil valent. Ventum est ad terciam questio-
nem... n
Ibid. « De excommunicatione injusta. Quodcumque ligaveris super
terram... »
Ibid. « De medicina penitenciç illius qui donum Dei studet precio
mereari (sic). Nam de eo qui donum Dei... «
Fol. 222. Cette mention (XIV* siècle) : « Capud beati Sixti, Remen-
sis archiepiscopi, est in Alemania, in quadam ecclesia collegiata cano-
DK LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 25
nicorum secularium, in quadam villa que vocatur Kameslensi, diocesis
Breinensis ^ .
Les mentions écrites en minuscules d'or sur fond vert, qui se pré-
sentent en tète des fol. 18-10 et 215-216 : « Odalricus, prepositus et
canonicus, dédit Sanctç Mariç Uemensis ecclesiae « , sont de la même
main que le manuscrit. — Une mention semblable, dans les mêmes
termes et la même orthographe, mais un peu postérieure de date, en
capitale rustique, figure au bas des fol. 107-108 et 209-210.
XI" siècle. Parchemin. 223 feuillets et une garde a en têle. Lignes
pleines, ou à deux (fol. 24-49, 219-222) et surtout à trois colonnes
(fol. 3-5, 50-218). A noter, une lettre B de grand style, à enroule-
ments et fleurons d'or et d'argent sur champs rouge ou vert ; cette
lettre, contenue dans un encadrement à palmetles de même ordonnance,
occupe presque la totalité du recto du fol. 50, dont le verSo abrite
deux autres B de plus petite taille, d'or sur fond rouge. Lettrines au
minium; quelques-unes sont curieuses par les monstres et animaux
singuliers dessinés au trait, à l'encre, qui y sont insérés. 362 sur
265 millim. Rel. moderne, veau fauve sur carton, à fermoirs de
cuivre. — (Ex-Iibris gravé du Chapitre : « A, ord. 1, n° 2»).
16-17 (A. 12, 15). Pars veteris et noviTestamenti, cum prologis.
Tome I. Fol. 1. « Incipit epistola sancti Hieronimi ad Paulinum
presbiterum, de omnibus divinis hystoriae libris. Frater Ambrosius tua
michi... » — Fol. 6. Genèse. — Fol. 45. Exode. — Fol. 74. Lévitique.
— Fol. 93. Nombres. — Fol. 121 . Deutéronome. — Fol. 146 v". Josué.
— Fol. 164. Juges. — Fol. 181. Ruth. — Fol. 183 v\ Jérémie. —
Fol. 229. Baruch.
Une liste de ces livres se trouve au verso du fol. 234 et dernier.
Le texte a été partagé pour les besoins des leçons de l'office; il porte
en de nombreux endroits des mentions de ce genre : « Dominica quarta
Quadragesimç ; lectio prima « .
Les fol. 233-234 sont du XIIl" siècle; ils ont été placés à la fin du
volume lorsque, dans une reliure très ancienne, on le scinda en deux.
Nous trouverons, en effet, aux fol. 1-2 du volume suivant, la suite du
texte du fol. 232 de celui-ci.
Aux fol. 1 et 81, cette mention du XIIP siècle, à l'encre rouge :
« Liber Sancti Remigii Remensis, volumen XXXI », et, à l'intérieur
du plat initial, ce chiffre du XVIII* siècle : « 4 " .
Tome II. Fol. 1-2. Fin de la lettre de Jérémie du volume précédent.
26 MANUSCRITS
— Fol. 3. Actes des Apôtres. — Fol. 30. Apocalypse. — Fol. 43.Épîtres
canoniques. — Fol. 56. Rois.
Sur le plat initial, on a collé un fragment de Missel du XIV' siècle,
sur lequel je relève cette note : « Sequitur ordo processionum dierum
dominicalium seu festorum per anni circulum accedentium. Et primo
incipit prima dominica Adventus Domini. Dominica prima Adventus
Domini, ad processionem, responsorium Letentur celi, cum versu et
Gloria ante januam templi, etc. » — Le fragment intéresse les quatre
dimanches de l'Avent, les fêtes de Noël, de S. Etienne, de S. Jean, des
Innocents, l'octave de Noël, la Circoncision.
Aux fol. 1 et 75, on lit également, à l'encre rouge : « Liber Sancti
Remigii Remensis, volumen XXXII » , et, à l'intérieur du plat initial,
le chiffre : « 12 » .
Commencement du XIÎ" siècle. Parchemin sali et fatigué par l'usage,
présentant de très nombreuses coupures au canif. — Tome I. 234 feuil-
lets à 2 col.; les fol. 10^63, 76, 77, 123, 186, 187, 209, 212, 215,
225 lacérés. 435 sur 310 millim. ~ Tome II. 149 feuillets à 2 col.;
les fol. 5, 20, 46, 82, 84, 85, 114, 145-149 sont lacérés; le fol. 42
réduit à la moitié, sans lacune du texte. Entre les fol. 126-127 de la
pagination, il manque plusieurs feuillets comportant la fin du livre III
et le commencement du livre IV des Rois. 425 sur 310 millim. — Titres
en capitales vertes ou rouges fourrées de vert. Très belles initiales à
enroulements, animaux fantastiques et personnages, dessinées au trait
et coloriées de vert, de rouge et de jaune; celles des fol. 30, 43, 57,
83 et 103 du tome II ont été enlevées. Rel. peau de truie sur ais de
chêne, avec dos de veau fauve; mauvais état. — (Saint-Remi, n''» 4
et 12).
18 (A. 17). Pars veteris Testamenti, cum prologis.
Fol. 1. « Incipit prologus sancti Hieronimi presbiteri in Ysaiara pro-
phetam. Nemo cum prophetas... ^ — Fol. 1. Isaïe. — Fol. 31. Ezé-
chiel. — Fol. 62. Daniel. — Fol. 77. Petits prophètes. —
Fol. 109 \\ Job. — Fol. 129. Proverbes. — Fol. 145. Ecclésiaste.
— Fol. 149. Cantique des cantiques. — Fol. 151 v°. Sagesse. —
Fol. 161. Ecclésiastique.
Rien que de format plus grand que les deux volumes précédents,
celui-ci paraît en être la troisième partie. L'écriture est très sensible-
ment la même; les initiales, à enroulements fleuronnés garais d'ani-
maux, sont du même genre, avec plus de soin et de décoration dans les
fonds, où l'outremer et le jaune prennent une assez grande place. A
DK LA BIRLIOTIIKQUE DE REIMS. 27
partir du fol. 1 i5 v", le manuscrit a été continué en une écriture plus
serrée et plus pointue, qui paraît n'être que de la fin du XII' siècle.
Au verso du loi. I et au fol. 129, on lit cette note à l'encre rouge
(XIII* siècle) : « Liber Sancti Uemigii Remensis, volumen XXXIIII » ,
et, sur le fol. 1, le gros chiffre du XVIII'' siècle : « 8 « , contemporain
d'une note sur papier collée à l'intérieur du plat initial et portant ces
mots : " In hoc codice seculi undecimi habentur sacrorum Ribliorum
libri sequeiites : Proplietarum : Isayac, Danielis, Ezechielis, 12 Mino-
rum ; sapieniiales : Proverbiorum Salomonis, Ecclesiastes, Cantica can-
ticorum, Ecclesiasticus, Sapientia; singulis libris praemittuntur prologi
S. Hieronimi; index capitum cujusque libri et in canticis personae
colloquentes, Christus, Ecclesia, Synagoga et sedulo distinguntur y> .
Commencement du XIl« siècle. Parchemin. 189 feuillets à 2 col.,
le dernier réduit à un quart. Lacérations aux fol. 3, 39, 112, 160;
l'initiale du fol. 63 a été enlevée. 470 sur 335 millim. Rel. veau fauve
sur ais de chêne. — (Saint-Remi, n" 8).
19 (A. 13). Pars veteris et novi Testamenti, cum prologis.
Fol. 2. Épîtres de S. Paul. —Fol. 35 v^ Tobie. —Fol. 39 v°. Judith.
— Fol. 45 v°. Esther. — Fol. 51 v\ Macchabées. — Fol. 82. Parali-
pomèoes. — Fol. 119 v°. Esdras. — Le fol. 1 est la table du premier
ouvrage.
Ce manuscrit paraît avoir été fait pour servir de complément aux
trois volumes précédents.
A l'intérieur du plat initial, fragment d'un Missel du XIII* siècle,
pour le dimanche des Rameaux.
Au haut des fol. 2 et 83, on lit cette mention (XIIP siècle), à l'encre
rouge : « Liber Sancti Remigii Remensis, volumen XXXIII >^ , et, sur
le fol. 1, le n° u 13 '^ .
Commencement du XIIP siècle. Parchemin sali. 133 feuillets à
2 col. 450 sur 310 millim. Rizarres lettrines rouges et vertes. Initiales
à enroulements fleuronnés, guirlandes perlées et animaux fantas-
tiques, dont quelques-unes remarquables. Rel. veau blanc, avec dos
supplémentaire de veau fauve, sur ais de chêne brisés. — (Saint-
Remi, n° 13).
20-21 {?i^ 5, T. II et III). Pars veteris et novi Testamenti, cum pro-
logis S. Hieronymi et opusculo Redae de locis sanctis.
Tome II. Fol. 1. « Incipit prologus in Hiezechiel. Hiezechiel pro-
28 MANUSCRITS
pheta, cum Joachim... — Incipit Hiezechielproplieta. Et factum est... »
— Fol. 39. Daniel. — Fol. 56. Petits prophètes. — Fol. 90. Isaie.
— Fol. 131. Épîtres de S. Paul. — Fol. 195. Paralipomènes. —
Fol. 246 \\ Esdras.
Fol. 267 v°. « Incipit opusculum Bedç presbiteri impense docti, de
locis sanctis. De situ Hierusalem. Situs urbis Hierusalem... j^ {Opéra
Bedae, IIÎ, 363).
Fol. 130 v°. Copie (XII* siècle) d'une charte de Renaud du Bellay,
archevêque de Reims, concernant l'observance régulière des religieux
de Saint-Nicaise de Reims rétablie par Seguin, abbé de la Chaise-
Dieu (1090); reproduite avec quelques variantes dans Marlot, Métro-
polis Rem ensis historia^ I, 623.
Fol. 194 M\ " Quo ordine libri divini in aecclesia legantur per anni
circulum... » ; rencontré plus haut, fol. 104 du ms. 1 (Bible d'Hinc-
mar). On lit d'ailleurs, dans les marges, de fréquentes mentions de
ce genre, qui indiquent sufGsamment l'usage de ce livre de chœur :
« Dominica post festum Omnium sanctorum ; lectio prima " .
Au fol. 1, on lit : « Codex bibliothecae ecclesiae Beatae Mariae
Remensis, constans foliis ducentis septuaginta quatuor, quorum initium
est : Incipit prologus y fol. 1, et finis : Explicit féliciter, fol. 274 verso y> .
C'est la même main qui a folioté le manuscrit et qui a inscrit au verso
du fol. 274 : a Codex ecclesiae Beatae Mariae Remensis. 1707 » .
Tome m. Fol. 1. a Incipit prefatio sancti Hieronimi presbiteri in
librum Actuum Apostolorum. Actus Apostolorum... — Incipit liber
Actuum Apostolorum. Primum quidem sermonem... »> — Fol. 24.
Epîtres canoniques. — Fol. 36. Apocalypse. — Fol. 48. Rois. —
Fol. 140. Proverbes. — Fol. 155 \\ Ecclésiaste. — Fol. 161. Can-
tique. — Fol. 163 v°. Sagesse. — Fol. 175. Ecclésiastique. —
Fol. 204. Job. — Fol. 223. Tobie. —Fol. 230. Judith. — Fol. 239.
Eslher. — Fol. 247 \\ Macchabées. — Le dernier feuillet a été rem-
placé au XV* siècle.
Sur la couverture initiale, à l'intérieur, est collée une bulle de
Pie II (Rome, 24 mai 1464), en faveur de Gérard Jérôme (Jeronimi),
chanoine de Reims, docteur en médecine, maître es arts, curé de
Cernay.
Le fol. A, à la suite, porte la moitié d'une lettre de l'officialité de
Paris, concernant le diocèse du Mans et vidimant des bulles d'Inno-
cent VIII ; écriture de la fin du XV siècle.
I)K LA ninLIOTIIKQUK DE RKIMS. 29
Fol. 248 v°. Cette note (XIII* siècle) : u A kalendis octobris usque
ad novembrem leguntiir libri Machabeorum. Dominica propinquiore
kalendis octobris, incipienda est legenda Machabaeorum » ,
A l'intérieur du plat final, fragment d'un Homéliaire du XII* siècle.
Enfin, sur le fol. 1 , on lit : « Codex bibliothecae ecclesiae Beatae
Mariae Hemensis, foliis ducentis octoginta octo, quorum initium ab bis
verbis : Incipit praefatiOy et finis, fol. 288 v" : Explkit liber Maccha-
baeorum » .
Commencement du XI1« siècle. Parchemin sali. — Tome II. 274 feuil-
lets à 2 col. 490 sur 370 millim. Titres en capitale rouge; lettrines
bizarres, à fioritures; initiales rouges, au trait, formant des enroule-
ments. Le lecteur ne doit tenir aucun compte des signes singuliers qui
se rencontrent aux fol. 69, 70, 76 v% 78 v<*, 80 v°, 82, 88 x°\ ce sont
de simples renvois servant à trouver aux fol. 128, 129, 130, la fin
des prologues de plusieurs petits prophètes pour lesquels une place trop
restreinte avait été laissée. — Tome III. 288 feuillets à 2 col., et une
garde a, en tête. 475 sur 365 millim. Initiales à entrelacs, ornements
perlés, oiseaux, dragons et personnages, beaucoup plus soignées que
dans le volume précédent; le P du fol. 3 a été souvent reproduit. —
Rel. peau de truie, sur ais de chêne. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« B, ordo unicus, n°» 53, 54; sub fenestra »).
22-25 (A. 10, T. I et II). Biblia sacra, extranslatioue S. Hieronymi,
cum prologis.
Tome I. Fol. 1. Genèse. — Fol. 28. Exode. — Fol. 47. Lévitique.
— Fol. 59 v°. Nombres. — Fol. 78 v°. Deutéronome. — Fol. 95.
Josué. — Fol. 106 v°. Juges. — Fol. 118 v\ Ruth. — Fol. 120.
Jérémie. — Fol. 148. Baruch. — Fol. 151 v°. Actes des Apôtres. —
Fol. 167. Apocalypse. — Fol. 174. Epîtres canoniques. —
Fol. 180 M\ Rois. — Fol. 239 v°. Paralipomènes.
Fol. 270. Note du XVP siècle : " Hoc in monasterio, horis matutinis,
lectiones hoc leguntur ordine : Ebdomada prima post octavas Pasche,
legiturde Actibus Apostolorum. Secunda et tertia ebdomada, legitur de
Apocalipsi. Abhinc, ceterisprivatisdiebus, epistoleJacobi et Pétri, usque
in Ascentionem Domini, leguntur. A quo die usque ad Pentecosten,
leguntur Actus Apostolorum. A kalendis novembris ad Domini usque
Adventum, legitur Ihezechiel propheta. Ab Adventu Domini usque ad
Xativitatem, legitur Esayas propheta. Ante Natalis Domini diem, lec-
tiones legimus sanctum Moisen. A Nativitate Domini usque ad Sepluage-
simam, Pauli apostoli leguntur epistole. A Septuagesima usque ad
30 MANUSCRITS
Quadragesimam, legitur de Genesi. A Quadragesima usque dominicain
inPassione, leguntur sermones divi Augustini super Cantica graduum.
A Passione Domini usque Ramos palmarum, legitur Jheremias. A
dominica in Ramis usque in Cenam Domini, legitur Rarucli, tribus
diebus » . — Une note du même genre, plus moderne, figure au verso
du même feuillet.
Tome II. Fol. I. Proverbes. — Fol. 12. Ecclésiaste. — Fol. 16.
Cantique. — Fol. 18. Sagesse. — Fol. 25. Ecclésiastique. —
Fol. 44 x\ Job. — Fol. 57 v°. Tobie. — Fol. 62 v^ Judith. —
Fol. 69. Esther. — Fol. 75. Esdras. — Fol. 87 v°. Macchabées. —
Fol. 113. Ezéchiel. Le texte finit brusquement sur ces mots : «... et
latitudinis decem millia; omnis longitu... » (Ezéchiel, chap. xlviii,
v. 13).
XIl* siècle. Parchemin. 270 et 136 feuillets, à 2 col. 470 sur
354 millim. Lacérations aux fol. 203, 267, 268, 269, 270 du tome I,
et 1, 67, 108 du tome II; les derniers feuillets des deux volumes
tachés d'eau. Initiales remarquables, couleur et or, enrouleinetits à
feuillages et animaux souvent accompagnés de sujets coioiiés qui
mériteraient une description spéciale; celles du dernier volume,
notamment, sont d'importance pour l'histoire du costume. Rel. veau
fauve, le premier sur bois, le second sur carton. — (Saint-Thierry,
n«l).
24 (A. 27). Liber Apocalypsis.
On lit, en haut du fol. 1, cette note du XIIP siècle : « Liber Saneti
Dyonisii Remensis; si quis ei abstulerit, anathema sit. — H » .
XII" siècle. Parchemin. 18 feuillets, à longues lignes. 207 sur
122 millim. Rel. moderne, basane rouge. — (Saint-Denis).
î2o-27 (A. 8,T.IetII;E.241).Bibliasacra, extranslatione S. Hie-
ronymi, cum prologis.
Tome I. Sur le fol. de garde a, on trouve cette table en rubrique,
contemporaine du manuscrit, à laquelle nous suppléons en indiquant
les folios : « In hoc volumine hi continentur libri : [Fol. 1]. Genesis,
hebraice Bresith. — [Fol. 29 v"]. Exodus-Ellesmod. — [Fol. 52]. Levi-
ticus-Vagecra. — [Fol. 67 v°]. Numeri-Vagedaber. — [Fol. 90]. Deute-
ronomium-Helleaddabarim. — [Fol. 108]. Josue. — [Fol. 122].
Judicum-Sophtim. — [Fol. 136]. Liber Ruth. — [Fol. 137 v'']. Liber
Jheremie prophetç. — [Fol. 173 v°]. Libri Machabeorum duo » .
DM LA BinLIOTHÈQl^I'^ I)I'> UKIMS. ;Ji
En haut du fol. 1, ou lit (Xlll" siècle) : « Liber Sancti Hemijjii Ue-
mensis, volunieu XI n . — La couverture initiale porte à l'intérieui- la
cote (XVIII* siècle) : « 1 » . — Au-dessous de la table ci-dessus, cette
note en rubrique, de la même date et sans doute du même scribe :
« Liber Sancti Ueniigii; qui ei abstulcrit, anathema sit. Garnerus me
scripsit, cujus anima requiescat in pace. Amen, amen, amen ».
Tome II. En tête du fol. a, on trouve également cette table en
rubrique : « In hoc volumine hi conlinentur libri : [Fol. l]. Hegum
libri ([uatuor. — [Fol. 77 m"]. Paralipomenon libri duo. — [Fol. 118].
Ezre liber unus. — [Fol. 133 V]. Tobiç liber unus. — [Fol. 139 V].
Judith liber unus. — [Fol. 147 v°]. Hester liber unus. — [Fol. 155].
Proverbiorum Salomonis liber unus. — [Fol. 167 v°]. Ecclesiastes. —
[Fol. 172]. Cantica canticorum. — [Fol. 174v°]. Liber Sapientiç. —
[Fol. 183 v°]. Ecclesiasticus. —[Fol. 209]. Liber Job n .
Fol. 117. On lit : « Explicit liber Paralipomenon. Hec oratio in fine
Paralipomenon in plerisque codicibus invenitur : Domine omnipotens,
Deus patrum nostrorum Abraham, Ysaac et Jacob... »
Fol. 224. Après Texplicit du livre de Job, on trouve dix lignes d'un
texte demeuré inachevé : a Job, exemplar patientie... »
Au-dessous de la table susdite, on lit : « Liber sancti Remigii, Fran-
corum apostoli ». — En tête du même feuillet, une main du XV* siècle
a également écrit : « Liber sanctissimi Remigii, Francorum apostoli,
Remorum archipresulis ». — En tête du fol. 1 et du fol. 88 v**, une
main du XllP siècle a mis cette note : a Liber Sancti Remigii Remensis,
vol. XV » . — Enfin, à Tintérieur de la couverture initiale, on relève le
chiffre (XVIII" siècle) : « 2 » .
Tome III. Au verso du fol. b, on trouve cette table contemporaine :
K In hoc volumine hi continentur libri : [Fol. 1]. Liber Ihezechielis
prophetç. — [Fol. 26]. Liber Danihelis prophète. — [Fol. 37]. Liber
duodecim Prophetarum. — [Fol. 6\]. Liber Ysaie prophète. —
[Fol. 85]. EpistolebeatiPauli apostoli. — [Fol. 121 v°]. Actus Aposto-
lorum. — [Fol. 139 v°]. ApocalipsisJohannis apostoli. — [Fol. 148].
Epistole canonice. — [Fol. 156]. Libri quatuor Euvangelistarum r^ .
Sur le fol. 1, cette note du XIIP siècle : « Liber Sancti Remigii
Remensis, vol. XXI » . — Notes à la mine de plomb (XIV" siècle), aux
fol. 50, 51, 55.
Fin du Xll" siècle. Parchemin. 205 fol. à 2 col. et une garde a en
tête. 224 fol. à 2 col. et deux gardes, a en tête et b blanche à la fin.
32 MANUSCRITS
216 fol. à 2 col. et deux gardes a, b en tête. 315 sur 230 'millim.
pour les deux premiers volumes; 344 sur 245 pour le troisième. Rel.
bois et veau blanc à dos de veau fauve rapporté, lacéré, pour les deux
premiers volumes; rel. moderne, veau fauve à fermoirs pour le troi-
sième. — (Saint-Remi, n°* 1,2 et ...).
28 (E. 239). Libri prophetarum Isaiae, Ezechielis et Danielis,
neenon duodecim Minorum et Machabeorum, cum S. Hieronymi pro-
logis.
Fol. 146 v°. On trouve cette table en rubrique, contemporaine du
volume : « In hoc codice hii continentur libri : [Fol. 1]. Ysaiasproplieta.
— [Fol. 32 v**]. lezechiel propheta. — [Fol. 66 v°]. Daniel propheta.
— [Fol. 81]. Liber duodecim Prophetarum. — [Fol. 111 v°]. Macha-
beorum libri duo. Garnerus me scripsit, cujus anima requiescat in pace.
Amen. Liber Sancti Remigii Remensis, qui ei abstulerit, anathema sit;
fiât; fiât » .
En tête du fol. 1, on lit ces mots (XIII^ siècle), à l'encre rouge :
« Liber Sancti Remigii Remensis, vol. CXLIII » .
Fin du XIP siècle. Parchemin. 146 feuillets à longues lignes, et
cinq gardes, a, b, c en tête, d, e à la fin. Tranche supérieure forte-
ment mouillée. 318 sur 215 millim. Rel. veau blanc sur ais de bois
brisés, avec dos de veau fauve. — (Saint-Remi, n° 6).
29 (A. 23). Novum Testamentum, cum prologis S. Hieronymi.
Fol. 1. Évangiles. — Fol. 75 v°. Épîtres deS. Paul. — Fol. 122v».
Actes des Apôtres. — Fol. 144 \\ Apocalypse. — Fol. 154 v°. Epî-
tres canoniques.
Ce manuscrit et le précédent faisaient partie d'une même Rible.
En haut du fol. 1, on lit ces mots (XIIP siècle), à l'encre rouge :
« Liber Sancti Remigii Remensis, vol. LUI » .
Au fol. 164, on trouve cette note contemporaine du manuscrit, en
rubrique : " In hoc codice continetur Novum Testamentum. Liber
Sancti Remigii; qui ei abstulerit, anathema sit; fiât; fiât. Garnerus me
scripsit, cujus anima requiescat in pace. Amen, amen v .
Au verso de ce feuillet, on remarque, dessiné au crayon, un cerf
portant dans ses bois la tête nimbée du Christ.
Fin du XII* siècle. Parchemin. 164 feuillets, dont un grand nombre
fortement mouillés dans la marge supérieure, quelques-uns aussi
(1, 10-12, 115-120, 128-130) à Tinlérieur. Longues lignes. 323 sur
DE LA BIBLIOTHl^QUE DE REIMS. 33
:217 inilliin. Rel. veau blanc, avec dos de veau fauve, sur ais de bois.
— (Saint-Reuii, n° 14).
50-51 (A. 3, T. 1 et II). IJiblia sacra, ex translatione S. Hieronymi,
cum prologis.
Tome I. Fol. 1 v°. Table des livres contenus dans les deux volumes.
— Fol. 2. Genèse. — Fol. 23. Exode. — Fol. 39 v\ Lévitique. —
Fol. 50 v°. Nombres. — Fol. 66. Deutcronome. — Fol. 80 v°. Josué.
— Fol. 90 W Juges. — Fol. 101. Ruth. — Fol. 103. Rois. —
Fol. 152 v^ Paralipomènes. — Fol. 177 v\ Esdras. — Fol, 193.
Tobie. — Fol. 197 \\ Judith. — Fol. 203. Esther. — Fol. 210.
Isaïe. — Fol. 229. Jérémie. — Fol. 255 v°. Baruch. — Fol. 258 v\
Ézéchiel. — Fol. 281 v\ Daniel. — Fol. 291 v°. Petits prophètes.
— Fol. 313. Macchabées.
Fol. 209 v°. Avant le prologue d'Isaïe, on annonce la fin de l'Ecclé-
siastique, bien que cet ouvrage se trouve avec d'autres dans le
2" volume, comme l'indique au surplus une note contemporaine
inscrite au recto de ce même feuillet ; « Job, Psalterium, Para-
bole, Ecclesiastes, Cantica, Sapiencia et Ecclesiasticus sunt in alia
parte ^ .
Au fol. 2, on lit cette note (XVllI' siècle) : « Codex bibliothecae
ecclesiae Beatae Mariae Remensis, ex dono Guidonis de Roya, ejusdem
ecclesiae archiepiscopi, constans foliis trecentis triginta sex, incipit-
que, fol. 2, ab his verbis : Frater Ambrosius^ et desinit, fol. 335 verso,
in ista verba : Hic ergo erit consummatns w .
Fol. 335 v\ Autre note : « Codex ecclesiae B. Mariae Remensis.
1707 » , et cette mention du chanoine Gilles d'Aspremont : « 335 folia
scripta n .
Tome II. Fol. 1. Table des deux volumes. — Fol. 2. Job. —
Fol. 13 v\ Psautier. — Fol. 39. Proverbes. — Fol. 48 v°. Ecclésiaste.
— Fol. 51 v°. Cantique. — Fol. 53 v°. Sagesse. — Fol. 60 v°. Ecclé-
siastique. — Fol. 80. S. Matthieu.— Fol. 94. S. Marc. —Fol. 102 v°.
S. Luc. — Fol. 116 W S. Jean. — Fol. 128 W Epitres de S. Paul.
— Fol. 160. Actes des Apôtres. — Fol. 174 V. Epîtres canoniques.
— Fol. 180 v\ Apocalypse. — Fol. 189. Glossaire onomastique et
géographique.
Au fol. 2, on lit cette note (XVIIIV siècle) : « Codex biblio-
thecae, etc., constans foliis ducentis viginti sex, et incipit, fol. 2, his
TOME XXXVIIl 3
34 MANUSCRITS
verbis : et inohedientiae^ et desinit in haec, fol. 224 v" : aut ipsa requietio » .
XIII* siècle. Beau manuscrit italien, en vélin de choix. 335 fol. à
col. et une garde a blanche à la fin, pour le premier volume.
224 fol. à 2 col. et une garde a blanche à la fin, pour le second. Un
feuillet blanc enlevé entre les fol. 4-5 du tome I; un autre, également
blanc, enlevé entre les fol. 79-80 du tome II; le fol. 188, également
blanc, subsiste dans ce dernier volume. Initiales aux couleurs très vives
rehaussées de gouache, portant de petits médaillons à personnages,
parfois appliqués sur fond d'or ciselé, se terminant souvent par des
queues d'encadrement chargées d'animaux fantastiques; d'autres, soit
d'une seule couleur, soit mi-parlies rouges et bleues, sont ornées de
filigranes dont la variété égale la finesse. Remarquables aussi les fili-
granes d'encadrement des fol. 2-6, les titres exécutés sur dentelle, à
l'encre noire, et un essai d'ornementation au fol. 61. Pagination arabe
du temps; repagination en 1707. Les ais de bois et les tranches por-
tent en couleur les armes du donateur, dont la signature « Guy de
Roye » se trouve sur l'intérieur de la couverture, à la fin de chaque
volume. 400 sur 278 millim. Rel. veau blanc sur bois, portant encore
trace de sa chaîne. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 1, n°»4
et 5 »; cote plus ancienne : « b 64 visa », u b 65 visa »).
52 (A. 9). Biblia sacra, ex translatione S. Hieronymi, cum prologis.
Fol. 1. Genèse. — Fol. 10 \\ Exode. — Fol. 18. Lévitique. —
Fol. 23. Nombres. — Fol. 30 W Deutéronome. — Fol. 37. Josué. —
Fol. 41 \\ Juges. — Fol. 46. Ruth. — Fol. 47. Rois. — Fol. 70.
Paralipomènes. — Fol. 81 v^ Esdras. — Fol. 88 v". Tobie. —
Fol. 90. Judith.— Fol. 92 v°. Estber. — Fol. 94 v°. Job. — Fol. 101.
Psautier. — Fol. 112. Proverbes. — Fol. 116. Ecclésiaste. —
Fol. 117 \\ Cantique. — Fol. 118. Sagesse. — Fol. 121. Ecclé-
siastique. — Fol. 128 v°. Isaïe. — Fol. 140 v°. Jérémie. — Fol. 153.
Baruch.—Fol. 154 v°. Ézéchiel. — Fol. 165 v°. Daniel. —Fol. 170.
Petits prophètes. — Fol. 180. Macchabées. — Fol. 192. S. Matthieu.
— Fol. 199. S. Marc. — Fol. 203 W S. Luc. — Fol. 212. S. Jean.
— Fol. 218. Épîtres de S. Paul. — Fol. 233 m\ Actes des Apôtres.
— Fol. 240 \\ Epîtres canoniques. — Fol. 244. Apocalypse.
Fol. 247 v\ « Interpretationes nominum liebraicorum t> , suivies
(fol. 256) d'une table par chapitres de plusieurs livres de la Bible.
En tête du livre des Macchabées (fol. 179 v°), on trouve deux
lettres de Raban Maur, relatives à son Exposition sur cet ouvrage,
adressées l'une à Louis, roi de Germanie, l'autre à Gérold, a sacri pa-
lalii arcbidiacono » . V. Hlst. littér., V, 164.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 35
Le premier feuillet liminaire, en papier, porte : « 20 Ib. 164S »,
non loin du nom d'un ancien possesseur : « J. Brodeau » , qui dut
acquérir le livre à ce prix et à cette date. Tout à côte, cette mention
peu postérieure : « Ex dono R. P. D. Nicolai Doé, depositarii congre-
gationis, die 19 sept. 1698; F. P. Saveaumarez " . Quant à la signa-
ture du premier possesseur, qui accompagnait une mention do don ou
d'achat, au XVP siècle (fol. 258), le grattage en a été tel que rien n'en
peut faire revivre l'écriture. — Notons encore, à l'intérieur du plat
initial, cette cote (XVIII' siècle) : « n" 5 » .
XIII« siècle. Parchemin. 259 feuillets à 2 col. ; les fol. 100 et 259
blancs. 320 sur 215 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Nicaise).
55 (A. 7). Biblia sacra, ex translatione S. Hieronymi, cum prologis.
Fol. 1. Genèse. — Fol. 16. Exode. — Fol. 26 v\ Lévitique. —
Fol. 33 \\ Nombres. — Fol. 42 bis. Beuiévonome. — Fol. 51. Josué.
— Fol. 57 \\ Juges. — Fol. 64. Ruth. — Fol. 65 v\ Rois. —
Fol. 96. Paralipomènes. — Fol. 112 v°. Esdras. — Fol. 120. Tobie.
— Fol. 122. Judith. — Fol. 124 v\ Esther. — Fol. 128. Job. —
Fol. 138. Psautier. —Fol. 154. Proverbes. — Fol. 159. Ecclésiaste.
— Fol. 161. Cantique. — Fol. 162. Sagesse. — Fol. 165 v^ Ecclé-
siastique.— Fol. 174v°.Isaïe. — Fol. 186 v°. Jérémie. — Fol. 202 v°.
Baruch. —Fol. 204 v\ Ézéchiel. —Fol. 217 v^ Daniel. —Fol. 223.
Petits prophètes. — Fol. 236. Macchabées; incomplet. — Fol. 249.
Evangiles. — Fol. 275 m\ Épîtres canoniques. — Fol. 280 v°. Apo-
calypse. — Fol. 284 v°. Actes des Apôtres. — Fol. 293. Épîtres de
S. Paul.
On a relié avec ce manuscrit les fol. 312-349, qui contiennent une
glose (XV' siècle), notamment du livre de Job. C'est à cette deuxième
partie, sans doute, que se rapporte la note (XV' siècle) inscrite au
haut du fol. 312 : « Extpmatur] 1 gross[o] ^ . — Cette Bible portative,
d'écriture française très fine et serrée et d'enluminure italienne, vient
de l'archevêque Guy de Roye, dont la signature figure au fol. 311 v%
et dont le don est rappelé au bas du fol. 1. — Mentionnons encore
la note (XVIIP siècle) inscrite au fol. 1 : < 127 visa r) , et cette autre
de d'Aspremont, au fol. 349 : " Folia 347 » .
XIII^-XV" siècle. Vélin très fin. 349 feuillets à 2 col., dans le compte
desquels on a omis 42 bis, 124 bis, 170 bis et 224 bis; la fofiotation
36 MANUSCRITS
passe de 134 à 138, et de 276 à 278 sans lacune apparente; les
fol. 119, '^^^hiSy 245-248 sont demeurés blancs, ainsi que les gardes a,
B en tête et c-f à la fin. 190 sur 135 millim. Initiales à feuillages et
draperies en couleur et à la gouache. Rel. moderne veau bleu, ornée
de dentelles; la tranche coloriée d'un réseau rouge et noir. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « D, ord. 3, n° 29 »).
54-36 (A. 4, T. I, II, III). Biblia sacra, cum opusculo Bedae de
locis sanctis.
Tome I. Fol. 1. Table. — Fol. 3. Genèse. — Fol. 41 v\ Exode.
— Fol. 67 v°. Lévitique. — Fol. 86 \\ Nombres. — Fol. 114. Deu-
téronome. — Fol. 139v°. Josué. — Fol. 155 v\ Juges. — Fol. 172v°.
Ruth. — Fol. 174 v°. Jérémie et Baruch.
Au bas du fol. 3, on trouve cette note : " Codex bibliothecae eccle-
siaeS. Mariae Remensis, constans foliis ducentis et novemdecim; inci-
pit, fol. 3, ab istis verbis : Incipiunt capitula, et desinit in haec,
fol. 219 : longe ah opprobriis » , paraissant provenir de la main qui a
écrit au fol. 219 : « Codex ecclesiae Beatae Mariae Remensis. 1707 » ,
et qui a folioté le volume.
Tome II. Fol. 2. Actes des Apôtres. — Fol. 25 v°. Epîtres canoni-
ques. — Fol. 37. Apocalypse. — Fol. 48. Rois. — Fol. 136. Pro-
verbes. — Fol. 150. Ecclésiaste. — Fol. 155. Cantique. — Fol. 158.
Sagesse. — Fol. 168. Ecclésiastique. — Fol. 196. Job. — Fol. 214.
Tobie. —Fol. 220 r. Judith. —Fol. 229. Esther. —Fol. 237 v\
Macchabées.
En marge, de-ci et de-là, on remarque la division de la Bible sui-
vant les jours de Tannée et les leçons qu'ils comportent, dans ce
genre : " Feria lII%lectio P » . — Le volume possède encore son signet
de peau.
Au bas du fol. 2, cette note (XVIIP siècle) : « Codex bibliothecae, etc. ^
constans foliis ducentis septuaginta quinque, quorum initium est :
Incipit praefatw^ et finis : Explicit liber Macchabaeorum, fol. 275 » .
Tome m. Fol. 2. Ézéchiel. — Fol. 34 m\ Daniel. — Fol. 48 W
Petits prophètes. — Fol. 79. Isaïe. — Fol. 112. Epîtres de S. Paul.
— Fol. 163. Paralipomènes. — Fol. 205 r. Esdras.
Fol. 221. « Incipit opusculum Bede, presbiteri impense docti, de
locis sanctis... »
Au bas du fol. 2, on lit cette note (XVllP siècle) : « Codex biblio-
thecae, etc., constans foliis ducentis et viginti septem, incipiens ab
DK LA BIBLIOTHftQl'K DE REIMS. 3T
istis verbis, fol. 2 : « Incipit prologus, et desincMis iii haec, fol. 226
verso : Explicit féliciter « .
Fin du Xlll® siècle. Parchemin. Tome I. 219 fol., plus 44 Jw et
21iZ>/\y; les fol. a en lête et 1-2 blancs. — Tome II. 27G fol. ; les fol. 1
et 276 blancs. — Tome III. 227 fol., moins le 151 omis; le fol. a en
tête et les 1 et 227 blancs. — Grosse minuscule gothique sur 2 col.
500 sur 350 millim. Superbes initiales, or, couleurs et gouache, à
sujets peints extrêmement soignés, encore couvertes de leur toile ori-
ginelle de protection; celle du fol. 9 du tome I représentant les scènes
de la Création; celles des fol. 43, 68, 172 du tome I, des fol. 116 et
155 du tome II, des fol. 116 et 221 du tome III ont été exécutées sur
bandes de parchemin rapportées; celle du fol. 140 du tome I, dans ce
cas, a été enlevée; celles des fol. 4 et 214 his du même volume ont
été frauduleusement coupées. Rel. parchemin sur bois, encore vêtue
(2 premiers volumes seuls) d'une chemise de peau de truie, avec traces
de fermoirs et coins de cuivre. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B,
ordo unicus, n" 50, 51, 52, sub fenestra »).
57 (A. 2). Pars veteris Testamenti, ex translatione S. Hieronymi,
cum prologis.
Fol. 2. Genèse. — Fol. 16, Exode. — Fol. 36. Léuitique. —
Fol. 33. Nombres. — Fol. 42 v°. Deutéronome. — Fol. 50 \\ Josué.
— Fol. 55 v°. Juges. — Fol. 62. Kuth. — Fol. 63. Rois. —
Fol. 96 W Paralipomènes. — Fol. 112. Esdras. — Fol. 128. Judith.
— Fol. 131. Esther. —Fol. 134. Tobie. — Fol. 136 vMVlacchabées.
Le fol. 1 de la numérotation du XVIII* siècle n'est qu'une garde
qu'on a utilisée au XIV siècle, en y inscrivant la table des livres saints
contenus dans le volume. — Nombreuses gloses dans les marges. —
Sur le fol. 2, on lit cette cote (XVIIP siècle) : « b 12 visa » . — Sur
le dos, on trouve un n° 18 inscrit sous le titre « Vêtus Testamentum i) .
XIIP siècle. Parchemin. 150 feuillets à 2 col., plus 48 bis et 52 ôw,
plus une garde finale a blanche. 390 sur 295 millim. Rel. veau
gaufré sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B. ord. 1, n" 6 »).
58. Liber Meghillath, id est volumen Esther.
Le texte de ce livre hébraïque est complet. Le caractère estaskenazi
ou allemand. On y remarque trois majuscules, savoir un heth dans le
premier chapitre, un vau dans le neuvième, un tau dans le dernier,
d'oii il suit, d'après les calculs exposés par M. Guillaume-Henry
Black, président de l'Institut chronologique de Londres, dans les Tra-
38 MANUSCRITS
vaux de l'Académie de Reims (1865), que les événements racontés dans
le livre d'Esther doivent être rapportés à Tan 347 avant Jésus-Christ,
c'est-à-dire à la douzième année du règne du roi de Perse Artaxerxès III,
surnommé Ochus.
Toujours suivant M. Black, notre manuscrit serait plus ancien que
ceux que possède la Bibliothèque nationale, dont aucun ne remonte-
rait au delà du XV* siècle.
XIII' siècle. Rouleau de parchemin en douze pièces, comprenant
51 pages et formant ensemble une longueur de 6™, 35 sur 115 millim.
de largeur. Chaque page contient dix lignes. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : « N<'31 »).
30-42 (A. 6, T. 1, II, III, IV). Biblia sacra, ex translatione S. Hie-
ronymi, cum prologis.
Tome I. Fol. 1. On lit, en grosses lettres, cette mention que nous
complétons par l'indication des folios : « Prima pars Biblie, in qua
continentur octo libri, scilicet : [Fol. 2]. Genesis. — [Fol. 45]. Exodi.
— [Fol. 76 V]. Levitici. — [Fol. 99]. Numeri. — [Fol. 132]. Deu-
teronomii. — [Fol. 160]. Josue. — [Fol. 179]. Judicum. — [Fol. 200].
et Ruth. Quam dédit ecclesie Remensi Johannes Jennart, ejusdem
ecclesie canonicus » .
Au bas du fol. 2, on lit (XVIIP siècle) : « Codex bibliothecae Beatae
Mariae Remensis, constans foliis ducentis tribus, incipitque ab illis
verbis, fol. 2 : Desideramus mollis cera^ et desinit in ista, fol. 202 : hai
genuil David » .
Tome II. Fol. 1 v°. On lit de même : " Secunda pars Biblie, in qua
continentur : [Fol. 2]. Quatuor libri Regum. — [Fol. 107]. Paralipo-
raenon. — [Fol. 162 v**]. Esdras, Neemias, item liber Esdre secundus.
— [Fol. 194]. Thobias. — [Fol. 202]. Judith. — [Fol. 2t2]. Ester.
— [Fol. 222]. Job. Quam dédit ecclesie, etc. »
Au bas du fol. 2, on lit : « Codex bibliothecae, etc., constans foliis
ducentis quadraginta quatuor, et incipit bis verbis, fol. 2 : Incipit pro-
loguSy et desinit in ista : Explicit liber Job » .
Tome III. Le fol. 1, qui portait, comme les précédents, l'indication
du contenu du volume et le nom de son donateur, a été enlevé posté-
rieurement à 1707.
Fol. 2. Proverbes. — Fol. 19. Ecclésiaste. — Fol. 25. Cantique.
— Fol. 28. Sagesse. — Fol. 39 v^ Ecclésiastique. — Fol. 71. Isaïe.
l)K LA BIBLIOTIIKQUE DE REIMS. 39
— Fol. 109. Jcrcmic. — Fol. 156. Baruch. — Fol. 162. Ézéchiel.
— Fol. 109 v\ Daniel. — Fol. 216. Petits prophètes.
Au bas du fol. 2, on lit : u Codex bibliothecae, etc., constans foliis
ducentis quinquaginta et uno; incipit ab bis verbis, fol. 2 : Incipit
prologus, et desinit in haec, fol. 250 verso : et perculiam terram
anaihemate v .
Tome IV. Fol. 1 v°. On lit : u Quarta pars Biblie, in qua conti-
nentur : [Fol. 2]. Libri Machabaeorum duo. — [Fol. 40 v"]. Euvan-
gelia. — [Fol. 125]. Epistole Pauli. — [Fol. 176]. Epistole canonice.
— [Fol. 186 v"]. Actus Apostolorum. — [Fol. 212]. Apocalipsis.
Quam dédit ecclesie, etc. »
Au fol. 2, on lit : « Codex bibliothecae, etc., constans foliis ducentis
viginti tribus, et incipit, fol. 2, ab his verbis : Et reposuerunt illic;
desinit auteni in ista, fol. 223 : Explicit liber Apocalypsis ».
XIV" siècle. Parchemin. Tome I. 202 fol., plus 30 hiSy moins 181
omis, sans lacune réelle. Deux feuillets ont été arrachés et manquent
entre les fol. 1-2 et 7-8; le fol. 18 décousu. Beau manuscrit, en vélin
de choix, écrit sur 2 coi., à très grandes marges. Il est orné de titres
courants fleuronnés et d'élégantes lettrines encadrant toute la hauteur
des colonnes. Initiales peintes, très soignées, à rinceaux et sujets peints,
richement ornées de rehauts d'or et de gouache sur les fonds de cou-
leur, et se poursuivant parfois en encadrements dans les marges. —
Tome II. 244 fol., plus 101 his ; les fol. a en tête et b à la fin blancs.
Même ornementation; les rehauts d'or des fol. 108 et 223 sont abso-
lument remarquables, représentant des animaux et une chasse; ini-
tiales enlevées aux fol. 2, 57, 194, 212. — Tome III. 251 fol., moins
le 1 enlevé; le 251 blanc. Même ornementation. Initiales enlevées aux
fol. 2, 25, 200, 230, 235, 241, 243. Taches d'eau importantes. —
Tome IV. 223 fol., plus 148 his. Entre les fol. 1-2 de la pagination
du XVIII* siècle, il manque un feuillet qui donnait le commencement
du livre des Macchabées et met en péril la couture du fol. 12; un autre
manque également entre 185 et 186; enfin, une main postérieure a
enlevé les fol. 161-163. Même ornementation; les rehauts d'or des
fol. 150, 153, 160, 169, 179, 186, 187, sont particulièrement
remarquables. Initiales enlevées aux fol. 126, 179, 183, 212. Le
volume porte encore son signet en peau, avec main courante en par-
chemin. — 520 sur 375 millim. Rel. veau blanc sur ais de chêne, avec
chemise supérieure en peau de truie, le tout orné jadis de clous, coins
et appliques de cuivre. A l'extérieur du plat final de chaque volume,
existe encore aujourd'hui, sous une plaque de corne encadrée de
cuivre, une étiquette de parchemin portant le titre de l'ouvrage, dans
ce genre : « Hanc primam partem Biblie dédit ecclesie Remensi
40 MANUSCRITS
Joliannes Jennart, ejusdem ecclesie canonicus », qui suffit à dater la
reliure comme contemporaine du donateur. — (Ex-Iibris gravé du Cha-
pitre : « B, ordo unicus, n"^ 55, 56, 57, 58, sub fenestra »).
45 (A. 14). Pars veteris Testamenti.
Fol. 1. " Incipit prefacio Jeronimi presbiteri ad Paulinum super
Bibliothecam, dé omnibus divine hystorie libris. Frater Ambrosius...
— Incipit prologus sancti Jeronimi presbiteri in Pentateuchum. Desi-
derii mei desideratas... ^ — Fol. 37. Exode. — Fol. 62. Lévitique.
— Fol. 79 v°. Nombres. — Fol. 104. Deutéronome. — Fol. 126 v°.
josué. — Fol. 142 \\ Jnges. — Fol. 159. Ruth. — Fol. 161. Rois.
— Fol. 246. Paralipomènes. — Fol. 291. Esdras. — Fol. 318 v°.
Tobie. —Fol. 325 W Judith. — Fol. 334 v\ Esther. — Fol. 343 v\
Job.
Au fol. 1, on trouve les restes d'une bande de papier portant : « Ex
dono reverendissimi domini..., cardinalis de Lenoncourt... « — A
l'intérieur du plat initial, on remarque cet ex-libris du XIV' siècle :
a Ce livre esta Mahieu Flameng. M. Flameng » .
XIV® siècle. Parchemin de choix. 362 fol. à 2 col., plus deux gardes
A, B blanches en tête et à la fin. 400 sur 290 millim. Initiales or et
couleurs, à pendentifs et sujets encadrés. Rel. défectueuse, veau olive
usé sur ais de bois brisés. — (Saint-Remi, n° 7).
44 (A. 16). Quatuor prophetae. — Duodecim Minores. — Macha-
beorum libri duo, cum prologis.
Fol. 1. « Incipit prologus beati Jeronimi in Danielem prophetam.
Danielem prophetam... » — Suivent les prologues sur Joël et Amos.
— Fol. 3 v°. « Incipit prologus beati Jeronimi in Ysaiam prophetam.
Nemo cum prophetas... — Incipit liber Ysaie prophète. Visio Ysaie,
filii Amos... »
Les autres prophètes suivent dans cet ordre : Fol. 47. Jérémie. —
Fol. 101 v°. Baruch. -- Fol. 108. Ézéchiel. — Fol. 153. Daniel. —
Fol. 171. Petits prophètes.
Fol. 212. Macchabées.
Fol. 267 v°. Prologues d'Aggée, de Zacharie et de Malachie.
Une main que nous avons déjà rencontrée a collé sur le plat initial,
à l'intérieur, cette note que contredit la disposition du manuscrit :
" 9. — In hoc codice seculi 14' habentur sacrorum Bibliorum libri
sequentes : Prophetarum Isayae, Ezechielis, 12 minorum, Jeremiae,
1)1-: LA BIlU.IOTinOQL'K DE REIMS. 41
Danielis, Machabeoium libriduo; in capile et calce codicis et initio
cujiisqiic libri habentur S. Hicronimi in libros singiilos prologi » .
XIV* siècle. Parchemin. 2()8 feuillets à 2 col. 505 sur »î50 millim.
Très intéressantes initiales à queue, dont les médaillons, traités en"
bleu et en rouge, rehaussés de gouache, encadrent de curieux sujets
un j)eu défraîchis par l'usage; quehjues lettrines richement traitées.
Hel. veau blanc sur ais de chêne, avec dos de veau fauve. — (Saint-
Remi, n» 9).
46 (partie de F. 428). Liber Proverbionim.
Fol. 1. " Parabole Salonionis, filii David... » L'ouvrage s'arrête sur
les mots : « inopem et pauperem » , du verset 9 du chap. xxxi.
Au fol. 22 v% signature de a Guy de Roye » , de qui le Chapitre
tenait ce volume. — Au fol. 24 v% cette note de d'Aspremont, qui se
rapporte à unmanuscrit jadis plus important : " Folia in papyro 36... »
— On trouve d'ailleurs, sur la garde en parchemin a, en tète du livre,
cette mention : " Liber instructionis de modo visitandi « , qui s'ap-
plique évidemment à Topuscule précédant jadis, dans la même reliure,
celui qui nous occupe.
XV* siècle. Papier. 24 feuillets, plus deux gardes en parchemin a, b
en léle et à la fin. Rel. bois, à dos de veau blanc arraché. L'ex-libris
gravé du Chapitre a disparu. — (Chapitre, D, ord. 3, n<'43).
46 (A. 35). Victoris, episcopi Capuani, interpretatio Harmoniarum
Ammonii Alexandrini, et Diatessaron Tatiani in quatuor evangelia.
Fol. 1. et Incipit praefatio Victoris, episcopi Capuae. Cum fortuitu
in manus meas incideret unum ex quattuor evangelium compositum,
et, absente titulo, non invenirem nomen auctoris. .. « — Fol. 3 v".
Table des dix canons. — Fol. 4-14. Canons. — Fol. 15-17. Table
des chapitres de l'ouvrage. — Fol. 18. « Quoniam quidem multi
conati sunt... et sermonem confirmante sequentibus signis ». Cf. Am-
monii vulgo Tatiani Diatessaron sive Harmoniae in quatuor evangelia.
Mayence, 1524, et Cologne, 1532. V. aussi Max. Bibl. Pair. (Lyon,
1677), III, 265-299.
Très nombreuses gloses marginales et interlinéaires, du XII' siècle.
— La mention contemporaine : « Hincmarus archiepiscopus dédit
Sanctae Alariae Remensi y^ a été inscrite au bas des fol. 1, 22-23, 62-
63, 86-87, 112-113. — On lit, au verso du fol. 113, cette note :
" Iste liber est de antiquissimis libris Sancte Marie Remensis, quem
42 MANUSCRITS
librum eidem ecclesie dudum contiilit domnus Hincmarus, Remensis
archiepiscopus; et vocatur liber iste : Liber canonum evangeliorum,
quem composuit Victor, episcopus Capue, et continet 113 folia. Si
quis inde aliquid abstulerit sive rapuerit, anathema sit. Quotatus et
numeratus per p]gidium de Asperomonte, canonicum ecclesie, qui banc
litteram scripsit die xiii mensis maii, anni DominiM.CCGC XlT. Orate
Deum pro eo » . — Notons encore, au fol. 1, la cote « 148 b « , avec,
au-dessus, ce titre du XV" siècle : « Liber Victoris, episcopi Capue, de
canonibus evangeliorum « , et cet autre, du XVIII* siècle : « Harmonia
Tatiani, ex dono Hincmari archiepiscopi » .
IX* siècle. Purchemin. 113 feuillets à longues lignes, plus une petite
bande 84 bis. 235 sur 187 millim. Rel. dos de veau blanc sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 2, n" 13 »).
47 (A. 36). Unum ex quatuor, seu Concordia Evangelistarum, cum
eorum expositione continua, a Zachario Chrysopolitano édita.
Fol. 1 v". Capitula evangeliorum. — Fol. 6 v\ Canones concor-
dantiae. — « Ex ordine librorum IllI*" Evangelistarum capitula necnon
canones ante posuimus, ut vel sic lector. . . — (fol. 9) . De excellentia et
differentia ipsius... — (fol. 17 v°). Incipit prefacio Zacharie Crisopo-
litani in Unum ex quatuor. Unum ex quatuor Evangelistarum... —
(fol. 19 \°). Incipit Unum ex quatuor, seu Concordia Evangelista-
rum. In principio erat Verbum... novissime autem visus est et
mihi hoc non post parvum tempus Ascensionis. Explicit Unum ex
quatuor seu Concordia Evangelistarum et desuper expositio continua,
exactissima diligentia édita a Zacharia Chrysopolitano n .
Fol. 187. « Incipiunt interpretationes nominum in Evangelio.
Abraham pater videns populum... hec autem idcirco notare cura-
vimus, ne forte qui et textum et expositorem legerint alterum per
alterum corrigere velint «. Edité, dès 1473, à Strasbourg, puis à
Cologne, en 1535. V. Hist. litL, XII, 484-486.
En haut du fol. 9, on lit ces mots, à Tencre rouge (XIII* siècle) :
« Liber Sancti Remigii Remensis, vol. VI" et XIII » .
Fin du XII" siècle. Vélin choisi. 189 feuillets à 2 col. 385 sur
265 millim. Curieux canons peints, aux colonnes très bien déco-
rées. Initiales de grand style, à enroulements perlés de couleur,
ajourées d'or sur fond de couleur. Jolies lettrines. Rel. dos de veau
fauve délabré, sur ais de bois, dont l'un brisé. — (Saint-Remi,
n« 124).
DE LA BIBLI0THÎ:QLE de UEIMS. 7*3
48 (A. 38). Concordanliae Bibliorum, ab Hugoiie de Sancto Gharo
compositae.
Fol. 1. ii Ciiilibet volenti requirerc concordantias in hoc libro...
Zelpha. Sentiens Lya, etc. Gen., xxx, 5. Explicit » . V. Hist. lilL.XW^
43-47.
On lit, sur le feuillet de garde a, cette note du XIV^ siècle : a Exl[inia-
tur] XXV fl[orenis] ». — A l'intérieur du plat final, on trouve la signa-
ture du donateur « Guy de Roye " , dont la tranche peinte du volume
porte les blasons ordinaires.
XIV" siècle. Parchemin. 388 feuillets, non compris 12G bis el deux
gardes blanches a en tête et b à la fin ; la pagination arabe, contem-
poraine, passe du fol. 149 au fol. 160, sans rupture du texte. Joli
alphabet h queue, en or, couleurs et gouache; la première initiale
(fol. 1) représentant la Vierge mère; les autres, des feuillages et des
animaux. Texte établi sur trois colonnes doubles. 370 sur265millim.
Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « 13, ord. 2,
no22»).
49 (A. 37). Hugonis de Sancto Gharo Goncordantiae Bibliorum.
Le même que le précédent.
Malgré le grattage qui en a été fait, on retrouve aisément l'indication
du premier propriétaire de ce livre, inscrite au XIV^ siècle, en haut du
fol. I : " De conventu Sancti Dyonisii Remensis. — A » , suivie d'un
petit blason de convention qui n'est qu'un signe de reconnaissance de
bibliothèque.
XIV* siècle. Parchemin. 392 feuillets à 3 col. doubles, plus deux
gardes blanches a en tête et b à la fm. Joli alphabet à queue, or et
couleurs; la première initiale représentant la Vierge mère. Débiis d'une
curieuse reliure du temps, en veau fauve sur ais brisés; on dislingue
encore, parmi les petits fers employés, un M couronné, une aigle à deux
têtes, un combat singulier d'animaux, l'agneau pascal, etc. Deux coins
de cuivre conservés portent la lettre S. — (Saint-Remi, n«> 30).
oO (B. 88). Glosae et postillae super quatuor Evangelia et super
Unum ex quatuor.
Fol. 4. « In hoc libro sunt glose 1111°' Evangeliorum collecte et
excepte, cum postillis super Unum ex IIII"... — Hic est prima pars
super [Jnum ex quatuor. Quatuor faciès uni erant. Sicut trinitas per-
sonarum unitati divine essentie non prejudicat ...muiti sunt de ecclesia
militante qui non erunt de ecclesia triumphante » .
44 MANUSCRITS
En tête et à la fin de l'ouvrage, le scribe a donné quelques lignes
pour expliquer son système et la disposition de son texte : u In hoc
libro sunt glose IIIP' Evangeliorum collecte et excepte, cum postillis
super Unum ex IlII"'', in quibus punctus super punctuni positus in lit-
tera vel bec figura M nota est verborum magistralium; punctus vero
juxta punctum positus vel bec figura G nota est verborum et auctori-
tatum sanctorum; figura vero M littere grece in margine posite nota
est glosarum que faciunt vel contrarietatem sibi vel textui, vel ques-
tionem, vel solutionem alicujus, vel moralitatem exprimunt vel pun-
gunt et affectum movent, vel que supervacanee apposite sunt » .
Fol. 2-3. Fragment provenant d'un recueil canonique traitant du
mariage dans les ordres, des devoirs du prêtre, de la réparation de
ses fautes, de la pénitence publique, etc.
Fol. 145. Mention (XIV^ siècle) donnant une attribution erronée :
« Super Johannem, ut in columpna proxima continetur » ; le texte est
réellement de S. Matthieu. — Autre mention erronée (m. d.), sur le
fol. qui garnit l'intérieur du plat final : « Glose super unum Evange-
listarum, cum postillis n .
On trouve au fol. 1 la cote : "114 visa b » ; de même, au fol. 146,
une courte note de d'Aspremont relative au nombre des feuillets du
volume; enfin, à l'intérieur du plat final, la signature de " Guy de
Roye », donateur.
XIIP siècle. Parchemin. 146 feuillets à 2 col. ; les fol. 1, 145, 146
blancs. 278 sur 220 îîiiliim. Rei. veau fauve gaufré, aux armes de Guy
de Roye, sur ais de bois, arrachée; on y devine encore, malgré l'usure,
de très curieux fers qui représentaient des personnages de l'histoire
et de la mythologie, avec leurs noms, dans des médaillons encadrés
d'animaux fantastiques. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2,
no 29»).
ol (E. 251). S. Hieronymi liber Questionum hebraicarum. — Ejus-
dem liber de situ et interpretatione locorum. — Ejusdem liber de
interpretatione nominum, ex graeco Eusebii Caesariensis. — Ejusdem
Expositio super Danielem prophetam. — Theodoli carmina.
Fol. 1. a Incipit liber Questionum hebrabicarum a sancto Hieronimo
editus, cum interpretationibus hebreorum nominum. Qui in principio li-
brorumdebebam... » {S.Hieromjmiopera^W^ 506; éd. Martianay, 1693).
Fol. 24. « Incipit locorum. Eusebius, qui a beato Panphilo mar-
tyre... " (Ibid., Il, 382).
DI-: LA BIBLIOTin^QUE DE REIMS. 45
Fol. 48. ^ Incipit piefacio in intcrpretationibus nominum. Philo,
vir disertissimus Judeoruni... Satan, adversarius sive prevaricator.
Explicit interpretatio Eiisebii Panfili super Iiebraica nomina, a sancto
Hicroninio de greco in latinum translata » . (Ibid., II, 1).
Fol. 72 v\ « Incipit prefacio sancti Iheronimi presbiteri super
Danihelem prophetani. Contra prophetam Danihelem... — Incipit
E.xpositio sancti Iheronimi presbiteri super Danihelem visionis primç.
Anno tercio regni Joachim, régis Judç... » L'ouvrage s'arrête sur ces
mots : « ...quoniam falsum contra me tulerunt testimonîum cordis
affec[tu] " du chapitre qui suit la 11' vision, et qui est intitulé :
« Incipit retractacio secundum Origenem beati Iheronimi, presbiteri,
de Susanna et Belis fabulis » . [Ibid.y III, 1072).
Fol. 115. Liber Theodoli.
a Gustum perfidie quis primum prodidit ore.
Die et Trojanum lauderis scire secretum
Sol pelit occeanum, frigus succedit opacum ;
Desine quod restât, née desperacio ledat.
Finit liber Theodoli » (26 vers). Sur les églogues de Théodule,
voyez Hain, Bep. hibL, IV, 15481-15487.
Ibid. Au verso, une main du XIIP siècle donne ce conseil au lecteur :
« Scevola, tu comedis apud omiies, nullus apud te;
Ailerius sicas pocula, nemo tuum.
Aut tu redde vices, aut desine velle vocari.
Dedecus est semper sumere nilque dare » .
Cf. Hauréau, Notices et extraits, II, 213.
Sur la marge du fol. 1 , le bibliothécaire de Saint-Thierry a noté
ceci (XVII* siècle) : « In hoc codice continentur ex D. Hieronimo
Quaestionum hebraicarum liber I, Locorum hebraicorum liber I, et
Nominum hebraicorum latina expositio ex greco Eusebii Caesariensis
liber I ; Commentum in Daniel. — 35 n . — Ce dernier ouvrage, d'écri-
ture différente, mais de la même époque que le reste du manuscrit, porte
en plusieurs endroits (fol. 87, 95, 103, 111) la mention contempo-
raine : u Liber sancti Bartholomei apostoli et sanctorum confessorum
Theoderici et Theodulû » , à laquelle une main criminelle a substitué
plus tard (fol. 2) : « L. Art. d'Anglade » .
Fin du XII« siècle. Parchemin. 115 feuillets à 2 col. 315 sur
215 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 35).
46 MANUSCRITS
62 (A. 18). Bibliotheca versificata, id est Aurora Pétri Rigae.
Fol. 1. " De sex diebus.
Primo facta die, duo celum, terra leguntur,
Fit firmamenti spera sequente die,
Tertia prebet aquam pelago
Anno non alio fidei servando vigorem,
Ense sacrât Paulum par lux, dux, urbs, crues Petrum.
Expliciunt Actus Apostolorum .) . V. Hist. litt., XVII, 26-35.
Le Nécrologe de Saint-Denis de Reims mentionne (CartuL, II, 699)
la mort de Pierre Riga, le 3 des nones d'août, en ces termes : « Obiit
Petrus Riga, sacerdos et canonicus noster, versifîcator egregius » .
D'autre part, Jean Lacourt, chanoine de Reims au siècle dernier, dit
(Varia selecta^^b) avoir vu à Saint-Denis des manuscrits àeV Aurora^ avec
des notes marginales qui prouveraient qu'on commentait ce livre dans
les écoles. Le manuscrit qui va suivre nous en donnera un exemple.
Une note du XIV* siècle, inscrite au verso du fol. 174, fait connaître
le nom d'un des premiers possesseurs de cet ouvrage : a Recepi ab
Ysabella Béguin, filia Albrici Le Clerc, de Remis... « 11 est alors entre
les mains de celui qui inscrit, aux fol. d v° et 173, cet ex-libris de
même date : « Iste liber est domini Pétri de Bergnicurte « . Bientôt, un
troisième possesseur se fait connaître, en inscrivant au-dessous d'une
de ces mentions (fol. d v°) cette attribution nouvelle (même date) :
" Quem tradidit mutuo domino Johanni de Villari ante Turnum » .
C'est de ce propriétaire, sans doute, que le manuscrit vint à l'abbaye
de Saint-Denis qui, à son tour, inscrivit au fol. 1 (XIV* siècle) la men-
tion de propriété : u De conventu Sancti Dyonisii Remensis. — A » ,et une
note (fol. D v") sur l'état du volume (même date) : « Ante hoc princi-
pium deficiunt ferme tria folia ; similiter non sunt hic scripti très libri,
scilicet Job, Lamentationes Jeremie et Cantica canticorum; deficiunt
etiam de Euvangeliis circiter VI folia et alibi in locis pluribus ubi appo-
sui hoc signum ». — A noter encore, au recto du même feuillet,
quelques lignes de L. Paris sur Pierre Riga et son œuvre, et, au verso
de la garde a, quelques autres de Ch. Loriquet sur plusieurs manu-
scrits de ce poète.
XllI* siècle. Parchemin. 174 feuillets, plus les gardes a en papier,
B-D en parchemin, en tête, et e-f, en parchemin, à la fin du volume;
les gardes b, c, e, f, blanches. 210 sur 105 miliim. Rel. moderne,
veau fauve, à dentelles. — (Sainl-Denis).
DE LA BIBLIOTIIKyUE DE REIMS. 4T
55 (A. 11). Biblia versificata, id est Aurora I*etri Hiyae, cum addi-
taineiitis |Ae<]idii Parisieusis.
Fol. 1. <' Fraterne caritatis quasi quandam sapit dulcedinem... —
Versus cujusdani canonici Prernonstratensis de Sancto Mariano Auti-
siodorensi, de laude libri.
Stringere pauca libct bona...
— De ulilitate legendi hune librum.
Nil homini melius quam si divina legendo
— Item, prologus magistralis super Bibliotecam vel librum magistri
P. Rige, qui liber intitulatur Aurora. Omnis scriptura divinitus inspi-
rata...
— Dulcius ut saperet modulamina condita metri
Incipit hic Rige Biblioteca Pétri.
— Iniciuni moiidi (sic), quales ab origine prima
Traxit ab artificis condicione vices
— Primo facta die, duo celum, etc. >
comme dans le numéro précédent. — L'ouvrage finit sur ces mots :
« Ense sacrât Paulum par urbs, dux, lux, cruce Petrum.
Hic finit liber et consummat liuea metrum » .
Au fol. 1, le scribe place à côté des premiers mots du texte cet aver-
tissement :
« Scire cupis, lector, quis codicis istius actor (^/c)?
Petrus Riga vocor, cui Christus petra rigat cor.
Prologus istius libri. Qui hune librum correxit et suppletiones appo-
suit, et ubique invenitur obelus inter duos punctos, ibi sunt versus et
dicta illius per totum librum » . — Une autre note, placée au verso du
fol. B, contemporaine du manuscrit, précise encore davantage l'œuvre
de l'annotateur de P. Riga, Gilles de Paris (Cf. Hist. litL, XVII, 27-
29 et 65-67, et Hauréau, Kotices et extraits, IV, 295-297) :
« Scire cupis, lector, quis codicis istius auctor?
Audi quid brcviter dicat ad ista liber.
Petrus et Egidius me conscripsere ; sed ille
Auctor, corrector ultimus iste fuit.
Ille prior Remis, hic Parisieusis alumpnus;
Hic levita gradu, presbiter ille fuit.
48 MANUSCRITS
Simples liic clericus, sacri ordinis ille professor;
Ambo graves annis, hic vir et ille senex.
Alter adinvenit operam ; sed, in ordine peccans,
Quicquid dimisit sensibus ire vagis,
Aller acu stipita, distinctis versibus uniim
Gonfluit in corpus atque revixit opus;
Aller habundantis studii, sed acucior alter, ,
Quis proponendi debuit ordo geri ».
Sur le même folio, je relève cette distribution de la Bible dans
l'office (XIII* siècle), dans l'église Notre-Dame de Reims :
« Annalis scripto sub tali noscitur ordo :
Septugesima (sic) fil, lege quo Deus omnia fecit,
Quinque iibros Moysi quos claudit passio Ghristi.
Tempore mesticie, tune verba leges Jeremie.
Post Pascha legimus quos Lucas explicat Actus,
Apocalipsira post, canonicasque vicissim.
Post Pentecosten Regum liber exit in hostem,
Donec ad augustum, Salomon tune argue stultum.
Per lolum mensem Sapientia proférât ensern,
Job lege, septembris (sic) Tobiam vidit et Hester.
Octobris mense Machabeos usque recense.
Verba Prophetarum bis sex lege mense noverabris,
Donec ad Adventum Doraini, sorteque decembris
Profer in Adventus Ysaye verba diebus,
Post Natale legis Paulum, sic fine quiescis ».
Notons aussi la signature " Guy de Roye » , qui figure à l'intérieur du
plat final et paraît réclamer pour la même main cette note placée en
haut des fol. 1 r° et c v° : " Ext[imaturJ VI gross[is] « . — Enfin, sur
le fol. B, la cote : " 70 visa b :) .
XIII** siècle. Parchemin. 226 feuillets d'une colonne, plus 32 bis et
les gardes a, b en lêle et c à la fin; celle-ci blanche, et a provenant
d'une pièce du XV^ siècle sans intérêt. 240 sur 150 millim. Rel. ma-
roquin rose sur bois, perlant gravé au canif le blason de Guy de
Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : " H, ord. 4, n" 26 ").
o4 (B. 58). Concordiae allegoriarum et moralitatum veteris et novi
Testamenti. — Proverbia Salomonis, cum prologo Hieronymi et
notulis. — Lamentationes Jeremiae prophetae, cum notulis.
Fol. 1 v''. « Hic sunt Concordie allegoriarum et moralitatum predi-
cabilium veteris Testamenti et novi et Parabole Salomonis, prêter
XV lineas in fine, et Lamentaciones Jheremie prophète. In preceden-
tibus, premissa descriptione originis et discretionis artium et quo-
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE IlEIAIS. 49
runidani aliorum, ortum, ciirsum et occursuin omnium regnoruin ab
initio iisqiic ad nos disposuimus... — Liber primus tractât de mysteriis
rernni gestarum ab initio usque ad Abrabam, continens capitula XXX...
— De siguificationc celi et terre. In principio creavit Deus celum et
terrain. Celum désignât summa... — Liber primus. In principio creavit
Deus celum et terrain. Celum spiritus, terra corpus, quia celum terra
sublimius et solidius, sic excellentior et dignior corpore spiritus...
bonus Deus conservatur et non peribit. Explicit liber iste ; Deo gracias » .
D'après les notes de M. Hauréau, cet ouvrage serait de Hugues de
Saint-Victor.
Fol. 46. Proverbes. Notes marginales.
Fol. 65. Lamentations. Le texte s'arrête à la un du chap. iv et ne
comprend pas la prière de Jérémie. Notes interlinéaires et marginales.
Le recto du fol. 1 et le verso du fol. 64 contiennent le texte du
Cantique des cantiques. — Sur la garde foliotée 73, on trouve une
dcGnilion du mensonge. — Enfin, au fol. 1 v°, l'ancienne cote :
a b 4fl visa » .
XIP (fol. 65-72) -XIII« siècle (fol. 1-64). Parchemin. 73 feuillets
à 2 col. (fol. 1-45), à longues lignes (46-64), à 3 col. (fol. 65-72),
indiquant que les trois opuscules, primitivement séparés, ont été
réunis en raison de leur taille. 245 sur 159 rnillim., 217 sur 160 mil-
lim., 243 sur 143 millim. Ais de bois, jadis vêtus de maroquin rose.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. unicus, n° 91, super fenes-
tram »).
5o (A. 31). Summa historiarum veteris Testamenti.
Fol. 1. « Incipit liber Summe historiarum veteris Testamenti.
Incipit prologus. Cum Summam historiarum veteris Testamenti ad
utilitatem quorumdam fratrum nostrorum in brevi scedula compe-
gissem, visum est quibusdam scolaribus clericis qui bibliotecaspre ma-
nibus, prout oportet, habere non possent... — De operibus VI dierum.
In principio creavity etc. Celum sancta Scriptura vocat tria elementa,
ignem, aerem, aquam... peccatum nobis incesti misericorditer con-
cédât. Amen « . Il existe une copie de cet ouvrage anonyme dans la
Bibliothèque de Bruges, sous le n° 391.
Une main du XIV* siècle a défini ainsi ce livre, au bas du fol. 74- :
« In hoc libro continetur hystoria de rébus gestis in Pentatheuco et
in libro Josue, Judicum et Ruth, Regum et in libro Danielis et in libro
Esdre et Machabeorum » .
TOME xxxviir 4
50
MANUSCRITS
Au bas du fol. 13, on lit (XIII« siècle)
nentur X""" presepta (sic) Domini :
« In istis versibus conti-
Disce Deum colère nomeiique Dei reverere ;
Sabbata conserves; inouoret nemo parentes;
Noli mecari; metuesde cède notari;
Furta cave ; fieri testis noli nisi veri ;
Nec cupies nuptas, nec res queras aliénas t .
Au verso du fol. 75 demeuré blanc, on trouve ce curieux fragment
d'un Mystère de la Résurrection, en vers rimes, transcrit sans doute
(milieu du XUV siècle) par quelque écolier malhabile :
[Magdalenâ.]
Angélus.
« Baix siri Dex,
Quar me anveez
Anseignies de vos voir a cui me cuers se tenje.
Se je vos voie,
Si com je croi,
N'e[s]t mais doix qui me venje.
Que querez vos
Ci antre nos?
N'i ieit pas ore[n]dreit
Cil qui er i gesoit.
Magdalena.
Angélus.
Nos queruns Jhesu Crit
Qui avant ier nos diit
Qu'i resuciteroit.
N'en eit pas ci,
[Or] gardez i.
Relevez est de mort;
Or est morte la mort,
Si com il avoit dit.
Mais alez san répit
Aux Apôtres, et dites
Que iil est de la mort quites,
Et que sa[n]z demorée
Aleit en Galilée.
Magdalbna.
Due Marie.
Baix siri Dex, si com je desiroie.
M'avez tolu lou grant diau que je avoie.
Se je vos voi,
Si com [je] croi.
Lors doublera ma joie.
Di nos, belle Marie,
Ques nouvelles tu as ois?
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 51
Magdalena.
Duo ANGELI.
Lou sepucre ou Dex a jcii
Et lou suen beneoit cors eie veu;
Tcmoi[n] vos anvoi anvoaa (sic) trere
L'cnge, la robe et lou suere.
Nos devreeins fere grant joie,
Si que touz li mundens nos oie,
Quar resucitez est pour voir
Cil qui jeut ou sepucre ar soirt.
II n'i es[t] pas, moût en avront
Juif grant duel, quant lou savront > .
Le fragment ne va pas plus loin.
Sur une des gardes, une main du même temps a tracé ces vers ,
c Jam dudum didici quod semper sunt inimici
Clericus et laici ; solet hoc per secula dici » .
En haut du fol. 74 v", on relève cet ex-libris du XV" siècle : « Iste
liber pertinet mihi magistro Thome de Gersonno " , répété incomplète-
ment sur le verso du fol. 76 et à l'intérieur du plat final. — Il convient
de noter aussi, aux fol. 12, 19, 23, 42, 44, 64, des dessins d'écolier,
à la plume, animaux, masques, poses comiques, femme disloquée
faisant des exercices d'acrobatie au son d'un instrument à cordes pincé
près d'elle par un musicien. — Enfin, au dos du volume, cette éti-
quette d'un catalogue du XVIII* siècle : « Summa historiarum veteris
Teslamenti. 253 « .
XIII* siècle. Parchemin. 78 feuillets et une garde blanche en tête.
218 sur 154 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « C, ord. 4, n" 60 »).
56 (A. 30). Pétri Comestoris Historia scholastica. — Trojanus seu
Liber de casu Trojae, a Guidone deColumnis editus.
Fol. 1 v". « Incipit Historia scolastica. Reverendo patri et domino
suo VVillelmo, Dei gratia Senonensi archiepiscopo, Petrus, seruus
Christi, presbiter Trecensis, vitain bonam et exitum beatum. Causa
suscepti laboris... — Incipit prologus epistolaris. Imperatorie majes-
tatis est in palatio... — In principio erat Verbum y^ Le texie
s'arrête sur ces mots : « ...et ut posset summum sacerdotem unum vel
duos constituere in eodem anno, et videntes Judei quod n , qui appar-
tiennent au chapitre ; « De causa discessionis inter Paulum et Barna-
bam r> des Actes des Apôtres. Cf. Hain, Rep. bibliogr.y t. II, n"' 5529-
52 MANUSCRITS
5540. — Quelques notes historiques dans les marges, notamment
sur les livres de la Bible reconnus ou apocryphes.
Fol. 130. Liber de casu Trojae. « Si et cotidie vetera recentibus
obruant... — ...Kgo autem, Guido de Columpnis, predictum Ditem
Grecum in omnibus sum secutus, pro eo quod ipse Ditis perfectum et
complectum fecit in omnibus opus suum, ad litteratorum videlicet sola-
cium, ut veram noticiam habeant presentis hystorie... a quindecima
die videlicet mensis septembris prime indictionis usque ad xxv mensis
novembris proxime subsequentis, opus ipsum in totum per me per-
fectum extitit et complectum, licet longe ante, ad instanciam domini
Mathei de Porta, venerabilis Salernitani archiepiscopi, magne sciencie
viri, de presenti opère tamen et non plus composuerim primum
librum...; factum est autem presens opus anno incarnacionis domi-
nice M*'CC*'LXXXVII% ejusdem prime indiccionis. Amen. Explicit liber
de casu Troje, dictus Trojanus. Deo gracias. Amen ». Cf. Hain,
Rep. bihliogr., t. II, n°' 5502-5528. Sur l'auteur, voir la notice de
La Porte du Theil (Notices et extraits des manuscrits ^ t. Il, p. 231).
A l'intérieur du plat initial, on lit (XIV* siècle) : « Die sabbati, in
pane et flatone III sol..., in ovis III den., in lacté obolum. Die
dominica, in lignis III obolos, in pulo uno IllP'" den. Die lune, in sale
obol., in carnibus XII den., in candelis obol. Die martis, III obol. in
pisis, in lignis V den., in ovis III den., obol. in lacté, in alectibus
I den. Die mercurii, in ovis III den. et in lacté obol. et obol. in vino.
Die jovis, in carnibus II den., in pane VI den., in candelis obol., de
racemis V den. Die veneris, in piscibus ..den., in pane VII et obol.,
in piris et nucibus I den., in vino III obol., in pipere obolum, in lignis
den. I, in lipa III obol. 55
On lit de même, au bas du fol. 1 v° (XIII" siècle) :
f Intrat in Egiptum Genesis, liber Exodus exit,
Sacra litat Domino Leviticus, in Numéris est
Pugna gravis, legem replicat quintus et addit
Enfin, on trouve, au fol. 202 v°, cette très importante note
d'une main contemporaine de l'événement relaté : " Anno Domini
M" CGC" XLVP% die mercurii xi' mensis julii, rex Anglie cum suis
intravit Normanniam versus Valoignes, etdeinde venit apud Cadomum,
ubi habitatores Sancti Laudi et plurium villarum provincie Constan-
ciensis fugerant ; et cepit villam Cadomensem et constabularium Francie
DE LA lJIBLIOTHI>.(JUi': DM REIMS. 5:J
cum multis militibus usqiie ad numenim oclnaj]inta decem, et miiltos
alios nobiles et burgenses, quos misit in Angliam cum predictis et
spoliis Cadomi captis. Deiiide venit Lexovis, ubi fuit prima die augusti,
et locuti fuerunt sibi cardinales Tusculanus et Claromontensis, sed
non consentit peticionibnseorum. Et deinde venit apud Pontem Arche,
et successive ascendit usque ad Pissiacum et ad Sanctum Germanum
in Laya. Et inde recessit in craslino Assumpcionis béate Marie, et ivit
versus Belvacum et transivit ultra usque ad villam de Camberon, que
est prope Abbatisvillam. Et, die jovis xxiiii' mensis augusti, transivit
cum exercitu suoaquam Summe inter Abbatisvillam et Noyellam supra
mare, in vado absque ponte, et inde profectus est apud Creci in Pon-
tivo, ubi, die sabbati xxvi' dicti mensis augusti, bellum fuit inter
dominum regem Francie et dictum regem Anglie. Ibi mortui fuerunt
de parte domini régis Francie rex Boemie, dux Lothoringie, comités
Alençonnii, frater domini régis, Blesensis, nepos domini régis, Flan-
drensis, Harecurie, Namurcensis, Sancerrensis, Saumensis et plures
alii barones, milites, nobiles et plebei " . Voyez Chron. de Froissart^
éd. Luce, t. \\\, passim.
Une note du XIIP siècle, inscrite au verso du fol. 1, nous donne le
nom du premier possesseur : « Liber Sancte Marie Ebronis, quem qui
abstulerit vel furatus fuerit anathema sit, amen « , bientôt suivi de cet
autre, peu postérieur : «Iste liber est magistri MatheideEspengneio » .
— Sur le même feuillet, la cote ordinaire du XVIII^ siècle : « Codex
bibliothecae, etc. » , rappelée au verso du fol. 203 par celle-ci : " Codex
ecclesiae Beatae Mariae Remensis, recensitus anno 1412 et iterum
anno 1707 » , qui date la dernière pagination du volume et s'inscrit à
la suite de la cote de d'Aspremont : « Folia hujus voluminis in quo
sunt duo libri, absque primo et ultimo foliis, sunt 202 sive CCII,
numerata per me Egidium de Asperomonte, die xxvi' mensis octobris
anni Domini M"»' CCCC"' XII"' « .
XIII" (I" partie) -XIV* siècle (2« partie) . 203 feuillets, les 1-129
à 2 col., les autres à longues lignes. Lin feuillet manque entre les
188-189 de la pagination de 1707; il existait sous le n" 187 dans la
pagination de 1412. Bel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « C, ord. 3, n" 44 »).
o7 (B. 57). Pétri Comestoris Biblia scholastica, notis illustrata.
Fol. 3. « Reverendo patri ^ , etc., comme dans le manuscrit précé-
54
MANUSCRITS
dent. Le texte s'arrête à quelques lignes de la fin de l'ouvrage, sur ces
mots : « ...alii autem non credebant, et cum discederent dissentien-
tgs „ ^ — Les fol. 1-2 et 170-171 appartiennent à la glose contem-
poraine qui côtoie ensuite le texte sur tous les feuillets suivants.
Sur le fol. A, on lit (XIV siècle) :
« Solima, Lura, Betliel, Jerosolima, Zebus, Helya,
Urbs sacra, Jherusalem dicitur atque Salem « .
Et au-dessous, de la même main : « Ab Adam usque ad diluvium,
anni V^CCLXII; a diluvio ad Abraham, DCCCCXLll ; ab Abraham
usque ad transitum Rubri maris, CCCCLXII; et inde ad ediGcationem
templi, D; et inde ad transmigrationem, CCCGLXI; et inde ad pas-
sionem Christi, DCLXVIII » .
Enfin, une main du XIV^ siècle a copié, au-dessous de ces lignes,
deux lettres d'un prêtre Guill. Caurroy à R., abbé de la Trinité de
Fécamp.
XIII" siècle. Manuscrit d'école, en parchemin peu choisi, couvert
de notes. 371 feuillets à 2 col., plus une garde a, en tête. 325 sur
245 millim. Rel. dos de veau blanc sur ais dénudés. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « R, ord. 4, n° 48 »).
58 (R. 52). Pétri Comestoris Historia scholastica.
Même que le précédent, mais complet.
Au verso du fol. a, on remarque quelques notes (XIV* siècle) sur les
livres de la Rible, suivies de cet essai de classification :
« Riblie librorum quidam sunt :
LEGALES
Cenesis,
Exodus,
Leviticus,
Numeri,
Deuteronomium.
Matheus, Marcus,
Lucas, Johannes.
HISTORIALIiS SftPIEXCIALES
Veteris Testamenti :
Josue, Judicurn,
Ruth, Regum,
Paralipomenon,
Esdras, Thobias,
Judith, Rester,
Machabeorum,
Job.
Provcrbiorum,
Ecclesiastes,
Cantica,
Sapiencie,
Ecclesiasticus.
Noci Testamenti
PROPHETALBS
Quatuor principales
Ysaias, Jheremias,
Ezechiel, Daniel.
Duodecim minores
Ozeas, Johel,
Amos, Abdias,
Jonas, Micheas,
Naum, Abachuc,
Soplionias, Ageus,
Zacharias, Alalachias.
Actus Apostolorum.
Epistole Pauli,
Ganonice epistole.
Apocalipsis «
DK LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 55
Puis une note en prose, de la même époque, sur le pied, le pas, etc.,
rendue un instant après par ces vers :
« Qiiinque pedes passnm faciiint, passas qiioque centum
Vi^{iuti ({uiuque stadium ; si des miliare,
Octo facis stadia ; duplicatuni sit tibi leuca * .
D'autre part, à la Cn du texte (fol. 199v"), on lit la signature ; «Perti-
net mihi Jo. Abbatis » , d'un prévôt du Chapitre (1486), mort vicaire
général de l'archevêque Guillaume Briçonnct, en 1494. C'est à ce pos-
sesseur que paraît se référer la mention d'achat inscrite un peu plus
haut, de la même main : «... precio VII Ib. n — On lit aussi, au bas
du fol. 200, cette note du même : « Dominus Nicolaus Coulemoys
habet similem librum correctum «. — Enfin, sur le fol. 1, on lit la
cote : « b 48 visa » , et, au dos, ce titre (XVII* siècle) : " Interpre-
tatio Pétri Trecensis super Bibliam. 58 ». — Notons encore qu'aux
fol. 160-161, on relève l'empreinte d'une clef du moyen âge qui dut
demeurer longtemps oubliée dans ce manuscrit.
XIII* siècle. Parchemin à belles marges. 200 feuillets à 2 col., plus
les fol. 21 his, 56 his^ 59 bis et deux gardes a-b en tête. 380 sur
253 millim. Rel. veau blanc, sur ais de bois, mauvais état. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « B, ord. 3, n" 33 »).
59 (0. 890). Explanatio cujusdam super Historiam scholasticam.
Fol. 1. Cl Ecclesiasticus, xxix : Transi, hospes, et orna mensam et
que habes in manu ciba... ■ — Reverendo, etc. Scilicet optât in série et in
textu... — Imperatoriey etc. Incipit prologus sive prefatio ubi fît... —
Ruhrica de creatione empirei et 1111°'' celorum. In principio, etc. Scilicet
temporisvel mundi... » L'auteur termine par ce vers emprunté presque
textuellement à la fin de VAurora de P. Riga :
* Ense sacrât Paulum, par lux, dux Doster in cruce Petrura » .
A noter ces quelques mots écrits au crayon par une main du
XIV* siècle, dans la marge inférieure du fol. 70 v° : « Domus Jeheloti
Papelardi, quam vendidit Ermenjardi d'Ambonai, sita est in castello
Sancti Remigii, inter domum Coleti de Taissei, ex una parte, et
domum Coleti dicti Toupet, de Campo Florido, ex altéra, pre-
cio XII Ib. » — De même, au verso du fol. 153, un fragment de compte
de la même main. — En tête du fol. 1, on trouve cet ex-libris du
XIV* siècle : « Iste liber est de conventu Sancti Dyonisii Remensis « ,
56 MANUSCRITS
suivi d'un signe de reconnaissance, en forme de fer de moulin; une
mention du même genre clôt le livre, au verso du fol. 154.
XIV* siècle. Parchemin. 154 feuillets à 2 col. 228 sur 168 millim.
Rel. moderne, en parchemin blanc. — (Saint-Denis).
60 (A. 28). Bible historialeou traduction de la « Biblia scholastica «
de P. Comestor, par Guyart Desmoulins.
Le texte, auquel il manque les quinze premiers feuillets, commence
au chap. m, v. 1, du livre des Proverbes. Fol. 1. « Mon fils, n'oblie
pas ma loy en ton cuer... en corps et en âme sans fin régner. Amen.
Adest Deo gracias n. V. Hist. lill.^ XVI, 70, et Samuel Berger, La
Bible française au moyen âge, p. 157-186 et 381.
Au bas du fol. 18, on lit cette réflexion du scribe : « Nota que ce
livre de Sapience est très obscur à lire et pis encore à entendre, partie
par le vice de Tescripvain qui pas ne l'entendoit, non profitable aux
femmes d'elles y amuser, car ce n'est que rompement de teste » . —
En haut du fol. 1, on distingue le chiffre " 16 » , tandis qu'au bout du
texte (fol. 283 v"), on lit les signatures des possesseurs précédents
(XV* siècle) : " Hervy de Fresnoy » et « N. Beauvarlet » .
XV' siècle. Vélin de choix, à grandes marges. 284 feuillets à 2 col.,
le dernier blanc. Beau litre courant en lettrines or et outremer, à fili-
granes ; lettrines du texte allernées bleu et or, à queue formant
encadrement fleurdelisé au long des colonnes; plusieurs initiales à
sujets en camaïeu noir et blanc, rehaussé de jaune. 405 sur 312 millim.
Rel. moderne en veau fauve plein, à fermoirs de cuivre. — (Saint-
Remi, n» 16).
61. Histoires de la Bible par figures.
Fol. 1. Titre en rubrique : « Geste ystoire cy a esté extraicte de la
Bible, et y est compris en briève matière comment Dieu fourma le
monde, et comme il fist les angres, et après ce comme il fist Adam et
Eve, et comme la lignie d'Adam s'esparti en diverses régions, parespé-
cial la lignie de Septh, de la quelle sains patriarches et prophètes
yssirent. Et après fait mencion du déluge, et après ce fait mencion
comme la lignie des 111 filz Noë s'esparty en divers pays et firent chas-
tiaulx et grans habitacions; après, comme la tour de Babilonie fut
faicte et comme Troye la grant fu faicte et destruicte; et si fait men-
cion de ceulz qui aourèrent premièrement les ydoles, et avecques ce y
sont comprises plusieurs autres belles ystoires. Fit toutes lesquelles
DE LA BinLIOTHÈQUIC DE REIMS. 57
choses sont monstrées par figures, et y sont compris les princes, les
prophètes, les patriarches et les roys qui ont gouverné le mondedepuis
Adam jusques à la nativité Nostrc-Seigneur Jhcsu-Crist. Et s^ensuit
selon l'arhre, et commence Adam. — In principio creavit Deus celum et
terrain, c'est à dire que au commencement du monde Dieu créa le
ciel et la terre et la mer et les eaux et les poisons et les hestes... et
firent les seigneurs qui là estoient escripre lettres dessus le monne-
ment : Cy gist Alixandre de Macedonne " . — D'après les promesses
du titre, l'ouvrage paraît complet, malgré sa fin un peu brusque. Il est
formé de 12 bandes de parchemin cousues bout à bout, qu'on a récem-
ment montées en volume. Texte à 2 colonnes continuellement rom-
pues pour laisser la place de médaillons portant la représentation des
scènes racontées; les rameaux d'un arbre généalogique des plus fantai-
sistes se développent au long du texte. Les figures, encadrées par un
cercle à l'encre rouge, sont dessinées à la plume et lavées à la sépia,
tout à fait dans la manière du manuscrit précédent, mais d'assez pauvre
imagination et d'exécution médiocre.
Fol. 1. La Création; création des Anges; création de la femme.
Fol. 2. Chute des Anges; l'arbre de l'Eden; tentation d'Eve et
d'Adam ; leur expulsion du Paradis ; l'Ange leur apporte des vêtements.
Fol. 3. Arche de Noë; tour de Babel; la femme de Loth changée en
statue de sel; adoration des idoles.
Fol. 4. Sacrifice d'Abraham; Job sur son fumier.
Fol. 5. Passage de la mer Rouge; fondation de la ville de Troie.
Fol. 6. Destruction de Troie; le roi David.
Fol. 7. Fondation de Samarie.
Fol. 8. Deuxième destruction de Troie; Romulus bâtit Rome; des-
truction de Samarie.
Fol. 9. Prise de Jérusalem par « Nabigodenosor » ; plan de Jérusa-
lem; Tobie épouse Sara.
Fol. 10. Prise de Babylone; Nabuchodonosor coupé en trois mor-
ceaux.
Fol. 11. Fondation du temple de Garisin, à Samarie; meurtre d'Ho-
lopherne.
Fol. 12. Renvoi de la reine Vasti par Assuérus; naissance de Jésus;
empoisonnement d'Alexandre.
XV« siècle. Parchemin. Douze bandes de GOO, 740, 763, 725, 715,
615, 580, 605, 755, 325, 660 et 620 sur 470 millim. de largeur
58 MANUSCRITS
moyenne, montées sur feuillets de papier de 767 millim. Aux fol. 1
et 2, lettres ornées à encadrements fleurdelisés, dorées et coloriées
comme dans le manuscrit précédent. Rel. moderne demi-basane verte.
— Aucune cote ancienne de provenance.
62 (A. 33). Liber de vita Jesu Christi a Ludolpho Cartusiensi édita.
Fol. B-H. « Index capitulorum ". — Fol. 1. « Prologus. Funda-
mentum aliud nemo potest ponere... — Incipit liber de vita Jhesu in
evangelio tradita, et continet hec prima pars historiani evangelicam ab
incarnacione usque ad annum Domini tricesimum tercium exclusive.
De divina et eterna Christi generatione. Capitulum primum; Johannis
capitule primo. De plenitudine itaque evangelii... omnia creata sunt
sibi tradita. Alio modo... » Notre manuscrit s'arrête, sur ces mots, au
milieu du chap. lvii : Revertentes Apostoli, qui est le lviii* dans le ma-
nuscrit suivant. Cf. Hain, Rep. bibliogr., III, n<" 10290-10303.
En tête du fol. 1, la cote (XVIIP siècle) : « 103 v. b. » — Signa-
ture de Guy de Roye à l'intérieur du plat final.
XV* siècle. Parchemin de belle conservation, réglé en rouge. 123 feuil-
lets à 2 col., les deux derniers blancs, plus 9 feuillets liminaires a-i,
ces deux extrêmes blancs. La miniature du fol. 1 n'a pas été faite.
Grand nombre de lettrines en violet pâle, à filigranes jaunes; pagina-
tion arabe et signatures du temps. 325 sur 225 millim. Rel. veau blanc
et dos de veau fauve sur ais de bois fortement piqués. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « C, ord. 3, n° 40 »).
G5-64 (A. 24, t. I et III). Liber de vita Jesu Christi a Ludolpho
Cartusiensi édita.
Même ouvrage que le précédent. Première et troisième parties.
Ces deux volumes portaient au dos (XVIP siècle) ce titre : « Vitae
Christi pars 1\239 î) . — « Vitae Christi pars 3\240 r> , ce qui tendrait
à prouver que la perte de la seconde partie est antérieure à la Révo-
lution. L'argument perd de sa valeur en ce que le premier volume
porte également a b 119 visa » et le dernier « b 122 visa » , mais il
en reprend par la nouvelle constatation qu'on peut tirer de l'ex-libris
du Chapitre. — On remarquera, dans le premier volume (fol. 8),
l'initiale en or et couleur qui ouvre le texte et l'encadrement fleuri
au bas duquel s'inscrit le blason suivant : d'azur, à 3 roses d'argent, au
chef d'or chargé de 3 roses de gueules, à la bordure componée d'argent et de
gueules, qu'on relève aussi dans le manuscrit 455 de la Bibliothèque de
DE LA BIBLI0TH1':QUE de REIMS. 59
Laon. Dans le dernier volume, le même blason est placé dans rinitialc.
XV' siècle. Parchemin réglé en rouge. — Tome I. 203 feuillets h.
2 col., plus des gardes blanches a et b en têle et c à la fin; les fol. 8-
20)5, jadis folioles par le scribe i-ciin"xvr, en correspondance avec la
table. — Tome IL 175 feuillets i\ 2 col., plus des gardes blanches a-b en
lêle et c-D à la fin; les fol. 9-175, jadis foliotés i-CLXVir, en correspon-
dance avec la table. 370 sur 290 millim. Rel. veau fauve, gaufrée de
petits fers variés, de l'époque du manuscrit. Sur le tome III, dont
un des ais de bois est brisé, on dislingue un encadrement formé des
iniliales P A, un autre I M, des fleurs de lis, des écureuils, des péli-
cans, etc. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n"» 35-36 »).
65 (B. 94). Passio Jesa Christi secundum evangeliuni Jobannis, a
Jordano de Quedlimburgo compilata. — Expositio evangelii Johannis,
cuni interpretatione Platonis Ti'burtini. — Conclusiones quinque
librorum Boetii de Consolatione philosophiae.
Fol. 1. " Incipit prologus passionis Doniini secundum beatum
Johannem euvangelistam, quam compilavit frater Jordanus de Quedlin-
genburg, lector Madebeurgensis, ordinis Fratrum Heremitarum saneti
Augustini. Inspice et fac secundum exemplar quod tibi in monte mon-
stratum est. Exo. xxv, [40]. Et si Christus ubique in Scriptura... —
Incipit prima pars, de hora matutinali, et habel XX articules. Theorema,
Domine Jesu Christe, fili Dei vivi... sicut Deus oranti vel meditanti
devocionem ministrabit. Dec gracias « . Cf. Hain, Rep. hibliogr.y
III, n" 9438-9447.
Fol. 83. " Incipit Exposicio euvangelii beati Johannis euvangelisfe :
In principio erat Verbiun, etc. y et in fine sequitur littera Platonis super
idem evangelium secundum Exposicionem suam, etc. In principio erat
Verbum, etc. Xatalem régis sui soient principes et scribe... nos nun-
quam genuflectere cessaremus » .
Sur Platon de Tivoli, dont M. Jourdain a fait connaître les traduc-
tions scientifiques, voir Chevalier, Répert. des sources historiques, bio-
bibliographie, col. 1850.
Fol. 127. «Sequitur alia Exposicio euvangelii beati Johannis euvan-
geliste secundum mentem Platonis. In principio erat Verbum, etc. Et
hominis alias omnis anima, quamvis testimonium perhibeat de lumine,
non est tamen ipsa lumen... a suo principio velud Dec suo, ut dictum
est, et homo est qui sequitur et Deus verbum non ex carne, etc., usque
in finem. Explicit Expositio euvangelii beati Johannis super InprincipiOy
60 MANUSCRITS
una cum Exposicione Platonis ». — Et Verbum caro facium est ethahi-
tavit in nobis. Jo. i. Cum sit triplex nativitas Verbi... sic perfîcietiir in
nobis yniago sanctissime Trinitatis, quando Deus erit omnia in omni-
bus, quod nobis prestare dignetur, etc. Explicit Exposicio super In prin-
crpio erat Verbum^ die sabbati xi die mensis marcii, anno Domini mil-
lesimo CCCC •"" XVIII.
Rogo Icctori roget Deum corde fideli,
Ut det scriptori pro peiia gaudia celi.
Parisius » .
Fol. 135. " In hoc opusculo conlinentur per ordinem omnes con-
clusiones quinque librorum Boecii de Consolacione. Primum me-
trum. Carmina qui quondam. Prima conclusio quod canicies gene-
ratur ex vapore terrestri... et cum affectiones vestre sint in conspectu
judicis cuncta cernenlis, qui est Dominus Deus noster Jésus Christus,
cui est honor, etc. Et sic finitur liber quintus de Consolacione " .
Sur la garde a, table contemporaine des ouvrages contenus dans le
volume. — Sur le fol. 1, la cote : " 181 visa » . — Enfin, au verso du
fol. 172, cette importante déclaration : u Iste liber est Jacobi Bran-
lardi, quem legavit ecclesie Remensi, pro sua libraria, vultque quod
in utroque coopertorio ab extra ponatur unum scutum de armis suis
paternis, subtiis quem scribatur quis legavit. Et consequenter orate pro
eo, et, per Dei gratiam, ipsein conspectu Altissimi pro vobis orabit, ut
alias in effectu prout melius videbitur. J. Branlardi » .
XV* siècle. Parchemin. 172 feaillels à 2 col., et deux gardes blanches
A, B en tête. 252 sur 192 millim. Rcl. neuve, veau fauve, à fermoir
de cuivre. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. unicus, n° 90,
supra fenestram »).
60 (A. 32). Liber de Infantia Salvatoris. — Miracula beatae Mariae
virginis. — Liber miseriae conditionis humanae, a Lothario cardinal!
compositus. — Summa brevis de foro poenitentiali.
Fol. 1. a Incipit liber de Infantia Salvatoris. In diebus illis erat vir
in Jherusalem nomine Joachim, ex tribu Juda... ad resurrectionis
gloriam perducamur, ubi te letissime ad faciem videamus Dominum
nostrum Jhesum Christum, qui cum Deo Pâtre, etc. » Cf. ms. 1636 de
la Bibliothèque de Troyes, et Hain, Rep. bibliogr., III, n"^ 9178-9180.
Fol. 11 v°. a Incipiunt Miracula gloriose virginis Marie, memorie
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 61
comnicndaiula et rccitalione diguissima, sicut in divcrsis locis et in
vita sanctorum Patrum ad laudem et reverentiam ipsius béate Marie et
ad saluteni animarum nostrarum leguntur, que per beatum Anseimum
in hoc voliiinine sunt incerta (sic). Incipiunt rubrice tocius operis... «
— Fol. 11 v\ " Excellens miraculum de quodam pucro qui in Lom-
bardie partibus morabatur, accedens vice quadarn juxta quoddam
flumon, sicut Deo placuit, inundavit (lumen, ipsumque puerum op-
pressit et invasit. Ecce quod in partibus Lombardie... » — Fol. 13 v".
De pictore qui diabolum cum cornibus et acutis dentibus ita turpem et
horribilem depinxit, etc. « Ecce quidam pictor dyabolum... n — Ibid.
u De quadarn puella oui virgo Maria apparuit cum pulcherrinia virgi-
nuni corea. Est aliud miraculum gloriose virginis Marie, nam cuidam
puelle... " — Ibid. « De tribus rationibus quaresabbatum virgini Marie
specialiter dedicatur. Ecce très rationesquare sabbatum... ^ — Fol. 14.
De muliere, quae vire conjugato adhaerebat et eum non sinebat ad uxo-
rem remeare. i( Ipsa enini est mater magne spei... 53 — Fol. 14 v°
u Miraculum de quodam puero parvulo judeo, quilitteras cum quodam
christiano didiscit et genua flexit ante ymaginem béate IVIarie, et tandem
cum illo in die Pasche communicavit. Legitur enim de quodam
judeo... ') — Ibid. De monacho qui exivit de monasterio suo sine
licentia et malam vitam ducebat. « Quidam monachus exivit... » —
Fol. 15. Oratio per quam fuit salvus monachus supradictus. ^ 0 inte-
merata et in eternum benedicta... » — Fol. 15 v\ a De quodam
publico latrone, licet pessimo in aliis, tamen beatam Mariam in reve-
rentiam habebat et ex devocione vigilias festivitatis ejusdem quater in
anno in pane et aqua jejunabat. Ecce quidam pessimus latro... »
— Ibid. « Miraculum béate Marie Egiptiace, que tune peccatrix erat.
Beata Maria Egiptiaca, tune peccatrix, cum vidisset turbam... »
— Fol. 16 v°. « De beato Bonifacio episcopo, quod XII aureos paupe-
ribus erogavit qui erant sui nepotis nomine Constantii. Legitur in
dyalogo beati Gregorii... 1) — Fol. 17. a Quidam jejunabat vigilias
béate Marie cum devocione in pane et aqua ; accidit quod in conflictu
quodam qui fuit inter Romanes... » — Ibid. « De quodam milite
qui occisus extitit ab inimicis suis, dum erat in obsidione cujusdani
castri, et ex devotione béate Marie qualibet die sabbati in pane et aqua
jejunabat. Quidam miles, dum esset in obsidione... » — Fol. 17 v°.
' De quodam milite judice, qui a flumine quodam nocte oppressus
extitit, ex devocione qualibet die offîcium béate Marie virginis decan-
62 MANUSCRITS
tabat. Judex et licet alias peccator... j? — Ibid. « Sequitur quod
dyabolus, qui nichil aliiid querit ut homines in precipicium sive
laqueum mortis inducat, accedens dyabolus in figura hominis ad quen-
dam nobilem... « — Fol. 18. « Quedam monialis, instigante dyabolo,
exarsit in amorem cujusdam sui servientis et ab eo cognita carna-
liter... ^' — Fol. 18 v". « Legitur enim quod quidam, dimissis omnibus
bonis suis, ob reverentiam béate Marie, peregrinus incedebat per mun-
dum... " — Fol. 19. « Miraculum cum gloriosa virgo Maria solis
ardore fatigaretur in heremo. Sequitur aliud miraculum in libro de
Infantia Domini ; Joseph qui fuit sponsus... » — Fol. 19 v°. « Mira-
culum de quodam archiepiscopo, qui vocabatur Aldefunsus (sic),in laude
béate Marie virginis volumen insigne de ejus sanctissima virginitate ejus
stilo composuit eleganti. Fuit in Tholetana urbe archiepiscopus qui
vocabatur... » — Fol. 20. « De quodam monacho qui a dyabolo
impulsus in quodam flumine. De quodam monacho, qui erat sacrista
in quodam monasterio, licet vicio carnali et multis aliis criminibus
irretitus... » — Fol. 20 v". « Miraculum de quodam clerico qui extitit
ab inimicis suis peremptus, tamen ex devotione béate Marie saluta-
cionem cantabat. Quidam clericus in Carnotensi civitate degebat... »
— Ibid. u De quodam clerico qui langore correptus ad exlrema
extitit et ex devotione banc antiphonam sepe decantabat ; Gaude, Dei
genitrix. Aller quoque clericus in quodam loco... « — Fol. 21. « De
quodam paupere qui beatam Mariam, prout poterat, honorabat, et de
elemosinis quas accipiebat pro ejus amore erogabat. Vir quidam pauper
degebat... « — Fol. 21 v\ « De quodam monacho qui limina beati
Jacobi in suo corde proposuit visitare. Nequeboc debemus silere quod
bone memorie dominus Hugo, Cluniacensis abbas, solebat narrare de
quodam fratre sui monasterii, qui dicebatur Girrardus... " — Fol. 22.
De quodam presbitero qui tantum unam missam sciebat : Salve, sancta
parens. u Sacerdos quidam erat parrochie cujusdam... « — Ibid.
" De quodam seculari qui operi rurali deditus erat, tamen beatam
Virginem sicut sciebat honorabat et salutationem angelicum dicebat.
Erat vir quidam secularis rurali operi deditus... « — Fol. 22 v°. « De
quodam monacho, priore cujusdam monasterii, qui levis in eloquio
erat et aliis malis irretitus, tamen beatam virginem Mariam multum
diligebat. Aput (sic) civitatem que vocatur Papia, in monasterio Sancti
Salvatoris... » — Fol. 23. « De quodam heremita qui, suis precibus
et orationibus fusis ad Dominum, quamdam pauperem quotidie eum
DK LA BIBLIOTHlK>l^E DK RKIMS. 63
visitanteni locnpletam fecit. Quidam heremita erat... « — Fol. 23 v'.
« Quidam nobilis miles intravit religioncm Cysterciensis ordinis,
lempore beali Bernardi... r — Ihid. « Quidam sacerdos vocatus a
quadam mulierc in infirmitate posita, ut daret ei viaticum, accessit ad
eam cum corpore Jhesu Christi, invcnit virginem preciosam... « —
Fol. !24. « De quodam juvene ad furcas ducto matri reddito. Fuit in
Francia quedam matrona, nobilis génère, que muUum beatam Virgi-
nem diligebat, in suam ymaginem floribus... " — Fol. 24 v\ «Quidam
erat devotus béate Marie et colidie laudabat eam septies dicendo :
Ave, Maria, gratia plena... n — Ibid. « De miraculo quod fuit in
urbe Constantinopolitana, et dilectione qua Greci diligunt beatam
virginem Mariam. Greci post Deum nichil aliud tantum diligunt... » —
Fol. 25. Miraculum « quod Virgo, Dei genitrix, ostendit in Francia,
temporibus Ludoici, magni régis Francorum. Tempore namque
Lodoyci, magni et generosi régis Francorum, peccatis hominum exi-
gentibus, egritudo que eresi plantifîca vocatur... » — Fol. 26. « Sacer-
dos quidam, religiosus Teuthonicus, nomine Pleglis, de corpore et san-
guine Domini dubitans... n — Fol. 27. « De quodam terricola qui,
instigante dyabolo, finita missa, corpus Christi accepit, in die Pasche,
et in quodam vase posuit. Tempore Karoli régis, in partibus Flandrie,
terricola quidam, instigante sibi diabolo, finita missa, ut apes vicino-
rum ad suum venirent apiatium... » — Fol. 27 v\ «De quodam milite
qui uxorem habebat pregnantem, adveniente puerperio, peperit mas-
culum similem servienti suo nigerrimo. In civitate Narniensi erat quidam
miles... r> — Fol. 28. « Quidam avarus habebat in reverentia beatam
Virginem, erat tamen magne tenacitatis et avaricie... » — Fol. 28 v*.
a Quidam heremita, instinctu diaboli, multum incitabatur a vicio
carnali... i) — Ibid. u De quadam muliere vitam heremite gerente,
que, tamen temptata a dyabolo, cellulam exire cepit. Quedam mulier
vitam heremite gesserat... » — Fol. 29. « Sequitur quod, tempore
beati Bernardi, de claustro monasterii Cy[s]terciensis, contra obedien-
tiam beati Bernardi, tune abbatis dicti monasterii, exiverunt duo monachi
et iverunt ad quoddam flumen... ^ — Ibid. a Legitur alibi de quodam
luxurioso, licet alias multum luxuriosus et carnis vicio labefactus, pro-
posuerat tamen, ob reverentiam béate Marie, non peccare carnaliter
cum aliqua que vocaretur Maria... « — Fol. 29 v^ " Legitur quod
quedam mulier, multum devota béate Marie, sibi dévote inclinando,
petiit hanc gratiam quod sibi ostenderet suum filium. .. » — Fol. 30.
64 MANUSCRITS
« Fertur quod in Alemania quedam domina magna atque nobilis fabri-
cavit ecclesiam in honore béate Marie, et fecit ibi ordinari presbite-
rum... " — Ibid. « Quidam monachus, in quodam monasterio
Cysterciensis ordinis, cepit tristari et de ingressu penitere, a dyabolo
seductus, et cepit cogitare intrasse... ut ipsa nos filio suo recommen-
dare dignetur, qui est benedictus in secula seculorum. Amen. Expli-
ciunt Miracula béate Marie virginis, composita ad honorem et laudem
ipsius Marie virginis, cui est honor et gloria in secula seculorum.
Amen » . Le ms. 178 (272) de la Bibliothèque de Chartres [Catal. gén.^
XI, 93) renferme un recueil dont le titre et Tincipit sont tout sem-
blables, à cette seule différence près que les mots a beatum Ansel-
mum 5) y sont remplacés par ceux-ci « beatum Eusebium » .
Fol. 31. « Incipit liber miserie condicionis humane, editus a
Lothario, sanctorum Sergii et Bac[c]hi diacono cardinali, qui postea
Innocentius tercius appellatus. Domino patri karissimo P., Dei gratia,
Portunensi (sic) episcopo, Lotharius, indignus dyaconus cardinalis,
gratiam in presenti et gloriam in futuro. Modicum otii quod inter
angustias... — De miseria hominis. Quare de vulva Jeremias matris
mee egressus sum... sulphur, ignis in secula seculorum. Amen «.
Cf. Hain, Rep. bihliogr., III, n°' 10209-10222.
Fol. 59. « Incipit Summa [in foro penitentiali] brevis et ulilis et
valde necessaria, maxime sacerdotibus super hiis noticiam non haben-
tibus. In primis débet interrogare sacerdos peniteutem utrum sciât
Pater nostery Credo in Deum^ Ave Maria... sed demones expugnare,
sicut Moyses Amalech non armis, sed orationibus expugnavit " .
On remarque, au verso du fol. 102 qui est blanc, cette note du
temps : " Jo. Caieri, canonicus Kemensis, dédit librarie Remensi " . —
Sur le dos du volume, la vieille étiquette du XVII* siècle : " De Infantia
Christi. 105)).
Fin du XIV* siècle. Parchemin. 102 feuillets à 2 col., les fol. 56,
57, 58, 102 blancs. 210 sur 150 millim. Rel. leau blanc sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : " G, ord. 4, n. 62 »).
67 (E. 214). Origenis Explanatio in libris Geneseos, Exodi, Nume-
rorum et Levitici. — B. Gregorii liber Régule pastoralis. — Hilarionis
monachi vita, a beato Hieronymo composita.
Fol. 1. " Purgacio Origenis prescripta omeliis ejus super vêtus Tes-
tamentum. Quidam eorum qui libenter... — Explanatio Origenis doc-
DE LA BIBLI0THI:QLK de REIMS. 65
toris super Genesim incipit féliciter. Omelia prima. In principio creavit
Deus celiim et terram. Quid est omnium principium, nisi Dominus nos-
ter... n — Fin de la 16" homélie : u ...qu§ Dci sunt cogitare, quç
Dei sunt querere, et Deus erit semper nobiscum, per Christum Domi-
nuni nostrum » . (Origenis opéra omnia. Paris, 1574, t. 1, p. 1).
Fol. 41 v°. « De initiis Exodi. Videturmichi unusquisque sermo... n
— Fin de la 13* homélie : « ...atque ex his adornare tabernaculum
Deo Jacob, per Christum Dominum nostrum, cui est gloria, etc. Finit
Explanatio Origenis doctoris super Exodum t^ . {Ibid.j t. I, p. 35).
Fol. 73 \\ « Incipit prefatio ejusdem in Explanatione Numerorum
féliciter. Ut verbis tibi, fraterbeatimartiris... » — Fin de la 28" homé-
lie : « Hi sunt veri sacri numeris numerati apud Deum, immo ipsi
sunt quorum etiam capilli capitis numerati sunt, per Christum Domi-
num nostrum, cui est, etc. Finiunt omeliç in Exodo XX'' VIII'"» . {Ibid.,
t. l,p. 113).
Fol. 145 v°. « Incipit prefacio Cirilli, papç Alexandrini, in Levitico.
Sicut in novissimis diebus... — Explicit prefacio. Interpretatio in
Levitico; incipit textus. Principium ergo Levitici... » — Fin de la
16" homélie : « ...et suum nobis suave jugum Odei et caritatis et spei
ac totius sanctitatis imposuit; ipsi gloria in secula seculorum. Amen « .
Ces homélies sont en réalité d'Origène. {Ibid.j t. I, p. 64).
Fol. 198 V". Profession de foi, en 52 articles : « In Pâtre unitas,
in Filio çqualitas, in Spiritu sancto unitatis çqualitatisque substantia...
Si quis aliter de justissima pietate Dei sentit, non christianus, sed
novatianus est » .
Fol. 200 v°. A travers le morceau précédent, on a intercalé celui-ci :
«De commemoratione defunctorum vel de missa pro eis, etcur tercius,
septimus vel tricesimus aut anniversarius dies celebratur. Missa pro
mortuis in hoc differt a consueta missa... in hac adhuc vita positus
ut illic obtineat promereatur. Explicit commemoratio defunctorum » .
Fol. 204. « Incipit liber Regulç pastoralis beati Gregorii,pape urbis
Romç, missus ad Johannem, Ravennatis civitatis episcopum. Pasto-
ralis curae me pondéra fugere delitiscendo voluisse... ut quia pondus
proprium deprimit, tui memet meriti manus levet » . {S. Gregorii magni
opéra. Paris, 1705, t. Il, p. 1).
Fol. 272. u Incipit prologus beati Hieronimi presbiteri in vita sancti
ac beatissimi Hilarionis monachi . Scripturus vitam sancti Hylario-
nis... — Incipit vita sancti Hylarionis monachi. Hylarion, ortus vico
TOME XXXVIIl 5
66 MANUSCRITS
Thranatha... forsitan quia plus illum locum dilexerit » . {S. Hieronymi
opéra, i. IV, 2«part., p. 74).
A noter (fol. 202 v"), un fragment sans importance des Moralia de
S. Grégoire : « Per pullum quippe onagri omne agrestium genus
exprimitur... ad nutum presidentis peragant « .
Le volume actuel comprend deux manuscrits anciennement séparés.
Le premier, écrit à longues lignes, s'arrête au fol. 202. On lit, aux
fol. 1 M" et 198 v°, cet ex-libris contemporain, en grandes capitales
rouges : ce Liber sancti Bartholomei apostoli sanctorumque confessorum
Theoderici atque Theodulfî; auferenti sit anathema 5) ; et cet autre, au
fol. 3 : « L. Art. d'Anglade ». — Le deuxième, à deux colonnes, offre
au fol. 251 cette note : « Liber aecclesiç sancti Tbeoderici sanctique
Theodulfî « , et cette autre, au fol. 268 : « Liber aecclesiae sancti Bar-
tholomei apostoli in monte Or 'î , et enfin cette troisième, au fol. 283 :
tf Liber aecclesiae sancti Bartholomei apostoli sanctorumque confes-
sorum Theoderici atque Theodulfî; qui illum ab illa abstulerit ana-
thema sit n . — On remarque aussi, sur les fol. 1-2, des mentions du
XVIP siècle attribuant faussement à Cyrille d'Alexandrie une partie
de l'œuvre d'Origène.
Xlï* siècle. Parchemin. 283 feuillets. Bonnes initiales de couleur;
quelques « nota » curieux; une marge coupée au bas du fol. 241.
284 sur 188 millim. Bel. veau fauve sur carton, — (Saint-Thierry,
n<" 20 et 60).
68 (E. 216). Origenis Explanatio in libris Josue, Judicum et Hegum,
in Cantico, in prophetis Isaia, Jeremia et Ezechiele.
Suite du manuscrit précédent, antérieurement à l'intercalation
dont il a été l'objet lors de sa reliure.
Fol. 1 v". « Incipit prefacio sancti Hieronimi presbiteri in Explana-
tione Origenis in Jhesu Nave. In divinis voluminibus refertur... —
Explanatio Origenis doctoris in Josue. Omelia prima in Josue Ben-
nun incipit féliciter. Donavit Deus nomen quod est... et ubi est
verus Israhel in Christo Jhesu, Domino nostro, cui est gloria et impe-
rium, etc. » [Origenis opéra omnia, t. I, p. 175).
Fol. 44. « In libro Judicum. Lector quidam presentis lectionis ita
legebat... ut ab ipso victoriam consequi mereamur in Christo Jhesu
Domino nostro, cui est gloria et imperium, etc. » Fin de la 9* homé-
lie. [Ihid., t. ï, p. 209).
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 6T
Fol. 61. « Incipit omelia prima Origenis in libro Regum. Non tune
tantummodo... ut in novitate vitç ambulem in Christo Jhesu, Domino
nostro, cui est gloria, etc. « {Ibid., t. I, p. 221).
Fol. 68. « Incipit prologus sancti Jeronimi ad Damasum papam in
Expositions Origenis in Cantica canticorum. Beatissimo pape Damaso
Jeronimus. Origenes cum in ceteris libris... — Quomodo didicimus
par Moysen esse... ut digni efficiamur sponsi sermone , sapieutia
Jhesu, cui est gloria et imperium, etc. » (Ihid., t. I, p. 302).
Fol. 78. « Incipit omelia !• Origenis in Ysaia proplieta. Quamdiu
Ozias rex vixit... et efGcieris filius Dei in Christo Jhesu Domino, cui
gloria, etc. » (Ihid., t. I, p. 349).
Fol. 94. « Incipit omelia I* Origenis, quo tempore Jeremias exorsus
est prophetare, etc. Deus ad benefaciendum... magnificare omnipo-
tentem Dominum cura Christo Jhesu, cui est gloria, etc. Explicit
omelia XIIII Origenis in Jeremia propheta ». {Ibid., t. 1, p. 360).
Fol. 140. « Incipit prologus beati Jeronimi presbiteri in lezechiele
propheta. Magnum quidem, amice, quod postulas... — Incipit omelia
prima. Non omnis qui captivus est... in libro viventium ante con-
scripti a Christo Jhesu, cui est gloria, etc. y^ Fin de la 2* homélie.
{Ibid., t. I, p. 388).
La première partie du volume (fol. 1-43), à longues lignes, aurait dû
être reliée avec la première partie du manuscrit 67, d'autant que les
cotes de ces deux ouvrages étaient 20 et 21. — Au fol. 43, on trouve :
« Liber Sancti Theoderici i) , et au fol. 150 : « Liber çcclesiç Sancti
Theoderici w . Ces deux ex-libris du XIV siècle ont été compromis, au
XV' siècle, par cet autre (fol. 3) : « L. Art. d'Anglade » .
XII« siècle. Parchemin. 150 feuillets à longues lignes (fol. 1-43),
à 2 col. (fol. 44-150). Curieuses initiales rouges dans la seconde
partie. 327 sur 225 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, no21).
69 (E. 215). Origenis Homiliae in libris Genesis, Exodi, Numero-
rum, Levitici, Josue et Judicum.
Fol. 1. « Incipit liber omeliarum Amantii Origenis, viri doctissimi,
in Pentatheuco... n — Fol. 23 v°. Exode. — Fol. 43. Lévitique. —
Fol. 72. Nombres. — Fol. 119 \\ Josué. — Fol. 142 v». Juges.
Ce livre se termine sur ces mots : « ...ut ab ipso victoriam consequi
mereamur in Christo Jhesu, Domino nostro, cui est gloria, etc. « Il
68 MANUSCRITS
est cependant incomplet, parce que le scribe est passé étourdiment des
mots : et nec sine causa expressit vellus in pelvim » , de la 8* homélie,
à ceux-ci, qui appartiennent à la 9" : a Populus multus est, depooe
eos ad aquam » , etc., etc.
Fol. 27 V". Vers de Pierre le Peintre (fin du XIP siècle) sur les
plaies d'Egypte :
c Prima rubens unda, rane tabesque secunda;
Inde culex tristis, post mnsca nocencior istis.
Quinta pecus stravit, vesicas sexta creavit.
Pone subit grando, post brucus dente nefando.
Nona tegit solem, prinnam necat ullima prolem » .
Cf. Hauréau, Mélanges poétiques d'Hildebert de Lavardin, p. 121.
Fol. 150 v°. « Capitulum Jeronimi in ecclesiastica historia. Sed et
illum [sic) apud Alecxandriam jestum est quod etiam thoraces Serapis,
qui per singulas quasque domos... » Ce fragment est relatif à l'intro-
duction du christianisme à Alexandrie, au remplacement des divinités
païennes par le signe de la croix sur les maisons, enfin à l'interpréta-
tion tirée des hiéroglyphes par les prêtres pour expliquer leur conver-
sion. Cassiodore traite le même sujet (Magni Aurelii Cassiodori opéra
omnia, Rouen, 1679, t. I, p. 341), mais le fragment n'est pas de lui.
Fol. 151. Deux lettres (XIII* siècle) adressées, la première à
un évêque de Tusculum : « Nichil michi sum conscius, pater et domine
révérende, nec in hoc itajustificatus... »; Pautre à un archevêque de
Cosenza (Calabre) : « Domino Cusentino archiepiscopo. Condicionis
sue athomum ejus gazophilazio pro minuto... »
A noter (fol. 1), cet ex-libris (XIV' siècle) : « Iste liber est domini
Pétri, archiepiscopi Ebredunensis » (Pierre II Amelii, archevêque
d'Embrun, de 1367 à 1389), auquel se substitue plus tard la signa-
ture " Guy de Roye » , inscrite à l'intérieur du plat final. D'autre part,
au fol. 151 v% je relève cette mention contemporaine de ce dernier
possesseur : « Ext[imatur] X gross[is] » , qui avait été précédée d'une
autre qui, malgré son grattage/nous renseigne sur le prix d'achat de cet
archevêque : « Omelie Amantii Origenis super Pentatheucum ; precium
est [septem] florenorum » . Enfin, au verso de la garde a : u b 90 visa" .
XIP siècle. Manuscrit italien, à curieuses initiales rouges à fili-
granes noirs. 151 feuillets à 2 col., plus deux gardes blanches a, b, en
tête et à la fin. 345 sur 252 millim. Rel. maroquin rouge délabrée,
sur bois, aux armes du donateur, — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« B, ord. 3, n«3I «).
DE LA BIBLIOTHKQUE DK REIMS. 69
70 (E. 338). Praedeslinatiis, sivc Pracdestinatorum liber, in très
partes distributus. — Exposiliones Hedae super Proverbia Salomonis
et super Tobiam. — IleFn Hieronyini super Ecclesiasten.
Fol. 1. " Quotienscumque ad te, amator Dei, verba doctorum attin-
gunt... — Incipit epitorna ecdicesios Ygini contra hcresiarcbiis {sic)^
et categoricorum Epiphani contra sectas, et exposi[ci]onum Filastri,
qui hos transferens in latinum sermonem de greco, cum Arriani
damnarentur, edidit. Prior Yginus, post hune Polygratis, Africanus,
Esiodus, Epiphanius, Filaster, liii diversis temporibus diversas hereses
pertexerunt (sic). Prima heresis a Simone sumpsit exordium, qui
dicebat castitatem ad Deum non pertinere... gloria in excelsis Deo et
in terra pax hominibus bone voluntatis. Explicit liber cat[eg]oricus
sive ecdicus sive accusator hereticorum et catholicorum defensor » .
{Max. BibL Palruin, t. XXVH, p. 545).
Fol. 22. « Incipit liber nonagesimae heresis qui [sic) adserit Dei
praedestinatione peccata committi. Participem me intentionis vestrae
qui defenditis... tune dicemus Deo gratias, qui dédit nobis victoriam
per Dominum nostrum Jhesum Christum. Explicit» .{Ibid., t. XXVII,
p. 558).
Fol. 25 v\ u Incipit prologus. Finitus est liber inimicus hominum
contra fîdem catholicam... — Finit prologus qui, sub nomine Augus-
tini, confictum arguens librum, docet sequentem librum contra hune
pro defensione catholicae fîdei dimicare. Hactenus hereticorum omnium
incensae sunt silvae... — Hinc incipiunt verba praedestinatorum.
Estote securi de ordinatione Dei, quam praedestinando constituit...
sed eliam eos quos eis constiterint consensisse. Explicit »> . {Ibid.,
t. XXVII, p. 560).
Fol. 52. '< Incipit Expositio venerabilis Bedae presbiteri in libro
Salomonis quod (sic) dicitur Proverbia, et ejusdem Expositio in
Tobiam. Parabolae Salomonis, Jilii David, régis Israhel. Parabolae
grçce, latine dicuntur similitudines... in prçsenti vita conlaudare
servitiis. Amen » . {Bedae venerabilis opéra, t. IV, p. 634).
Fol. 119 v°. a Praefatio Hieronimi in libro Ecclesiasten. Memini
me ante hoc ferme quinquennium... — Incipil Expositio in libre
Ecclesiaste. Verba Ecclesiastes, Jilii David, régis Hierusalem. Tribus
nominibus vocatum fuisse Salomonem... vae quippe his qui dicunt
malum bonum et bonum malum. Amen. Explicit ». {S. Hieronymi
opéra, t. II, p. 714).
70 MANUSCRITS
Fol. 169. a Incipit Expositio Redae presbiteri in librum beati patris
Tobiae. Liber sancti patris Tobiae et in superficiae litterae salubris
patet legentibus... naturali carnis fragilitate perhorrescens, unde et
orabat ut si fieri posset » . Les deux derniers tiers de l'opuscule
manquent. (Bedae venerahilis opéra, t. IV, p. 437).
Au bas des fol. I, 24-25, 48-49, 72-73, 96-97, 118-119, 142-
143, 163-164, on trouve la mention contemporaine : « Hincmarus
archiepiscopus dédit Sanctae Mariae Remensi « . — Sur la garde a,
la cote : « 175 b » .
Sur le fol. B, on lit cette note de d'Aspremont ; « Iste liber est de
antiquissimis libris hujus ecclesie Remensis, et erat in capitulo cum
aliis libris antiquis ; quem librum dédit olim Sancte Marie Remensi
dominus Hincmarus, tune Remensis archiepiscopus; in quo libro sunt
in toto folia 171, et deffecerant aliqua rétro, quia non est ibidem finis
Expositionis Rede in Thobiam. Et continet iste liber plures libros :
primo librum de nonaginta heresibus ; item, librum de nonagesima
heresi, que asserit Dei predestinatione peccata committi; item, quem-
dam prologum qui, sub nomine Augustini confictum arguens librum,
docet sequentem librum contra hune pro deffensione catholice fîdei
dimicare, et tune sequitur immédiate liber ille pro deffensione, et
ponuntur ibi verba predestinatorum; postea, in folio 52% incipit Expo-
sitio venerabilis Rede in libro Salomonis qui dicitur Proverbia, et pos-
tea, fol. 169", bene prope finem istius libri, incipit Expositio ejusdem
Rede in beatum Thobiam, sed non est finis, quia non sunt nisi tria
folia de illa Expositione, sed alibi habemus intus inlibraria. Liber iste
signatus et quotatus per me Egidium de Asperomonte, diexvii' mensis
maii, anno Domini M" CCCC** W\\ Si quis autem de libro isto aliquid
abstulerit, anathema sit; et sic est finis originalium. Deo gratias ".
IX* siècle. Parchemin de choix, écriture très soignée, titres en
onciales. 171 feuillets à longues lignes et deux gardes blanches a, b,
en tête et à la fin. 292 sur 235 millim. Rel. moderne, veau fauve à
fermoirs de cuivre. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 1,
n°9»).
71 (E. 223). Expositio R. Ambrosii super psalmum CXVIII'"".
Fol. 1. « In nomine sancte Trinitatis incipit Expositio de psalmo
centesimo octavo decimo, sancti Ambrosii, Mediolanensis episcopi.
Licet mistice quoque veluttube... — Reati immaculati, inquit, in via,
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 71
qui ambulant in legem Domini ; beati qui scrutantur... cepit in ortis
esse çcclesia, postquam in ortis passus est Christus » . {Divi Amhro-
sii opéra, t. I, p. 1106).
Malgré un fort grattage, on peut lire, à la fin du fol. 149, que le pos-
sesseur de ce livre, au Xll" siècle, était l'abbaye de Balances : u Liber
Sancte Marie Balantiarum » . — Par le fol. a, nous savons aussi qu'il
est passé en d'autres mains au XIIP siècle : « Iste liber est magistri
Michaelis Castri, canonici Parisiensis; reddatur ei onneste », Guy de
Roye, qui a signé son nom sur le fol. b, paraît l'avoir acheté ensuite et
laissé au Chapitre de Reims. — Notons encore, sur les fol. a et 149,
cette cote de revision d'un bibliothécaire du Chapitre (XVIIP siècle) :
" Ce volume contient cent quarante-neuf feuillets. Lempereur » , puis,
sur le fol. 1, le chiffre : « 71 visa » et enfin, sur le dos, le titre :
a Ambrosius, super Psalmos. 54 » .
XIP siècle. Parchemin. 149 feuillets à 2 col. 350 sur 245 miUim.
Intéressantes initiales à fioritures, mi-parties rouge et bleu; dessins
à la plume, têtes d'hommes, aux fol. 36, 107; curieux « nota » aux
fol. 42, 47. Belle reliure de Guy de Roye, parchemin sur ais de bois,
les plats encadrés et divisés diagonalement de lignes à l'encre, avec
armoiries de l'archevêque réservées au milieu : en tête, d'or, à lafasce
d'azur^ en queue, de gueules, à la bande d'argent; les fonds remplis
de motifs en forme de nimbe crucifère; des boutons de cuir placés
aux quatre angles isolaient du pupitre cette reliure décorative. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n<»34 »).
72 (E. 226). Expositio S. Ambrosii super evangelium Lucae.
Fol. 2 v". a Tractatus beati Ambrosii, Mediolanensis episcopi, super
euvangelium secundum Lucam. Incipit liber primus. Scripturi [in]
euvangelii librum unum quem Lucas sanctus... — Fuit, inquit, in
diebus Herodis... nichil obstat si dicamus pauciores intra conclave
in monte complures fuisse « . {Divi Ambrosii opéra, t. III, p. I). —
Les fol. 1 et 2 portent la table des chapitres.
Au recto du fol. 1, prière à la Vierge (XÏIP siècle) : « 0 intemerata
et in eternum benedicta... r> — Sur les fol. 1-2, on trouve l'ex-hbris
(XII* siècle) : « Liber çcclesie Sancti Theoderici; anathema sit aufe-
renti » , et, sur ce dernier feuillet, la signature : « L. Art. d'Anglade n .
XIP siècle. Parchemin. 166 feuillets à 2 col. 302 sur 196 millira.
Initiales de couleur à enroulements fleuronnés; intéressantes lettrines.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 25).
72 MANUSCRITS
75 (E. 234). B. Hieronymi Commentarius super Ecclesiasten.
Fol. 1. « Incipit Commentarium {sic) Hieronimi. Memini me hoc
ferme a quinquennio, cum adhuc Rome essem... — Incipit Commen-
tarius beati Hieronimi presbileri super Ecclesiastes (sic). Verha Eccle-
siasteSyJîlii David, régis Hierusalem. Tribus nominibus vocatum fuisse...
quia peccatorum [tuorum reniedium ex] conversatione bona » . [S. Hie-
ronymi opéra, t. Il, p. 714). La fin manque, le volume s'arrctant au
chap. X, V. 4. — Si Ton en juge par les signatures des cahiers, il doit
également manquer des feuillets dans la portion existante.
Dans les marges des fol. 44-46, on lit ces fragments (IX* siècle) de
prières : « Sancta Dei mater, virgo, benigna Maria, tu nos miseros
ajuva atque Christi gratiam nobis inpetra, que nos tua per mérita
devitare faciat cuncta noxia. Béate Michael, tu pro nobis majestatem
superni régis invoca, et cuncti celibet... (on a gratté 3 lignes)... cuncta
disrumpere nostra vincula. Omnes Domini apostoli, solvite delicta
nostra, quia vobis est a Domino potestas ad hoc comcessa (sic).
Nunc, sancti martires, qui vestra tradidistis cor[pora ?] . . . »(3 lignes
grattées) .
Autre : « ...Qui prius prudens, umilis, pudicus, sobrius, castus fuit
et quietus, vitam dans, presens vegetavit, ejus corporis artus... cujus
tumulum fréquenter menbra languen[tia]... dum modo sanitatem
quod -n . Non terminé.
Autre. Une ligne au moins manque. « Omnes sancti Dei, verba pro
nobis ferte pia. Rogate Dominum ut nostra deleat crimina et nos evadere
faciat inimici scandala et inferni claustra, nos atque per suam coUocet
pietatem requie saltem in aliqua, ut libeat nos dicere : Honor, laus et
gloria, sancta, tibi sit, Trinitas, per eterna secula. Amen. Dicant simul
cuncta » .
De même, dans la marge inférieure du fol. 91 v% on lit cette for-
mule de conjuration ou d'exorcisme, de la même époque, pour les
taches des yeux :
t f Alia f nec Lia f nec gallina f
f Supra ripa maris sedebat ; macula f
f Famuli tui iWius sive alba, Ghristus f
f Spergat ; sive rubra, Christus deleat f ;
t Sive nigra, Christus deficiat; f Ayos f Ayos f ,
f Ayos f , sancta Crux, amen f i .
Commencement du IX* siècle. Parchemin. 96 feuillets, le dernier
fragmentaire; marges coupées aux fol. 15, 16, 20, 22, 30, 35, 36,
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 73
48, 59, 63, 84, 89; gardes a, n blanches, en lêle et à la fin. 238 sur
138 niilliin. Initiales en noir, au foL 1. Rel. veau fauve sur carton.
— (Saint-Thierry, n» 28).
74 (E. 242). Beali Hieronymi Expositio in psalnios I-L.
Fol. 1. " Proxime cum Origenis psalterium... — Beatus vir qui non
abiit, etc. Quidam diciint hune psalnuim quasi praefalionem esse...
niactando vitia, jugulando delicta, dignuin tibi et acceptabili [sic)
praepares holochaustum. Explicit de psalrno quinquagesimo liber pri-
mus. Amen n. (5. Hieronymi opéra, t. II, p. 122).
Le scribe, qui a phicé les premiers mots de son texte sous cette
invocation, en capitale : « In nomine sanctae et individuaeTrinitatis « ,
le clôt ainsi (fol. 121) : u Stcphanus, indignus clericus, scripsit ab
initio usque ad finem. — Sunt quaterniones XVI » . — On cherche en
vain à déchiffrer l'ex-libris qui figurait au bas des fol. 3 et 4, et qui
était contemporain du livre. On peut présumer que c'est celui du clerc
Etienne susnommé. Celui qui a été gratté au bas du fol. 6 se lit plus
aisément (XI' siècle) : « Liber Sancte Marie Remensis ecclesie » . —
Enfin, sur la garde b, Gilles d'Aspremont a inscrit ces lignes : « Iste
liber est de antiquissimis libris ecclesie Hemensis, et erat in capitule,
in quodam scrinio, cum ceteris libris antiquis. Quis eum dederit eccle-
sie, non constat; sed quidam clericus, nomine Stephanus, hune librum
scripsit, in quo continetur Expositio beati Jeronimi super 50* psalmos
Psalterii, videlicet a primo psalmo : Beatus vir, usque ad psalmurn illum
inclusive : Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam iuam.
Et sunt in eo folia 121, absque isto folio et primo qui faciunt custodiam
librî. Et sunt ibi 16 quaterniones. Si quis ex eo aliquid furatus fuerit,
anathema sit. Quotatus et numeratus per me Egidium de Asperomonte,
die xvii* mail, anno Domini M" CCCC" XII" ; orate pro me » . — Ancienne
cote : « 173 b » .
IX" siècle. Parchemin. 121 feuillets et deux gardes blanches A, B,
en têle et à la fin. Initiales nidimenlaires, à entrelacs nattés. 270 sur
240 millim. Rel. veau fauve, délabrée, sur bois. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « A, ord. 2, n" 17 »).
75 (E. 235). Explanationum B. Hieronymi in Isaiam libri I-IX.
Fol. 1. u Explanationum in Isaiam prophetam libri VIIII. Munc
prologus orditur libri primi. Expletis longo vix tempore in duodecim
prophetas... — Visio Isaiae, fîlii Amos, quam vidit...medullata Eccle-
74 MANUSCRITS
siae sacramenta contexere. Finitus (sic) Explanationum in Esaiani pro-
phetam libri VIIII r^ . (S. Hieromjmi opéra, t. IIl, p. 1).
Aux fol. 1, 24-25,48-49, 72-73, 94-95, 114-115, 138-139, 162-
163, 194-195, 210-211, 226, on lit, au bas des marges, ces mots
contemporains du manuscrit : « Sanctae Mariae Remensis » .
IX* siècle. Parchemin. 226 feuillets à 2 col. et deux gardes
blanches A, b en tête. 335 sur 242 millim. Rel. moderne, veau fauve,
à fermoirs. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 1, n» 4 )3).
76 (B. 81). B. Hieronymi Commentarius in Jeremiam prophetam.
Fol. 1. " Post explanationes duodecim prophetarum... — Verba
Hieremie, filii Helchiae, de sacerdotibus... ut Apostolus ait, dédit dona
hominibus » . [S. Hieromjmi opéra, t. III, p. 525).
Sur la dernière page et sur la première de tous les cahiers, sur le
verso et le recto qui forment le milieu de chacun d'eux, on lit cet
ex-libris : « Liber Sancti Theoderici 5) ; les deux premiers mots sont
contemporains du livre, tandis que le mot « Theoderici » a remplacé,
au XI V* siècle, le mot « Remigii « , qui a été gratté. — Au verso du
dernier feuillet, on retrouve, de la même main très ancienne, ceux-ci :
« Hic est liber Sancti Remigii « , ce dernier mot gratté. — En outre,
sur le premier feuillet, on a inscrit, au XIV" siècle, les mots : « Liber
sancti Theoderici , confessons Christi « , sur les premiers mots :
Liber Sancti Remigii Remensis » , d'une inscription grattée dont les
derniers seuls subsistent : « qui ei abstulerit, anathema sit n . —
Enfin, on trouve, au haut du fol. 2, la signature : « L. Art. d'Anglade » .
Fin du X* siècle. Parchemin. 176 feuillets à longues lignes. 254 sur
163 millim. Initiale noire, nattée, au fol. 1. Rel. veau brun, sur
carton. — (Saint-Thierry, n"* 32).
77 (E. 244). B. Hieronymi Commentarius super evangelium S. Mat-
thei.
L'ancien fol. 1 a été enlevé. — Fol. 1. « ...que partibus volumen
condidit, quaedam altius repetens... — Incipit in Matheo, liber
primus. Liber gênera tionis Jhesu Christi. In Esaia legimus generationem
ejus... non ignorât eam diem in qua se scit futurum cum Apostolis.
Explicit Commentariumin Matlheo, liber quartus. Deo gratias. Amen » .
(iS. Hieronymi opéra, t. IV, p. 5).
Fol. 173 v°. a Praefacio de Natale Domini. Christi autem generatio
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 75
sic erat; sciendum est quare natus est in vm kal. januarii, cur non
in (îuem mensis et non initio, cur in brevilate diei et in longitiidine
noctis... » Ce morceau s'arrête, à la fin de la page, sur ces mots :
« ...VIII kal. aprilis conceptus est, id ut consecraretegressionis solis... »
Le fol. de garde a appartient à un compte de dépenses de bouche de
rarchevêque de Reims, pour 1317 : « Le venredi, lendemain de feste
Nostre-Dame en cestembre Tan M. IIP et XVII, vint messire de Rains
en palais. Despens fais pour lui. Premiers, pour poisson achetet, XLs.;
item, pour oeis et pour froumages à faire tartes, Vil s. et VI d.;
item, pour froumages mestre en postages, XIIII d.... » — Sur
la garde b, on trouve la note : « In isto libro, qui est de anti-
quis libris ecclesie, et erat in capitule cum aliis libris, sunt in toto
173 folia scripta, in quibus scriptus est liber Commentarius beati
Hieronimi presbiteri supra Matheum, qui liber ipse continet 4" libros
partiales. Si quis inde aliquid abstulerit seu rapuerit, anathema sit.
Nescitur quis eum dederit ecclesie, sed Deum orate pro quotatore Eg.
de Asperomonte ». — On lit encore, au bas du fol. 1, les mots :
« Mariç Remensi », qui font regretter la perte de l'ancien feuillet,
au verso duquel on avait peut-être inscrit le nom du donateur. —
Une mention du même genre existait enfin aux fol. 78-79, mais un
fâcheux grattage n'en a rien laissé.
X« siècle. Parchemin. 173 feuillets à longues lignes, et deux gardes
collées A-B en tête et à la fin. Marges coupées aux fol. 38, 46, 115,
125, 172, 173. 245 sur 185 millim. Rel. veau blanc, sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 2, n" 19 »).
78 (E. 245). Reati Hieronymi Commentarius super evangelium
sancti Matthei.
Fol. 7. « Incipit liber commentariorum beati Jheronimi in Matheo.
Plures fuisse qui euvangelia scripserunt, et Lucas euvangelista testa-
tur... n Comme le précédent. — Une table occupe les six premiers
feuillets. {S. Hieronymi opéra, t. IV, p. 1).
Au bas du fol. 7, on relève la mention (XIP siècle) : a Liber Sancti
Theoderici ; auferenti sit anathema » .
XP siècle (fol. 7-46)-XIP siècle (fol. 1-6 et 47-124). Parchemin.
124 feuillets à longues lignes, sauf 1-7 qui sont à 2 col. Curieuse
initiale rouge, au fol. 7; lettrines noires très intéressantes, passim^
entre les fol. 7 et 46. 280 sur 198 millim. Rel. veau fauve, sur
carton. — (Saint-Thierry, n''33).
76 MANUSCRITS
79-81 (E. 238, 237, 240). B. Hieronymi Explanationum in Isaiam
libri I-XVIII. — Ejusdem Interpretationes iii prophetas Sophoniam,
Aggeum, Zachariam et Malachiam. — Ejusdem, super Ecclesiasten.
— B. Bernardi opusculum de laude Virginis. — Venerabilis Bedae
tractatus super Proverbia Salomonis et librum Tobiae.
79. Fol. 1 V". « In nomine sanctç et individue Trinitatis, Patris et
Filii et Spiritus sancti. In hoc corpore continentur Explanationes in
ysaiam prophetam sancti ac precellentissimi doctoris Iheronimi pres-
biteri, édite in libris XVIII'**, ad sanctam virginem Christi Eustochium.
Incipit prefatio libri primi super Ysayam prophetam. Expleto longo
vix tempore... » Comme dans le manuscrit 75.
La garde collée sur le plat initial est une page de Missel (XIII' siècle).
— Au fol. 3, la signature : « L. Art. d'Anglade » .
80. Fol. 1 v\ « Incipit prefacio sancti Iheronimi presbiteri in libre
decimo Exposicionum super Ysaiam prophetam. Decimus liber, quem
nunc habemus in manibus... — Ecce nomen Domini venit de longin-
quo... et mixtam clementiç sententiam judicis. Amen. Explicit liber
Explanationum sancti Iheronimi presbiteri in Ysaiam prophetam, libri
numéro viginti duo n . {S. Hieronymi opéra , t. III, p. 261).
Fol. 183. u Incipit opusculum domni B., abbatis Clarevallensis,
in laude Virginis matris Marie. Scribere me aliquid et devocio jubet et
prohibet occupatio... — In illo tempore, missus est angélus Gabriel a
Deo in civitatem, etc. [1]. Quid sibi voluit evangelista tôt propria
nomina rerum... — [2]. Novum quidem canticum illud quod... —
[3], Libenter vero mihi congruere video... — [4]. Non est dubium
quicquid... sed specialiter fiât michi secundum verbum tuum ».
(5. Bernardi opéra, éd. Bénéd., Paris, 1719; t. III, p. 739). — Le
copiste a poursuivi ainsi : « Lectionem euvangelicam exposui, sicut
potui... 5^ C'est le prologue des sermons de S. Bernard sur la Nativité
du Christ.
Sur le plat initial, à Tintérieur, on lit un fragment de poème
(XII" siècle) relatif à S. Thierry, que les Bollandistes et les Bénédic-
tins ne paraissent pas avoir utilisé. Si l'on décollait ce feuillet, on en
trouverait sans doute autant sur le recto.
« Ob corruptelam justam non sperne querelam;
Compede carnali noli mecum copulari.
Rerum namque sator est virginitatis araator.
Hune sequor, hune novi, me vita celibe novi
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 77
Christo servire, quo celica sporo siibire.
Si sponsus tulis dclectat spiritiialis,
Coiisilio leto tu scmper virgo inancto.
Hic tibi sidcrcis donabit inesse clioreis i .
— Conjunx astuta non est ad talia muta;
Respondet tristis sponso sermonibus istis :
« Heu, cur te duxi, ialelix! cur tibi iiupsi,
Qui spernis nuptam justo tibi fédère junctam?
Déliras vere, qui dospicis ex muliere
Natorura fieri tjenitor, sponsusque videri.
Spernor cur a te, generosa nobilitate,
Que tibi lege pari possum satis assimilari »?
— Hec Tbeodericus ait, integritatis amicus :
t Utere mortali, que non vis spirituali
Sponso conjungi nec celi luminc fungi » ,
Abscessit juvenis, Doniini constrictus babenis;
Mox Remis properat. quoniam sacris ibi sperat
Susanne monitis, prece, consiliisque cupitis,
A mcrore gravi relevari famine suavi.
Prudens matrona, celesti digna corona,
Virgineum cetum rexit pietatc quietum,
Virgiuibus sacris bec virgo ministrat alacris,
Virtutis magne vulgatur fama Susanne ;
Exemplis miris Susanna micat velut Yris.
— Huic quicquid fecit Gbristi servus patefecit ;
Plurima conqueslus, quibus estuat edidit estus:
« Inquit, ob uxorem cordis confundo decorem ;
Integrilas mentis meritum capit omuipotentis;
Perdere compellor decus hoc a quo maie vellor ;
Muneribus latis est gratia virginitatis,
Ante Deum cclebris semper manet absque tenebris i .
— Talia dum memorat virgo, cum virgine plorat.
Solatur mater virgo sanctum sapienter,
Quem bene consultum, valido numimine fultum,
Remigii sanctis dimisit eum documcntis.
— Noverat antistes animos suslollere tristes,
« Inquit, nate, vaca celeslibus, est cito, plaça
Sponsam sermone, post mundi gaudia pone.
Es lucraturus, es celi régna daturus
Uxori T) . Propere sponsam petit ille docere.
Ut Theoderici suscepit verba pudici,
Mutata mente, lacrimatur sponsa repente,
Gbristi sacra sita promisit, celibe vita,
Semper servare, viciis animum revocare,
Et, sponsi more, pro virginitatis amore,
Spondens obcenum veneris non tangere cenum.
Conjunx carnalis fit femina spiritualis;
Primum tota caro modo fulget lumine claro,
Nil carnale gerit nec terre lubrica queril,
Amplecti rite cupiens sponsalia vit§.
78 MANUSCRITS
Gaudet eo multus (sic) sanctus, dura sumere cultura
Uxorem cernit divinum, que mala spernit.
Remensi quippe mons haud procul exstat ab urbe.
Qui licet incultus, decor huic tamen arbore raultus;
Silvula paiera satis, vernantibus undique pratis.
Vena fluit fontis ditissima culmine montis.
Or appellatur, quasi mons in quo tumulatur
Aaron, vir tantus iu lege per omnia sanctus.
Sanctorum cetum disponit habere quietum
Remigius montem, nullo discrimine sontem;
Est aptus monacbis sectantibus agmina pacis;
Hic locus iliustris, pecudum vacuus, quia lastria.
Hue Theodericus, cum virgine virgo pudicus,
Accélérât lete sic, presule precipiente t .
Le feuillet se termine malheureusement sur ces mots.
Au fol. 3, même signature que sur le manuscrit précédent.
81. Fol. 1. « Non idem ordo est duodecim prophetarum. . . —
Johel, filius Phatuhel, describit terram... n — Fol. 230. « Verbum
Domini quod factum est ad Johel, filium Phatuhel... » Seuls, ces deux
feuillets appartiennent à la prophétie de Joël. {S. Hieronymi opéra,
t. III, p. 1335).
Fol. 2. « Incipit prefacio sancti Jheronimi presbiteri in Sophoniam
prophetam, ad Paulam et Eustochium. Antequam Sophoniam agre-
diar... — Verbum Domini quod factum est ad Sophoniam, filium
Chusi, etc. Tradunt Hebrei... y> (Ibid., t. III, p. 1641).
Fol. 25. Aggée. a Secundo anno Darii régis... — In anno secundo
Darii régis, etc. Quiapopulus qui videbatur... » {Ibid., t. III, p. 1681).
Fol. 38 v°. Zacharie. « Ultimo jam autumni tempore... — In mense
octave in anno secundo Darii régis, etc. In octavo mense anni secundi. .. »
(md.,i. III, p. 1705).
Fol. 100. Malachie. " Ultimum duodecim prophetarum... — Onus
verbi Domini, etc. Assumpcio verbi Domini... r> (Ibid., t. III, p. 1805).
Fol. 117. Ecclésiaste. « Memini me ante hoc ferme quinquen-
nium. .. n — Verba Ecclesiastes, filii David, régis Iherusalem. Tribus
nominibus... » (Ibid., t. II, p. 714).
Fol. 159. « Incipit tractatus venerabilis Bede presbiteri in Proverbiis
Salomonis, liber primus. Parabole Salomonis, filii David, régis Israhel.
Parabolç grçce, latine dicuntur similitudines... dignis in prçsenti vita
conlaudare serviciis. Amen » . (Bedae venerabilis opéra, t. IV, p. 634).
Fol. 221 v\ « Incipit tractatus venerabilis Bede presbiteri in libro
beati patris Tobiç. Liber sancti patris Tobiç et in superûcie litterç
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 79
salubris patet legentibus... credo videre bona Domini in terra viveo-
cium.). [Ibid., t. IV, p. 437).
Fol. 229. Table des traités contenus dans ce volume. — ce Alpha-
betuni hebraicum. Iheronimus. Viginti et duas litteras esse apud
Hebreos... — Abecedarium grecum. Alpha, id est A, mia, nume-
rus 1... "
Au fol. 2, même signature que dans les deux volumes précédents.
— Au verso des fol. 17, 25, 33, etc., etc., de huit en huit feuillets,
jusques et y compris le fol. 225, on lit la mention contemporaine :
« Liber sancti Barlholomei apostoli et sanctorum confessorum Theode-
rici et Theodulfî r> ; aux fol. 201, 209, 217, elle est accompagnée
d'un chrisma qui appelle, sur le recto des feuillets suivants, les mots :
« vincit f; régnât -j-; imperat-j- » . — Les deox gardes a, b, collées sur
les plats appartiennent à un commentaire du prophète Joël.
Fin du XII» siècle. Parchemin. — Tome I. 178 feuillets et une
garde ^ collée. Belles initiales de couleur, formées d'enroulements,
de rinceaux fleuronnés ou de dragons, etc., d'exécution très soignée
et finie. 325 sur 218 millim. — Tome II. 200 feuillets et une garde A
collée sur le plat initial. Initiales semblables. 325 sur 218 millim.
— Tome III. 230 feuillets et deux gardes a, b collées. Initiales sem-
blables. 316 sur 222 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, n°« 30, 31, 29).
82 (E. 246). B. Hieronymi Commentarius super quasdam epistolas
Pauli. — Betractatio S. Augustin! in Expositione super quasdam epi-
stolas Pauli. — S. Ignatii, Antiochensis episcopi, epistolae quaedam.
— Ejusdem passio. — Epistola quaedam S. Polycarpi, Smyrnensis
episcopi.
Fol. 1 v°. Table contemporaine donnant les ouvrages contenus dans
le volume.
L'ancien premier feuillet, enlevé pour l'initiale qu'il portait, donnait
les premières lignes du prologue. — Fol. 2. Épître aux Galates.
« Assertor est gratiç oblique vero et quasi per cuniculos latenter ince-
dens... — Incipit Explanatio ejusdem Jheronimi. Paulus apostolus non
ab hominihus, etc. Non superbe, ut quidam putant, sed necessarie...
nisi intellexerit quod docetur ». {S. Hieronymi opéra, t. IV, p. 222).
Fol. 56 v°. « Incipit prologus ejusdem in epistola Pauli ad Ephesios.
Si quicquam est, o Paula et Eustochium, quod in hac vita... qu§
gratia Domini est cum omnibus qui diligunt eum in incorruptione » .
80 MANUSCRITS
(Ibid., t. IV, p. 319). Le commencement du commentaire manque,
par l'enlèvement d'un feuillet entre les fol. 57-58 du cotateur du
XVIIP siècle.
Fol. 109. « Incipit Commentarium ad Titum, ex opusculis beati
Jheronimi. Incipit prçfatio inde. Licet non sint digni fîde qui Gdem
primam irritam fecerunt... — Paulus, servus Dei, apostolus autem, etc.
In epistola ad Romanos ita orsus est... si talem se benedictus qualem
benedicens prçbere voluisset n . (Ibid., t. IV, p. 407).
Fol. 130. « Incipit prefatio ejusdem in Explanatione epistolç ad
Philemonem. Qui nolunt inter epistolas Pauli eam recipere... —
Paulus, vincius Jhesu Christi, etc. Prçpostero ordine atque perverso...
et tociens crescit quotiens auditur n . [Ibid., t. IV, p. 441).
Fol. 139. « Incipit Retractatio beati Augustini episcopi in Expositione
epistolç Pauli ad Romanos. Cum presbiter adhuc essem, contigit ut
apud Kartaginem... — Sensus hi sunt in epistola Pauli aposloli ad
Romanos... de quibus alio loco dicit quorum deus venter est r.
(S. Anrelii Augustini opéra, Paris, 1679, t. I, p. 34).
Fol. 152. « Item Retrac[ta]lio ejusdem Augustini in epistola Pauli
ad Galathas. Post hune librum exposui ejusdem apostoli epistolam ad
Galathas... — Causa propter quam scribit Apostolus ad Galathas...
nam et in nonnullis aliis epistolis ea utitur. GratiaDomini Jhesu Christi
cum spiritu vestro, fratres. Amen j^ . (Ibid., t. I, p. 36).
Fol. 176. « Incipit scriptum Ignatii martiris, discipuli Johannis
evangelistç, adMariam. Ignatius, qui et Theoforus, misericordiam con-
secutus et gratiam Dei... » (Polycarpi et Ignatii epistolae, Oxford,
1644, p. 131). — « Incipit epistola ad Trallianos. Ignatius, qui et
Theophorus, dilectç a Deo Pâtre... » {Ibid., p. 64). — « Incipit ejus-
dem ad Magnesianos, scripta de Smirna. Ignatius, qui et Theophorus,
benedictç gratiç... ^ {Ibid., p. 48). — " Incipit epistola ejusdem ad
Tarsenses, scripta de Phillipis. Ignatius, qui et Theophorus, salutem
consecutç in Christo ecclesiç... » {Ibid., p. 143). — « Incipit epistola
ejusdem ad Philippenses, de baptismo, scripta de Endanno, per Eufa-
nium, lectorem, navim ascensurum. Ignatius, qui et Theophorus, ex
inperio Dei Patris... « {Ibid., p. 171). — « Incipit epistola ejusdem
ad Philadelfienses. Ignatius, qui et Theoforus, çcclesiç Dei Patris et
domini... « [Ibid.^ p. 91). — « Incipit alia ad Smyrnenses. Ignatius
qui et Theophorus, çcclesiç Dei Patris altissimi... « {Ibid.^ p. 109). —
« Incipit ejusdem alia ad Policarpum, episcopum eorum, de illumi-
DE LA BIBLIOTHKQLE DK REIMS. 81
natis. Ijjiiatius, episcopus Antiochiç, qui et martyr Jhesu Christi... «
(Ibid., p. 135). — " Incipit ejusdein alia ad Antiocenses, scripta a
Philippis. Ignatius, qui et Theophorus, ecclesiç Antiocensi... n [Ibid.,
p. 152). — u Incipit ejusdem ad Hironem, diaconem (sic) ecclesiç
Antiochenç, quem ei Dominus ostendit sessurum in sede ipsius. Igna-
tius, qui et Teophorus, a Deo honorabili... « [Ibid., p. 162). —
« Incipit alia ejusdem ad Ephesios, scripta de Smirna, de unitate.
Ignatius, qui et Teophorus, benedictç, magnitudine repletç Dei
Patris... r> (Ibid., p. 25). — « Incipit epistola Ignatii episcopi, scripta
de Smirna, per Ephesios. Ignatius, qui et Teophorus, misericor-
diam... scripsi vobis hçc ix kalendis septembris. Incolumes estote
usque in finem, in patientia Jhesu Christi » . Cette dernière lettre
est adressée aux Romains dans l'édition que nous citons (voir p. 81).
Fol. 197 V**. " Kal. februarii. Passio sancti Ignatii, martyris, disci-
puli beati Johannis, apostoli et evangelistç. Cum Trajanus Romanorum
suscepisset imperium, Ignatius, discipulus Johannis... quo die etiam
memoria ejus a fidelibus sollempniter celebratur. Explicit. (Acta Sanc-
torum, février, t. 1, p. 29). Hue usque historiam passionis ejus con-
scriptor ipsius perduxit. Quid vero de eo vel epistolis ejus Èusebius
historiographus vel leronimus presbiter in suis libris... reliquiç cor-
poris ejus Antiochiç jacent extra portam Dafniticam, in cimiterio, de
Roma Antiochiç delatç. Passio sancti Ignatii explicit n . — u Incipit
laus Hironis in eum, discipuli ejus et successoris, qui ei per revela-
tionem fuerat ostensus quod esset sessurus cathedram ipsius. Sacerdos
et assertor sapientissimi Dei Ignati... et presta mihi colloquium, sicuti
prius faciebas. Expliciunt epistole sancti martyris Ignatii, secundi
Antiochie episcopi, sed et gesta passionis ejus et laus Hironis, discipuli
et successoris ejus » . (Polycarpi et Ignatii epistolae, p. 191).
Fol. 204. « Epistola Policarpi martyris, Smirneorum episcopi, dis-
cipuli sancti Johannis, incipit. Policarpus et qui cum eo sunt presbi-
teri ecclesiç Dei quç est Philipensis misericordia... sororem autem
ejus habebitis conmendatam, cum venerit ad vos. Incolumes estote
in Domino Jhesu Christo, in gratia cum omnibus vestris. Amen.
Explicit epistola sancti Policarpi, episcopi et martyris y^ . (Ihid., p. 13).
Au fol. 1 et à la fin, on trouve cette note du bibliothécaire du
XVIII* siècle : « Codex bibliothecae ecclesiae Sanctae Mariae Remen-
sis, ducenta quinque folia complectens ; incipit, fol. 1 v% abhis verbis :
Haec conlinentur in hoc volumine; desinit, fol. 205 V, in haec verba
TOMK XXXVIIl 6
82 MANUSCRITS
minio descripta : Explicit epistola sanctiPolycarpi, episcopi et martyris « .
— Au verso du même feuillet, on trouve aussi Tex-libris du possesseur
primitif (XII* siècle) : « Liber Sanctç Mariç Fusniacensis ecclesiç " .
Fin du XII" siècle. Parchemin. 205 feuillets à 2 col., le fol. 108
blanc. 310 sur 205 millim. Très intéressantes initiales mi-parties,
à fioritures et k rinceaux des couleurs bleu, vert, rouge, jaune et
brun. Rel. parchemin, sans dos ni plats. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : « C, ord. 1, n" 7 »).
85 (E. 255). B. Augustini Retractationum libri septem, in Genesi,
Exodo, Levitico, Numéris, Deuteronomio, in libris Josue et Judicum.
— Ejusdem Quaestiones in iisdem libris.
Fol. 1. « Retractatio hujus operis ita se habet LXXX locutionum
libri septem. Septem libros de septem libris... — Incipit liber locu-
tionum collectarum ex libro Geneseos. In hoc corpore continentur
sancti Augustini locutionum libri numéro VII et quçstionum libri
numéro VII. Locutiones Scripturarum quae videntur... solet hoc facere
Scriptura ». — Fol. 8. « Incipiunt locutiones Exodi. Et invalescebant
valde... similiter ut dictum est et filiis Israhel » . — Fol. 14. « Incipit
liber locutionum in Leviticum. Homo ex vobis si obtulerit. .. pro omni
numéro accipiendum est » . — Fol. 16 v°. a Incipit liber locutionum
Numeri. Et vobiscum erunt... rariore in lingua latina quam in greca -n .
— Fol. 19 v°. u Incipiunt locutiones Deuteronomii. Usque ad flumen
magnum... non facile in Scripturis sanctis invenitur ». — Fol. 22.
« Incipiunt locutiones libri Jhesu Nave. Vos autem transibitis expedî-
tiores... quam crebrointercurrunt » . — Fol. 23. « Incipiunt locutiones
de libro Judicum. Et factum est postquam . . . conGrmata est super eas » .
— Fol. 25. " Commemoratio hujus operis in libro Retractationum ita se
habet : LXXXI questionum liber VII. Eodem tempore, scripsi etiam...
hoc opus sic incipit : Cum Scripturas [sanctas quae] appellaniur canoni-
cae. Explicit de libris Retractationum » . {S. Aurelii Augustini opéra,
l. III, p. 325).
Fol. 25 v°. a Incipiunt questiones libri Geneseos. Cum Scripturas
sanctas quae appellantur canonicae... per quem factum est ut ingre-
deretur « . — Fol. 49. " Incipiunt questiones Exodi. De obstetricum
mendacio... — Incipit de tabernaculo. Quoniam liber qui Exodus... ubi
erataltare sacrificiorum ^^ . — Fol. 82. < Incipiunt questiones Levitici.
Si autem anima. .. ut et levissima quçquç formident r> . — Fol. 101 v".
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 83
« Incipiunt questiones Numerorum. Quid est quod singulos... de illis
civitalibiis puisus sit ». — Fol. 116 v°. « Incipiunt questiones Deute-
rononiii. In eo quod commémorât... propter crucis cornua de Domino
intellegitur figuratum ». — Fol. 128 v°. « Incipiunt questiones Jusu-
nave (sic). Dominus dicit ad Jesum Nave... non illis imputetur ». —
Fol. 135 v°. « Incipiunt questiones Judicum. In une libri Jesu Nave...
nisi audiendo vel legendo discantur. Amen. Explicuerunt questiones
Judicum Augustini episcopi » . (Ibid., t. III, p. 379).
Beau manuscrit donné par Hincmar à l'église de Reims, comme en
témoigne cette mention contemporaine : « Hincmarus archiepiscopus
dédit Sanctae Mariae Remensi ", qui Cgure aux fol. 1, 8-9, 16-17,
40-41, 72-73, 111-112, 139-140, 148-149. — On remarque encore,
au fol. A, la cote : « b 142 visa » , et, au verso du fol. 149, cette note
de d'Aspremont : u Iste liber est de antiquissimis libris ecclesie Sancte
Marie Remensis, quem librum dédit dominus Hincmarus, condam
Remensis archiepiscopus ; qui liber erat in capitulo dicte ecclesie, in
archa. Et sunt in eo, in toto, absque primo folio quod facit custodiam
libri... folia 149..., in quibus quidem 149 foliis continentur primo
septem libri Locutionum beati Augustini episcopi, deinde libri Retrac-
tationum ejusdem Augustini in LXXXI questionibus super Genesim et
conséquentes usqué ad librum Judicum inclusive. Orate Deum pro
dicto domino Hincmaro, ut ipse Deum pro nobis oret... Si quis dictum
librum furatus fuerit aut aliquid inde abstulerit, anathema sit. Quo-
tatus et numeratus per Egidium de Asperomonte, in crastino Ascen-
sionis dominice, anno Domini M°CCCG°XII'' » .
IX« siècle. Parchemin. 149 feuillets à 2 col., plus le 74 his et une
garde a blanche en tête. 318 sur 270 millim. Rel. veau blanc sur bois.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 1, n° 5 »).
84 (E. 256). B. Augustini de Genesi ad litteram libri XII. — Ejus-
dem liber Exhortationis de salutaribus documentis ad quemdam comi-
tem sibi carissimum.
Fol. 1. « Retractalio sancti Augustini in Genesi ad litteram. Pèr idem
tempus de Genesi libros duodecim scripsi... — Omnis divina Scrip-
tura bipartita est... isto tandem flne concludimus. Explicit liber duo-
decimus sancti Augustini super Genesim ad litteram » . (S. Aurelii
Augustini opéra, t. III, p. 118).
Fol. 191 v°. « Incipit liber Exhortacionis sancti Augustini episcopi
Nomina litterarum.
a
Aleph C\L
b
> •
Beth J
84 MANUSCRITS
ad quendam comitem karissimum sibi. 0 mi frater, si cupis scire
quamvis ego nesciam... çternaliter regnare concedis quia est tibi
cum çterno Pâtre et Spiritu sancto una deitas, gloria, virtus, impe-
rium etpotestas in secula seculorum. Amen. Explicit liber Exortacionis
sancti Augustini episcopi ad quendam comilem karissimum sibi » .
{Ibid., VI, append.,p. 194).
Fol. 222. « Abecedarium hebraicum :
Numerus.
1
11
L'ex-libris de Saint-Thierry figure en ces termes : « Liber Sancti
Theoderici; anathema sit auferenti »5 , à la fin de tous les cahiers, c'est-
à-dire au verso des fol. 7, 15,23 et ainsi, de huit en huit, jusqu'à 119,
puis, de même, sur les fol. 126, 134-, 142, etc., jusques et y com-
pris 214; au verso du fol. a, il a été restreint à ces mots : « Liber
Sancti Theoderici " ; au contraire, sur les fol. 218-219, il apparaît en
ces termes : « Liber sancti Bartholomei apostoli et sanctorum confes-
sorum Theoderici et TheodulG ; anathema sit auferens » . 11 est de
récriture du manuscrit. — En tête du fol. 2, sous un grattage, on
distingue encore la signature : « L. Art. d'Anglade " .
Xll* siècle. Parchemin. 222 feuillets à 2 col., plus 123 bis et deux
gardes blanches A, b en tête et à la fm. 267 sur 180 millim. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 39).
85 (E. 262). B. Augustini Explanatio in psalmos CXIX-CXXXIII.
Fol. 3 bis. « Incipit Explanatio sancti Agustini episcopi de
psalmo CXVIIII... — Breuis psalmus est et valde utilis... et bénédi-
cité Dominum ». (S. Aurelii Augustini opéra, t. IV, p. 1364).
Au fol. 1, on trouve un fragment de glossaire (XI* siècle) : a Cen-
tauros, Servius; Pelethronium oppidum est Thessaliç... » , qui paraît se
poursuivre au verso du fol. 3.
Fol. 1 v°. « Incipiunt décréta de recipiendis vel non recipiendis
libris, scripta a Gelasio papa, cum LXX" eruditissimis viris episcopis
in sede apostolica urbis Rom§. De ordine librorum veteris Testamenti.
Genesis liber 1... ; de ordine prophetarum... ; de ordine librorum novi
Testamenti quos sancta Romana çcclesia tenet et omnis universalis
UK \.A IHIJLIOTHKQUE DK RKIMS. 85
çcclesia observât...; ordo septein epistolarum canonicarum... Post
propheticas et evangelicas atque apostolicas Scripturas... » Suit un
exposé des premiers temps de la chrétienté, des ouvrages sacrés qui
avaient cours à cette époque, et enfin une liste des livres apocryphes
ou dangereux condamnéspar l'Eglise.
Fol. 3. Note (XI* siècle, vers 1059) relative aux droits de l'abbaye
de Saint-Thierry sur le village de Villers-Franqueux : « In autenticis et
antiquis privilegiis nostris scriptum habemus, probatisque et fidelibus
viris referentibus, didicimus Sanctum Bartholomeum etSanctum Theo-
dericum Villare Francorum in dominicatam possedisse... in curia régis,
présente Henrico rege et regina, et Richero, Senonensi archiepiscopo,
Elinando, Laudunensi episcopo, Rodulfo comité » .
Aux fol. 10-1 G et 17-22, on trouve des extraits de Missel (XI" siècle)
pour les fêtes de S. Etienne, S. Jean, Innocents, S. Silvestre, Noël, Epi-
phanie, S. Félix, S. Marcel, S'^Prisca, S. Fabien, S'" Sébastienne,S"' Agnès.
Fol. 110. Prières pour le mariage (XP siècle).
Fol. 1 10 v°. Charte de Henri l"", roi de France, éteignant (vers 1059),
au profit de l'abbaye de Saint-Thierry, son avouerie qui, au grand détri-
ment de celle-ci, était tombée aux mains des châtelains de Pendroit.
Ibid. Une main peu postérieure nous donne ces vers sur la valeur
numérique des lettres de l'alphabet :
(t A nunierum signât quingentos littera prima,
Et B res culpat ter centum sepe secunda,
Non habet innexum C plus quam tercia centum
Z signât duo milia i. (22 vers).
— «« yî quingenta, B tercentum, C centum, D quingenti
X decem, F centum quinquaginta, Z duo milia » . (7 vers).
A noter également, sur le fol. 1 v°, la mention (XIP siècle) : " Liber
Sancti Theoderici, auferenti sit anathema », et au verso du fol. 110,
cette autre (XP siècle) : " Liber sancti Bartholomei apostoli n .
IX* siècle. Parchemin. 110 feuillets à 2 col., et deux gardes
blanches A, b en tête et à la fin. Curieuse lettre B initiale, au fol. 3 bis.
Abrévialioris très peu fiéquentes. 313 sur 245 millim. Rel. veau fauve
sur carton. — (Saint-Thierry, n° 41).
86 (E. 261). B. Augustini Expositio in Psalmos I-L.
Fol. 1 . a In nomineDomini nostriJhesu Christi incipit liber Decada-
rum domni Augustini episcopi, a psalmo I usquead L. Beatus vir qui non
86 MANUSCRITS
ahiitin consilioimpiorum. De Domino nostro Jhesu Christo, id est homine
dominico... tu impie personam tuam, Deus de te exi<jit suam. Explicit
de psalmo quinquagesimo « . (S. Aurelii Auguslini opéra, t. IV, p. 1).
Au fol. 2, on relève la signature : uL. Art. d'Anglade •>•> , et, au bas,
ces mots (XIP siècle) : « Liber ecclesiç Sancti Theoderici ; anathema sit
auferenti t> . — A l'extérieur du plat final, on trouve cette cote
(XVIP siècle) : « 25. Sancti Theoderici, tom. 8, in Psalmos 50 » . —
De même, on lit, sur le dos du volume, cette inscription en capitale
qui nous montre que sa reliure est contemporaine :
Av • esp • SVP • ©@ • p^s •
Fin du W (fol. 9-72)-XII« siècle. Parchemin. 182 feuillets à
2 col. Plusieurs letlrines renfermant dans leur panse les lettres du
premier mot. 348 sur 265 millim. Rel. peau de truie, sur bois. —
(Saint-Thierry, n° 42).
87-89 (E. 257, 258, 259). B. Augustini Expositio in Psalmos.
87. Fol. 3. « In nomine Domini, amen. Incipit Expositio Aurelii
Augustini supra psalmum primum. Beatus vir qui non ahiit, etc. De
Domino nostro... tu impie personam tuam, Deus de te exigit suam ».
(S. Aurelii Augustini opéra, t. IV, p. 1).
On lit, au verso du fol. 2 : « Dans ce volume manuscrit de S. Au-
gustin, au nombre trente-huit, il y a cent quatre-vingt-treize feuil-
lets, non compris le précédent, celuy-cy et le dernier, lesquels trois
sont blans. Lempereur », et, au bas du fol. 3 : « Codex bibliothecae
ecclesiae Beatae Mariae Remensis, ex dono Guidonis de Roya, ejusdem
ecclesiae archiepiscopi, constans foliis centum et nonaginta sex ; incipit
ab hîs verbis, fol. 3 : In nomine Domini, et in liaec desinit, fol. 195 :
heato Augustino. Amen « . — La signature de Guy de Roye est apposée
à Pintérieur du plat final. — Les fol. 3-9 sont du XI V siècle.
88. Fol. 2. « Finit tractatus Aurelii Augustini de psalmo quinqua-
gesimo. Incipit prologus ejusdem in psalmo Ll"". In nomine Domini,
amen. Psalmus brevis est de quo... — Quid gloriaris in malicia... sed
cavete quia venturum est juditium. Amen jî . (Ibid., t. IV, p. 475).
Au verso du fol. 1, on lit : " Dans ce manuscrit de S. Augustin, au
nombre 39, il y a deux cent trente feuillets, non compris celuy-cy et
le dernier qui est blan. Lempereur ». — De même, on trouve, au fol. 2,
cette mention : a Codex bibliothecae...; constans foliis ducentis tri-
DE LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 87
ginta duobus; incipit, fol. 2, ab liis verbis : Finit iractalus, et desinit
in hiiec, fol. 231 v° : Augustino episcopo. Amen » ; et encore celle-ci :
« visa b 78 » . — Si<|nature de Guy de Roye à rintérieur du plat final.
— Les fol. 2-97 ont été rajoutés au XIV' siècle.
îiî). Fol. 2. Psaume Cl. « Ecce unus pauper orat et non orat in
silentio... et quia sapere secundum carnem mors est, omnis spiritus
laudet Dominum. Amen n . {Ibid., t. IV, p. 1091).
Au fol. 1 v°, on lit : « Dans ce manuscrit de S. Augustin, au
nombre 40, il y a deux cent trente-sept feuillets, non compris le pré-
sent et le dernier. Lempereur ». — On lit de même, au bas du foL 2 :
« Codex, etc ; constans foliis ducentis quadraginta; incipit, fol. 2,
ab his verbis : Ecce unus, desinit in haec, fol. 239 : lector, mémento » ,
et cette cote : a b 7G visa ». — Le scribe a clos son texte sur ces mots :
0 Dignetur Chrisius scribe delere reatus. rïï
Qui scripsit valeat, tempore ne pereat. m
Scriploris, rogo, o lector, mémento. m » .
Signature de Guy de Roye, comme dans les volumes précédents.
Fin du Xir siècle. Parchemin. Tome ï. 195 feuillets, numérotés 2-
196, ce dernier blanc. — Tome II. 232 feuillets, le dernier blanc. —
Tome III. 240 feuillets, le dernier blanc. — 368 sur 263 millim. Écrit
sur deux colonnes; quelques initiales intéressantes; titres courants et
pagination arabe du XV* siècle. Rel. veau fauve délabrée, sur ais
disloqués; tranches peintes aux armes du Chapitre de Reims et du
donateur Guy de Roye. — (Ex-iibris gravé du Chapitre : « B, ord. 3,
n«'35, 36, 37»).
90 (E. 260). Augustini Expositio in Psalmos L-C.
Fol. 1. L'ancien fol. 1 manque. « ...vincis ergo cumjudicaris. Omnes
homines superas... quia venturus est judicium ipse facturus, qui vivit
et régnât in secula seculorum. Amen » . (S. Aurelii Augustini opéra, t. IV,
p. 462).
Ou trouve, au fol. 3 v°, cette indication (XIIP siècle) : ^ Liber Sancti
Remigii Remensis, vol. II » . — De même, on trouve, au fol. 89, ces
mots du scribe, en capitales : « Liber Sancti Remigii, studio fratris
Rodberti, Anglici ; anima ejus requiescat in pace. Amen » , et ceux-ci,
de la même main, au fol. 201 : « Liber Sancti Remigii, studio fratris
Roberti, Anglici; qui ei abstulerit anathema sit », auxquels une main
du XV' siècle a ajouté : a In nomine Domini Christi Jhesu » .
Fin du XIP siècle. Parchemin. 201 feuillets à 2 col., plus un 38 bis.
88 MANUSCRITS
Initiales très intéressantes et très soignées, à fioritures et fleurons,
des couleurs rouge, bleu, vert et brun ; celles des fol. 3 et 90 extrê-
mement remarquables, à enroulements fleuronnés garnis de dragons
et personnages en médaillons. 500 sur 320 millim. Rel. moderne,
veau fauve sur carton, fermoirs cuivre. — (Saint-Remi, n° 231).
91 (E. 263). B. Augustini tractatus super Psalmos graduales. — Bea-
torum Leonis, Johannis Chrysostomi, Gregorii papae, Maximi, necnon
venerabilis Bedae homiliae quaedam. — Liber Jeremiae, cum prologo
S. Hieronymi.
Fol. 1 v°. (t Incipit tractatus sancti Augustini de psalmo centesimo
nono decimo, in Canticis graduum. Brevis psalmus est et utilis valde...
sine morte triumphabimus. Explicit de psalmo centesimo tricesimo
sexto». [S. Aurelii Augustini opéra, t. IV, p. 1364).
Fol. 91 v°. « Sabbato ante II'"" dominicam Quadragesime, lectio sancti
Euvangelii secundum Matheum. In illo tempore, assumpsit Jhesus Petrum
et Jacobum. Omelia lectionis ejusdem beati Leonis pape. Evangelica
lectio, dilectissimi, que per aures corporis... » (Bihl. Patr. conciona-
toria, Paris, 1662, t. II, 362).
Fol. 93 v\ " Item omelia venerabilis Bedç, de eadem lectione. Quia
Dominus ac redemptor noster electos suos... r [Ibid., p. 365).
Fol. 96 v\ " Sermo beati Johannis Crisostomi, de muliere Ghana-
nea. Multç tempestates et inquiétude aeris... " (Ibid., p. 297).
Fol. 102 v°. « Sermo beati Johannis episcopi, de Jacob et Esau.
Portabat Rebecca geminos in utero fratres... « [S. Joannis Chrysostomi
opéra, Paris, 1570, t. I, p. 478).
Fol. 104. « Lectio sancti Evangelii secundum Lucam. In illo tem-
pore, erat Jhesus eiciens demonium, etc. Ex commentario venerabilis
Bede presbiteri, de eadem lectione. Demoniacus iste apud Matheum
non solum mutus... •>•> (Bibl. Patr. conc., t. II, p. 615).
Fol. 106 v*. « Sermo beati Johannis episcopi, de Joseph. Mittitur a
Jacob pâtre... « {SS. Joannis Chrysostomi opéra, t. I, p. 480).
Fol. 108 v°. Sermo ejusdem, « de confessione peccati. Conûtemini
Domino, quoniam bonus est... » {Ibid., t. 1, p. 888).
Fol. 109 \j\ « Dom. IIP. Lectio sancti Evangelii secundum Johan-
nem. In illo tempore^ abiit Jhesus trans mare Galilée, etc. Omelia lec-
tionis ejusdem venerabilis Bede presbiteri. Qui signa et miracula
Domini... » {Bibl. Patr. conc, t. III, p. 37).
Fol. 1Ï2. " Dom. IIP in Quadragesima. Sermo beati Johannis epi-
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 89
scopi, de Moyse. Stabat Moyses in monte, non armis... t> (5. Joannis
Chrysostomi opéra, t. I, p. 485).
Fol. 113. u Dom. antc Palmas. Lectio sancti Evangelii secun-
dum Jolianneni, In illo tcmpore, dixit Jhesus iurbis : Qtn's ex vobis
arguit, etc. Oinelia beati Gregorii pape, de eadein lectione. Pensate,
fratres karissimi, mansuetudinem Dei... -n [BihL Pair, conc, t. III,
p. 270).
Fol. 115. « Sermo beati Jobannis episcopi, de Jheremia. Magnum
Jheremiç sanctissimi meritum... n (SS. Joannis Chrysostomi opéra, 1. 1,
p. 1249).
Fol. 116 v°. « In traditione simboli. Sermo beati Maximi, de expo-
sitione ejusdem. Cum apud patres nostros, sicut liber... » (Bihl. max.
Pair., t. VI, p. 42).
Fol. 118 v°. « Lectio sancti Evangelii secundum Matheum. In illo
(empare, cum appropinquassel Jhesus Jherosolimis, etc. Omelia venera-
bilis Bede, de eadem lectione. MediatorDei et homiaum homo Christus
Jhesus... ^1 (Bibl. Pair, conc, t. III, p. 407).
Fol. 121. « Incipit prologus sancti Jheronimi presbiteri in libro
Jheremiç prophetç. Jeremias propheta, cui hic prologus... — Incipit
liber Jheremie prophète. Verba Jheremie, jilii Helchi^... »
On trouve ensuite le livre de Baruch et la lettre de Jérémie aux
captifs de Babylone.
Au verso du fol. 1, avant les premiers mots du texte, et au verso du
fol. 70, on lit cette note à l'encre rouge : « Liber Sancti Remigii
Remensis, vol. XXVI » , après l'invocation : « Sancti Spiritus adsit
nobis gratia » . — Les notes du XVII* et du XVIII' siècle, qui se ren-
contrent sur le fol. 1 et sur le suivant, relatives au contenu du volume,
sont sans intérêt, mais il convient de retenir celle qu'on trouve au
verso du fol. 1, en tête des psaumes graduels : « Lectiones incipiende
in prima hebdomada Quadragesime ?> . — Le scribe nous a laissé son
nom, dans cette note à l'encre rouge, au bas du dernier feuillet : « Gar-
nerus me scripsit, cujus anima requiescat in pace. Amen. Liber sancti
Remigii, Francorum apostoli; qui ei abstulerit anathema sit; fiât!
fîat! fiât! >
Fin du XII« siècle. Parchemin sali par l'usage. 160 feuillels à
2 col. Initiales en couleur; une tête de cerf dessinée dans la marge
du fol. 154. 475 sur 310 millim. Rel. veau blanc, à dos de veau
fauve, sur bois. — (Saint-Remi, n° 232).
90 MANUSCRITS
92 (E. 266). Expositio B. Augustini, in CXXIV sermonibus, super
«vangelium S. Johannis.
Fol. 1. " In nomine sanctç et individue Trinitatis, incipit tractatus
Aurelii Augustini epischopi in evangelio sancti Johannis. Sermo primus
ab eo quod scriptum est : In principio erat Verbum, etc. Intuentes
quod modo audivimus ex lectione apostolica... nisi, evangelista ter-
minante evangelium suum, etiam ipse compellerer meum terminare
sermonem. Explicit sermo centesimus vicesimus quartus. Explicit trac-
tatus beati Augustini episcopi in evangelio secundum Johannem " . —
L'ouvrage est en deux parties ; Tune comprend 54 sermons ; la seconde,
qui commence au fol. 132, en contient 70. (S. Aurelii Augustini opéra ,
i, m, p. 289).
Si l'on en croit une note inscrite au fol. 196 v° : « detur C s[olidis] » ,
ce volpme n'aurait été acheté, par l'abbaye de Saint-Remi, qu'au
XIV^ siècle. Jusque-là il appartenait à une autre maison, dont on lit à
grand'peine l'ex-libris fort gratté, au bas du fol. 196 : " Liber Sancte
Marie Man ensis ». C'était, sans doute, une abbaye étrangère,
peut-être allemande, à en juger par les très singulières et très intéres-
santes initiales de couleur dont ce volume est rempli et par l'ortho-
graphe du mot « epischopi » que nous avons rencontrée plus haut.
XII» siècle. Parchemin. 196 feuillets à 2 col., plus 12 his, plus
A blanc en tête, suivi de b, g, d, portant la table de l'ouvrage. 410 sur
283 millim. Rel. veau blanc sur ais de bois. — (Saint-Remi, n°226).
93-94 (E. 264, 265). Expositio B. Augustini, in CXXIV sermonibus,
super evangelium S. Johannis.
95. Fol. 1. Même ouvrage que dans le manuscrit précédent. S'ar-
rête sur ces mots : « ... placeat itaque caritati vestre ut quod restât,
illo adjuvante, servemus crastino reddituri. Explicit sermo tricesimus
octavus S. Augustini super euvangelium Johannis » . (S. Aurelii Augus-
tini opéra, t. III, p. 289).
Au fol. 1, je relève cette mention (XIP siècle) : " Liber Sancti
Remigii Remensis, volumen XXXVIII » , et, à côté, le numéro plus
récent : « 227 y^ ; enfin, ces mots (XVIIP siècle) : « B, ex tomo 9° » . —
Au verso de la garde a, on lit cette petite note : « In bac ecclesia sunt
duo calices deauro, XVIII deargento, cappeLX,dalmaticaettuniceXIX,
casule XVII, stole preciose X, albe parate XXVII, et de aliis centum » .
94. Fol. 1." Incipit sermo XXXVIIII"' sancti Augustini super evan-
DE LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 91
gelium Johannis, ubi dicit : Mulla haheo de vobis, etc. Verba Domini
nostri Jliesu Christi que babuit ciim Judeis... etiam ipse compellerer
meuin terminarc sermonem. Explicit Expositio sancti Augiistini epi-
scopi". {Ibid., t. III, p. 560).
On lit, sur le fol. 1 , cette mention (XIP siècle) : « Liber Sancti Remigii
Remensis, volumen XLV » , et celle-ci (XVIII' siècle) : «D, ex tomo 9°» .
XII* siècle. Parchemin. 192 feuillets à 2 col. et une garde a
blanche à la fin. 440 sur 295 millim. Lettrines de couleur, à fiori-
tures, intéressantes à étudier. — 198 feuillets à 2 col., et une garde A
blanche en têle. 440 sur 285 millini. Dos de veau brun sur ais de
bois, ceux du premier volume brisés. — (Saint-Remi, n°' 227, 228).
95 (K. 269). R. Augustini Sermones de verbis Domini et de verbis
Apostoli.
Fol. 1. « In nomine sanctç et individne Trinitatis, incipit liber
sancti Augustini episcopi de verbis Domini. Incipit sermo ejusdem pri-
mus de verbis Domini, in evangelio secundum Matheum : Agite peni-
iencianij appropinquahit enim regnum cçlorum. Evangelium audivi-
mus et in eo Dominum arguentem eos qui... sed erunt çquales angelis
Dei, per Christum Dominum nostrum. Expliciunt sermones sancti
Augustini episcopi de evangeliis j? . — La collection se termine par
le sermon : « Sancta et divina eloquia 15 , qui tient le premier rang
des sermons " De verbis Apostoli y> ; elle comprend aussi (fol. 40) un
sermon u Omnium christianorum spes n , qui se place entre les n**' 37
et 38 de la liste des sermons « De verbis Domini » donnée par Tédi-
tionde 1683, t. V.
Fol. 73. « Incipit sermo sancti Augustini episcopi de quibusdam
sententiis beati Pauli apostoli aliorumque apostolorum. Incipit sermô
sancti Augustini epicopi primus, de corpore et sanguine Domini et de
verbis Apostoli : Cmn tremore et timoré veslram ipsorum salutem opera-
mini. Audivimus veracem magistrum, divinum redemptorem... et
cçteri qui spem non habent. Explicit liber sancti Augustini episcopi
de verbis apostoli Pauli et aliorum apostolorum n . — La collection
s'arrête sur le sermon 33' inclus de l'édition de 1683.
Un bibliothécaire du XVIP siècle a noté ceci sur le fol. b : 'i Conti-
nentur in hoc codice sermones S. Augustini de verbis Domini, item de
verbis Apostoli, item sermo prolixus ejusdem de villico iniquitati^,
epistola R. G., abbatis Carnotensis monasterii, sermo de sancto Gra-
92 MANUSCRITS
tiano, continens ejus gesta et miracula variis in locis édita, quae hic a
me deleta sunt, avulsa sunt ex hoc codice, ut diligenter inspicienti
facile patebit » . — Les fol. c, d, qui ont été grattés, appartiennent à une
sentence définitive du sénéchal de Carcassonne et de Béziers (26 août
1403), au profit des consuls et de la communauté de Villelongue.
XII* siècle. Parchemin. 121 feuillets à 2 col. et quatre gardes blan-
ches A, B en tête et c, d à la fin. Intéressantes initiales de couleur, à fiori-
tures, notamment celles des fol. 3,9, 16,40, 73. 360sur267 millim.
Rel. moderne, veau fauve, à fermoir. — (Saint-Remi, n° 214).
96 (E. 268). B. Augustini tractatus super epistolam S. Johannis.
Fol. 2. u Meminit sanctitas vestra evangelium secundum Johannem
ex ordine lectionum nos solere tractare... — Quod erat ab initio, etc.
Quis est qui manibus tractât Verbum nisi quia Verbum caro factum
est... quis pupugit? Nemo, sed conjuncta sum eis qui calcantur. Quo-
modo vis non doleam, quando non sum separata? Dominus ergo
noster Jhesus Christus « . — Incomplet de la fin, l'ouvrage s'arrête
sur ces cinq premiers mots de l'art. 9 du X* et dernier traité. — Tout
le texte en est divisé en fériés, comme dans quelques manuscrits.
(S. Aurelii Augustini opéra ^ t. III, p. 825).
Le fol. 1 est occupé par cette importante lettre, d'une écriture con-
temporaine de l'événement, adressée de la croisade à l'archevêque de
Reims, Manassès II, par Ansel de Ribemont, lui annonçant la prise de
Nicée (28 juin 1097) et le siège d'Antioche : « Reverendo domino suo
M., Dei gratia Remorum archiepiscopo, A. de Ribodi monte, suus homo
et humilis servus, in Domino salutem. Quia dominus noster es et quia
tocius Franciç regnum tua maxime pendet ex cura, paternitati tuç noti-
ficamus nostros çventus, qualiter videlicet exercitus Domini se habeat.
Imprimis tamen, licet non ignoremus quia non est discipulus super
magistrum nec servus super dominum suum, monemus et obsecramus
in Domino Jhesu ut videatis quid sitis, quid sit etiam sacerdotale atque
pontificale bonus. Providete igitur terrç nostrç, ut et magnâtes inter se
pacemhabeant, minores quod suum est cum securitate laborent, ministri
Christi quietam et tranquillam vitamhabeant, agentes Domino vaccent.
Precor etiam vos et canonicos Sanctç Mariç ecclesiç Remenssis, patres
et dominos meos, ut memores nostri sitis, nec solummodo mei vel eorum
qui in servitio Dei adhuc desudant, sed et illorum qui de exercitu
Domini armis corruerunt aut etiam in pace quieverunt. His autem
DE LA lUBLIOTHKQlII'] l)K RKUIS. 93
omissis, ad prcinissa redearaus. Fostquam igitur apud Nichomediain
exercitus pervenit ibi, in jaunis terrç Turcornm, tam majores quam
minores, per confessionem mnndamqne perceptioncm corporis ac
sanguinis Domini nos ipsos mnnivimus, et inde, castra moventes,
\iceam ii nonas maii obsedimus. Cum vero per aliquot dies multis
macbinis atqne variis aggressi fuissemus, calliditas Turcornm, sicnt sepe
fuerat, multum nos fefellit; nam una die qua se reddituros civitatem
spoponderant, Solemanii et omnes Turci, ex vicinis et longinqnis regio-
nibus coadunati, ex inproviso castra nostra invadere cupientes, nos
obvioshabuerunt. Cornes autem Sancti Egidii, cum aliqnibus F[r]anco-
rum impetum faciens in eos, innumeros illorum occidit, ceteri
omnes confusi fugati sunt. Nostri autem, cum Victoria regressi, letum
populo spectaculum prebuerunt. Obsessi autem, diurno atque nocturne
impelu fatigati, vellent, nollent, xiii kal. julii civitatem reddiderunt.
Tune per muros, cum crucibus et signis imperialibus, Christiani ince-
dentes, civitatem Domino reconciliaverunt, Grecis et Latinis intus et
foris conclamantibus : « Gloria libi Domine n ! His patratis, principes
exercitus domino imperatori, qui ad reddendas gracias advenerat,
occurrerunt, acceptisque ab eo inestimabilispreciidonis, alii cum beni-
volentia, alii aliter recesserunt. A Nicea autem castra moventes ,
iiii kal. julii, tribus diebus iter carpentes, quarta die iterum Turci,
collectis undique copiis, partem minorem nostri exercitus aggre-
diuntur. Multos autem nostrorum occiderunt, reliquos omnes in ipsis
castris reppulerunt. Preerant enim huic parti Buamundus, comes
Normannorum, comes Stephanus atque Flandrensis. His ita timoré
correptis, subito signa majoris exercitus apparuerunt. Equitabant
autem in primis Hugo magnus et dux Lothariensis ; sequebantur
vero comes Sancti Egidii necnon venerandus Podienssis episcopus.
Audierant enim de bello et in auxilium festinabant. Estimati sunt
autem ad ducenta milia et LX Turci, quos omnes nostri aggredientes
multos occiderunt, reliquos fugaverunt. Ea die, regressus ab imperatore,
ad quem me miserant principes, pro communi utilitate exercitus. Ab ea
die, principes nostri in unum manentes ab invicem sunt separati.
Peraggratis igitur Romaniç atque Armeniç partibus, obstaculum
nullum invenimus, excepto quod Iconio postposita, qui exercitum
antecedebant paucos Turcorum obvios habuimus; hisque fugatis, xii
kal. novembris, Antiochiam obsedimus, jamque vicinas civitates,
Tharsum videlicet et Laoditiam, multasque alias vi cepimus. Una autem
94 MANUSCRITS
die, antequam civitatem obsedissemus, adpontem erreum Turcos, qui
ad devastandam regionem exierant, fugavimus, et multos Christianos
eripuimus, equos autem et camelos et mulos cum maximapreda nobis-
cum reduximus. Cum vero civitatem obsedissemus, intrantes etexeuntes
de exercitu Turci de proximo castella (sic) cotidie occidebant. Quibus
principes exercitus cum CCGG insidiantes, plures eorum occiderunt,
alios vero in quodam flumine precipitarunt, quosdam autem secum
abduxerunt. Scitote autem quod obsidemus Antiochiam cum omni ala-
critate, improximo, ut putamus, capiendam, abundantes frumento, vino
et oleo supra quod credi potest. Rogamus autem vos et omnes ad quos
bec çpistola pervenerit, ut pro nobis et pro defunctis nostris Deum
exoretis » . On rapprochera cette lettre de celle qu'écrivirent les princes
chrétiens sur le même sujet (1098) ; publiée dans la Veter. script, ampl.
coll., t. IX, p. 568, elle provient, elle aussi, d'un manuscrit de Saint-
Thierry. Sur le rôle d'Ansel de Ribemont, v. Rec. deshist. des croisades,
t. I, p. 263, 265,303.
Un peu plus bas, on trouve l'ex-libris (XII* siècle) : « Liber Sancti
Theoderici ; auferenti sit anathema » .
X* siècle. Parchemin. 97 feuillets à longues lignes, et deux gardes a, b,
la dernière blanche. Superbe initiale, à entrelacs nattés et têtes de
chien, coloriée de vert, bleu, rouge et jaune. 200 sur 155 millim.
Rel. veau fauve, sur carton. — (Saint-Thierry, n» 44).
97 (B. 69). Cassiodori Expositio super Psalmos. Psalmi I-L.
Fol. 1. Le premier mot qui devait être écrit en couleur, a été oublié.
a [Repulsis] aliquando in Ravennati urbe sollicitudinibus dignitatum...
— • Prophetia est aspiratio divina que eventus rerum, aut per facta,
aut per dicta quorundam, immobili veritate pronunciat. . . ad exponenda
Psalterii verba veniamus » . — Fol. 10. « Psalmus hic ideo non habet
titulum quia capiti nostro... tanquam remissionis annus, prestante
Domino, reddit immunes . Explicit psalmus L°' Davidis » . {Magni
Aurelii Cassiodori opéra, Rouen, 1679, t. II, p. 1).
En tête du fol. 1 , on lit Tex-libris du possesseur : « G. Filiastri,
cardinalis, decanus Remensis » ; à l'extérieur du plat final, on retrouve
son chiffre « G. F. « , tracé en couleur rouge.
XIII» siècle. Beau manuscrit italien en vélin de choix. Initiales de
couleurs vives et variées, traitées à la gouache, peu variées de dessin;
jolies lettrines à queue, filigranées. 197 feuillets à 2 col., et une
DI-: LA BIBLIOTHÈQUK DE REIMS. 95
garde a blanche, en tête. 398 sur 250 milliin. Rel. veau blanc, sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 3, n" il »).
98 (E. 296). Cassiodori Expositio super Psalmos CI-CL.
Fol. 1. « In nomine Domini , incipit tractatus Cassiodori de
psalmo ceutesiino primo. Oratio pauperis, cum anxius fuerit et coram
Domino effuderit precem suam. Quamvis aliqui presentem psalmum
Domino salvatori aptandum esseputaverint... qu§ proprios expositores
habere noscuntur » . (Magni Aurelii Cassiodori opéra, t. II, p. 336).
Les gardes a, b, collées sur les plats, proviennent d'un Missel du
XII" siècle ; on y trouve une « missa pro monachis » et une « missa
pro concordia fraterna » , notées en neumes. — En tête du fol. 2, la
signature « L. Art. d'Anglade » .
XII« siècle. Parchemin. 217 feuillets à 2 col., et deux gardes col-
lées. Tranches mouillées d'humidité, dont quelques traces à l'intérieur ;
marge inférieure coupée au fol. 113. 312 sur 216 millim. Rel. veau
fauve, sur carton. — (Saint-Thierry, n° 53).
09-102 (E. 299, 297, 298, 300). B. Gregorii papae Moralium in
Job libri I-XVI et XXIII-XXIX.
99. Fol. 1. « Reverentissimo et sanctissimo patri Leandro coepi-
scopo, Gregorius, servus servorum Dei. Dudum te, frater beatissime...
— Incipiunt in expositione beati Job Moralia Gregorii papae per con-
templationem sumpta. Haec est pars prima, in qua libri quinque con-
tinentur. Inter multos saepe quaeritur... Vir erat in terra Hus, nomine
Job. Idcirco sanctus vir ubi habitaverit... qui adhuc in desideriis infir-
matur. In nomine sancte Trinitatis finit liber V " . [S. Gregorii magni
opéra, t. I, p. 1).
Sur les fol. 1 et 172, on trouve la mention ordinaire du bibliothé-
caire du Chapitre, en 1707. — La mention du don d'Hincmar, con-
temporaine du manuscrit, figure en ces termes : " Hincmarus archie-
piscopus dédit Sanctae Mariae Kemensi » , au bas des fol. 8-9, 10-11,
16-17, 24-25, 32-33, et ainsi de sept en sept feuillets jusques et y
compris 171-172. — Au verso du fol. 172, on trouve deux ou trois
lignes notées en neumes : « Beata est Maria... ; Beata Dei genitrix... "
— On lit, sur la garde a collée sur le plat final, ces mots : « Istud est
primum volumen de Moralibus beati Gregorii supra Job, quod continet
quinque primos libros, videlicet primum, 2'°, S"", 4" et 5°», et con-
tinet in toto 172 folia, numerata per me Egidium de Asperomonte,
96 MANUSCRITS
anno M" CCCCXII", die mensis maii xvi'; et hoc volumen, quod est
de antiquissimis libris ecclesie Remensis, dédit memorate Sancte Marie
Remensi dominus Hincmarus, quondam archiepiscopus Remensis; si
quis furatus fuerit, anathema sit r> .
100. Fol. 1. « In expositione beati Job Moralia Gregorii papae per
contemplationem sumpta libri V. Pars secunda. Incipit liber sextus.
Servata historiç veritate... quanto ex lectionis quoque intercessione
respirât. Explicit liber decimus ». — Au fol. 24 v% on lit cette note
(XVIIP siècle) : « Deest major pars cap. 17 libri sexti et totum 18;
deest etiam initium libri 7'. Incipit [folium sequens] per finem
cap. 4' libri 7* ^) . {Ibid., t. I, p. 181).
Les gardes a, b, collées à l'intérieur des plats, paraissent appartenir
à un compte de dépenses de bouche d'un archevêque de Reims (XIV' siè-
cle). — Aux fol. 16-17, 19-20, 40-41, 60-61, 78-79, 92-93, 106-
107, 130-131, 143-144, on trouve, dans la marge inférieure, Tex-
libris contemporain : « Sanctae Mariae Remensis i) , qui, avec le mot
a Karlomannus » , qu'une main de la même époque a inscrit au bout
du texte, a fait oublier à d'Aspremont que ce volume, comme le pré-
cédent et le suivant, fait partie du don d'Hincmar. Voici la note de ce
cotateur (fol. 167 v") : « Liber iste est secundum volumen de Mora-
libus Gregorii supra Job, et est de antiquis libris ecclesie; nec constat
quis eum dederit ecclesie Sancte Marie Remensi, nisi prefuerit Karolo-
mannus, cujus nomen hic insubtus scribitur. Et continet volumen hoc
167 folia et quinque libres de dictis Moralibus, videlicet sextum, sep-
timum, octavum, nonum et decimum. Si quis furatus fuerit, anathema
sit » . — Un ex-libris du XIII* siècle figure au haut du fol. 1 : « Hic
liber est Reate Marie Remensis » ; la cote a 164 » se lit tout à côté.
Enfin, au bas du même feuillet, près de la note ordinaire de 1707, on
trouve celle-ci, d'une autre main : " De Targny, thesaurarius, hune
codicem recensuit, 1707 » .
101. Fol. 1. a In nomine Domini expositio vel Moralia sancti Gre-
gorii super Job liber XI. Pars tertia. Quamvis in prolixo opère... que
enim sit carnis substantia, testantur sepulchra n . Les derniers mots du
XVI' livre manquent. {Ibid., t. I, p. 365).
La mention ordinaire de 1707 figure au bas du fol. 1 ; on lit de
mêmelen°« 170» à l'intérieur du plat initial. — Sur les fol. 8-9, 86-87,
176-177, on trouve la note contemporaine : « Sanctae Mariae Remensis
ecclesiae » ; elle a été grattée aux fol. 78-79. — On trouve aussi, au
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 97
bas du fol. 9i v% cette autre, du XI' siècle : « Liber Sancle Marie
Reniensis « . — Enfin d'Aspiemont nous a laissé ceci, sur le fol. d collé
à rintérieur du plat (iual : a Iste liber est de antiquis libris ecclesie
Kenieusis, et erat in capitulo, in archa; et non constat quis eum
dederit ecclesie Sancte Marie Kenieusis, sed forte cmptus fuit de bonis
dicte ecclesie. Et continet sex libros de Moralibus beati Gregorii super
Job, videlicet XI™, XII", XIII"', XIIII", XV'" et XVI"" ; et sunt in eo in toto
folia IHI, et nota quod sex sequentes libri inter libros... defficiunt,
quia fortassis uninn volunien continens illos fuerit perditum, narn
sequens volunien incipit a XXIIl" libro, quod intus dédit quondam pre-
positus noster noniine Odalricus. Si quis ab isto aliquid et ab aliis
furatus fuerit, anathcma sit. Quotatus et numeratus xi'i* mensis maii,
anno Doinini M" GCGC° XII% per Egidium de Asperomonte ».
102. Fol. J. « In expositionem beati Job Moralia Gregorii papae
per conteniplationem sumpta, pars V. Liber XXIII. Prçfationem bujus
operis totiens necessario... cur haec pateris nescis. Explicit liber
XXVIIII ". (Ihid., t. I, p. 729).
Sur le fol. I, on lit len"" 172 b » , et, au bas du fol. 2, la mention de
1707. — D'autre part, aux fol. 92-93 et 190-191, on trouve Tex-libris
suivant, inscrit dans la marge inférieure par une main contemporaine :
tt Odalricus, prepositus et canonicus, dédit Sanctç Mariç Remensis
ecclesiç » , qui nous fait connaître aux dépens de qui ce volume, et pro-
bablement aussi celui qui devrait le précéder et qui est perdu, vint
compléter l'œuvre de S. Grégoire, offerte jadis à l'église de Keims par
l'archevêque Hincmar. Aussi s'explique-t-on assez peu la présence de
la signature de Guy de Royesur l'intérieur du plat final et son armoirie
peinte à l'extérieur. Sans être dénuée d'intérêt, la note habituelle de
d'Aspremont (fol. 195 v') ne nous dit rien à cet égard : « Hic liber est
de antiquis libris ecclesie Remensis, qui erat in capitulo iu d , et
hune dédit Sancte Marie Remensi Odalricus, quondam prepositus et
canonicus ejusdem ecclesie, et continet in toto, absciue primo folio et
ultimo, que faciunt custodias libri qui bene indigent religari, 195 folia,
hoc est ducenta quinque minus, in quibus scribuntur 7'" libri de Mora-
libus beati Gregorii supra Job, videlicet XXIIP, XXIIIP, XXV% XXVP,
XXVII% XXVIIP et XXVIIir, et deficiunt sex libri précédentes, vide-
licet a XVII' inclusive usque ad dictum XXIII'" exclusive. Et forte quod
volumen in quo dicti sex libri erant, fuit perditum. Orale Deum pro
prcposito, qui dédit ecclesie istum librum, quia plura alia bona fecit
TOME XXKVriI 7
98 MAAUSCUITS
isti ecclesie. Quotatusper meEgidium de Asperotnonte, die xvi* mensis
maii, anno Domini M° CCCG° XIP. Si quis auteni abinde rapuerit,
anathema sit ti . — Au fol. 172, on trouve cette cdiieuse note du
temps : « Hic incipiendum est in vigilia Pascliç, ad collationem »,
placée dans la marge et visant ce paragraphe du XXIX^ livre : " NuUus
autem nostrum quid post morteni sequeretur agnosceret... r
I\® (3 premiers vol.)-XI« (4« vol.) siècle. Parchemin, à longues
lignes. — 99. 172 feuillets. Initiale rouge et jaune, à entrelacs nattés,
au fol. 1. Marge coupée aux fol. 75, 1G6; marge intérieure pourrie
auK fol. 151-172; déchirure au fol. 149. 300 sur 222 millim. —
100. 167 feuillets, et deux gardes collées, a, ij, en tête et à la fin. Ini-
tiale rouge, au fol. 1. Marge coupée aux fol. 17-19, 62, 63, 133-135,
166, 167. 277 sur 220 millim. — 101. 181 feuillets et une garde a
collée à la fin. Marges coupées aux fol. 58, 113, 155. 287 sur
186 millim. — 102. 196 feuillets, dont le dernier hlarïc. Très
curieuse initiale noire et louge, au fol. 2, représentant un homme
écrivant; lettrines aux fol. 32 et 111. 253 sur 188 millim. — r»el. dos
de veau blanc, très mauvais état, sur ais de bois pour les deux pre-
miers; la même, bon état, pour le suivant; veau blanc sur ais de
bois, bon étal, pour le (piatrième. — (Rx-libris gravé du Chapitre :
« A, ord. 1, n« 7 », et « A, ord. 2, n"» 2i, 25, 26 »).
105 (!•:. 301). B. Gregorii Moralium in Job libri I-XVI.
Le fol. 1 actuel est une ancienne garde. L'ancien fol. 1 tout entier
et la moitié supérieure du fol. 2 actuel manquent, enlevant une grande
partie du prologue. — Fol. 3. « ...ostenderet, tantoque verius pas-
sionis illius sacramenta prediceret... — Vir eral in terra HuSj nomine
Job. Idcirco sanctus vir ubi habitaverit... opitulante Dec latins diffe-
rantur. Explicit liber XVI » . {S. Gregorii ma gni opéra, t. I, p. 1).
S'il est vrai, d'après le n" 246 inscrit au fol. 1, que ce volume nous
vient de la bibliothèque de Saint-Remi, il est également certain qu'il n'a
pas été fait pour cette abbaye. Les marges inférieures des fol. 92, 142,
178 nous donneraient sans doute le nom du premier possesseur, si elles
n'avaient pas été coupées intentionnellement. Heureusement, grâce à un
réactif, le verso du dernier feuillet nous livre ce petit secret. Sous un
grattage, pourtant soigneux, on distingue encore cette première ligne
(XIP siècle) en capitale : " \ Liber ; Sancte • Holdis \ », et plus bas,
une main du XIV* siècle a ajouté : « Liber Sancto Holdis, in comitatu
Barri ducis, monasterium (sic) monialium Cysterciensis ordinis » .
XII® siècle. Parchemin. 178 feuillets à 2 col. Curieuses initiales à
\)K LA liinLIOTlIKQl i: DE UKIMS. «9
fioritures soignées et fciiillagos, des couleurs rouge, bleue, veile el
jnune; Piniliale commençant Ij livre a disparu avec la partie supé-
rieure du fol. 2. 375 sur 215 millim. ilel. modeinc, veau fauve, à
fermoirs. — (vSaint-Ilemi, n<* 210).
lOi (K. 30i). B. Grcgorii Moraliuin in Job libri I-\V[.
Môme ouvrage que le précédent. — Fol. 1. Table.
Le volume s'ouvre sous cette invocation du scribe, placée en tète du
fol. 1 : « Sancti Spiritus adsit nobis gratia » . Mous le retrouvons au
fol. 186, écrivant à Tencre rouge cette menace versifiée :
( Si qiiis ab ecclesia libruni substraxcrit ista,
Expers leticie sit reus etheréé (sic).
IVcc non horrcudi clauslris constriclus Avcrni
Lralur stagni fulmine (sic) sulpluirei » .
On notera aussi, sur le fol. 2, cette mention du XVlll' siècle : « Archi-
monasterii Sancti Uemigii Remensis, congregationis Sancti Mauri » .
Fin du XIl^ siècle. Parchemin. 239 feuillets à 2 col. Mutilé par
une main criminelle, ce beau manuscrit a perdu les splendides ini-
tiales des fol. 2, 31, 93, 107, 127, 149, 162, 195 et 224; celles qui
subsistent sont encore très remarquables avec leurs enroulements
fleuronnés, leurs feuillages, leurs mascarons et leurs dragons, vert,
rouge, brun et or; les fonds sont rouges et les claires-voies des lettres
dorées ou bleues; singuliers « nota » aux foi. 58, 118 et 119. 555 sur
190 millim. Demi-rel. basane fauve sur carton, moderne. — (Saint-
Remi, n" 245).
105-106 (E. 310, 311). Beati Gregorii Moralia in Job.
lOi). Fol. 1. " Reverentissimo et sanctissimo fratri Leandro, etc.
Dudum te... multitudo ergo bonorum precedentium arcum suum des-
trui » . Ces derniers mots sont de la fin du livre XIX.
Xotons, à l'intérieur du plat initial, le chiffre « 139 h » et un dessin
à la plume. Autre dessin (XV' siècle) sur la garde a ; un autre, au
crayon, à la marge inférieure du fol. 5. — Sur le fol. 1 , on lit la coït:
de 1707. — Très nombreuses notes contemporaines au crayon, dans
les marges.
10(>. Fol. 1. Fin du texte du livre précédent : a Doleat que sacrum elo-
quium restaurari semper per studium subsequentium credebat. Explicit
liber nonus decimus. Incipit vicesimus. Quamvis omnem scienciam...
pro me lacrimas reddit » . — D'Aspremont a ajouté ces mots : « Expli-
citGregorius super Moralia Job, continens XXXV parciales libros r> .
100 MANUSCRITS
Sur le fol. de garde collé à l'intérieur du plat initial, on lit (XIIl* siè-
cle) : " ïste liber est de ecclesia Remensi v . — Sur le fol. c, on
relève la cote : « 136 b » . — Celle de 1707 est à sa place ordinaire, et
celle de d'Aspremont se lit ainsi, au fol. d : " Iste liber est de antiquis
libris ecclesie, et erat in archa cliori, juxta magnum altare. Et sunt in
eo in toto 211 folia scripta, in quibus continentur Moralia Gregorii
pape super Job, videlicet a XX™° libro inclusive usque ad finem dictorum
Moralium, et sic in eo sunt XV™ libri de dictis Moralibus, et prima
pars est in choro, in qua tune partitur in principio conipletorii. Et
nescitur quis dictum librum contulit ecclesie. Si quis ab inde acceperit
seu furatus fuerit, anathema sit. E. de Asperomonte, canfonicus] « . —
Sur ce même feuillet, on lit les jeux d'esprit qui suivent (XIV* siècle) :
« Sunt duo que duo sunt, et sunt duo que duo non sunt.
— Hic cquus est meus; hec equa est mea ; ambo mei sunt t .
XIII* siècle. Parchemin, 240 feuillets à 2 col., et une garde a
blanche en têle. 348 sur 252 millim. — 211 feuillets et quatre gardes
blanches, a, b, c, en tête, et d à la fin. 348 sur 257 millim. Rel. peau
de truie sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 1, n<" 12
et 13 »).
107 (E. 302). Beati Gregorii Moralium libri VI-X.
Fol. 1. « In expositione beati Job Moralia Gregorii pape per contem-
plationem sumpta, libri V, pars secunda. Incipit liber VI"'. Servata hys-
térie veritate beati Job... ex lectionis quoque intercessione respirât.
Explicit liber decimus ». {S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 181).
Sur le fol. 1, une main du XIV* siècle a écrit cette note : « De con-
ventu Sancti Dyonisii Remensis. — F « , accompagnée d'un petit trèfle
servant de signe de reconnaissance bibliographique. — D'autre part, au
verso du fol. 126, on lit ces notes, de mains successives : u Finis
lecture anni LXXIX', in libro VU" et capitulo xxm" Moralium. —
Finis lecture anni CCCC™' fuit in libro VU" et capitulo xx" Moralium.
— Finis lecture Moralium anni CGCG'°'X1I' fuit i iii° capitulo libri
septimi. — Finis leciure Moralium anni » ; le reste est demeuré blanc.
— Les gardes a, b relatent un jugement de l'officialité d'Amiens, au
sujet d'un certain Pierre Polart, curé de Frestoy, diocèse d'Amiens,
natif d'Humbercourt, diocèse d'Arras.
XIIP siècle, sauf les foi. 19-24 qui sont du XIV* siècle. Parchemin.
126 feuillets à 2 col., et deux gardes a, b, en têle et à la fin. 292 sur
DK LA BinLIOrnÈQUE DE REIMS. 101
20i inillim. Uel. du temps, veau gaufre sur bois, mauvais étal. —
(Saint-Denis).
108-lOî) (E. 303, 305). B. Gregorii Moralium inJoblibri XI-XXXV.
lOU. Fol. 1. « Incipit liber undccimiis Moralium sancti Gregorii
pape in Job, pars tercia. Quamvis in prolixo opère esse... audatiam
spiritu fervenliore proferunlur. Explicit liber XXII"*, pars quarla n .
(S. Gregorii magni opcra, t. 1, p. 3()5).
Au fol. 1, on lit cette note (XllI" siècle) : « Liber Sancti Remigii
Remensis, vol. XL », et, à côte, cette cote (XVIII" siècle) : « 248 ».
lOÎ). Fol. 2. « Incipit liber XXIII Moralium beati Gregorii pape, pars
quinta. Prefationem hujus operis tocies necessario repeto quoties...
pro me lacrimas reddit. Explicit ultima pars Moralium beati Gregorii
pape in libroJob » . (Ibid., t. I, p. 729).
On lit au fol. 2 (Xlll^ siècle) : « Liber Sancti Hemigii Remensis,
vol. XXXVIII 1) ; on trouve de même, au fol. 1, le n" 249.
Fin du \W siècle. Parchemin. — 108. 129 feuillets. Initiales mi-par-
lies, à enroulements, mariées de rouge, de bleu, de vert et de brun;
celles des foL 9, 34, 46, présentent des dragons et des feuillages et
sont artistement traitées, dans le genre de celles du ms. 104. — 109.
161 feuillets, dont le premier et le dernier blancs. 465 sur 310 millim,
Rel. moderne veau fauve, à fermoirs. — (Saint-Remi, n°* 248, 249).
110 (A. 25). B. Gregorii homiliae duae super Canticum canticorum.
— Praedicatio cujusdam incerti, excerpta e quatuor Evangeliis.
Fol. 1. L'initiale, le titre elles premiers mots manquent, par suite de
l'enlèvement de l'ancien fol. 1. « ...et de rébus quas novit, latenter
insinuât ei amorem quem non novit... — (fol. 12 v**) Oscidelur me oscu-
lis oris sut, Adgelus (sic) ad eam, Dominus patriarchas ad rllam et pro-
phetas miserai... equitatui meo te adsimilavi, id est electis meis simi-
lem te adtendi. Explicit n . Ces mots sont les derniers du § 29 du
ebap. I de l'édition qui suit et se rapportent au verset 8 du premier cha-
pitre du Cantique. [S. Gregorii magni opéra, t. III, 2^ part., p. 397).
Fol. 45 V**. u In Christi nomine incipit predicalio excerpta et trac-
tatio deevangelio sancto Hieronimo presbitero, ubi dicit : Videns autem
Jhesus turhas, ascendit in montem, et reliquum. Videns autem Jhesus
turbas, id est, catervas, quia... ideo copiosa merces, quia omne malum
locuti sunt et nimietas laboriim nimietatem praemiorum parai in caelis » .
Fol. 51. " Mattheus, sicut in ordine primus ponitur, ita et evalet
102 MANLSCRIÏS
in liebreo sermonc... tertiiis fliimen dicitur Tigris, interpretatur félici-
tas, significat Marcum. Explicit Hieronimo presbitero. — (fol. 5H) Liber
generationis Jhesu Christi. Liber tribus modis dicitur, ad legendum, ad
liberandum, ad generandum... in Galilea in monte eum videbitis,
ostendet se populo Judaeoruni. Explicit secundum Malbeum « .
Fol. 121. " In Christi nomen incipit expositio secundum Marcum.
Per paraliticum totum genus humanum signifîcetur, qui in lecto a
quatuor portabatur. .. non alta sappere, sed time, id est noii extol-
lere in superstitionem » .
Fol. 141. « Incipit expositus (sic) cvangelii secundum Johannem. In
principio eral Verhum. In principio omnia incoantur sive finiuutur...
non intrant in ovili, id est in ecclesia, per vocationem Dei » .
Au fol. 45, je relève cette liste de noms contemporains du manu-
scrit : « Nomina clericorum. Adelhardus, diaconus. Uainhelmus, sub-
diaconus. Angelhardus, laicus. Dominicus. Algimus. Godinus. Vuine-
radus. Adam. Vuithardus. Evrehardus. Iserrannus. Vuinegerus. Rain-
trannus. Ripherus. Vuarimbertus. Donimius. Ingetrannus. Imbodus.
Geroldus. Otbertus. Rertberus. Rainlandus. Rernardus. Virboldus. Vui-
denulfus. Rigboldus. Huboldus. Angelradus. Ronolinus. Aiigelbertus.
Hainrada, femina. Hildehindis. Ermelindis. Ostreliildis. Landisma.
Isemberga. Odelgardis. Ilildejart. Hildeberga. Ragnouvis. Vualdrada.
Lantberta. Godolindis. Ratrudis. Idelgudis. Gerlindis. Dara. Rernejar-
dis. Elena. Ermentrudis. Altisma " .
Notons enfin qu'au fol. 58 une main du XVII" siècle a inscrit cette
appréciation du commentaire de S. Mathieu : « Ista interpretatio impe-
riti hominis est » .
IX« siècle. Parchemin. 153 feuillets, plus 47 bis, à longues lignes,
et deux gardes blanches A, b, en tête et à la fin. Initiales de couleur,
à entrelacs nattés et motifs divers, très archaïques et extrêmement
curieuses, qui font regretter la disparition de celle de l'ancien fol. 1.
Titres et explicils bariolés de jaune, de rouge et de bleu. 183 sur
113 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 55).
m (E. 308). B. Gregorii Homiliae super Ezechielem prophctam.
Fol. 1. [Dilectissimo fratri Mariano episcopo], « Gregorius, episco-
pus, servus servorum Dei. Omelias que in beato Ezechihel propheta...
— Dei enim omnipotentis aspiratione de lezechihel... ad hereditatem
perpetuam erudit, sit itaque gloria omnipotenti Domino nostro Jhesu
Christo qui vivit, etc. » {S. Gregorii magni opéra, t. 1, p. 1173).
I)K LA lUBLIOTHKOUK DK RKUIS. 103
Au bas (lu loi. I , ou Irouvc cos luots coutcuiporains du livre :
0 Saucte Marie llcuicusis ii , reste d'un ex-lihris dont la première partie
a disparu par la chute d'un feuillet de <]ar(le. \ous retrouvons cette
inscription complète sur les fol. 99-100 et au verso du fol. 225 :
a Houe memorie Léo, Hemensis decanus, dédit Sancte Marie Kemensi » .
— Au verso du fol. 225, on lit ces deux notes de d'Asprcmont : « De
libris octo arche cliori, iste liber, in quo siint 225 folia, continct Kxpo-
sitionem sive pocius Omelias XXII beati (ircgorii pa|)e super primam
partem Ezechielis prophète, et est de antiquis libris istius ecclesie
Remensis. Qui repositus erat in archa chori, juxta magnum altare, et
hune dédit ecclesie bone memorie Léo, quondam decanus Uemensis.
Orate Deum pro eo. Et si quis ab isto libro aliquid captaverit aut furatus
fuerit, anatbema sit. Asperomonte. — Dominus Guillermus Filiastri,
decanus et cardinalis, dédit aliam partem, scilicet Expositionem supra
ultimam visionem ipsius Ezechielis prophète, in qua sunt X omelie, et
eam reperies inprecedenti pulpito, quod esttertium pulpitum libromm
chori » . — Sur la garde a, l'ancienne cote « 129 b » .
XII' siècle. Paichemin. 225 feuillels à 2 col. et une garde blanche a,
en tète. 33S sur 220 niillim. Rel. veau blanc sur bois, aux armes de
Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 1, n" 10 «).
112 (E. 309). B. Gregorii Homiliae in secundam partem Ezechielis
prophetae.
Fol. 1. « Incipiunt Omelie super Ezechielem in e[xjtrema parte,
édite a venerabili papa Gregorio. Incipit omelia tercia décima. Quia
(sic) multis curis prementibiis... — In vicesimo et quinto, etc. Dicturus
mislica, narrationem istoricam premitlit... ad hereditatem perpetiiam
erudit. Sit itaque gloria, etc. " [S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 1307).
Au fol. 1, on trouve l'ex-libris : ^ G. Filiastri, cardinalis, decanus
Remensis » , surmonté d'un nombre « CCXXXI t) , qui pourrait bien avoir
avec lui un rapport non fortuit. L'indication est complétée ainsi, au
fol. D : « D[onum] M[agistri] G[uillelmi] F[iliastri]. — II sc[utis]
V s[olidis] » . — Sur la garde c, G. d'Aspremont a noté ceci : " Hune
librum dédit eCclesie, ad reponcndum in libraria, dominus Guiller-
mus Filiastri, cardinalis sancte sedis Romane et decanus bujus ecclesie ;
qui continet X*^^™ omelias Gregorii super ullima visione Ezechielis; et
sunt in eo, absque custodiis, folia 98°, et sic sunt centum prêter duo
folia r> . — Les fol. a, b appartiennent à un recueil canonique d'origine
104 MANUSCRITS
anglaise, et traitent d'une querelle d'élection entre l'évêque de Worms,
a Voramaciensis » , et l'archevêque de Mayence, d'une discussion entre G . ,
cardinal-prêtre de Saint-Vital, et P., prêtre de l'église du Sauveur, enfin
de l'élection irrégulière du préchanlre de Linton, « Linioniensem » ,
comme évêque de Winchester, a Winloniensis » . — Les fol. c, d sont
un fragment d'une Somme de S. Thomas. — Le volume porte encore,
sur le plat final, sa primitive étiquette : « Gregorius. Super ulllmam
visionem Ezechielis omelie decem » , et, sur le fol. 1, la cote (XVIII' siè-
cle) : « 117 visa î> .
XII» siècle. Parchemin. 98 feuillets à longues lignes, et (|uatre
gardes a, b, en lêle, c, d, à la fin, la première et la dernière collées
sur les plats. 312 sur 200 millim. Rel. veau noir sur bois. — (Ex-
libris gravé du Chapitre . « C, ord. 1, n" Il «).
115 (E. 307). B. Gregorii Homiliae super Ezechielem prophetam.
Fol. 1. « Et factum est in tricesimo anno, etc. Incipit prefatio beati
Gregorii pap§ in librum Ezechielis prophetç. Dilectissimo fratri Mari-
niano (sic) episcopo, Gregorius [episcopus], servus servorum Dei. Ome-
lias quç in beatum Ezechielem... — Dei omnipotentis aspiratione de
Ezechiele propheta... quia per dolores innumeros ad hçreditatem per-
petuam erudit. Sit itaque gloria, etc. » [S. Gregorii magni opéra, t. I,
p. 1173).
Au fol. 65, on trouve ces vers (XIIP siècle) sur la grâce :
« Qtiicquid habes meriti prcventrix gratia donat ;
Nil Deus in nobis prêter sua dona coronat » .
Voir Hauréau, Notices et extraits, t. IV, p. 238.
Ce volume appartenait jadis à l'abbaye de Saint-Thierry, comme le
prouvent l'ex-libris inscrit (XIIP siècle) au bas du fol. 1 qu'on a incom-
plètement découpé : « Liber ecclesie [Sancti Thejoderici » , et la signa-
ture " L. Art. d'Anglade », qu'on a tenté d'enlever en haut du fol. 2.
Une note, inscrite au bas du fol. 1, nous indique comment la fabrique
de la cathédrale en devint possesseur : « Pro fabrica Kemensis (sic)^
1578; donatus a M. N. Bourgensi, canonico Remensi, 1577 » . — Une
autre note figure à l'intérieur du plat initial : a Pro fabrica Remensi;
donatus a M. N. Bourgensi, canonico ejusdem ecclesie, 1577, et dona-
tus a Joanne Spiritus, librario, dicto et de Lavannia » .
XII® siècle. Parchemin. 180 feuillets à 2 col. Curieuses initiales,
à fioritures et fleurons 307 sur 200 millim. Rel. délabrée, maroquin
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 105
rose sur ais de bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : <i B, ord. 3,
114 (E. 312). Beati Gregorii papae Homiliarum super Evangelia
libri duo.
Fol. 1. « Revcrentissimo fratri Secundino cocpiscopo, Gregorius,
servus servoruin Dei. Inter sacra niissarum soUernpnia... — In illo
tefnpore, dixit Jhesus discipulis suis : Erunt signa in sole et luna et. stellis,
et reliqua. Dominus ac redcmptor iioster parâtes nos invenire deside-
rans... sed hec omnipotens Deus, qui per me in vestris auribus loqui-
tur, per se in vestris mentibus loquatur, qui viuit et régnât, etc. »
(5. Gregorii ma g ni opéra, t. I, p. 1434). — Fol. 129-140. Table.
Au fol. 1, on trouve cette note du XIV'' siècle : « De Orneliis beati
Gregorii. LXIX " , puis cette autre : " Codex bibliothecae ecclesiae
Sanctae Mariae Remensis, constans foliis centum et quadraginta, quo-
rum initium haec verba : Reverentissimo fratri, et finis ista, fol. 140 v" :
assus in pane n ; elle est complétée ainsi, au bas du fol. 140 : « Codex
ecclesiae Beatae Mariae Remensis, 1707 r> . — La première pagination,
en chiffres arabes, est contemporaine du volume. La seconde, en chiffres
romains, est de G. d'Aspremont, qui note au fol. 140 : u Folia absque
primo, 139, CXXXIX f[olia] » .
Xïll« siècle. Parchemin. 140 feuillets à 2 col., et quatre gardes
blanches a, b en tête, c, d, à la fin, 287 sur 188 millim. Ilel, veau
blanc, sur bois; les armes de Guy de Roye sont peintes sur le plat
postérieur. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 1, n'' 14 »).
115 (E. 313). Paterii liber Excerptorum ex dictis beati Gregorii
super libros veteris et novi Testamenti ; pars prima, usque ad Proverbia
inclusive.
Fol. 1. u Incipit prologus Paterii in libro Excerptorum ex dictis Gre-
gorii. Dum bealissimi atque apostolici Gregorii... — Incipit liber
Genesis. Virtutes angelice qu§ in divino amore... ossa quippe per invi-
diam putrescere, est quçdam etiam robusta deperire » . Après ces mots
qui forment l'explicit du livre des Proverbes, dans l'édition bénédic-
tine de 1705 (t. IV, p. 294), notre manuscrit poursuit son texte, non
seulement jusqu'aux mots : " nichil est quod ejus erga proximum cari-
tati contradicat » , que cette édition emprunte à un manuscrit du Vatican,
mais, quatorze lignes plus loin, par ceux-ci : « et per acceptam gratiam
100 MANUSCRITS
ut ita dicam sue habitudinis colorem niutaret v . [S. Gregorii magni opéra,
t. IV, 2« part., p. 1).
Table, au verso du fol. 141.
Les fol. A, c portent un fragment de Missel (XII' siècle), pour la fête
des SS. Pierre et Paul. — Sur le fol. 141 et dernier, on lit cette note de
d'Aspremont : " Iste liber fuit de lii)ris domini Guidonis de Roya, quon-
dam archiepiscopi Hemensis, et continet, sine duobjis primis foliis que
faciunt custodiam libri, 141 folia scripta, in quibusscriptasuntKxcerpta
Paterii de libris beati Gregorii pape. Oratc Deum pro dicto domino
Guidone et pro quotatore. Si quis inde aliquid abstulerit, anatbemasit ^i .
— Sur le même feuillet on trouve cette mention (XIV* siècle) : " Ext[i-
matur] III llor[enisl » ; elle a été remplacée quelques années après par
cette autre : « Ext[imatur] II f[lorenis] cu[m] di[midi]o « . — A Finté-
rieur du plat final, la signature : a Guy de Roye ». — Au dos du volume,
sous le titre, on relève le n" 131 d'un catalogue du XVII' siècle. — Aux
fol. 1 et 141, la note du bibliothécaire de 1707.
Fin du XII" siècle. Paichemin. 141 feuillets à 2 col., et deux:
gardes a, b en lête, 286 sur 207 uiillim. Intéressantes initiales, à
fioritures; lettrines curieuses où le miniaturiste a semé quelques essais
de compositions non sans mérite. Rel. veau blanc sur bois, no portant
pas les armes de Guy de Roye, contiairement à l'usage, — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « C, oïd. 1, n° 15 »).
116 (E. 328). Isidori HispalensisExplanatio in Pentateuco, in libris
Josue et Judicum, necnon in tribus libris Reguni. — Hexameron lîedae
in Genesi libri IV. — Liber pontificalis.
Fol. 1. « Praefatio Isidori, Spalensis episcopi. Historia sacraelegis...
— Tractatus Isidori, Spalensis episcopi, in Genesi. In principio fecit
Deus caeliim el terrain. Principium Christus est, sicut ipse ait...
suntque universa misteriis consummata per Dominum nostrum Jhesum
Christum, cui est gloria et honor, regnum et potestas cum Pâtre et
Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen » . — (^S*. Isidori
Hispalensis episcopi opéra, Cologne, 1617, p. 283 et suiv.).
Fol. 125. Fragment d'Isaïe, ch. ix. « Primo tempore adleviata est
terra Zabulon... « — Ch. xl. " Consola mini, consolamini... « —
Ch. LU. ^ Consurge, consurge, induere fortitudine tua, Sion... »
Fol. 126. Fragment sur la fête de Noël. " Na[ta11is Domini dies
eadem causa a Patribus votivae sollempnitatis institutus est... n
Fol. 127. « Exameron Baedae praesbiter[i] in Genesi libri quattuor.
I)K LA lUBLIOTHlOQl !■: DE HKHIS. 107
Dilectissimo ac rcverontissiino anlistiti Acca, huinilliinus faimilonim
Clirisli Haeda, salutcni. De principio libri Genesis... — Incipit liher
piiimis. In principio creavit, etc. Creationem iiiundi insinuans Scrip-
tiira... vcic libcrieritis. Kxplicit. l)co grati.is, amen »i . (Bedae venerahilis
opéra, t. IV, p. 2).
Fol. 22i-!225. Fragment (XI^-XII« siècle) d'un « Liber ponlificalis » .
a Epistola leroniini ad Damasiitn, papam urbis Homç. Healissimo pap(^
Damaso leroniinus. Gloriam sanctitatis tuç... — Kcscriplio Damasi
papç ad leronimum prçsbilernm. Damasus, episcopiis urbis llomç,
leronimo salulem. (îaudet Ecclesia tuo fonte... data decimo kalendas
junii, accepta vi° kalendas octobris, missa de Koina .lerosolirnani. —
Heatus Petrus apostolus sedit cathedram episcopatus Homç annis XXV,
mensibus duobus, diebus tribus; ordo missç vel orationum (piibus
oblata Dco sacrificia consecrantur [a] Petro est institutus... —
lobannes Gaitans annum I, dies IIII. — Guido, qui et Calixtns, sedit
ann[ ]. — Honorius sedit annos sex » . N'est pas indique dans le
Liber poniificalis de \l. l'abbé Duchesne.
En plusieurs endroits, on lit, de la même main que le manuscrit,
l'ex-libris suivant : « Liber sancti lîartoioniei apostoli et sanctorurn con-
fessorum Teoderici atqiieTeodulfî « (fol. 134-135 et 221-222), accom-
pagné de la menace " Auferenti sit anatbema -n (fol. 178-180). — On
remarque aussi, au fol. 3, la signature " L. Art. d'Anglade " .
IX' siècle. Parchemin. 225 feuillets à longues lignes, sauf les deux
derniers feuillets établis sur 2 colonnes, plus 193 bis. Marges cou-
pées aux fol. 1, 52, 68, 112. 310 sur 240 millim. Rel. veau lauve,
sur carton. — (vSaint-Thierrv, n" id(S).
117 (B. 80). Commentarius super Canlica canticorum, ciim littera.
— Hieronymi et Alcuini sermones de Assumptione lî. Mariae. —
Vita S. Maurilii, Andegavensis episcopi ; ejusdem oflicium.
Fol. 1 v°, " Omnes animç motiones universitatis conditor... et
naturalis amoris incendium ad meliora Iransferre. Si vis accedere
ad Canticum canticorum, necesse est egredi de Egipto... — Oscu-
letur me... Tangat me dulcedine preseutiç suç, quam a propbetis
sepius audivi promissam, et velut osculum afferens eternum oris con-
tactum suscipiat... existens causa aromatum, est multorum fidelium
suaviter redolentium » . Une glose inlerlinéairc côtoie le texte. Attri-
bué cà Isidore de Séville, ce Commentaire a été imprimé dans l'édition
108 MANUSCRITS
de ses œuvres, t. VII, p. 191. La fin du nôtre n'est point conforme.
Fol. 26. « Sermo beati Hieronimi presbiteri ad Paulam et ad virgines
sub ea degentes, [de Assumptione B. Mariae virginis]. Cogitis me, o
Paula et Eustochium, immo karitas Christi me compellit... ut cum
Christus apparnerit, Virginis filius, in fine seculi, cum ipso et vos
appareatis in gloria. Amen ». {Bibl. Pair, conc, t. VII, p. 652).
Ce sermon est divisé en fériés et en leçons, par des rubriques
inscrites dans les marges.
Fol. 54. « Omelia Alcuini de Assumptione beatç Mariç semper
virginis. Adcst nobis, dilectissimi fratres, dies valde venerabilis, dies
omnium sanctorum festivitates precellens... et est çterna laus et expec-
tatio omnibus electis suis, ipsi gloria, virtus, potestas, çternitas et nunc
et per immortalia secula seculorum. Amen » . Attribué par d'autres
manuscrits à Fulbert de Chartres, ce sermon a été publié sous le nom
de S. Augustin dans la Bihl. Pair, conc, t. VII, p. 659.
Fol. 62. « Item, sermo de Assumptione beatç Mariç. Quotienscum-
que, dilectissimç... ad çterna vocavit gaudia Jhesus Christus, filius
Virginis, Dominusnoster, qui cum çterno Pâtre una cum Spiritu sancto
vivit et régnât Deus per infinita secula seculorum. Amen « .
Fol. 78. « Incipit vita sancti Maurilii, Andccavis (s/c) episcopi. Igitur
Maurilius, Mediolanensis oppidi indigena, extitit, parentibus splendi-
dissimis... dum cotidianis virtutibus et miraculis ejusexornat tumulum,
Dominus ostendit omnibus post sepulchrum, prestante Domino nostro
Jhesu Christo, qui cum eo et Spiritu sancto vivit et gloriatur Deus per
infinita seculorum secula. Amen. Explicil vita beati Maurilii, confes-
sons, pii Andecavis [sic) episcopi » . N'est pas conforme à la vie donnée
par les Bollandistes, sept., t. IV, p. 62.
Fol. 101. Office du même, noté, a Exulta satis Andegavorum turma...
pro nobis apud Deum sit intercessor assiduus »> . S'arrête après les laudes.
Fol. 105. Fragment de l'office de la Conception. Introït : « Gau-
deamus... » — Graduel : " Propter veritatem... •>■) — Alléluia ; « Con-
cepcio gloriose... " S'arrête sur ces mots : « Alia epistola, de ista
festivitate : Ego quasi vitis... i^
Sur le fol. 1, on lit (XII' siècle) ces vers : «Versus venerabilis Bede pres-
biteri.
Hoc cecinit Salomon mira dulcedine libriim
Qui tenet egrcgias sponsi sponsçque cameiias
iEcciesie et Christi laudes liinc inde canentes
Et thalami i (8 vers).
DE LA BIKLIOTHKQl I'^ I>K HKIMS. 109
Au-dessous, ou lil cet avis (XIV" siècle), émané du prévôt du monas-
tère d'HaulvilIcrs : ^' S., karissimo fratri sue super omnia dili<{endo.
G. de Altivillari {sic) prepositus, saluteui cum dilectionesincera. Xoverit
discretio vestra quod ego, propter gravia negotia monasterii nostri de
novo emergencia, liac iustanti feria quinta vobiscum convenire non
possum, nec credo me oportunitatem conveniendi citra festum beali
Simonis proxime venturum « .
Fol. 105 v°. Autre lettre, de la même main, a Karissimo amico suo
super omnia diligendo, abbati (i. Sancti Thierrici, Henricus, Lingo-
nensis archidiaconus, suus ad omnia, salutem in Domino. Cum domi-
nus Liugonensis episcopus in tantum delinquerit (sic) quod ad diem
assignatam opportunum conveniendi vobiscum non habuit, rogo qua-
tinus absentiam suam habere dignernini excusatam et per lilteras vestras
renuncietis qua die préfixe (sic) creditis oportunitatem babere « .
Sur les fol. 1 et 3, on relève cet ex-libris du temps : « Liber Sancti
Theoderici ; auferenti sit anatbema», et cet autre incomplet (m. d.), au
fol. G3 : « Liber ecclesie sancti Bartholomei apostoli et sanctorum con-
fessorum Theoderici etTheodulfî; qui illum affulerit (s/c) [sit anathema].
Fiat! fiât! " — Au fol. 3. la signature^ L. Art. d'Anglade» . — Une note
du XVII" siècle (fol. 2) fait connaître que ce manuscrit, avant la reliure
actuelle, contenait cet autre opuscule : « Aliracula sancti Sebastiani, tam
in Arvernia, monasterio ejus nominis, quam apud Suessiones patrata » .
XII* siècle. Parchemin. 105 feiiillels, les 25 premiers à 3 col., le
reste à longues lignes. 222 sur 158 et 235 sur 158 millim. llel. veau
fauve sur carton. — (Sainl-Tliierry, n" 5).
J18 (E. 243). Bedae Expositio in Psalmos. — Ejusdem Quaestiones
in libres Regum. — Ejusdem Expositio de nominibus locorum quae
leguntur in Actibus Apostolorum. — B. Hieronymi Quaestiones in I"*
et 11° libris Hegum. — P]jusdem Quaestiones in Paralipomenon. —
B. Gregorii Concordia quorumdam testimoniorum sacrae Scripturae.
— Ejusdem super Cantica canticorum. — Alcuini Expositio in psalmos
graduâtes. — Cujusdam incerti Expositio in quosdam psalmos.
Fol. 1. " Incipit praefatio Hieronimi presbileri in libro Psalmorum.
In hebrço libro Psalmorum... — In primo libro Paralypomenon legitur
cum propheta David... — Incipit prologus qualiter Psalterium Spiritus
sanctus dictaverat. David, filius Jesse, cum esset... — Verbum sela^m]
LXX interprètes. . . — Psalterium est, ut Hieronimus ait, in modum deltç
110 MAAJLSCRITS
littere... — Abessalon, pater pacis... — Primiis psalmus ideo non
habet titulum... glorificali transunus in vitani auternam, ubi Doini-
nuni sine fine laudenms. Explicit Exposilio Beda[e], xvi kalendas
augusti, feria m. Amen, féliciter r, . [Bedae venerabihs opéra, t. VllI,
p. 307-900).
Fol. 38. « In Dei nomine brevis Explanatio [llieronymi] hystoriae
primi libri Regum secundum judaicam traditionem incipit, sedcuriosus
lector, qui haec discere studet, consideret si ille Judaeus qui praefatum
librum ita exposuit ab ecclesiastica doclrina in aliquibus discordât sen-
tentiis. Fuit vir unus de Ramalhaim Sophlm, etc. KamaLhaim interpre-
tatur excelsa duo... arearn vero DC aureis émisse » . (S. Eusebii Hiero-
nymi opéra, t. II, append., p. 11). C'est la fin du livre II.
Fol. 53. " Incipit Expositio [Hieronymi] in Paralipomenon, secun-
dum traditionem Judaeorum, ubi lector cautus esse débet. Ebcr nati
sunt duo filii... Cyrus, ut ruinas templi restauraret ". {Ibid., t. II,
append., p. 39).
Fol. 67. " Dilectissimo fratri Notbelmo B§de (sic) saliitem. Que de
libro Kegum dilucidanda... — Incipit ipse liber Questionumin Hegum.
Quod ait propbeta ad Heli loquens... super multa vos constituam.
intrate in gaudium Domini vestri. Amen. Expliciunt Quesliones in
Regum ■>•> . (Bedae venerahilis opéra, t. IV, p. 333).
Fol. 79. " Acheldema, ager sanguiuis qni Iiodieque monstratur...
Babillonia deinde cadaer [sic] uovissime Arabia Eudemon. Explicit
Bedae de locis in Apostolorum Actibns ■)•> . Incomplet. (Ibid., t. V,
p. 6(36).
Fol. 81 v°. Beati Gregorii Concordia quorumdam testimoniorum
sacrae Scripturae. « Paulus, seruus Jbesu Cbristi, in sancto Evangelio
secundum Jobannem : Kon dico vos servos sed amicos. Interrogatio I*.
Quid est quod magistcr Christus in alio loco... et aliis agenlibus verani
paenitentiam ante acla non imputaremur. Finit » . (S. Greyorii magni
opéra, t. III, p. 561).
Fol. 90 v°. « Incipit P^xpositio in Canticis canlicorum, a capite de
exsceda relevata domni Gregorii, papae urbis Homae, libri duo. Post-
quam a paradisi gaudiis expulsum est... equitatui meo te assimilaui,
id est electis meis similem te adlendi. Explicit sermo secundus, de
excéda 5) . [Ibid., t. III, 2^ part., p. 397).
Fol. 103. Expositio Alcuiniiu VII psalmos poenitentiales. « Sanctis-
simo patri et summo pontifici Arnoni, episcopo, humilis levita Alchui-
I)K l.:\ r.IBLIOTIIKQl K DK lUHMS. 111
nus, salutcm. Dum veslrain, icnciiinde pater, sanclissiniam voliin-
tatcin... ah ori^jiiie niundi.
— Hacc I>'J{<?, saiiclc palor, fclix fclicilrr iitciiio
Sis iiKMiior .-\ll)iiii \}cv t('riij)ora loiijja nia;;islri
» (17 vers).
— In fincin, in hymnis pro octava, psalnuis David... — Domine,
ne in fitrore tuo arguas me... — Ira est longa indignalio... quoniani
ipsorum est regnuni caelorum ^ . Dans l'édition d'André Duchesne
(B. Flacci Albmi seu Alcuuini opéra, Paris, IG17, col. 57), on ne
trouve pas la préface donnée ci-dessus.
Fol. 116. Ejusdeni Kxpositio in psalnios graduales, qui et Canticum
graduuni dicuntur. « Canticum graduuni. Gradus sunt asccndentium
vel descendentium... qui de terrenis ad caeiestia ascendere jubentur ».
{Ibid., co\. 103).
Fol. 124. Expositio cujusdam super psalmos 12, 24, 53, 5G, G6,
85, 139, 140, 141, 50, 101, 129, 142. « Sequilur (sic) alii psahni.
Usquequo Domine, ohlivisceris me in finem? Ecclosia clamât ad Domi-
num, dicens : Quamdiu ine... beati qui persecutionem patiuntur pro-
pter justiliam, quoniam ipsorum est regnum caelorum. Amen » .
Cet important manuscrit nous livre les précieuses notes qui suivent.
Fol. 1, au bas de la marge, écriture contemporaine : " Hincmarus
diaconus dédit Stephano » , mention reproduite encore au fol. 58-59,
puis à la fin du texte, mi-partie sur le verso du dernier feuillet et sur
une petite bande «, reste d'un feuillet de garde. — Fol. 4, au bas de la
marge, écriture contemporaine également : « Stepbanus dédit Sanctç
Mariç Kemensi » . — Fol. 11-12, au bas de la marge, même écriture
en capitale rustique, mais celte fois largement mêlée de minuscule :
« Liber Sanctç Mariç Uemensis ecclesiç « . — Aux fol. 1, 4, 38, 103 et
140 v% on rencontre, dans la marge inférieure, un II majuscule et un I
inséré sur la traverse de cette lettre; le diacre Hincmar s'est servi de ces
deux premières lettres de son nom, en y greffant les lettres \\ C, pour
commencer aux fol. 140-iJ l'ex-libris relaté ci-dessus. — Xotons enfin
que le verso du fol. a nous a laissé la cote : « 104 visa b « , et qu'on trouve
sur les fol. 1 et 1401a mention de vérification du bibliotbécaire du Cba-
pitre en 1707, qui a repaginé le livre; la première pagination est du
XIV" siècle. G. d'Aspremont a inscrit au fol. 140 V la note laconique :
et Hoc volumen est de libris antiquis ecclesie, et sunt in eo folia 140 « .
W" siècle. Parchemin. 140 feuillets, le troisièinc i)lanc, phis deux
112
MANUSCRITS
Qardes a, b, en tête et à la fin. 278 sur 222 millim. Dos de veau blanc
sur Jiis de bois, le dernier brisé. — (Ex-iibris gravé du Chapitre :
« A, ord. 2, n° 16 »).
110-120 (E. 340, 339). Expositio Flori in epistolas S. Pauli, ex
libris S. Augustini.
llf). Fol. 1 v°. « In nomineDomini et salvatorisnostri Jhesu Christi.
In hoc volumine continetur Expositio epistolarum beati Pauli apostoli,
collecta et in ordinem digesta ex libris beati Augustini... — In nomine
domini nostri Jhesu Christi incipit Expositio in epistolis Pauli apostoli,
quam Beda, venerabilis presbiter, ex libris sancti Augustini collegit.
Paulus, servus Christi Jhesu, etc. Ex libro de spiritu et littera. Paulus
apostolus, qui, cum Saulus prius vocaretur,non ob aliud... nec poterit
nisi per gratiam particeps sapienciç sed sapiens immobilitate atque
immutabilitate naturç. Explicit Expositio super epistolam ad Romanos
féliciter » . Imprimé dans les œuvres de Bède (t. VI, p. 32), cet ouvrage
est réellement du diacre Florus, comme Mabillon Ta prouvé. Cf. Disqui-
sitio de venerabilis Bedae et Flori, diaconi Liigdimeusis, commentariis in
Paulum ex diciisS. Augustini, dans les Vetera analecta, 1. 1 (1675), p. 12.
Au fol. I, on lit Fex-libris (XIII" siècle) : « Liber ecclesiç Sancti
Theoderici; si quis abstulerit, anathema sit » .
120. Fol. 1 v". Ad Corinthios. « Paulus vocalus apostolus Christi
Jhesu, etc. Paulus, primo Saulus, hoc est primo superbus... agnoscite
gratiç beneGcium; ntrumquc enim in Scripturis habes. Explicit ».
[Bedae venerabilis opéra, t. VI, p. 253).
Entête du folio 1, on lit cette formule de levée d'excommunica-
tion (écriture du XlIP siècle) : « Prcpositus monasterii Sancti Theode-
rici, subdelegatus aviro religioso priore ejusdem loci, judice a domino
Papa delegato, presbitero de tali loco, salutem in Domino. Auctoritate
domini Pape nobis in bac parte commissa, vobis precipiendo mandamus
quatinus talem excommunicatum de mandato nostro, immo potius
apostolico et occasione, H. de tali loco, quemnos in hiis scriptis absol-
vimus, et omnes participantes cum ipso, durante excomniunicatione
predicta, publiée et soUempniter denuntietis absolutos, quia dictus H.
juravit stare juri coram nobis et quod signiGcabit adversario suo, infra
octo dies, si in aliquo voluerit experiri contra ipsuni; de pena vero
ipsum H. et comtemptu in pace et sufferentia habcatis douée aliud a
nobis receperitis in mandatis, vel sic prius autem injuncta penitentia
DE LA BIBLIOTHKQUK DE HEIMS. U3
corporali, prout anime sue videbitis expedire. Datuin, etc. » — Au
fol. 1, on trouve l'ex-libris (XllI' siècle) : « Liber ecclesie Sancti Tbeo-
derici; anatbemasit aufcrenti» . — Autre ex-Iibris, en capitales rouges
et vertes, à la fiu du fol. 144 : « Liber çcclesiç Sancti Theoderici » .
— Au fol. 2, la signature : ^ L. Art. d'Anglade » .
Fin du Xll" siècle. Parchemin. 160 et 144 feuillets à 2 col. Très
curieuses initiales à entrelacs lleuronnés, des couleurs verte, jaune,
bleue et rouge. 340 sur 232 millim. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n°« 76, 77).
121 (E. 341). Expositio Flori in epistolas S. Pauli, et libris
S. Augustini; pars prima.
Fol. 1. " Incipit prima pars Flori, in qua continentur epistola ad
Homanos et prima ad Corinthios. Paulus^ vocatus apostolus, etc. Ex
libre de spiritu et littera. Paulus apostolus, qui cum Saulus prius
vocarelur... anathema grecosermone dixit condemnatns, et maranatha
deGnivit, donec Dominus redeat. Explicit ad Corinthios >> . (Bedae
venerabilis opéra ^ t. VI, p. 32).
Sur le fol. 1, qui porte la cote a 124 b visa », une main du
XIV* siècle a copié le prologue qui avait été oublié : « In nomine
Domini et Salvatoris nostri Jhesu Christi incipit Expositio epistolarum
beati Pauli... « — Sur la garde b, une note de d'Aspremont : « Iste
liber fuit de libris bone memorie domini Guidonis de Roya, quondam
archiepiscopi Remensis, et continet in toto 174 folia scripta, in quibus
continetur Expositio optima venerabilis Bede supra (sic) epistolam ad
Romanos et super primam ad Corinthios. Si quis librum istum furatus
fuerit aut aliquid inde abstulerit, anathema sit. Et orate Deum pro
dicto domino Guidonc et pro quotatore Asperomonte » . La signature
de l'archevêque donateur figure en effet au-dessus de ces lignes.
Xlll' siècle. Parchemin. 174 feuillets à 2 col., et deux gardes
blanches A, b, en tête et à la fin. Curieuses initiales, à entrelacs de
couleur; à claire-voie d'or sur fond bleu aux fol. 1 et 92. 435 sur
315 millim. Rel. neuve, veau fauve sur carton , à fermoirs de
cuivre, dont l'un perdu. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 1,
n»17»).
122 (E. 267). Expositio Flori in epistolas S. Pauli, ex libris
S. Augustini.
Fol. 1 . " P[aulus apostolus] , non ah hominibus nequeper hominem, etc.
TOME xxxvin 8
114 MANUSCRITS
Priores sunt cçteri apostoli per Christum... simul ergo in dominico
agro bonuin operemur, ut simul de mercede gaudeamus. Amen » .
{Bedae venerahilis opéra, t. VI, p. 511).
Au dos du volume, et l'occupant tout entier, cette inscription en
grandes capitales, dont plusieurs liées ou inscrites {XII" siècle) :
" Ultima pars deûorationum Bede in epislolis Pauli de libris Augus-
tini n .
VLT15T7A .■ RI : IDFl£RëR i BEDE
IN ; EPus ; PA/u; © ; ne ri s ; a/o\
Au bas du dernier feuillet, l'ex-libris contemporain, en minuscule
rouge : " Liber ecclesiç Sancti Theoderici » .
XII* siècle. Parchemin. 194 feuillets à 2 col. Intéressantes initiales
à fioritures; celle du fol. 1 très remarquable, avec emploi d'or et
d'argent dans les enroulements fleuronnés, en outre des couleurs;
fond bleu travaillé en feuillages. 375 sur 270 millim. Rel. primilive,
vache blanche sur bois. — (Saint-Thierry, n" 45).
125 (B. 62). Claudii, Taurinensis episcopi, libri IV Informationum
litterae et spiritus super Leviticum.
Fol. 1 v". « Praefatiolibrorum Informationum litterae et spiritus super
Leviticum Claudii, [Taurinensis] episcopi. Cogis et compellis, carissime
frater Theodemire abba... — Incipit liber primus Informationum littere
et spiritus. Leviticus liber appellatus eo quod levitarum ministeria...
per gratiam suam non deiciat, sed adsumat, faciente Domino nostro
Jhesu Christo, cui est honor, majestas et gloria, cum Pâtre et Spiritu
sancto per cuncta manet secula seculorum. Amen. Finit; Deo gratias,
amen « » Sur cet auteur, voir Hist. lût., t. IV, p. 223.
Fol. 154. « Haec quia jussisti scribere, non pro eruditione nostra,
sed pro vestra dignatione, presumsi... ad aeternam pertrahant gloriam
et tribulationes mundi dona nobis exactent caelestia » .
On trouve dans ce manuscrit les fragments suivants :
Fol. A. Le Pater^ le Credo^ et un fragment d'Isaie servant de leçon.
— Fol. 1. Autre fragment d'Isaïe, au même usage, suivi de cette
hymne de Prudence, pour les saints Fructueux, Augure et Euloge :
« 0 triplex onor,
0 trilormc culmen,
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 115
Pollens perpetuis
Inciita seclis >.
(Ulysse Chevalier, Ueperlor. hymnolog,, n" 13834).
Fol. B. Fragment (VIII* siècle) d'une vie de saint, suivi de cette
hymne à S. Marcellin, que le Repertorium Injmnologicum ne signale pas :
■ Si mibi linguae
Ccntum sint mille,
Quae ora resonent,
Totas non possint
Canere, Marcelline,
Sancti laudibus
On lit, sur la marge inférieure du fol. 8, cet ex-lihris contem-
porain du manuscrit : « Liher Sancti Remigii » ; de même, sur le
verso du fol. 1, on trouve celui-ci (XI* siècle) : « Liber Sancti Uemigii;
qui ei illum abstulerit, anathema sit » , surchargé de cette mention à
l'encre rouge (Gn du Xll* siècle) : " Liber Sancti Remigii Remensis,
vol. VIII )' . — Au recto, un cotateur du XVIII* siècle, en attri-
buant ce manuscrit au IX" siècle, lui donnait pour cote : « [Annis]
800. 142/2°. F. 30 >> .
VIIIMX* siècle. Parchemin. Beau manuscrit, dont l'eau a malheu-
reusement taché et rongé la marge supérieure, au point d'atteindre
parfois deux lignes du texte. 155 feuillets et les gardes a, b collées
sur les plats. Initiales à entrelacs nattés. 335 sur 253 millim. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Remi, n" 142').
124 (B. 107). Expositio Haimonis super epistolas S. Pauli. —
B. Prosperi liber Epigrammatum de virtutibus et vitiis. — Ejusdem
poema conjugis ad uxorem.
Fol. 1. « Haimo super epistolas Pauli apostoli. Incipit prologus in
epistola ad Romanos. Ab Athenis, civitate Grçcorum, scripsit Aposto-
lus. . . — Incipit argumentum de nomine Pauli apostoli. Epistolç dicuu-
tur supermissç. .. — Incipit Exposicio epistolç ad Romanos. De nomine
apostoli jamsuperiusdictum est... ut etiamdesiderium meum impleatur
veniendi ad vos. Explicit epistola ad Hebreos » . {Haymonis, episcopi Hal-
herstatensis, in divi Pauli epistolas omnes interpretatio . Paris, 1550,in-8°) .
Fol. 203 V". ce Incipit prologus in libro Prosperi epigrama[tum] [sie).
Iste Prosper Aquitanicus fuit, vir eruditissimus omniumque arcium dog-
mate peritus... — Epigrama Prosperi :
116 MAi\'LSGRITS
« Hec Auyustini ex sacris epigramata dictis
Duicisono rellior (sic) componens carminé Prosper
— « De innocencia. Innocencia vera est, etc. Epigrama :
Perfecte bonus est et vere dicitur insons
Crescere non cupiens, perdit adepta tepens » .
{S. Prosperi opéra j Paris, 1711, p. 611).
Fol. 211 v\ « Exortacio Prosperi ad uxorem vel mentem
Age jarn, prçcor, mearum
Cornes inremota rerum
Ut caro non eadena tantum, sed mens quoque nobis
Una sit, atque duos spiritus unus alat.
Explicit epigrama Prosperi 5). (Ibid.^ p. 771).
Au verso du fol. 212, on trouve ce fragment canonique, de la main
du copiste : « De infirme episcopo vel presbitero, utrum cessare debeat
ab officio. Gregorius papa, Vitali, defensori Sardiniç. De hoc quod
scripsisti fratrem et coepiscopum nostrum Januarium... »
A la suite, le Pater en latin. — Le même, en langue grecque ren-
due en caractères romains : « Pater ymon, o en tis uranis, agisas-
thito [sic] to ononoma (sic) su, eltheto i basilia... »
Puis le Credo, en latin. — Le même, en grec, comme ci-dessus :
«Pysteuo is Theon, paiera panton cratera (sic), pytin uranu ce gis... »
Puis cet autre fragment : « Ex concilio Bonefacii pape, qui quartus
a beato Gregorio fuit. Quod liceat monacbis cum sacerdotali officio
ubi ubi ministrare. Sunt nonnulli nullo fulti dogmate... sed eos secu-
larium negociorum edixit extorres fore solummodo » .
Au fol. 2, restes d'un lavage de la signature : « L. Art. d'Anglade » .
— Aux fol. 64 et 192, cet ex-libris inscrit par le copiste lui-même :
u Liber sancti Bartnolomei apostoli et sanctorum confessorum Theode-
rici et Theodulfi )> ; au fol. 212, même mention (m. d.), sauf cette
légère différence : j^ Liber çcclesiç... «
XII® siècle. Parchemin. 212 feuillets à 2 col. Curieuses initiales
de couleur, à fioritures et fleurons. 385 sur 280 millim. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n** 81).
125 (B. 113). Expositio Haimonis super Apocalypsin.
Fol. 1. « Incipit Expositio Haimonis in Apocalypsin. Legimus in
DE LA BIBLIOTIIÈOUK \)K REIMS. |17
ecclesiastica historia beatum Johannem... — Apocaîypsis Jhesu Christi.
Planior esset sensus, si dixissot, adjuncto verbo... ut a gracia inchoaret
et in gracia terminum poneret. Explicit » . {Haijmonis, episcopi Halber-
statensis, commentariorum in Apocalijpsin lib. VU. Paris, 1540, in-S").
Le fol. A, collé sur le plat initial, appartient à un Commentaire de la
Bible; le fol. b provient d'un Missel du XH* siècle; tous deux sans
grand intérêt. — Au bas du fol. 1, on trouve la note (XII* siècle) :
«Liber Sancti Tbeoderici; auferenti sit anathema ». — Signature :
« L. Art. d'Anglade " , en lèle du fol. 2. — Le fol. 289 a été refait au
XII' siècle pour compléter Touvrage, au moment de sa reliure, laquelle
porte au dos ce titre, en capitales liées ou inscrites : • Ilaimo in Apo-
calipsin w .
H I M : r{j i A P c
X* siècle. Parchemin. 289 feuillets à longues lignes, et les gardes
A, B, en têle. Très inléressanles initiales, rouges et vertes, à lêtes de
chien. 252 sur 188 millim. Rel. vache blanche sur bois. — (Saint-
Thierry, n" 125?).
126 (B. 116). Expositio Haimonis super Apocalypsin.
Le même que le précédent.
En haut du fol. 51, on lit ces vers, d'une main contemporaine, qui
s'appliquent à plusieurs passages du Commentaire :
» Albi sessor equi rigidum qui contrahit arcum,
Christus, ut Ecclesie contorqueus spiciila vitae
Dogmata, qui casto conpungit amore lldeles » .
Au verso du même feuillet, on trouve de même :
« . . . . (enlevé au rognage) ....
Verbi in martyribus gladio quod sessor ademit,
Qui tulit et pacem e terris concordia discors > .
De même, sur le fol. 52 :
c . . . {rogné) . . que notantur
Sessor habcns libram crudelis forma tyranni,
Gui datur ia quosdanri merito servire potestas * .
EnGn, en tète du fol. 53 :
" Pallidus hypocrita sessor. . (rogné).
Hanc infernus habet, hiinc pallidus optinet Orcus ;
Hic Simulator abest, iliic simulatio multa est f .
118 MANUSCRITS
Au bas du fol. 1, on lit ces mots (X* siècle) : « Sanctae Mariae
Remensi » , dont la contre-partie existait sur un fol. 1 aujourd'hui dis-
paru; Tex-libris est complet dans cette forme (fol. 104-105, 187-188) :
e Dajuvinus dédit Sanctç Mariç lîemensi » . — Sur le même feuillet,
on trouve aussi cette mention (XVIP siècle) , qui a oublié de tenir compte
des derniers mots de Texplicit du volume que le scribe avait traces en
majuscules : « Ce manuscrit contient cent quatre-vinfjjt et douze feuil-
let[s] et commence par ces mots : Incipit expositiOy etc., et finit par
ceux-ci, au dernier : Paulus epislolas suas ordinavit. Larmoise » . —
Enfin, au dos du fol. 192, on lit (XIV^ siècle) le nom : « Alvidis abba-
tissa n, et, un peu plus bas, ces vers contemporains du manuscrit,
presque illisibles aujourd'hui :
Sed mensura tenax talcm tibi reddet avare » .
X* siècle. Parchemin. 192 feuillets h longues lignes. Tète dessinée
à la plume, dans la marge inférieure du fol. 35. La marge inférieure
du loi. 25 coupée; d'autres coupures existent aux fol. 116, 139, 141,
142, provenant d'une réglure à la pointe maladroitement faile. 210
sur 190 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Ex-libris gravé du
Chapitre: « A, ord. 3, n® 38 »).
127 (B. 114). Expositio Haimonis super Apocalypsin.
Le même que les précédents.
Au verso du fol. 1, on trouve la cote : " 128 b visa » . — Dans la
marge inférieure du fol. 3 et dans celle des fol. 91-92, on lit cet ex-
libris du XII* siècle : « Bone memorie Léo, Kemensis decanus, dédit
Sancte Marie Remensi ^5 . — Sur le fol. 232, on trouve cette note du
cotateur ordinaire : « In isto libro, qui est de antiquis libris ecclesie
Remensis, continetur Expositio Heymonis (sic) supra librum Apocalipsis
beati Johannis apostoli ; quem librum dédit Remensi ecclesie bone me-
morie Léo, quondam decanus istius ecclesie; et in isto libro sunt in
toto 232° folia scripta, computando tamen primum folium qui (sic) poni-
tur pro custodia et qui est de legibus civilibus, nec computatur médium
folium sequens,quia facit cooperturam. Eterat liber iste ante construc-
tionem librarie in archa chori, juxta magnum altare ecclesie. Si quis ali-
quid inde abstulerit, anathema sit. Asperomonte ^ . — Le premier
feuillet d'un Digeste (XIII' siècle) constitue le fol. 233 et sert de garde.
XII» siècle. Parchemin. 233 feuillets i\ 2 col. Les fol. 50-56 mouillés
DE LA BIBLIOTIIKQIJK l)K REIMS. 119
dans la marge supérieure. Curieuse initiale jaune, au fol. 2; plusieuri
lettrines intéressantes ; apr(>s le fol. 138, on a cessé de les tracer.
350 sur 2i0 miilirn, Rel. veau blanc sur bois, le plat final portant à
l'extérieur les armes de Guy de Roye. — (Ex-libris «{rave du Cbapitre :
« B, ord. 4, n"47 »).
128 (B. 115). Explanatio Hainionis super Apocalypsin. — Liber
S. Augustin! de Moribus Ecclesiae catholicae. — Liber S. Fulgentii de
Quatuor quaestionibus et de praedestinatione Dci. — Liber Didinii de
Spiritu sancto. — Isidori liber de Differenliis catholicae fidci.
Fol. 1. " Incipit Explanatio Haymonis in Apocalipsi ». Comme les
précédents.
F'ol. 148. « Ex libro Iletractacionum beati Augustin! episcopi, de
Moribus Ecclesie catholice. Jani autem baptizatus cum Rome essem...
— Incipit liber S. Augustini episcopi de Moribus Ecclesie catholice. In
aliis libris satis opinor egisse nos qucmadmodum Manichcorimi... ut
ad demonstranda precepta vite vestre moresque memorabilesaliquando
veniamus « . (S. Aurelii Augustini opera^ t. I, p. 087).
Fol. 165 v°. " Credimus simplicem naturam diuinilatis esse Deum
nec aliquo sensu catholico... natura autem illa, que una est, in tribus
personis minime sit incarnata n .
Fol. 166. « Incipit prefacio in libro beali Fulgencii episcopi de Qua-
tuor questionibus et de predestinacione Dei, ad Monimum. Gracias ago
Domino, quod de bono thesauro cordis bona proferre non desinis... —
Littere tue, fili karissime Monime, quantum demonstrant delectabilera
tui animi sinceritatem... lectoris renovet studium temperies distincta
librorum n . (S. Fulgentii opéra. Anvers, 1573, p. 63).
Fol. 180. a IncipitliberDidimi de Spiritu sancto. CuminBabilonever-
sarer et purpurate meretricis essem colonus... — Omniaquidem que
divina sunt. .. — Appellatio Spiritus sancli et ea que monstratur ex
ipsa appellatione substantia... et impericiam mensuramque nostri non
ignorare sermonis ». (S. Eusebii Hieronymi opera^ t. IV, p. 494).
Fol. 202. « Ysidorus, de Differenciis chatholice (sic) Cdei.InterDeum
et Dominum ita quidam difûnierunt ut in Dei appellatione... jam super-
biam deprimit metus diabolice ruine atque exemplum humilitatis
Christi. Explicit liber Ysidori episcopi de Differenliis catholice fidei n .
{S. Isidori, Hispalensis episcopi, opéra. Cologne, 1617, p. 185).
Le feuillet de garde a paraît être de provenance italienne et traite
(XIII* siècle) des réserves apostoliques, à propos de l'archidiaconé « de
IJO MANUSCRITS
Ripparia » . Au v° de ce feuillet, on lit : a Tradantur iste littere venerabili
viro magistro Johanni dePennis, canonico Remensi, in Romanacuria » .
— Sur le même feuillet, liste (XIV siècle) des ouvrages contenus dans
le volume. — Sur le fol. 1, cet ex-libris du XIV" siècle : « De con-
ventu Sancti Dyonisii Remensis y^ , accompagné comme à l'ordinaire
d'un signe de reconnaissance bibliographique. — A la fin du traité
d'Haimon, le scribe a mis ces vers :
« Finito libro, sit laus et gloria Gliristo.
Scriptor qui scripsit ciim Ghristo vivere posslt.
Qui me scribcbat Johannes nomen habebat » .
XIV* siècle. Parchemin. 213 feuillets à 2 col. et une garde a, en
tête. 332 sur 247 millini. Fragments d'ais de bois, sans couverture.
— (Saint-Denis).
129 (E. 349). Rhabani Mauri Expositio in libros Regum.
Fol. 1. " Domino reverentissimo et in membris Christi plurimum
venerando atque colendo, patri Hilduino, abbati et sacripalatii archica-
pellano, Hrabanus, exiguus servorum Dei servus, in Domino aeterno
perpetuam optât salutem. Cum venerationem tuam, sancte Pater... —
Incipit liber primus Hrabani Mauri Expositionis in libros Regum. Fuit
vir unus de Ramathaim, Sophim, de monte Efraim et iiomen ejus
Elcana, etc. Dicamus primum de generatione prophetç secundum
historiam.., qui autem nescit et non facit, vapulabit paucis.
DHCJ rPAKYAC. AKHN.
Explicit liber quartus Hrabani Mauri Expositionis in ]ibro[sj Regum » .
[Magneniii Hrabani Mauri opéra . Cologne, 1626, t. IIÏ, p. 45).
Au bas du fol. 1, le donateur, qui paraît être contemporain
du manuscrit, a écrit ces mots : « j, Adam, presbiter atque cano-
nicus, dédit Sanctç Mariç Remensi « . Son chiffre figurait en haut du
même feuillet de celte façon a a /\ a a — Au verso du fol. 156,
on lit la note suivante : « ïstum librum, qui est de antiquis libris ecclesie
et erat in capitulo cum aliis libris antiquis ecclesie, dédit Sancte Marie
Remensi quidam frater atque canonicus noster et presbiter, nomine
DM LA niHLIOTIlKQUK DK RKIMS. 121
Adam ; orale Doniiniini, qiiod Dciis sibi dot requiem eleruam. Et iii isto
libro sunt in toto, absqiie ciistodia, 15G folia scripta, in quibns conti-
Detur Expositio Habani super 4°' libros Keguui, quorum Expositio dis-
tincta est juxla libros partiales. Et luinc librum scripsit Uabanus reue-
rendo in Cbristo Fatri et domino domino Hylduino, abl)ati Sancti
Dyonisii in Francia atque arcbicapellano régis Francie et imperatoris;
similiter et bic Hylduinus fuit abbas et preceptor domini Ilincmari, qui
fuit arcbiepiscopus noster Kemensis. Orate Deum pro dicto fratre nostro
Adam, celhirio (?), et pro Egidio de Asperomoute, qui bunc librum
quotavit ac numeravit et nolavit anno Domini M" CCCG° XII", die
videlicet xii' rnensis maii. Si quis [hune librum abstulerit], anathema
sit » . — Le fol. A est un fragment de sermon latin (XIP siècle) sans
valeur. — Sur le plat initial, l'ancienne cote : « 166 visa « .
X.» siècle. Parchemin. 156 feuillets h longues lignes, et une garde fl,
à la fin, les quinze premiers feuillets porlanl des traces de pourriture
qui atteignent fortement le texte (Col. 4-12). 320 sur 253 millim. Hel.
dos de veau blanc délabié, sur ais de chêne. — (Ex-Iibiis gravé du
Chapitre : « A, ord. 2, n<> 28 «).
150 (E. 348). Expositiunculae Strabonis, discipuli Hhabani Mauri,
in libris Exodi, Levilici, Numerorum et Deuterononiii.
Fol. 3.
K Hune librum exposuit Hrabamis jure sophista.
Strabus et imposuit frivoliis hos tilulos.
— Hujus libri quam subjectam cernis explanatiunculam domnus
Hrabanus, de dictis sanctorum Augustini, Hieronimi, Gregorii, Isidori
et Bedae aliorumque venerandis congregans, suis discipulis auctori-
tate tradidit catholica, quorum ego ultimus Slrabus ipsam quanta
potui brevitate... — Exodus exitus dici potest, quia Greci odum viam,
odiporicum viaticum vocant... ad tabernaculum tuum pervenire con-
cédas, quod beati inhabitant, et te laudabunt in secula seculorum.
Amen ^ .
Fol. 32. « Incipit glosa in Leviticum. Sequentis libri, id est Levitici,
brevissimam annotationem ego Strabus... in tu§ servitio dilectionis
ardescat in seculum. Amen n. (Magnenlii Uhabani Mauri opéra, t. II,
p. 296).
Fol. 50. « Glosa in Numerum. Locutusque est Dominus ad Moysen,
in monle Synay, in tabernaculo foederis... quandoque transire con-
122 MAMUSGUITS
cédas, qui in trinitate et unilate perfecta régnas in saecula. Amen » .
Fol. 64. « Expositiuncula in Deuteronomium incipit. Deuterono-
mium dicitur seconda lex vel innovatio legis... devotionem quam
Christo exhibent salvatori. Deo gratias " .
Au fol. 1, après quelques interprétations de noms de l'Exode, on
trouve plusieurs extraits de lettres de S. Jérôme, qui se continuent au
verso du fol. 74; les unes et les autres contemporaines du manuscrit.
Au fol. 2, cet ex-libris, d'écriture contemporaine : " Dédit Probus
Remcnsis ccclesiae fratribus '^ , qu'on retrouve en une forme moins
correcte : u l'robus dédit fralribus Remensis » , aux fol. 8-0, 20-21,
31-;î2, 42-43, 58-59, 74 v". — D'autre part (fol. 74 V), ou lit ces
vers qui paraissent identifier notre donateur, et peut-être aussi notre
copiste, avec ce lettre Probus, élève de Uaban Maur et moine de Saint-
Alban de Mayence, qu'ont célébré Walafrid Strabou et Loup de Fer-
rièrcs {Acla SS. Bened., IV, ii, 58-63) :
« \^on Maro, Flaccus,
Naso, Lucanns,
Ausoniusve
Talia concimint.
Qiios Probus iste
Logerit iimquam,
Cantibns linjtis
lùsuperaiitur.
Forte poeta
Noniine Prudens
Va Severinus
Excipiuntur.
Vix et Arator.
Ncscio pltires
Latidibiis liiijus
i'Equiperandos >• [sic).
Sur ce même dernier feuillet, on lit la note de d'Aspremont : « Hoc
volumen continet Expositionem Habani super libros Exodi, Levitici,
Numeri et Deuteronomii, et sunt in eo folia 74, et fuit de libris anti-
quis ecclesie ^ . — Enfin, sur le fol. 3, la cote : « b 77 visa n .
X* siècle. Parchemin. 74 feuillets. 230 sur 210 miliim. Roi. dos
de veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 2,
n<'27»).
151 (R. 63). Angelomi Luxoviensis Explanatio super libros Regum.
DE LA BIBLIOTIIKQIII': DK HKIMS. 12:i
Fol. 1. u Iiicipit prcfalio Angeloini siiper libros Hegiini. I<{itur cum
a quainpiuribiis fratribus...
— Si mai is, Icclor, tipicos dinoscere sensiis
Qiio trnot, irifjredore, floridiis iste lihor ;
Bis rplinct bina en sucrata volumina Befpim.
(Jiic ()aluerc Patres, ore caiiente soplio,
Hune sliidiiit calamiis nostor conjiingero fretiis,
Va v(diiit tandem texero nostra marins
Sis niemor anrJoris, versus curn lejjcris istos ;
A.\(;k Dons i.oMr, die, miserere tni.
— Incipit Angelomi lîixplanatio super libros Uegum. Vijjinli et duas
esse lilleras apud Hebreos... — Fuit vir unus de Ramathain, Sopliim,
de monte Effraim^ et nomen ejus Helc/iana, etc. Quia eniin in prolego-
mena... omnes thesauri sapiencie et sciencie absconditi. Amen v.
{Max. Bibl. Patrum, t. XV, p. 306). Édité à Cologne, dès 1530.
En haut du fol. 2, la signature : « L. Art. d'Anglade -^ .
XIÏ* siècle. Parchemin. 137 feiiillels à 2 col. Initiales de couleur, à
fioritures. 320 sur 248 millim. Ilel. veau lauvc sur rarlon. — (Saint-
Thierry, n''83).
152 (E. 354). Expositio Remigii super Psalterium, juxta cxplana-
tionem Cassiodori.
Fol. 1. a Expositio domni Hemigii super Psalterium. Prophetia est
inspiraciodivina,eventus rerum autperfacta, autper dicta, aut etiam per
somnia, immobili veritate designans; per facta, sicut archam legimus
enatasse in fluctibus... — Beatus vir. Psalmus istc non habet titulum,
sed ipse est loco tituli aliorum, quamvis mnlti existiment unum esse
psalmum hune et illum qui sequitur, quia hic a beatitudine incipit, et
ille in beatitudinem finitur. Quidam auteni V libros Psalmoruni esse
volunt... congruum ordineni servavit, dicens se prius esse humiliatum,
postea liberatum r> . (Psaume CXIV : Dilexi quoniam).
Les gardes de ce beau manuscrit ont une importance tout à fait excep-
tionnelle. L'intérieur du plat initial est formé de deux morceaux, a, b,
d'un rouleau des morts des XIP-XIII* siècles, où se sont inscrits les mo-
nastères de Moutier-la-Celle, Saint-Sauveur de Nevers, Frères Mineurs
de Provins, Saint-Ayoul de Provins, \otre-Dame-de-Champ-lîenoît et
Notre-Dame-du-Mont près Provins. — La garde c, rarissime frag-
ment d'un géomètre latin, porte en onciales (VIP siècle) ce texte :
124 MANUSCRITS
i^PROVlNCIA LVCANIA
HaEC SUNT THSTIMONIA VEL EXPOSITIO II \KS IN PROVINCIA LUCA-
NIA, SIMILI II MENSURA UT PICINENSIS AGER, Et||sIGNIS SUR-
SEQUENTIRUS DEMO NST R AT U R || PRAE F E G TUR AE ITER POPULO
D E R E TU R ».
Suit une série de figures géométriques, peintes grossièrement, appe-
lées " Cardo, — ebes, — arcacfinium, — lacus, — epotenosa, —
subdibal, — calafiones, — scpulturam finalom, — séria, — monu-
mentum » . Voir une note de M. Louis Demaison, dans le liuUelm his-
torique du Comité des travaux historiques et scientifiques , 1888, p. 19.
Un blanc laissé libre, au fol. 184, a permis à un lecteur du XUI* siè-
cle d'inscrire ces aphorismes :
t Nobile vincendi genus est paciciicia; vincit
Qui patitur; si vis viiicere, disce pati » .
— « V^ir bene vestifns pro veslibiis csso perilus
Greditur a mille, quamvis ydiola sit ille.
Si careat veste, nec sit vestitus honesle,
Nullius est taudis, quamvis sciât omne (juod audit » .
Voir Hauréau, Notices et extraits, t. 1, p. 237.
— « Vexaot me triplici certamine t^es iiiimici :
Hoslis antiquus, caro lubrica, frater inicpius i .
— » Nummus adoratur; sine nummo niillus arnatiir;
Copia nummorum trabit ad se corda viroruni > .
— » Thcsauri corda trabuntur pliirima corda » .
Puis cette énigme (m. d.) :
t Est animal parvnm, (piod ntuiquam pascit in arvum ;
Si cunvcrtatur, jam qiiadriipcîs inde ligatur » .
Enfin la garde d, collée à l'intérieur du plat final, nous a conservé
{\\* siècle) :
V. Une formule pour apaiser la tempête : « Ad tonitruum sedandum.
Dices ista verba, cum signo crucis : Timor et tremor venerunt super me
et contexerunt me ténèbre. Misericordiatua, Domine, super nos veniat,
cum antiphona : Sedit angélus ad sepulchrum Domini, etc., et evange-
lium : In principio erat Verhum, usqiic ad finem, Kyrie eleyso7i, Christe
eîeysoriy Kyrie eleison. Hec omnia cum Pater noster dices tribus vicibus
bi: LA liiDLIOTli I^Q L li DE UKIMS. 125
et cum signo cnicis, et Benedicitc, omnia opéra Domini, Domino, et reli-
quum; sicque cessabit tempost.is per voluntatem I)ei. Amen » .
2°. Une formule pour la guérison du cancer : « Ad cancrum occiden-
dum. Sume calcem, atramentum, saponem marciscum, stercus caprç,
çquo pondère, et cum aceto distempera, et, pastello ex hoc facto, super
tegulam et carbones exsicca ut pulvorem, ut pulvorem facias delicatis-
simum; et ex ipso mitte in foramine cancri sepius, et, Deo juvante,
sauabitur citissime. Amen » .
3°. Une formule pour arrêter les voleurs : « Ad latrones inveniendos.
Abraham ligavit, Isaac retinuit, Jacob ad domum reduxit. Hçc omnia
superiora et inferiora singillatim scribes in duobus membranis, mittens
unum super... -^ Les deux dernières lignes, trop grattées, ne peuvent
être lues. A côté d'elles, on trouve deux rotas concentriques portant des
mots cabalistiques déjà rencontrés en tête du fol. 1 (IX" siècle) du
manuscrit n" 74. La plus grande :
« Sator • arepo • tenet • opéra • rotas • »
l'autre :
» Rotas • opéra • tenet • arepo " sator i
On trouve, au fol. I , cet ex-libris contemporain du manuscrit : « Liber
Sancti Remigii ; qui ei abstulerit anatçma sit r> , surmonté de la note
ordinaire (Xlll* siècle), à l'encre rouge : « Liber Sancti Kemigii
Remensis, vol. XXV » , que Ton retrouve encore en tête du fol. 96. —
Une note, plus intéressante encore, malheureusement bien ambiguë,
figure au bas des fol. 1-2 ; elle est contemporaine du volume : « Liber
Sancti Remigii, studio Gifardi » .
\\\o j[er feuillel)-!^'' (dernier feuillel)-fin du X' siècle. Parchemin.
184 feuillets et les gardes a-d, les 3 premières erilêle; les 2 pre-
mières et la dernière collées. Ecrit de plusieurs mains, d'ailleurs con-
temporaines, ce manuscrit offre plusieurs lettrines curieuses à étu-
dier, bien que de petite dimension. A deux colonnes. 31G sur 2G6 millim.
Rel. veau brun sur bois, avec dos de veau fauve, mauvais état. —
(Saint-Remi, n« 122).
155 (B. 64). Liber Psalmorum, cum expositione cujusdam, juxta
explanationem Cassiodori.
Fol. 1 v°. a Incipit praefatio super Psalmos. Prophetia est inspiratio
divina, que eventus rerum, aut per facta, aut per dicta, aut etiam per
somnia, immobili veritateprenunciat... sicut scriptum est in libro Psal-
126 MANUSCRITS
morum. Explicit. — Beatus vir qui non abiit, etc. Psalmus iste non
habet titiiluin, sedipsecst loco tituli aliorum, quamvis muUi exislirnaent
unum esse psalinum liunc et illum qui sequitur, quia hic a beatitudine
incipit et ille io beatitudinem flnit. Afflatus namque Spiritu sanclo
rex polentissimus... " — Après le cantique de Moïse : ^ Awllle, caeli,
quae loquor... », on trouve le Te Deum (fol. 231 v''), le cantique des
Trois enfants (fol. 233), la prophétie de Zacharie (fol. 234), le Magni-
ficat (fol. 235), le Nunc dimittis (fol. 235 v*»), le Gloria in excelsis [ibid.),
le Pater noster (fol. 236), le Symbole des Apôtres (fol. 236 v°), la
« Fides catholica Athanasii episcopi : Quicumque vult salvus esse... n
(fol. 237), terminant sur ces mots : « ...quam nisi quisque fideliter
lîrmiterque crediderit, salvus esse non poterit » . — Fin de la glose :
" ...et in quantum licuit emendaverunt » . L'étroitesse de la colonne
centrale servant de support au texte, la similitude et la simultanéité de
la réglure des colonnes latérales qui ont reçu la glose, suffiraient à
rejeter une opinion qui fixe le texte au Vil" siècle et la glose au X% si
récriture de l'un et de l'autre n'attribuait à cette dernière époque la
double opération du copiste. Ce manuscrit n'en demeure pas moins
l'un des plus beaux de la Bibliothèque de Reims.
Le recto du fol. 1 a été utilisé, au XII* siècle, à la copie d'un frag-
ment d'Antiphonaire sans note, comprenant les hymnes du dimanclie
et des fériés : « Lucis creator optime " , — « Immense celi con-
ditor « , etc., jusques et y compris la division : ^ Te cordis una con-
cinent » (Chevalier, Repert. hymnolog.^ n° 4426), et l'hymne : " 0 lux,
beata Trinitas ». — A la suite, la bulle de Pascal II (Latran, I"'
novembre) à 0... et autres, archidiacres et chanoines de l'église de
Chàlons, les engageant à accepter l'évêque que l'archevêque de Heims
veut mettre à la place de Hugues, que l'âge empêche de continuer
ses fonctions. Dom Martène, qui avait connu cette lettre, croyait
qu'elle avait été perdue depuis.
En haut du fol. 2, prières qu'on doit réciter avant le Psautier :
« Suscipere digneris... », et après : " Clementissime Pater... »
Au bas des folios 2-3, 35-36, on trouve cette mention du X" siècle :
Cl Adalbero, béate recordationis autistes, dédit Beatç Mariae Kemensis
çcclesiç n ; — a Adalbero, sanctç memoriae archipraesul, dédit Béate
Mariae Remensis çcclesiç ». — De même, au fol. 139, cette autre assez
singulière : <j- Est liber hic sanctç quç semper virgo Mariç » . —
Notons encore, en tête du fol. 2, ces mots : « 17. Rabillon rev[isit] » .
I)K LA IHIH.IOTHÈQlIl!: l)K UKIMS. 127
Fol. 14. Tout pclit fragment de l'iiymne : " Honiigiiis presul... « ,
notée en iieumes de Tépoque.
X" siècle. Parcliemin. 230 feuillets à 3 col., plus 49 bis (fra<{-
riienl),20l bis, 2ii bis, et deux gardes a, h blanches, à la fin. 322 sur
270 inillini. Superbe initiale verte, rouge et jaune, à entrelacs et fleu-
rons, au fol. 2; beaucoup d'autres intéressantes; 1res cuiieuses let-
trines, dont plusieurs contiennent dans la panse les lettres composant
le mot initial. Dessins bizarres pour remplir les fins des lignes de
titre. Rel. moderne, veau violet à fermoirs. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « A, ord. 1, n" 1 »).
154 (H. 74). Cujusdam commentarius super Psalmos. — Alius
comnientarius, ex quibusdain Patribus. — Collectio aliquot canonum.
Fol. 1. u Inscribitur, ut fertur, apud Hebreos liber ymnorum; con-
venicnter eliam inscribitur soliloquiorum... honiines visitaret, non enim
est visitare divinitatis. Explicit » . L'ouvrage finit sur le cantique de
Zacharie : « Benedictus Dominus Deus Israël » .
Fol. 48. « Augustin! . Beatus vir qui non abiit, etc. Sic qui uxori
consensit a serpente deceptç... ego in Domino gaudebo, inquit » .
Fol. 120. Recueil canonique, dont le commencement manque : " Ex
concilio Toletano V, cap. xxv. Ignorantia, mater cunctorum errorum,
maxime in sacerdotibusDei vitanda est, qui docendi officium inpopulis
susceperunt; sacerdotes enim... » — A citer une lettre de Burcard,
évêque de VVorms, à Gautier, évêque de Spire, lui recommandant le
prêtre Ecmanqui se présentera à lui muni d'un certificat de prêtrise, dont
voici les premiers et les derniers mots : a In nomine Patris. II. et Filii
.Y. et Spiritus sancti. A.[I1]., IValterio, Spirensi episcopo, ego Hurcar-
dus, sanctç II armaciensis çcclesiç devotus gregis Christi famulus...
Hanc ergo epistolam grecis li[t]teris hinc inde munire decrevimus et
anullo çcclesiç nostrç firmare censuimus. Fraternitatem vestram Chris-
tus nobis incoUumen conservet. II. Y. A. II. R. P. V. W. X. AMHM.
Data Wormatie, id[ibus] martii anno dominicç incarnationis MXll,
indictione Xr^ . — Fol. 128. Autre fragment : et ... necessarium duxi-
mus instituere, ut ubi temporis vel loci sive cleri copia suffragatur,
habeat quisquis ille canens Deo atque sacrificans post se vicini sola-
minis adjutorem... n Extrait de canons de conciles (plusieurs de
Keims), de Décrétales et de lettres de papes, de citations des saints
Pères Augustin, Isidore, Grégoire et Cyprien, de capitulaires de Char-
lemagne, etc., relatifs surtout à la conduite des prêtres. Il se termine
128 MAMSCIUTS
sur cette question de S. Augustin, répondue par S. Grégoire : « De
presbitcris quibus solet dormiendo sepe semen effluere. Si post illusio-
nem qu§ [pcr] somnum solet accidere, vel corpus Domini quilibet acci-
perevalcat, vel, si sacerdos sit, sacra mysteria celebrare. Uesponsio Gre-
gorii, de illusionibus. Et quidem hune {sic) testamentum veteris legis...
itaque est horno, ut ita dixerim, captivus et liber, liber ex justicia,
captivus ex delectacione quam portât invitus » . On rencontre cette
question dans le Pénitentiel d'Halitgaire, liv. V, chap. xvii [Max.
Bibl. Patrum, t. XIV, p. 924).
Enfin, on y a joint (fol. 135) ces lignes relatives aux clercs ordonnés
par Ebbon : « Hincmarus, archiepiscopus Uemorum, suis accusatori-
bus dixit : Que est peticio vestra..., et tune ipsi fratres, libellum
conscribentes, porrexerunt Hincinaro episcopo, qui tune una cum
Wenelone, Sennensi (sic) archiepiscopo, et Amalrico, Turonensi eque
archiepiscopo, sub presencia gloriosi régis Karoli presidebat synodo r> .
Le verso du fol. 105 a été utilisé par une main contemporaine, pour
la production d'une figure géométrique, sorte de rota divisée en sec-
teurs par quatre voies placées en diagonale et aboutissant à un cadre
carré extérieur. Le mot « vox » est au centre; les quatre artères et les
segments qui les relient ont reçu les inscriptions suivantes :
« Articulata litterata, arma virumque cano ;
Inarticulata inlitterata, strepitus boumque mugitus;
lûlitterata articulata, sibilus, planctus;
Litterata inarticulata, coax cras, voces ranarum et avium » .
Fol. 135 v°. Une main du XII* siècle nous donne ces indications
pour la construction du cadran solaire : a Scias quantum sol débet ascen-
dere in ipsa die qua volueris horas probare, et ipsam ascensionem vel
altitudinem solis, a primo gradu ortus solis usque ad ultimum, partire
per VI partes, ipsasque partes signa, et dum sol pervenerit ad ipsa
signa in halbidada, scies sic horas certas usque ad VI""; et, post VI'*"",
returna descendendo usque ad occasum ; sed tu, lector, si diligenter
animadvertere quçris, tu ipse per predictam vaztolcoram, id est speram
plenam, diversa poteris fabricare horologia « .
Enfin, en haut du fol. 1, on lit l'invocation du scribe commençant
sa tâche : « Sancti Spiritus assit nobis gratia » , et plus bas, Tex-libris
(XII* siècle) : « Liber ecclesiç Sancti Theoderici ; auferentisit anathema » .
Fin du XI* siècle. Parchemin. 135 feuillets à longues lignes, 175 sur
117 millim. Dessins au crayon (XVI" siècle) représentant (fol. 119)
DE LA blBLlOTHKQUE DE REIMS. 129
des cavaliers armés do la lance. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry» n° 19).
I5i> (H. 111). Liber Apocalypsis, cum glossis interlincaribus.
FoL 1. « Apocalipsis Jhesu Christi (jnam dedil illi r)eus...etiam
venio cito. Amen. Veni, Domine Jhesu. firatia Domini nostri Jhesu
Christi cum omnibus vobis. Amen » .
A la suite du texte (fol. 50 V), on trouve une série de fragments
qu'on pourrait prendre pour des jeux d'esprit de la scolastique, si on
ne les trouvait presque intégralement dans les Proverbes de Salomon
(chap. x\x, versets 15-19, 21-32).
Puis ces mots : « Hec erat scriptura quam vidit Baltasar, filius Nabu-
gonosor, régis Babilonie, in pariete, articulis quibusdam scribere :
Mane^ Tec/iel, Phares, et hec interprelatio sermonis : Mane, id est
numeravit Deus regnum tuum, minoravit et complevit illud ; Techel,
appensum est in statera et inventum est minus habens; Phares^ divisum
est regnum tuum et datum est Médis et Persis » .
Puis ces prières : « Oralio ad sanctam Mariam, [ad vitandas inferni
flammasl. Singularis meriti sola sine exemplo mater et virgo, Maria... »
— Alia oratio, pro corporis castitate amissa. « Sancta Maria, genitrix
Domini nostri Jhesu Christi, semper virgo gloriosa... » — Alia oratio.
«0 genitrix Maria, piissima Domina mea... i) Inachevée.
Sur le verso d'un feuillet de garde qui fait face à la première page
de l'Apocalypse, on lit ces mots, d'une main contemporaine : « Hic
liber hçc facta qu§ sunt et in orbe peracta, et modo quç subsunt et
mundi fine supersunt, pandit; si quis habet aures et discere gaudet » .
— En tête du fol. 2, malgré un lavage, on aperçoit encore les traces
de la signature : « L. Art. d'Anglade » .
XI' siècle. Parchemin. 52 feuillets à longues lignes, et un débris
de garde A en tête. 176 sur 122 millim. Rel. veau fauve sur carlon.
— (Saint-Thierry, n° 18).
150 (E. 306). Roberti de Tombelaine Explanatio in Canticum
canticorum.
Fol. 1. u Incipit prologus beati Gregorii papae super Cantica canti-
corum. Postquam a paradysi gaudiis... et resurgenti in immortali-
tatem nos ipsos et spiritum et corpus debemus, qui vivit et régnât
cum Deo Pâtre in unitate Spiritus sancti Deus per infinita secula secu-
TOME XXXVUI 9
130 MANUSCRITS
lorum. Amen " . Publié dans S. Gregorii magni opéra, t. III, 2' part.,
p. 397, cet opuscule a été revendiqué pour l'abbé de Saint-Vigor,
par Hauréau, dans ses Xotices et extraits, t. V, p. lG-19.
Divers ex-libris, notamment ceux-ci du XII® siècle (fol. 1) : « Liber
Sancti Tbeoderici; toUenti malediclio, servanti beucdiclio »; (fol 40)
« Liber çcclesiç Sancti Tbeoderici; auferenti sit anatbema ». — Un
cotateur du XVIIh siècle a écrit, sur le fol. 1, ces mots : « Codex abba-
tiae Sancti Tbeoderici, constans foliis 40; incipit, folio verso, ab bis
verbis : Incipit prologus; desinit bis verbis, folio recto : saecula saecu-
lorum " . — La signature « L. Art. d'Anglade » ligure en tête du
fol. 2.
Xll* siècle. Parchemin. 40 feuillets, plus 31 bis et deux gardes
blanches a, r, en lêle et à la fin. 216 sur 127 millim.Rel. veau fauve
sur carton. — (Sairil-Thierry, n" 56).
157 (B. 105). Commentarius Gilberti de Sancto Amando in Epi-
stolas S. Pauli, cum littera et argumentis.
Fol. 1. " Sicut prophète post legem,sic et apostoli post evangelium
... — More scribentium epistolas premittit salutationem... in baptismo
sanctificatos; de Ylhalia, bine intelligitur a Koma scripsisse. Gratia sit
cum omnibus vobis. Amen ^ . (Mignc, Patr. lat., t. CL, col. 429).
Aux fol. 1 et 89, on trouve la note ordinaire (XIII'' siècle), à l'encre
rouge, des livres de Saint-llemi : ce Liber Sancti Remigii Remensis,
vol. VIIxx et X » . — Une main du XVII" siècle a ajouté au crayon rouge
le titre inexact : " Petrus Lombardus " . — Au bas du fol. 199, autre
ex-libris, contemporain du volume, gratté complètement plus tard, par
«ne main peut-être criminelle : « Liber Sancti Remigii; qui ei abstu-
lerit hanatema (sic) sit » .
Fin du Xlh siècle. Parchemin. 199 feuillets à 2 col. 335 sur
235 niillim. Initiales splendides pour le dessin et la vivacité du coloris;
entrelacs fleuronnés, monstres, etc., or et couleurs; des morceaux
de soie rose de l'époque préservent encore celles des fol. 123 et
154. Rel. vache blanche, à dos de veau fauve, sur bois. — (Saint-
Remi, n" 340).
138 (B. 95). Commentarius Gilberti de Sancto Amando in Epi-
stolas S. Pauli, cum littera et argumentis.
Fol. 1. Tabula.
Fol. 2. « Incipit prologus in epistolis beati Pauli apostoli. Primum
Dli LA BIBLIOTHLQL'E DE KKIMS. 131
qut^M'itiir quaro post Kian^jelia qiiç supplcrncnturn le;|is siint... — Item,
alia prefalio. Homaiii qui ex Judcis <jeiilil)iisqiic crcdicleriiiit... —
Versus cujusdani de saiiclo l^iulo apostolo :
I Jamdii(liini Sanliis procorum prçcopla seculiis,
Gum Domino p.itrias vellet [)ropouere lejjes
Sanct»; tiios, Damasus. voliii moiistrare triuiiiphos.
Paiiper in angusto rejjjiat habeudo Deuni » . (27 vers).
Fol. 3. KpUres de S. Paul.
Fol. 28. (ilose : « Sicut prophetç post legein... n Conune le pré-
cédent.
Au fol. 3, on trouve cette note (XVII* siècle) du bibliothécaire de
Saint-Thierry : u Textus cpistolarum sancti Pauli. Post omnes epistolas
coinmentarius ponitur qui videtur esse glosa ordinaria, vel fallor » . —
Au bas du fol. 131 v% Tex-libris contemporain : a Liber ecclesiae
Sancti Theoderici ^ , auquel on a ajouté (XIIP siècle) : « Auferens sit
anatema; fiât, fiât excommunicatus ri .
Fin du XIP siècle. Parchemin. 131 feuillels à 2 col., plus un
26 bis; les l'oL 30-43 interposés maladroitement après le fol. 59.
Initiales à entrelacs et fioritures, de couleurs. 358 sur 242 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 15).
159 (E. 355). Hugonis de Sancto Victore tractatus super Eccle-
siasten. — H. Athanasii sermo demiraculoimaginis Cbristi. — Senecae
liber ad Callionem, de Uemediis fortuitorum bonorum.
Fol. 2. « Quç de libro Salomonis, qui Ecclesiasles dicitur, nuper
vobis... — Ferba Ecclesiasles j filii David, régis Iherusalem. Titulus est
libri iste in quo breviler et qualitas exprimitur... et utrurn hçc ipsa
aliis post se profutura sint ignorant » . Le scribe ajoute ces mots :
u Quantum inveni de bac expositione scripsi ; cetera requirc, quia
moralis expositio omnibus placet » . (Hugonis de Saiiclo Victore opéra.
Venise, 1588, t. I, p. 39).
Fol. 135 v°. « Incipit sermo sancti Athanasii, Alexandrini episcopi,
de mirabilibus quç fecit imago Domini nostri Jliesu Cbristi, moderrio
tempore, in Biritho civitate. Elevate oculos sensus vestri, univers!
sanctç chrislianç religionis fratres et patres... decrevit sancla Homana
el Anthiocensis ccclesia die quinto iduum novembrium sollempnitatem
agi in quo hçc facta sunt, ad laudem Domini nostri Jhesu Cbristi qui
vivit et régnât cum Deo Pâtre, etc. n {S. P. N. Athanasii opéra.
132 MANUSCRITS
Paris, 1698, t. II, p. 343, et Surius, De vitis sanctorum. Cologne,
1618, t. XII, p. 234).
Fol. 139 XI*. Une autre main, de la même époque, a utilisé les deux
derniers feuillets : « Incipit liber Senece de Remediis fortuitorum
bonorum, ad Callionem. Licet cunctorum poetanim carmina gremium
vestrum seniper illustrent... felix est non qui aliis videtur, sed quisibi;
vides autem qua in domo sit ista félicitas. Explicit liber Senece ad Cal-
lionem )^ . Imprimé pour la première fois en 1470, à Cologne, par Ulrich
Zell. 11 est aujourd'hui prouvé que Sénèque n'en est pas l'auteur.
Voir Hauréau, Notices el extraits, t. II, p. 202.
Au verso du fol. 1, cet ex-libris (XII* siècle), à l'encre rouge : « In
Domine Domini nostri Jhesu Christi, continetur in hoc volumine Expo-
sitio magistri Hugonis Parisiacensis in Ecclesiasten, et quidam sermo
de miraculis quefecit imago Domini. Liber ecclesie Sancti Theoderici;
qui abstulerit reus erit » . — En haut du fol. 3, la signature : « L. Art.
d'Anglade » .
XII* siècle. Parchemin. 141 feuillets à longues lignes; la marge
inférieure du dernier coupée. Initiales de couleur, à fioritures. 272
sur 170 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n^Ol).
140 (E. 318). Gregorialis, seu excerpta Alulfi monachi ex dictis
S. Gregorii super libros veteris et novi Testamenti; pars prima, usque
ad Ecclesiasticum inclusive.
Fol. 1 v**. « Gregorii pap§, quia collectus liber iste constat de libris.
titulatur Gregorialis. Incipit prima pars Gregorialis. Prologus sequentis
operis incipit. Post restaurationem cenobii Sancti Martini Tornaceosis,
que facta est anno millesimo nonagesimo secundo dominicç incarna-
tionis, cum ego frater Alulfus, ejusdem loci monachus, bealissimi
atque apostolici Gregorii dicta sepius lectione percurrerem... — Inci-
piunt Exceptiones ex opusculis beati Gregorii pap§ super quibusdam
verbis libri Genesis. In principio fecit Deus celum et terram. Moralium
libroIPetin omelia super Ihezechiele V' secundç partis. Creator cçli et
terrç, Deus omnipotens, simplex et unus operatur omnia... nec per
superbiam dispositioni conditoris contradicant, qui vivit et régnât per
infinita seculorum secula. Amen jj .
Fol. 3v\ Genèse. — Fol. 40 v\ Exode. — Fol. 65 \\ Lévitique.
— Fol. 74. Nombres. — Fol. 84. Deutéronome. — Fol. 93 v°. Juges.
— Fol. 98. Rois. — Fol. 127 v». Proverbes. —Fol. 149. Ecclésiaste.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 138
— Fol. 159. Cantique. — Fol. 177. Sagesse. — Fol. 184. Ecclésias-
tique. Voyez Hist. litt., t. XII, p. 244, et Migne, Patr, lat., t. LXXIX,
col. 677, 1137.
Fol. 201. « Incipit descriptio inventionis corporis beatissimi 0">n-
tini, martiiis. Deposituni quod annis ferme quinquaginta quinque in
fluminis fundo latuerat occultatum... et in allero libello perplura
scripta sunt, optata sepissiine potiuntur salute, prestante Domino nostro
Jhesu Christo, cui est lionor et gloria, laus et gratiarum actio pcr infi-
nita secula seculorum. Amen ». Voyez Acta SS., octobre, t. XIII,
p. 799.
En tête des fol. 1 et 41, on lit la note (XIII" siècle), à l'encre rouge :
<j Liber Sancti Uemigii Remensis, vol. VI"^ et XIX ». — Le scribe
avait placé en tête du volume l'invocation : « Sancti Spiritus assit
nobis gratia » .
Fin du XII<» siècle. Parchemin. 202 feuillets à 2 col. Initiales
rouges, à fioritures. 352 sur 245 millim. Rel. veau blanc sur bois, à
dos de veau fauve. — (Saint-Uemi, n"» 125).
141 (E. 319). Alulfi monaclii Exceptiones ex opusculis B. Gregorii
super novum Testamentum.
Fol. 1. « Incipit liber Exceptionum ex opusculis beati Gregorii pape
super novum Testamentum. De quatuor evangelistis et de Domino sal-
vatore et de omnibus electis per quatuor animalia designatis in leze-
chielis (sîc), omelia secunda et tercia et quarta. Per sancta quatuor ani-
malia qu§ lezechieli prophetç ostenduntur in visione... " — Matheus.
« Omninotens Deus, occulto consilio... « — Fol. 20 v". Marcus.
u Fuit Johannes in deserto baptizans. .. " — Fol. 31 . Lucas. « Fuit in
diebus Herodis, régis Judçç, sacerdos quidam... » — Fol. 48 v°.
Johanues. « In principio crat Verbutn... mors illi ultra non domi-
nabitur, qui cum Deo Pâtre, etc. n {S. Gregorii magni opera^ t. IV,
p. 587).
Fol. 61. « Incipiunt Exceptiones de Actibus Apostolorum, de fîde et
veritate resurrectionis atque ascensionis dominice. Primuni quidem
sermonem feci de omnibus, o Théophile... et in suis membris futuram
promisit qui vivit, etc. » [ïbid., p. 759).
Fol. 70 v°. " Incipit prologus subsequentis operis super Epistolas
beati Pauli apostoli, exceptus de libris beati Gregorii pape, in Mora-
lium libro XXX^V" et in omelia V' secunde partis super lezechielem.
134 MANUSCRITS
Paulus apostolus, quamvis epistolas quindecim scripserit, sancta tanien
Ecclesia non amplius quam qualuordecirn lecipit... liée date profe-
rendo non recte faciamus " . (Ihid., p. 787).
Fol. 110. Epistolae canonicae. « Incipiunt Exceptiones de epistola
beati Jacobi apostoli, de divina natura que sibi inhérentes reddit immu-
tabiles, Moralium libre XII°. Omne dalum optimum et omne donum
perfectum... de suis diviciis solaciantur » . (Ibid., p. 907). Il n'y a pas
de lacune dans la dernière épîtrc, mais les deux chapitres en ont été
interposés, ce qui justifie cet explicit inusité.
Fol. 117. « Incipiunt Exceptiones ex opusculis beati Gregorii pape
de libro Apocalipsis sancti Johannis, apostoli et euvangeliste. Quod per
septenarium numerum universalis Ecclesia designatur. Apocalipsis
Jhesu Christi quam dédit... ad fortitudinis sue gloriam perduxit in
qua vivit et régnât, etc. » {Ibid., p. 929).
L'ouvrage est faussement attribué, dans cette note du fol. 1 :
« Exceptiones beali Gregorii pape super 1111°'^ Evangelistas et super Epi-
stolas Apostolorum » . Le titre du dos (XVIII* siècle) : « Gregorius, in
novum Testamentum » n'est pas plus exact. Au fol. 1, une main du
XVIll^ siècle, celle-là même qui a donné des numéros à tous les manu-
scrits de Saint-Thierry, quand on les fit relier, a marqué : « 57. Ex
libris Sancti Theoderici » .
XIl« siècle. Parchemin. 127 feuillets à 2 col. 380 sur 270 millim.
Remarquables initiales, à rinceaux fleuronnés et animaux fantasli(jues,
aux fol. 1, 2, 3; d'autres, très intéressantes, de couleur. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 57).
142 (E. 225). Commentarius in Cantica canticorum e scriptis
S. Ambrosii a Guillelmo, abbate Sancti Theoderici, postea mona-
cho Signiacensi, collectus. — Alia excerpta ex scriptis S. Grego-
rii, de eodem libro. — Johannis presbyteri liber de Ritu et moribus
Indorum.
Fol. 1 v". « Incipiunt Cantica canticorum, excerpta de libris beati
Ambrosii. Prologus. De apologia David, Osculelur me osculo oris sut.
Non hic fçditatis incentiva, sed castilatis cçlebrantur mysteria. .. —
Incipit textus, super Beati immaculatL Ante vita quam doctrina que-
renda est. Vita enim bona... sed ille magis bis qui utitur servare se
débet et custodire « . {Divi Ambrosii opéra, t. I, p. 1545).
Fol. 61. Cantica canticorum.
DK LA BIBLIOTHi^:0lJl': l)K REIMS. 135
« Osculetur me osculo oris
siii, quia nielioia sunt ubera tua
vino, fraglantia {sic) ungentis (sic)
optiniis.
Oleum effusum nomen tuum,
ideo adolescentulç dilexerunt te.
u Osculetur me ab osculis oris
sui, quia bona ubera tua super
vinum, et odor ungentorum luo-
rum super omnia aromata.
llngcntum exinanitum nomen
tuum, propterea adolescentulç di-
lexerunt te.
Fuge, dilecte mi, et assimilare
capreç binnuloque cervorum super
montes aromatum » .
« Fuge, frater meus, et similis
esto tu capreolo aut binnulo cervo-
rum super montes aromatum » .
Fol. G7. « FiXcerpta ex libris beati Gregorii super Cantica canti-
corum. Osculetur me osculis on's sut. Potest per os Dei unigenitus Filius
designari... non autem eum deserit desiderium nostrum ipse qui dédit,
Jhesus Christus, Dominus noster, qui vivit et régnât, etc. »
Fol. 85 v". « Johannes presbiter, dominus dominantium. Sep-
tem reges sunt ei tributarii. Devotus christianns est, et ubicunque
potest pauperes christianos adjuvat et défendit. In voto habet sepul-
crum Domini visitare. In tribus Indiis dominatur... et sic nos exor-
cisscmus virtutes nostras ad invicem, donec majora interve[ ] " .
La suite manque. Voir Hain, Bep. hibliogr.y t. III, n°» 9428-
9429.
On lit, au fol. 1, ces mots (XII* siècle) : « Liber çcclesiç SanctiTheo-
derici » . Cet ex-libris, reproduit au fol. 85 v°, y est accompagné de
ces mots : ^ Auferenti sit anathema « . — Sur le fol. 2, la signature :
" L. Art. d'Anglade » .
XII* siècle. Parchemin. 86 feiiillels ;\ 2 col. 2i5 sur 158 millim,
Rel. veau fauve sur carlon. — (Sainl-Thierry, n" 24) .
145 (E. 360). Sancti Bernardi abbatis sermones LXXXVI super
Cantica canticorum.
Fol. 1. Index capitulorum. — u Incipit tractatus primus abbatis
Clarevallis in Canticis canticorum. Vobis, fratres, alia quam aliis de
seculo aut certe aliter dicenda sunt... item ad omnes electos, ut filii,
inquit, lucis, ambulate ». (S. Bernardi opéra , t. I, p. 1273). A la fin,
une main du XVIP siècle a noté ceci : « Desunt hic 23 sermones, a
61° ad 83". Qui enim legitur 61°' est 24"' repelitus cum praefatione
quae suo loco fuerat omissa » .
136 MANUSCRITS
En tête du fol, 2, la signature : .< L. Art. d'Anglade » .
XIP siècle. Parchemin. 136 feuillets à longues lignes. 240 sur
160 millim. Uel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 88).
144 (E. 359). S. Bernardi, abbatis, sermones LXXXVI super Can-
tica canticorum.
Le même que le précédent, mais complet.
Fol. 186. Table des sermons, avec sommaires, ajoutée au XV* .'^iècle.
Fol. 188 V. « Gratia Dei donno Odoni, abbati Vallis clare, et
omnibus fratribus ibi Deo servientibus, frater Albertus bene agerc.
Gaudeo fraterno profeclu vosque inoderno
Tempore ponatis vicium, Cliristiim siciatis
Ac ut vivatis, ea que loquar accipialis,
Laudibus abbatis Bernard! facta sciatis
Digna
(67 vers)
Nostrum lamentum mereatur ut emolimentum
Nobilis abbas prece conjungalque beatis. Amen » .
— « Scribite qnod finxi super abbatis monumentum,
Ut vite vobis ipsius det monimentum » .
— « Epytaphium ejusdem.
Clarc sunt valle.s, scd cl.iris vallibiis abbas
Clarior, is ciarum nomen ubi(nu* dédit.
Clarus avis, clarus meritis et clarus iionore,
Ciaruit cloquio, religionc rnajjis.
Est mors clara, cinis clarus, clarumtjue sepulcrum;
Clarior exultât spiritus anle Dcum i .
— « Versus sancti Malachie, archiepiscopi.
Spernere mundum, spernere nullum, spernere sese,
Spernere se sperui, quatuor ista bona i.
Voir Hauréau, Mélanges poétiçuex cF Hildehert de Lavardin, p. 124.
— « Versus cujusdam, ad excitandam deuocionem, ex considera-
tione precedencium Patrum.
Dum noto, dum miror sublimia facta priorum,
Deffectus operum cogor deflere meorum
(53 vers, dont les quatre derniers sont une invocation à S. Bernard).
A la suite, on trouve cette exhortation :
« Ad claustrum quare venisti tu meditare?
'Nocte dieque cave tempus consomere prave t .
DE LA DIBLIOTIIÈQUK DE REIMS. 137
Puis ce morceau : " Spéculum hominis.
Omnis nobis creatura
Quasi libor et pictura
Nobis rst ot spéculum
Mentis rector et auriga,
Mentein rege, fluxus li^ja,
Ne fluunt iiidonia.
Amen. Amen. Explicit Spéculum hominis ". Dix-huit strophes de
trois vers.
Au fol. 1 , on lit la cote : ^ 102 visa b » , et sur le plat ûnal la signa-
ture de Guy de Roye.
XIV* siècle. Parchemin. 190 feuillets, plus 181 bis, ii2co\. jusqu'au
fol. 185, à longues lignes pour le reste. 300 sur 208 millini. Rel.
veau blanc disposée en compartiments et écussons, pour recevoir dans
de grandes dimensions, comme dans le ms. 71, les armes peintes
du donateur. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n"* 27 »).
145 (B. 73). Gilbert! Porretani commentarius in Psalterium.
Fol. 1. « Christus integer, caput cum mcmbris, est materia hujus
libri... — Bealus vir qui non abiit^ etc. Huic psalmo non est ausus
Esdras apponere titulum, quia in sequentihus caput libri vocatur...
totam istam armoniam spiritualiter volens intelligi, ita conclusit :
Omnis spirilus laudet Dominum. Explicit Psalterium centum quinqua-
ginta psalmorum " .
Pour les œuvres de Gilbert de La Porrée, voyez Pair, lat., t. LXIII,
col. 1255, et CLXXXVllI, col. 12i7.
Sur le fol. 1, invocation du scribe: « Sancti Spiritus nobis assit gratia» .
XII« siècle. Parchemin. 136 feuillets à 2 col. 362 sur 244 millim.
Marge coupée au bas du fol. 136. Initiales à enroulements et feuil-
lages, or et couleurs. Intéressantes lettrines à fioritures, de couleur.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 94).
14(> (B. 61). Radulphi de Flaix Explanatio super Leviticum, in
viginti libris.
Fol. 1. « Prologus sequentis operis. Cum inter socios aliquando
138 MANUSCRITS
sermo de Judeonim contenlionibus liabcrclur... — Levitici cxplanatio;
liber primus. De bolocauslo bovis; cap. 1. Vocavil autem Dominus
Moysen et locutus est ei de tabernaciiJo , etc. Hujus libri inicium prece-
dentis respicit Gnem... (jiie mandavit Dominus Moysi ad filios Israël,
în monte Synay. Kxplicit liber vicesimus r^ . Cette œuvre a été publiée
pour la première fois à Cologne, en 153G. Sur Tauteur, voyez Hisl. litt.,
t. Xil, p. 480-483.
Une main du XII" siècle a écrit à la marge inférieure du fol. 1 :
« Liber sancti Uemigii, Francorum apostoli; qui ei abstulerit analbema
sit „ . — En tête du même feuillet, on trouve aussi cette note un
peu postérieure : « Liber Sancti Remigii Hemensis, vol. XXXIIll « .
Fin du Xll* siècle. Parchemin. 220 feuillets à 2 col., plus 17 bis,
38 biSy et une garde bianciio fl, en tête. 342 sur 234 millim. Intéres-
santes lettrines et initiales, à fioritures de couleurs, rouges, bleues et
vertes. Rel. moderne, veau rouge à fermoirs de cuivre. — (Saint-
Remi, n» 123).
147-148 (E. 353; lî. 67). Pelri Lombardi commcntarius super
Psalterium.
147. Fol. 1 V**. u Cum omnes prophetas sancti Spiritus revelatione
constet esse locutos, David, prophetarum eximius... — De primo ita-
que psalmo videamus ubi considerandum est quare ei non apponitur
titulus. . . — Beatus oui omnia optata succedunt. . . id vero quod sequitur
psalmus Asaph inicium sit sequentis ». Ps. 71 : Deus, judicium tuum.
Cet ouvrage a été imprimé pour la première fois à Nuremberg, en L478.
Au fol. 1, une main du XVIIP siècle, celle même qui a coté tous les
manuscrits de Saint-Thierry et qui en a sans doute rédigé le catalogue
(Bibliotheca bibliothecarum manuscriptorum, t. II, p. 1236), attribue
à Rémi d'Auxerre cette première partie du commentaire de Pierre
Lombard, erreur qui a été répétée en lettres d'or au dos du volume. —
Au fol. 2, la signature : « L. Art. d'Anglade » .
148. Fol. 2. " Defecerunt laudes vel himni David, filii Jesse;
psalmus Asaph : Quam bonus Israël Deus. Titulus : Defecerunt laudes , etc. ,
hymnus tria habet, laudem et Dei...vitç çternç vox est : Omnis spiritus
laiidet Dominum. Expliciunt glosç super Psalterium Pétri, episcopi
Parisiacensis ^^ .
Les fol. 1, 1 bis et 204 ne paraissent pas appartenir à l'ouvrage,
bien qu'ils contiennent un fragment de commentaire du Psautier. —
DE LA BIHLlOTHKQinC DE HEIMS. 139
Au fol. 3, la si;}naturc « L. Ait. d'Anglade " s'est substituée ta i'ex-libris
(lu \II' siècle qui a été conservé au fol. 1 47 v" : « Liber çcclesiç sancti
Barlholoniei apostoli et sanctoruin coiifessoruni Theoderici et Theo-
duKî n, et à celui, éjjalenient contemporain, qui fijjjure au bas du
fol. 203 : « Liber çcclesiç Sancti Tbeoderici ; qui abstulerit, reus erit » .
XII» siècle. Parchemin. Tome I. 180 feuillets à 2 col. 315 sur
225 millim. Tome II. 204 feuillets, plus 1 bis, 1 14 bis, 17G bis, moins
189 omis; à 2 col. 315 sur 225 millim. Quelques initiales intéres-
santes, de couleur. Rel. veau fauve sur carton. — (Saiiil-Thieny,
n«'»84et9G).
140 (E. 352). Pétri Lombardi commentarius super Psalterium, cum
Psalmoruni littera.
Le même que le précédent.
Sur la couverture et à l'intérieur du livre, fausse attribution à Rémi
d'Auxerre. — En bas du fol. 1, on lit (XV siècle) : « Liber Sancti
Theoderici prope Remis », et sur le fol. 2, la signature : « L. Art.
d'Anglade 5) .
Fin du XII« siècle. Parchemin. 186 feuillets à 2 col. inégales, et ^
2 gardes A, B, blanches, en lêle et à la Hn ; le fol. 186 et la garde B
sont fragmentaires. 327 sur 220 millim. Très belles initiales à enrou-
lements fleuronnés, de couleur, sur fond or; très jolies lettrines à
fioritures. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 85).
loO (B. 65). Pétri Lombardi commentarius super Psalterium, cum
Psalmorum littera et glossis.
L'enlèvement de l'ancien premier feuilleta emporté le titre, l'initiale
de tête et les premières lignes du texte et de la glose. — Fol. 1 . « ...non
abiit adeo in regionem dissimilitudinis, quamvis hoc impii mollirentur,
quod est laudabilins... 5)
L'ouvrage se termine par les cantiques, le Te Deum, et ce frag-
ment de la préface d'un commentaire sur le Psautier faussement attribué
à Bède : " Sequitur origo prophétie David régis, psalmorum numéro CL''.
David, filius Jesse, cum esset in regno suo, quatuor elegit qui psalmos
facerent... laudem sui redemptoris ac adjutoris décantant. Beda ».
{Bedae venerabilis opéra ^ t. VIII, p. 308).
t Ter (juinquagenos cecinit David ordine psalmos.
Versus bis mille sex centum continet ille ■ .
Cf. Hauréau, Notices et extraits, t. I, p. 212.
140 MANUSCRITS
A la suite, on trouve ces conseils pour la récitation du Psau-
tier :
t Cum Domino psalles, psallendo bis tria serves :
Dirige cor sursum, bene profer, respice sensum ;
Mens sit sublimis, genu flexum, visus in imis » .
— « Xunqnam posterior versus prior incipiatur.
Quam suus anterior sub débite fine fruatur » .
— a Qui psalmos resecat et verba Davitica curtat,
Non magis inde feret quatii si sua lingua taceret.
Fragmina verborum rex Plulo colligit horum )i .
La garde a, collée à l'intérieur du plat initial, est un feuillet écrit
en langue hébraïque, sur ses deux ("aces, à 2 col., qui paraît contem-
porain du volume.
Les gardes D, k appartiennent à un traité canonique, où je relève
les chapitres : « De ecclesiis edificandis vel reparandis. Ouicumque
ecclesiasticum beneGcinm habent... » — a De imuiunitatcecclesiarum,
chimiterii etrerumad eas pertincntium. Ut in domibus ecclesiarum... n
— "Ne monachi vel clerici secularibus negociis se immisceant. Ex
concilio Maguntino. Multa sunt negotia secularia... » — « De despon-
satione impuberum. Hormisda Eusebio episcopo. Tua fraternitas
requisivit de Glio adulto quem pater... »
Xlh siècle. Vélin de choix. 288 feuillets à 3 col., et des gardes a,
B, c, en tête, ces deux dernières blanches, et d, e, à la fin. 315 sur
217 millim. Superbe écriture romaine. Initiales aux couleurs extrê-
mement vives, mais sinj^ulièrement choisies et disparates, au dessin
bizarre et peu varié; celle du fol. 153 a été enlevée au canif; l'enlè-
vement du fol. l est antérieur à la Révolution. Les fol. n, e provien-
nent aussi d'un manuscrit d'origine italienne. Rel. maroquin rose sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : " B, ord. 3, n<* 40 »).
151 (B. 70). Pétri Lombardi commentarius super Psalterium, cum
Psalmorum littera.
Le même que les précédents.
Sur la garde b, on a transcrit (XIV* siècle) ces vers :
t Ter quinquagcnos David canit ordine psalmos;
Versus bis mille sexcentos sex canit ilie i .
On trouve, sur la garde collée à l'intérieur du plat initial, cet ex-
DE LA BIBLIOTHÈQLI-: DE REIMS. i41
libris (XIV" siècle) : « IVesens liber fuit michi Girardo Sontrcn...
den. ; venditus pcr dominuni Jacobiim de Capella, precio XII flore-
noru[n re<]is sibi sohitorum. Habeo lilteram sub sigillo ciirie archidia-
coni Sig..., signatam signo domini P., curati Sancti Clementis n . —
Plus loin, on lit : « b 72 visa" . — A la fin, à l'intérieur de la couver-
ture, signature de Guy de Roye.
\\\h siècle. Parchemin. 288 feuillets à 2 col. et des gardes fl, b,
blanches, au coniniencement et à la fin. 360 sur 245 millim. Initiales
de petite dimension, mais de jolie exécution, en couleurs, gouache
et or, encadrant de minuscules sujets; cliarmantes lettrines ii fili-
granes. Rel. veau blanc sur bois, mauvais état; coins de cuir gaufré.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : u B, ord. 3, n" 39 »).
152 (E. 376). Pétri Lombardi commentarius in Psalterium, cum
Psalmorum littera.
Le même que les précédents.
L'ouvrage semble s'ouvrir sous les auspices des Pères, dont les noms
sont inscrits en majuscules rouges en tête des feuillets : " Augustinus,
leronimus, Remigius, Ambrosius, Alcuinus, Gregorius, Cassiodorus n .
XIII* siècle. Parchemin. 270 feuillets à 2 col. Coupure de la
marge inférieure des fol. 269 et 270. 390 sur 282 millim. Ini-
tiales à enroulements, fleurons et animaux, couleurs, gouache et or,
à fonds rehaussés; l'artiste a essayé d'autres procédés aux fol. 1, 89,
90, 91,92, 94; jolies lettrines à filigranes. Rel. vache blanche sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2, n" 21 »).
135 (B. 71). Pétri Lombardi commentarius super Psalterium, cum
Psalmorum littera et glossis.
Le même que les précédents.
Glose marginale sur une bonne partie du volume. A l'intérieur des
deux plats, on lit, en grosse minuscule gothique (XIV siècle) : « Psal-
terium glosatum, de donc venerabilis viri magistri Johannis de Gomonte,
quondam hujus insignis ecclesie canonici ; orate pro eo j5 . La même
mention existe à l'extérieur du plat final, garantie par une plaque de
corne placée sous une bordure de cuivre.
Fin du XÏII« siècle. Parchemin. 252 feuillets à 2 col., et des gardes
A, B blanches, en tête et à la fin. 386 sur 270 millim. Initiales à
feuillages, or et couleurs, dont plusieurs usées et grattées par des
mains d'écolier, notamment au fol. 121. Rel. vache noire, gaufrée à
fleurs de lis, jadis garnie de clous et coins de cuivre, sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 1, n" 10 »).
142 MANUSCRITS
1[>4 (15. 97). Pétri Lombard! commentarius super Epistolas S. Pauli,
cum littera.
Fol. 1. « Principia rerum requirenda sunl prius, ut earum notitia...
Paulus, servus Jhesu Christiy etc. Hue usque enim pendet littera, ut
perfitiatur sententia... purgatio peccatorum et alia Dei niunera; sil cum
omnibus vohis. Amen^^ . Ce commentaire a été imprimé pour la première
fois à Essling, au XV'' siècle.
A l'intérieur du plat final, une main du XIV' siècle a écrit cet ex-
libris : « ïste liber est G. de Dameri, canonici Remensis » , et, à Texte-
rieur du même, on lit cette inscription : « Epistole Pauli glosale pulchre,
de dono G. de Damery, canonici Remensis « .
XIIl^ siècle. Parchemin. 191 feuillels. Une colonne centrale, large,
pour la glose, cantonnée de deux petites pour le texte et pour la réfé-
rence aux Pères. 352 sur 243 millim. Kel. vache blanclie sur bois,
recouverte d'une chemise de même peau. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : u R, ord. 2, n» 19 ').
155 (R. 100). Pétri Lombardi commentarius super Epistolas
S. Pauli, cum littera.
Le même que le précédent.
Les fol. A, B, qui se trouvent en tête, appartiennent à un compte de
la fabrique de Notre-Dame de Reims (XIV" siècle). Les fol. 238-240
sont la reproduction des derniers feuillets et ne présentent aucun
intérêt. — Sur le fol. 1, la cote : « 94 visa b ^) . — Au fol. 239, Tex-
libris du XV" siècle : « Ex fabrica ecclesie Remensis » , qui se complète
par celui-ci, inscrit à l'extérieur du plat final : « Epistole beati Pauli;
Jo[hannis] de Pictav[ia],fabriceinsignis ecclesie Remensis clerici " .
XIV* siècle. Parchemin. 240 feuillets à 2 col. et les gardes a, h. 352
sur 130 millim. Au fol. 1 bis, initiale représentant S, Paul. Rel. veau
blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « R, ord. 3, n° 45 ").
150 (R. 101). Pétri Lombardi commentarius super Epistolas S.
Pauli, cum littera.
Le même que les précédents.
Au fol. 289, on lit cet ex-libris qui ne s'accorde guère avec les armoi-
ries dont le volume est timbré : « Iste liber fuit daius librarie ecclesie
Remensis per revereudissimum in Christo Patrem dominum G[uil-
lelmum Fillastri], tituli Sancti Marci cardinalem, anno Domini millé-
sime llIIc°XXI°, in mense julii " . La garde c est un fragment de
Di: LA BIDLIOTIIKQUI-: 1)K UKIWS. 143
Missel noté (XllI* siècle), relatif aii\ ofliccs de S. Etienne et de S. Jean
rEvan*jéliste.
XIV" siècle. Parchemin de choix. 200 feuillcls, niiniérolés 1-289
par le passa«je sans lacune de ()9 à 80 et de 169 à 180. A 2 col. Deux
gardes a, b, en têle et à la lin. 398 sur 285 millim. Initiales ù enrou-
lemenls lleuronnés et dragons, or et couleurs et rehaiils de aoiiache;
plusieurs représentent S. Paul; celle du fol, 250 à deux personnages;
initiale coupée au fol. 2; marge inférieure coupée au fol. 207.
Curieux « nota ", principalement aux fol. 201 et 230. Uel. veau hianc
sur hois, dont un ais déhridé et hrisé, limhrée aux armes de rarclie-
vè(jue Guy de Uoye, qui en avait élé le précédent possesseur. — (Ex-
lihris gravé du Chapitre : « B, ord. 2, n" 18 »).
il)7 (B. 102). Pétri Lombardi conimentarius super Epistolas
S. Pauli, cuni littera.
Le même que les précédents.
Au bas du fol. 1, on lit ces vers mnémoniques (XIIP siècle) :
t Ro serncl cl Cor his, Gale Phi scinol al(jne Colosis,
T/iesa bis et Tliitno bis, Ttj Vlty Eh7'eei\ue scrnrl s .
Au bas du fol. 280 v% on lit cette note (XIV* siècle) qui a été barrée :
« [Mutuo dedi](?) super librum istum et IlII'"^ cifos argenteos et unam
cupam argenteam, XVIII Ib. par. ante festum beati Johannis Baptiste
reddendas « . — Le fol. c est un feuillet de Graduel (XV" siècle), portant
le Credo de la messe. A l'extérieur du plat final, une étiquette de par-
chemin (XV^ siècle) porte, en gros caractères : « Epistole Pauli glo-
sate » ; le cotateur du X VIP siècle a ajouté, au-dessous, le chiffre « 121 ».
XIV" siècle. Parchemin choisi. 280 feuillets à 2 col., plus 59 bis
et les gardes blanches a, r, en têle, et une garde c, à la fin. 382 sur
205 millim. Bel. veau blanc sur bois, aux armes de Guy de Boye. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2, n" 17 »).
I08 (B. 103). Pétri Lombardi commentarius super Epistolas
S. Pauli, cum littera.
Le même que les précédents.
Au bas du verso du fol. 240, on lit ces vers mnémoniques bien
connus :
t Virgo Jolianncs avis, vitulus Lucas, leo IVIarciis,
Est homo Mathetis, quatuor isla Dcus.
Est homo nascendo, vitulus mortern paciendo,
Est leo surgendo, fuit ails suiiima polciulo 1 .
144 MANUSCRITS
Cf. Hauréau, Notices et extraits, t. I, p. 224.
En tête du fol. collé à l'intérieur du plat ûnal, on lit cette note de
d'Aspremont : " In isto libro, in quo continentur Epistole Pauli glosate
de glosa Magistri, que composita est ex glosis quatuor doctoruni sum-
morum Ecclesie; sunt in toto 240 folia scripta, absque folio primo
quod facit custodiam libri ; et erat liber iste de ecclesia, paratus in ves-
tiario super pulpitum, in quo quidem loco aliqui maligni garsiones
absciderunt ante epistolam ad Hebreos pergamenuni de marginibus
^cem foliorum, et iidem vel alii disruperunt aut rumpcrc voluerunt et
furari consiniile pergamenum deXU foliis immédiate illa decem prece-
dentibus; et adhuc in medio dicte epistole ad Hebreos, de tribus loliis
videlicet 232, 233, 234, abscissum est pergamenum, de margine
usque ad glosam; quare qui de presenti libro amodo aliquid abstulerit
anatbema sit " .
XIV* siècle. Parchemin. 240 feuillets à 2 col. et une garde blan-
che A, en têle. Lacération des fol. 189-204, sans préjudice pour le
texte; mais la marge inférieure a été enlevée aux fol. 195-204 et
232-234. Initiales de couleur, à fdigranes; celle du fol. 1 en or et
couleurs. 390 sur 280 millim. Rel. reau blanc, déchirée, sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2, n" 20 »).
159 (B. 104). Pétri Lombardi commentarius super Epistolas
S. Pauli, cum littera.
Le même que les précédents. L'ancien fol. 1 manque. Fol. 1.
tt ...atque hiis inflati genlibus, se preferebant dicentes... "
Au fol. 360 v% on lit cette note (XIV siècle) sur le diable et sur les
sept noms qui lui sont attribués : " Nota quod dyabolus septem nomi-
nibus nuncupatur; secundum interpretationem eorum VII, nos temptat
peccatis mortalibus. Primum nomen ejus est Dyabolus, id est deorsum
fluens, et sic temptat nos de superbia, quia per superbiam deorsum
cecidit... i' Explications semblables pour les noms : Vehemot, Leviatam,
Draco, Sathan, Exterminator, Démon.
Au fol. 361, on lit cet apophtegme, écrit au crayon :
tt Calho. Tu rectc vivas, ne cures verba malorurn.
Arbilrii nostri non est ut quisque loquatur t.
Sur le fol. 1, on trouve d'anciennes cotes de la bibliothèque de
Saint-Remi : « 1). 18 » . — " 339 » . Au fol. 3, le bibliothécaire de
l'abbaye a noté (XVII* siècle) ces mots : « Habetur alius tomus, in
DK LA lUliLIOTilKQir: DlC REIMS. 145
quo iste coinmentarius liabetur integer, et incipit : Principia rerum
requirenda sunt prias » . — Notes diverses au crayon, sur les fol. 1 79-182
demeurés blancs,
XIV» sièclo. Parchemin. 361 feuillets à 2 col., dont les 78, 179-
182, 361 demeurés blancs. 357 sur 250 niillim. Initiales mi-parties,
couleurs. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Remi, n" 339).
160 (K. 491). Hicliardi de Sancto Victore annotationes mysticae
super quaedam Scripturae loca. — Ejusdem Benjamin minor et alia
quaedam opuscula. — Uulini Annulus scu Sixti Pythagorici Enchiridion.
— Cujusdam incerti interpretatio super Canticum canticorum.
Fol. 1. u Tractatus Kicardi super quosdam psalmos et quasdam sen-
tencias Scripturarum. Quare fremuerunt génies et populi meditali sunt
inania. Quid per gentes que Deum nesciunt... de quibus dicitur : qui
cogilaverunt iniquitates in corde « . Ces derniers mots sont du
psaume CXXXIX. Notre traité est moins complet et classé dans un
tout autre ordre que celui de l'édition de Rouen (1650) des œuvres
de Richard de Saint- Victor [M. Richardi S. l/ictoris opéra, p. 425).
Viennent ensuite, sans aucun blanc, sans titre, à peine séparés par
l'envoi k l'alinéa, les opuscules suivants du même auteur :
Fol. 48 v°. Sur le cantique d'Habacuc. " In medio annorum nolum
faciès. Quoà Apostolus plenitudinem temporis nominal... sed per
orationem ante mortem pravi consensus erigitur ». (Ibid., p. 452).
Fol. 51. " Post sex annos, septimum qui sequitur quasi festivum...
in quibus ipsi prius perfecte compuncti sumus ^ . — Fol. 52. « Toile
puerum et malrem ejus, et fuge in Egyptum. Mater mentis purilas...
jussit enim Herodes occidi omnes pueros a binatu et infra » . —
Fol. 53. « Toile puerum et matrem ejus y et fuge in Egyptum. Proies
de virgine matre, veritas... per edificationem proximi ». — Fol. 55
v". « Apprehendet messis vindemiam et apprehendet vindemia sementem.
Legendo et meditando... antequam alia subsequatur ». — Fol. 56.
" Quid eis dabis, Domine? l/ulvam absque liberis et ubera arentia? Vulva
studiositas, semen veritas, partus bona voluntas. . . raros autem habentes
linguam melliloquam » . — Fol. 56 v°. « Sex sunt dies in quibus ope-
rari debemus, septimus dies requietionis est. . . devotionis hostiam immo-
lamus ». — Fol. 57. u Sanctifîcamini hodie, quia die crastina vide-
bitis majestatem Domini. Primus dies dies est sanctiGcationis ; secundus
dies, dies gloriGcationis... appropinquat ad cognitionem Dei ». —
TOMR XXXVIH . 10
146 MANUSCIUTS
Ihid. « Egyptus est vita secularis; desertum, disciplina claustralis;
terra promissionis, gratia spiritualis.. . ad vicia vero nostra extirpanda
omni vite nostre tempore non plene sufficiinus. Explicit » . Cet explicit
paraît s'appliquer en somme, dans Tesprit du copiste, au traité qui a
commencé au fol. 1, tandis que ces fragments sont indépendants les
uns des autres et n'ont d'autre lien entre eux que de se rencontrer
bout à bout dans ce volume comme dans la plupart des manuscrits. Sur
toute cette partie de l'œuvre de Richard, voir la savante dissertation
de M. Hauréau, dans ses Notices et extraits^ t. I, p. 109-120.
Fol. 58. Benjamin minor, seu liber ejusdem Ricardi de preparatione
animi ad contemplationem. " Benjamin, adolescenlulus isle in mentis
excessu. Audiant adolescentuli sermonem... in deosculatione Benjamin
et Joseph divine revelationi humana ratio applaudit. Explicit " .
(il/. Richardi S. Victoris opéra, p. 114). Sur le Benjamin minor, voyez
Hist. lut., t. XIII, p. 477.
Fol. 91. Sixti Pythagorici Enchiridion seu Annulus, aRuOno editus.
a Jeronimus, in libro sexto super Ezechielem prophetam. Pulcre in
Syxti Pytagorici sententiolis dicitur : Adulter est uxoris proprie amator
ardentior... — Incipit prologus sancti Rulini presbiteri in libro Sexti-
Pitagorici. Scio quoniam sicut grex... sed brève totum, ut merito
omne opusculum vel Enchiridion, si grece, si latine Anulus appel-
letur. — Incipit Encheridion [sic] . Fidelis homo electus homo est. Homo
Dei est qui Deo dignus est; Deo dignus est... immunde autem anime
nil audeas de Deo dicere » . {Sixti Enchiridion seu Annulus. Lyon,
1507).
Fol. 101. u Parvuli petieruTtt paîiem, et non erat qui franger et eis.
Est panis apud Salomonem^ isque admodum splendidus sapidusque...
— Osculetur me osculo oris sui. Sit os osculans verbum assumens...
quis dabit mihi non solum infirmari, sed et destitui ac deCcere penitus,
ut Domini virtutum virtute stabiliar, non erubesc[am]... " Ce morceau
est incomplet de la fin.
Au fol. 113, on trouve, copiées par une main du XIII' siècle, les
hymnes a Pange lingua» , «Verbum supernum» , " Sacrissollempniis»' ,
sans note. — En tête du fol. 1, la mention (XIV" siècle) : « De conventu
Sancti Dyonisii Remensis n , accompagnée, comme toujours, d'un signe
de reconnaissance bibliographique.
XIV' siècle. Parchemin. 113 feuillets, dont le 99* réduit à la moitié;
les fol. 100 et 112 sont blancs. Longues lignes, sauf pour les fol. 91-98,
I)K LA BIBLIOTHKQIE l)K REIMS. 147
qui sont à !2 col. 237 sur 165 inilliiii. Rel. moderne en parcliemin
blanc. — (Saint-Denis).
IGi (H. 66). Pétri Pictaviensis Distinctiones super Psalterium
magistri Pelri Lombardi.
Fol. 1 . « Incipiunt Distinctiones super Psalterium magistri Pétri
Lumbardi. Fades michi tenlorium in introitu iabernaculi 1111°" preciosis
colorihus contextum. Tabernaculum quo Deus in nobis habitat... com-
muniter igitur, karissimi, Deum deprecemur, ut, post vite hujus septe-
narium, cum ejusdem venturi judicis tuba novissima insonuerit, in
solidissinio fixo justorum tabernaculo nobis indefîcientem sue propitia-
tionis habundanciam largiatur, qui vivit et régnât per omnia secula
seculorum. Amen n . Voir Hist. lUt., t. XVI, p. 487.
Les armes peintes sur le plat final indiquent par quelle voie ce livre
est entré dans la bibliothèque du Chapitre. Une note, placée à l'intérieur
du même plat, nous dirait le possesseur précédent, si le grattage de
son nom n'avait été aussi complet. Du moins savons-nous, par la
garde a, la valeur vénale de cet ouvrage au XIV' siècle : « Ext[imatur]
VI gross[is] ». — La cote « 80 visa b « figure sur le fol. 1 , au bas duquel
on lit cette note (XlIP siècle) assez peu claire : « Hic sunt XI petie et
reddantur Raimundo, nepoti Geraldi, decani Claromonlensis mortui,
predecessoris istius decani » .
XIII* siècle. Parchemin. 91 feuillets à longues lignes et une garde
A blanche, en tête. 280 sur 180 millim. Rel. veau blanc sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 5, n" 98 »).
162 (B. 90). Postillae Alexandri de Halis super quatuor evangelia.
Fol. 1. Matheus. <^^ Impiété quatuor y drias aqua^ etc.. — Liber gène-
raiionis Jhesu Christi^ etc. Secundum Johannem, cui totum istud prohe-
miale est... quod delicie sue sunt esse cnm filiis hominum » .
Fol. 87. Marcus. « Exodus, xxii, legitur : Fecil altare holocausti de
lignis... — Inicium evangelii, etc. In prima parte déterminât de inicio
vocationis... que sunt compunccio auditorum, conversio peccatorum,
confirmacio justorum. Amen " .
Fol. 134. u. Incipiunt Postille magistri Alexandri super Lucam
euvangelistam. Ut habetur xxi Josue, date sunt levitis de tribu Effraym
...patebit veritas, implebit caritas, fulgebit glorificata humanitas « .
Fol. 205. « Quinto Michee : Tu Bethléem Effrata, parvulus es, etc.
148 ]\IA\USCRITS
In hac auctoritate... sancti Spiritus gratia illuminet cor nostrum.
Expliciunt glose magistii Halexandri (sic) de Halis super Johannem » .
Au fol. 1, à côté de l.i cote ordinaire u 126 b » , on lit celte note
contemporaine de l'ouvrage : « Incipiunt Postille super Matheum et
alios evangelislas, secundum magistrurn Alexandrum ; primo Matheus,
11° Marcus, III" Johannes, 1111° Lucas ponitur hic » ; elle n'est guère
plus exacte que cette étiquette du dos (XVIII* siècle) : « Postillae
Alexandri de Hal super Mathaeum ^ . V. Hist. liit.y t. XVIII, p. 312.
Au verso du fol. 5^ on lit (XIII* siècle) ces deux vers, dont un rognage
maladroit a coupé les premiers mots :
I ...esa magos, scribas liebrea, latina magistros
[LJingua vocal, plures rabbi, sed greca sophisfas » .
Au fol. 30, on lit ces deux autres (m. d.) :
t Si reprobos probat esse probos simulalio mornm,
Esse reos noscetis eos a fructibus horum « .
En différents endroits, dans les marges latérales, de courtes indica-
tions (m. d.) montrent que des chapitres de ce livre étaient lus au cours
de Tannée, au titre de lectures spirituelles. — Sur la garde b, on trouve
cette note de G. d'Aspremont : « In isto libro, qui fuit de libris bone
memorie domini Guidonis de Roya, quondam archiepiscopi Remensis,
continetur Expositio sive Postilla magistri Alexandri de Halis, supra 4°'"
evangelia, videlicet Mathei, Marchi, Luce et Johannis; et sunt in eo
306 folia scripta, absque primo folio et isto folio ultimo que faciunt
custodiam. Orate Deum pro dicto domino Guidone de Roya. Et si quis
inde aliquid abstulerit, anathema sit ». — Au verso de ce même
feuillet, on lit la signature (XIV* siècle) : « Sy » . Sur le plat final, on
trouve celle de Guy de Roye.
XIII* siècle. Parchemin. 306 feuillets à 2 col., et deux gardes
blanches a, b, en tête et à la fin. 322 sur 225 mlllim. Rel. veau blanc
sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « R, ord. 2, n" 27 »).
165 (B. 53). Cujusdam incerti commentarius in sacra Biblia. —
Serraones Geoffridi Autissiodorensis super Apocalypsim.
Fol. 1. u In principio creavil Deus celum et terram. Celum spiritus,
terra corpus, quia, sicut celum terra sublimius et solidius, sic excellen-
cioret dignior corpore est spiritus... spiritus judicii et spiritus ardoris » .
— Fol. 109. Après les petits Prophètes, l'ouvrage se poursuit d'une
DE LA lilBLIOTHKQUK DE HKIMS. 149
autre main, contemporaine d'ailleurs, par les évangiles : « (îregorius.
Qnod caro Chrisli ad capiendum diabolum hamus fuit. Liber generacionis
J/iesu Chn'sti, etc. Dominus noster Jhcsus Christus, ad redempcionem
generis humani veniens, velud (juemdam de se in nece diaboli hamum
fecit... tainen desponsata per fidem » .
Un exemplaire de cet ouvrage existe à la Bibliothèque Mazarine
(Catal. gén., t. 1, n° 170), suivi, comme le nôtre, des sermons de
Guillaume d'Auxerre sur l'Apocalypse. Ce n'est pas, à proprement
parler, un commentaire de la Bible, mais un recueil méthodique
de pensées et d'explications empruntées à des commentateurs presque
contemporains. Un seul Père est cité, Cassien. Les commentateurs,
qui appartiennent en majeure partie à l'Ordre de Cîteaux, sont tous
antérieurs à 1230 : Adam de Perseigne, Ailred de Rievaux, Bau-
douin de Ford, S. Bernard, Brunon de Segni, Dreux, Ernaud de
Bonneval, Etienne de Langton, Geoffroi d'Auxerre, Gilbert de Holland,
Guerry d'Igny, Guillaume ' de Cailloe '^ , Guillaume de Saint-Thierry,
Kildebert de Lavardin, Hugues de Fouilloy, Hugues de Saint-Victor,
Isaac de l'Etoile, Odon de Morimond, Odon de Tusculum, Pierre
Damien, alias de Ravenne, Pierre le Chantre, Pierre Lombard, Raoul
de Elaix, Richard de Saint-Victor, Serlon de l'Aumône. Cet ouvrage
a été publié deux fois, à Paris (1550 et 1574-), sous le titre : ;< Allego-
goriae simul et Iropologiae in locos utriusque Testamenti selectiores judicio
collecte ac propensiore studio depromptç et in ordinem digeste, e monimentis
vnius et triginta auihorum » , par Ottomar Luscinius [alias Nachtigall),
Bénédictin de l'abbaye de Saint-Ulrich de Strasbourg, qui y a introduit
un recueil sur les Psaumes composé par lui en 1524. L'exemplaire de
1574 (in-8% Paris, Séb. Nivelle) est bien conforme à notre manuscrit.
Fol. 183. L'exposition sur l'Apocalypse étant terminée, le manuscrit
continue ainsi : « Gaufridus, super Apocalipsim, sermo primus. Apoca-
lypsis Jhesu Cliristiy etc. Cum beatus Hieronimus... » — (2) « Johannes.
Septem ecclesiis que sunt in Asya, etc. Mansuetudinis et humilitatis
intuitu... » — (3) « Qui est testis fidelis , etc. Ut notissimum est... » —
(4) a Ecce venit cum nuhibus, etc. Ecce venit repente... » — (5) « Ego
Johannes, frater vester, etc. Scribens Johannes ecclesiis... n — (6)
« Quod vides, scribe in libro, etc. Sicut Ecclesia multitudine persona-
rum... n — (7) <ji Et conversus sum ut vidèrent vocem que loquebatur in
me, etc. Conversum se Johannes invenit, quia sicut promiserat... » —
(8) « Et cum vidissem eum, cecidi ad pedes ejus tanquam morluus. Pedes
150 MAMLSGRITS
eius... 1) — (9) « Et angelo Ephesi ecclesie scribe, etc. Prima inter eccle-
sias quibus... » — (10) « Vincenli dabo edere de ligno vite. Vita inte-
rior nostra militia est... » — (11) « Et angelo Smirne ecclesie scribe, etc.
CanticumeorumqiiodSmirnainterpietatur... -n — (12) " Qui hahet aures
audiat quid Spirilus dicat ecclesiis. Infelix. . . » — ( 1 3) « ^É"^ angelo Pergami
ecclesie scribe, etc. Justus quod fide vivit... » — (14) « Et angelo Tyalire
ecclesie scribe, etc. Meniinisse débet fraternitas... » — (15) « Non imme-
rito Tyatire ecclesie sacerdos... » — (16) « Et angelo Sardis ecclesie
scribe, etc. Xomen Sardus, ut in superioribus... r, — (17) « Beatum
Johannem scribere jubent... » — (18) « Et angelo Philadelphie ecclesie
scribe ^ etc. Ab amore fratris... » — (19) ^ Et angelo Laodicie ecclesie
scribe, etc. Vomitus velamabilis populusinterpretatur... » — (20) " Ecce
ego sto ad osiiinn elpulso, etc. Domine, ut quid foris stas. . . " Le commen-
taire continue sans indication de sermons : « In medioetin circuitu sedis
Dei vidi quatuor animalia . Et omnes pastores Ecclesie doctores... alter
alteri implacabiliter adversetur » . Sur l'auteur, voyez Hist. litt., t. XIV,
p. 447.
Au verso du fol. c, on trouve une table des livres commentés. — En
tête du fol. 1, on lit Tancienne cote : u 61 b visa » . — Enfin, sur la
garde d, on trouve un fragment de compte sans intérêt et la signature
du donateur : « Guy de Roye » .
Fin du XllI* siècle. Parchemin. 193 feuillets à 2 col., et des
gardes a, u, c, en tête, et d, à la fin, blanches. 342 sur 255 millim. Rel.
neuve, veau fauve, à fermoirs de cuivre. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : « B, ord. 2, n» 25 »).
1(>4(B. 59). Hugonis de Sancto Charo Expositio in quosdam utrius-
que Testamenti libros.
Fol. 1 . Genèse. ^ Principium verborum tuorum veritas, Deus Pater. . .
et sedebit populus meus in plenitudine pacis, in tabernaculis fiducie,
in requie opulenta » . [Repertorium aposlillarum utriusque Testamenti
domini Hugonis cardinalis. Bàle, 1504, t. I, fol. 2).
Les livres commentés sont les suivants : Genèse, Exode, Lévitique,
Nombres, Deutéronome, Josué, Juges, Kuth, Rois, Daniel, Epîtres
canoniques.
Après les livres des Rois, on trouve (fol. 205 v°) : « Incipiunt Morali-
tates super quartum Regum. Cecidit Ochozias, etc. Mistice Ochozias signi-
ûcat principes Judeorum... amicti stolis albis " . (Ibid., t. I, fol. 279).
DK LA BIBLl()TIIKC)l!I'^ Di: HKUIS. 151
A rinlérieur du plat initial (fol. a), on lit (XIV' siècle) : " In hoc
libro continclur primo qucdani Kxpositio niistica super (ienesim et
deinde Expositio supra (sic) alios quatuor libros Moysi, scilicet Exo-
dum, Numeroruni (sic), Leviticum et Deuteronomium , etc., totus
Peulhateucus y>(sic). — Le scribe a termine son ouvrage (fol. 293) sur
ces mots :
«Finit, amen, finit. Nullus sine criminc vivit.
Finito libro, sit laus et gloria Ghristo > .
Une main du XIV siècle les a fait suivre de cet ex-libris : u Per-
tinet mihi Thome de Gersonno ^5 , sous lequel s'inscrit cette mention de
même date : « Apprécié IllI escuz n . — Notons encore, sur la garde b,
le nom (XV* siècle) : « Johannes Picot n . — Cette même garde et la
suivante, qui est collée sur le plat, font partie d'un rôle de procédure,
du commencement du XV* siècle, où il est question notamment d'une
attaque nocturne de l'abbaye de Saint-Thierry, près Reims, par une
troupe de 150 à 200 lances.
X1I1« siècle (trois mains différentes, fol. 1-78, 70-208, 209-293).
Parchemin. 293 feuillels, plus 7 bis, 133 bis, et les gardes a, en tête,
et B, c, à la fin. 2 col. 306 sur 210 millim.Rel. veau blanc, délabrée,
sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2, n° 20 »).
16t> (I. 665). Hugonis de Sancto Charo Expositio in Proverbia, Can-
tica et Isaïam. — Expositio cujusdam in Apocalypsim.
Fol. 1 . « Dicit Ecclesiasticus xx[x]ix, 3 : Occulta Proverbiorum exquirit
sapiens et in ahscondilis Parabolarum diversabilur. Duplicem vitam bono-
rum... — Parabole Salomonis, filii David, régis Israël. Suple hec
sequentia. 1["*] liber iste est de Parabolis Salomonis, multas enim
alias parabolas... quod manifestum est cuilibet inspicere valeamus.Ex-
pliciunt Proverbia » . (Repertorium, etc. Hugonis cardinalis, t. III, fol. 3),
Fol. 109. « Deus in gradibus ejus cognoscetur... in quo enim
macula est non est menbrum [sic) ecclesie. Sequitur Veni de Libano,
sponsa mea, veni de Libano. » Le commentaire n'est pas complet. (Ibid,,
t. 111, fol. 93 v°).
Fol. 147. « Habemus firmiorem sermonem propheticum cui benefa-
citis attendentes... — Visio Vsaie. Hic est titulus libri usque ibi... unde
ille puplicanus (sic) omnia bona perdidit quia ostenlavit ea... " Le
commentaire, arrêté au verso du fol. 262, se poursuit au fol. 264 :
« Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester. In precedenti
152 MANUSCRITS
capitule comminatus fuerat Ysaias Ezecbie... sicut vitulus de armento,
et calcabitis impios cum fuerint [cinis] sub planta pediim vestrorum i) .
{Ibid., t. m, fol. 241).
I Finito libro, sit laus et gloria Gliristo. Amen » .
Fol. 396. « Vidit Jacob in sompnis scalam stantem super terram, etc.
Quatuor surit cause hujus operis... et lector non malicie, sedignorancie
ascribat etcorrigat quicquid viderit corrigendum. Benedictussit Jbesus.
Amen. Explicit Apocalipsis » .
En tcte des fol. 1 , 147, 396, on lit la note (XIV* siècle) : « Iste liber
est de conventu Sancti Dyonisii Remensis r, , suivie d'un signe de
reconnaissance bibliographique. Ces trois traités s'ouvrent sous l'invo-
cation : « Sancti Spiritus adsit nobis gratia n . — Nombreuses notes au
crayon, notauiment aux fol. 143 et 146. — Sur ce dernier feuillet,
une lettre de N., prieur de Grandpré, à l'archevêque de Reirns, Thomas
de Beaumetz (1251-1263), et une charte de Pierre (1249-1269?),
abbé de Saint-Denis de Reims, relative à l'église de Saint-Mard. —
Sur les feuillets 148-151 et 491-492, notes touchant quelques points
de liturgie monastique.
Xlll« siècle. Parchemin. 516 feuillets à 2 col. Les fol. 144-146,
263, 516 blancs après grattage. 283 sur 197 millim. Rel. neuve par-
chemin blanc. — (Saint- Denis).
166 (B. 82). Hugonis de Sancto Charo Postillae in libros Isaiae,
Jeremiae et Ezechielis.
Yo\. 1. " Habemus fîrmiorem sermonem propheticum.. . » Comme
dans le manuscrit précédent, mais complet.
Fol. 116. a Apocalypsis, viii : Vidi et audivi vocem unius aquile, etc.
Modus agendi tangitur... — Verba Jeremie, etc. Iste liber principaliter
dividitur in très partes... — Baruch. Jeremias, xvii : Bencdictus vir
qui confidit in Domino^ etc. In hoc primo verbo notatur,.. pénis et con-
fusionibus eternis qui prescitis sustinebunt. Explicit Baruch n . [Reper-
tortum, etc. Hugonis cardinalis, t. IV, fol. 3).
Fol. 210. " Apocalypsis, viii : Vidi et audivi vocem unius aquile, etc.
lu hiis verbis ostenditur... — Huic operipremittit Jeronimus prologum
qui habet novem partes... — Etfactum est in tricesimo anno, etc. Istud
capitulum exponitur... et hoc satis patet ex glosis. Expliciunt Postille
super Ezechielem » . {Ibid., t. IV, fol. 134 v°).
I
DE LA lUBLIOTlIÈQUI': DK REIMS. 15.5
Sur rinlérieiir du plat initial, où s'inscrit un numéro (WIIl* siècle) :
« 128 % on lit ce vers (XI II* siècle) :
• Ocia si tollas, Egypli destruis ollas » .
Sur la garde a, on trouve cette mention (XV' siècle) : " Foslille super
Ysaiam, Jeremiam,Trenoset lezechiel. Liber Sancti Kemigii Kcmensis n .
C'est à cette même date, sans doute, qu'on doit rapporter cette autre
note inscrite en tête du fol. 1 : u Liber Sancti Remigii » . A côté, cette
cote à peine plus ancienne : " CC et XI " .
XIII« siècle. Parchemin. 316 fenillels h 2 col., et deux gardes
fl, R, en tête et à la fin. 344 sur 244 millim. Rel. veau blanc sur
bois, avec dos de veau fauve. — (Saint-Remi, n" 128).
1(]7 (H. 85). Hugonis de Sancto Charo commentarius in XII minores
Prophetas et in Macbabaeorum libros.
FoL l. tt Stahat super XII boveSj ex quihus très respiciehantur , etc.
Loquitur ad litteram de mari fusili quod significat doctrinam... —
Temporihus, etc. Hic prologus est in Osée... — Verbum quod factum
est, etc. Liber in duas partes dividitur; primo ponilur titulus... omnis
qui non amat Dominum Jhesumsit anathema manaratha (sic). Amen» .
[Repertorium^ etc. Hugonis cardinalis, t. IV, fol. 283).
Fol. 65. « Residuum eruce comeditlocusta; re . lo. co. hru.;re. bru. co. ru.
Joelis. Per bec 1111°' verba Joelis significantur 1111°'' régna que Judeos...
— Machabeorum, etc. Hic est prologus Jeronimi qui Iranstulit librum...
usque scilicet ad captivitatem factam per Romanos. Expliciunt libri
Machabeorum . . (Ibid., t. IV, fol. 342).
Sur la garde, une main du XVI" siècle a inscrit ce vers :
tt Aiidentes forluna juvat timidosque repellit » .
Sur le fol. 1, on relève l'ancienne cote : a CCXXXV » , et, à côté, la
plus récente : « 10 » .
XIIP siècle. Parchemin. 88 feuillets, plus un demi-feuillet 69 bis
et une garde a blanche, en tète. A 2 col. 344 sur 225 millim. A
l'inlérieur du plat initial, grossier dessin à la plume représentant
une pierre tombale d'évéque; de même, au verso du dernier feuillet,
une femme nue, (jui a été grattée; enlin, au fol. 64, assez bonne
représentation, au Irait, d'un homme de cour de l'époque de Louis XII,
appuyé sur une sorte de divan. Ais de bois brisés, à dos de veau
fauve, très mauvais état. — (Saint-Remi, n" 10).
154 MANUSCRITS
168 (B. 68). Johannis Gallensis Collationes in evangelium Johannis.
— Hu<Tonis de Sancto Charo Expositiones super Isaiam prophetam
et super XII minores Prophetas.
Foi. 2. « Incipiunt Collationes édite a magistro Jolianne Gallense,
ordinis fratrum Minoruni, super Johannem. Primum capitulum. Col-
lalio prima. In principio erat Verbum. Supposita litterali expositione ex
(lictis... profossores sue sacre religionis in eisdem. Ex biis Coliationibus
patent misteria multa in littera, ut patet conferenti Collationes cum
ipsa littera; sunt enim de illis que dicuntur in littera, in quibus est
pondus misteriorum magis, ut similiter patet consideranli » . Ces Colla-
tions de Jean de Galles ont été imprimées dans les œuvres de S. Bona-
venture, à qui elles ont été attribuées à tort. (S. Bonaventurae opéra
omnia. Lyon, 1C68, t. II, p. 437).
Fol. 17 v°. « Hahemus firmiorem sermonem, etc. In biis verbis nos
reddit Apostolus circa lectionem propbetarum... — Nemo cum prophe-
tas, etc. Jeronimus in presenti capitulo... — Visio Vsaie,filii Amos, etc.
Hic ponuntur visiones ordinate... banc autem in secunda expositione
plenius exponemus. Explicit Expositio litteralis super Ysaiam » .
Fol. 81. Notes sur la même exposition littérale, a Nota primo,
capitulo XI visionis Ysaye : Visio Ysaie, etc.. et calcabitis impios, cum
fuerint cinis sub planta pedum vestrorum. Explicit Isaias » . Toute
cette partie paraît être de Hugues de Saint-Cher. (Cf. Reperlorium...
Hugonis cardinalis, t. III, fol. 241).
Fol. 115. i^Stabat super XIl boves, etc. Loquitur ad litteram de mari
fusili... — Temporibus, etc. Hic prologus est in Osée... — Verbum quod
factum est, etc. Liber in duas partes dividitur... omnis qui non amat
Dominum Jbesum sit anatbema. Amen. Expliciunt Propbete XII ».
(Ibid., t. IV, fol. 283).
Le fol. 1 porte un index alpbabétique (XIV^ siècle) relatif à l'ou-
vrage. — Au bas du fol. 182, on lit cette mention (XIV* siècle) : a Iste
liber est ad usum conventus et fratris (sic) P. et U. Mercaderii, et,
post obitum utriusque, débet esse armarii conventus fratrum Minorum
Insuie '> . Cet ex-libris a été surcbargé; les mots « conventus et fratris
P. et B. Mercaderii n ont été remplacés par ceux-ci : " fratris Ade,
episcopi Eugubini « , et, pour plus de clarté, le nouveau possesseur a
ajouté ces mots : « Hune émit frater Adam, episcoj)us Eugubinus, a
magistro Jobanne Sicardi, ordinis Minorum Avinionensium ». — Au
verso de ce feuillet, apparaît le nom d'un autre possesseur (XIV^ siècle) :
DI-: LA inUM()TIIK(,)lIl': DK KKIMS. 15Ô
« Sy » , bientôt remplacé par cet autre (fol. c) : < Guy de Hoye " , dont
les armes peintes figurent sur le plat. — D'autre part, le loi. n nous a
<{ardé la note habituelle de G. d'Aspremont : u Iste liber fuit de libris
bone memorie domini (iuidonis de l^oya, quondam Uemcnsis arcbiepi-
scopi; et sunt in eo, absque primo folio quod facit custodiam libri et
tabulam, et etiam sine isto ultimo folio ... 181 folia, in quibus scri-
buntur primo qucdam Collacioncs alicujus Gallensis, deinde Exposi-
ciones supra Ysaiam prophetam et alios propbelas, tam ma<{nos quam
parvos. Orate Deum pro co. Quotatus die xiiiT mensis maii, anno
Domini M'CCCC^XII". Si quis furatus fuerit, anathcma sit » . — Enfin,
sur le fol. 1, on trouve la cote: " 14G b n, et, sur le dos, le titre
incomplet : « Collationes Johannis Gallensis in Johannem. 70 « .
XIIl'' siècle. Parchemin. 182 (euiilels à 2col., et 3 fTjnrdes, a, en tête,
B,c, à la fin. 330 sur 238 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « B, ord. unicus, n» 88, super feneslram »).
169 (B. 72). Ludolphi Carthusiensis exposilio in Psalterium.
Fol. 1. « Incipit prologus venerabilis viri domini Ludolphi, monachi
ordiuis Carturiensium (sic) y in Psalterium. Sicut olim manna habuit
delectamentum et omnem saporem suavilatis... — Est autem titulus
hujus libri talis... — Psalmus de Christi sive de viri justi perfectione
et felicitate, impiorum vanitate et dampnatione. Beatus vir qui non abiit
in\onsilio impiorum. Auctor hujus psalmi proprie ignoratur, tamen
magis communiter ereditur fuisse Hesdras propheta... « Cet ouvrage
a été édité pour la première fois à Spire, en 1491.
Au fol. 176, après un feuillet blanc, le volume se poursuit ainsi :
Il Incipit secundum volumen Psalterii glosati, secundum actorem pre-
falum in altero volumine. Psalmus de contcmptuseculi et temporalium
ac desiderio Dei et eternorum. Psalmus LXXVI"'. Voce mea ad Dominum
clamavi,elc. Auctor psalmi, propheta David... regnabunt in eternum et
oppressores eorum detrudentur in... -n Les derniers feuillets manquent,
enlevant la fin du psaume CXLIX et le psaume CL.
En tète du fol. 1 , on voit que ce volume vient de « D[om] G[uillaume]
Marlot « , par qui sans doute il fut donné à l'abbaye de Saint-iVicaisc :
a Ex libris monasterii Sancti \icasii Bemensis, ordinis sancti Bcnedicti,
congregationis sancti Mauri. Catalogo inscriptus » . — Au fol. 188,
dans l'espace réservé entre les deux colonnes du texte, on trouve aussi
cette note qui, par son écriture postérieure d'un siècle, accuse une
156 MANUSCRITS
simple boutade d'écolier : « Fait par moy Kemi Gillet, demeurant à
Reins, escolier, sargier, cstamier « .
XV^ siècle. Papier. 353 feuillets j\ 2 col. Les fol. 55 et 175 sont
blancs. 290 sur 217 millim. Débris d'une reliure de veau fauve gaufré
(fleurs de lis, fleurons, a Ihs », etc.), sur bois. — (Saint-Nicaise).
170 (B. 106). Durandi de Sancto Pnrciano Lectura super qnasdam
epistolas Pauli.
Fol. 1 . « Dedi le in lucemgencium, ni sis salus unica usque ad extremum
terre, Ysa.xLix. Legimus, Gen. i, quod fecit Deus duo luminaria magna,
ut lucerent in firmamento.. . — Explicit prologus. Incipit epistola ad
Romanos, que incipit : Paulus, servus J/iesu Christi, etc. In principio
hujus operis, sicut et alioruni operum théologie, quatuor specialiter
soient inquiri. . . pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculnm
super brachium tuum. Amen, amen )■> .
Au verso du fol. 222, on lit cette intéressante note de d'Aspremont :
« Iste liber, in quo continetur Expositio seu Lectura domini Durandi de
Sancto Purciano, quondam episcopi Meldensis et magistri sacri palatii,
super epistolas Pauli ad Romanos, duas ad Corinthios, et unam ad
Galatbas, fuit de libris bone memorie domini Guidonis, quondam
Remensis archiepiscopi, et continet 222° folia, prêter duo folia, unum
a parte ante et alterum in fine, que faciunt custodias dicti libri, et de
istis222"' foliisest unum vacuura nonscriptum, scilicetpresensfolium,
et unnm post epistolam secundam ad Corinthios, in quo solum est una
columpna scripta. Si quis autem ab isto libro vel etiam a quocumque
alio existente in presenti libraria aliquid abstulerit, ut penultimum
folium aut plus, anathema sit i) . — La signature de Guy de Roye,
qui corroborerait la seconde partie de cette note, ne se trouve pas sur
le volume; mais le même feuillet porte cette autre (XÏV" siècle) : « Sy » .
XIV« siècle. Parchemin. 221 feuillets à 2 col., et deux gnrdes a, b,
en tête et à la fin. Les fol. 82 et a, n sont blancs. 325 sur 228 millim.
Très délicates lettrines à filigranes de couleur; plusieurs d'entre elles
se relient à un encadrement de fleurs de lis et de feuilles de chardon.
Rel. veau blanc, sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « H, otd, 2,
n°28.)).
171-177 (R. 39, 40,41,42, 43, 44,46). Nicolai de Lyra Postillae
super totam Bibliam, evangeliis quatuor exceptis.
171 (Tome I). — Fol. 1. Prologue. « Hec omnia liber vite, etc.
DI-: LA lUBLIOTIIKQUK l)K IlEIiMS. i57
Seciindum (juod dicit beatus (irogoriiis... — Vûfi in dexlera seden-
lis, elc. Sictit dictuin est iii prologo prcccdenti... '> — Fol. 3 v°. Genèse.
In principio creavît Dcus cchim et terrain. Ornissis divisionibus curio-
sis... » — Fol. 67. Exode. — Fol. 117. Lévitique. — Fol. 142.
\ombres. — Fol. 1G9. Deutcronome, finissant sur ces mots : u ...per
alium propbetani in veteri lege n. Voir Hain, Repert. bibliocjr., t. III,
n°' 103G3- 10396.
Les fol. liinin;iires a, ij sont remplis par ce sermon : « Sermo beati
Angustini, de laude caritatis. Divinarum Scripturarum multiplicem
habundanciarn... » (5. Aurelii Angustini opéra, t. V, p. 1348).
Au fol. 198, le nom du premier possesseur du livre nous est donné
en ces termes, par le scribe lui-même : « Postille super libros Moysi,
domini G. de Brucia, archiepiscopi Senoncnsis » . Une main un peu
plus récente a ajouté : « Et tandem domini Guidonis de Hoya, archi-
episcopi Uemensis, postquam fuerat Virdunensis episcopus, de anno
Domini 1375, ex ordinacione domini pape Gregorii XI, ante scisma,
et post ortum ejusdem quod, proth dolorî adhuc vigebat anno
Domini 1408, présidente domino Benedicto Xlil, ex ordinacione domini
pape démentis VII, Dolensis episcopus, postea Turonensis archiepi-
scopus, consequenter Castrensis episcopus et deinde Senonensis archi-
episcopus ') . — Sur le fol. a, on lit la cote : " b 85 ^ , et, au dos du
volume, le n° 29. — Sur le plat final, dont la garde collée est cotée b,
on trouve la signature de Guy de Uoye, et, au-dessous, ces lignes :
u Anno Domini M''CCC''LXXXX% feria quarta post octavas festi beati
Barnabe apostoli, videlicet xxii' die junii, fuerunt publicate reveren-
dissimi in Christo Patris ac domini domini Guidonis de Roya, archi-
episcopi Bemensis, in capitulo ecclesie Bemensis, circa horam tercie, et
statim post dictam publicationem fuit curia ad palacium revoluta " .
17îi (Tome II). — Fol. 1. Josué. a Introduces eos et plantabis eos, etc.
Secundum Hebreos in libro Josue... « — Fol. 18. Juges. — Fol. 35.
Ruth. — Fol. 38. Bois. — Fol. 133. Paralipomènes. — Fol. 165 v°.
Esdras. — Fol. 189. Tobie. — Fol. 197 v°. Judith. — Fol. 207 v^
Esther, finissant sur ces mots : « ...et scripta et postea edicioni vulgate
inserta » .
Après les livres d'Esdras (fol. 188 v'), on lit : " Ego igitur gracias
ago Deo, qui dédit mihi graciam scribendi secundum modulum ingenii
mei super omnes libros in Biblia contentos, primo super illos qui
sunt de canone... Actum Parisius, anno Domini millesimo CGC" trice-
158 AîANUSGHITS
simo, xiii kalendas aprilis » . Le scribe y a ajouté cette réflexion :
u Et licet iste reverendus doclor Postillas suas ordinaverit secundum
ordinem quem habent libri in canone, ego tamen feci eas scribi secun-
dum quod libri in lîiblia communiter ordinantur » .
Au verso du fol. a, on lit ces mots : « Iste liber est fratris Pétri
de Palnia, ordinis Predicatorum, quem fecit scribi Parisius, anno
Domini M°CCG°XXXI'' v , auxquels un nouveau possesseur ajouta bientôt
ceux-ci : « a quo émit eum reverendus dominus dominus G. de Brocia,
Dei gratia archiepiscopus Senonensis, anno Domini M''CCC'*XXXV*' » .
— D'autre part, au verso du fol. 214 et dernier, on trouve ces lignes :
i< Postille super libros Josue usque ad librum Hester inclusive, domini
G. de Brucia, archiepiscopi Senonensis, et tandem domini Guidonis
de Boya, archiepiscopi Bemensis, poslquam, etc. » , comme dans le
manuscrit précédent.
175 (Tome III). — Fol. 1. Job. u Pacienciam habe in me, et omnia
reddam tihi. Quamvis sit verbum servi ad dominum... n — Fol. 49.
Psaumes, dont le 150^ finit ainsi : « ...in secula seculorum laudabunt
te, ad quam laudem nos perducat qui cum Pâtre et Spiritu, etc. "
A la fin du livre de Job (fol. 48 v°), on lit : « Explicit Postilla super
librum Job, édita a venerabili sacre théologie doctore magistro Nicolao
de Lyra, de ordine fratrum Minorum, scripta de mandato reveren-
dissimi Patris domini Guidonis de Boya, tune Dei gratia archiepiscopi
Bemensis, per capellanum suiim dominum Guillelmum de Bruolio, in
Castro porte Martis Bemensis, in quo pro tune prefatus reverendus
Pater residebat, anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo
quinto, die xxiiir maii, qua die fuit dicta scriptura compléta " . —
D'autre part, on lit, à la fin du livre des Psaumes (fol. 188), cette note
que nous abrégeons : « Explicit Postilla super librum Psalmorum...,
transcriptaque de mandato et expensis reverendissimi in Christo Patris
ac domini domini Guidonis de Boya, etc., per manum, etc., finitaque
Parisius, in domo habitacionis ejusdem Patris, ubi eo tempore residebat,
tam pro negociis propriis quam pro pace Ecclesie et scismate sedando,
ratione cujus idem Pater et alii prelati regniFrancie cum consilio Begis
erant Parisius congregati, in quo facto summe laboraverunt, anno
Domini MoCCC^XCIP [...1 febr. »
Le scribe termine sur ce souhait :
« Ut Deus huic presuli tribuat, post culmea honorum,
Corde legens humili precetur, régna polorum » .
DE LA UlBI.lOTIIKQri: DK KKIMS. 159
Enfin, sur le fol. 1, on lit la cote ordinaire : « h 101 visa » .
I7i (Tome IV). — Fol. 1. Proverbes. « Ecce descripsi eam tibi, etc.
Secunduin (juod dicitur in principio... » — Fol. 28 \\ Eccicsiaste,
— Foi. iO v". Cantique. — Fol. 50. Sa<jesse. — Fol. 70. Ecclésias-
tique, dont les derniers mots : « ...et disponit oninia suaviter, cujus
nonien est benediclum in secula seculorum. Amen » .
Sur une «jarde a, collée à l'intérieur du plat initial, on a gratté ces
mots : « Iste liber est reverendissimi Patris domini G., Dei gratia
archiepiscopi Senonensis, et émit eum a fratre P. de Palma, ordinis
Predicatorum, anno XXXV n. Une main un peu postérieure a ajouté
ceux-ci : «Iste liber est reverendissimi Patris et domini domini P.,
cardinalis Uothomagensis " . — D'autre part, on lit, sur le fol. 121, ces
lignes : « Postille super libros Salomonis, domini G. de lîrucia,
arcbiepiscopi Senonensis " , auxquelles on a ajouté : « et tandem domini
Guidonis de Roya " , etc., comme dans le manuscrit 171. — Sur le
fol. c, collé à rintérieur du plat final, on trouve un fragment de Missel
noté, du XIP siècle, sans grande importance, relatif aux fêles de
S. Jean et des SS. Innocents. — Enfin, au fol. n, on lit la cote ordi-
naire : " 86 b visa » .
17.> (Tome V). — Fol. 1 . Isaïe. « Jherusalem euvangelistam dabo, etc.
Secundum quod dicit beatus Jeronimus in epistola ad Paulinum... »
— Fol. 82. Jérémie. — Fol. 135. lîarucb, dont voici les derniers
mots : " ...coram Deo et angelis, qui in trinitate perfecta vivit et régnât
in secula seculorum. Amen « .
Au fol. 141, on lit ces mots : « Postille super Isaiam usque ad Baruch
inclusive, domini G. de lîrucia, arcbiepiscopi Senonensis ^ , auxquels
on a ajouté : a et tandem r , etc., comme plus haut. — A l'intérieur
du plat initial, la cote : « 89 visa b » .
17()l (Tome VI). — Fol. 1. Ezéchiel. « Aperli sunt celi et vidi, etc.
In verbo proposito ab Ezecbiele... ^ — Fol. QQ. Daniel. — Fol. 106.
Petits Prophètes. — Fol. 162. Macchabées, finissant sur ces mots :
" ...post impletionem misterii Verbi incarnati, cum Pâtre et Spiritu
sancto sit honor et gloria in secula seculorum. Amen »> .
A la fin d'Ezéchiel (fol. 65), on lit ces mots du scribe : « Explicit
Postilla super Ezechielem, édita a fratre N. de Lira, et per ipsum com-
pléta, cum Deiadjutorio, anno Domini M^CCG^XXXII", in vigilia sancte
Trinitatis. Deo gracias » . — Au verso du dernier feuillet, on trouve une
note analogue à celle des volumes précédents : « Postille super Eze-
160 MANUSCRITS
chielem usque ad secunduni Machabeorum inclusive, domini G. «,
à laquelle une seconde main, peu postérieure, a ajouté la phrase déjà
plusieurs fois citée : " de Brucia, archiepiscopi Senonensis, et tan-
dem « , etc. — Sur le fol. 1, on trouve la cote ordinaire : a b 92 visa n ,
et, sur la garde collée sur le plat initial, on lit la signature de Guy de
Roye.
177 (Tome VIII). — Fol. 1. Epîtres de S. Paul. « Ecce descripsi
eam tihi tripliciler, etc. Quod verbum de sapientie descripcione dici-
tur... » — Fol. 139. Actes des Apôtres. — Fol. 173. Epîtres cano-
niques. — Fol. 198. Apocalypse, dont voici les derniers mots :
« ...pro omnibus fidelibus, cum dicitur : Gratta Domini nostri Jhesu
Christi cum omnibus vohis. Amen » .
Au cours de l'ouvrage, on trouve ces indications : Fol. 25. «Explicit
Postilla super epistolam Pauli ad Romanos, édita a fratre Nicholao de
Lyra, de ordine fratrum Minorum, sacre théologie doctore, anno
Domini M°CCG''XXIX°, die martis post festum beatorum apostolorum
Philippi et Jacobi » . — Fol. 67 v". « Explicit Postilla super primam et
secundam epistolas ad Corinthios, édita a fratre Nicholao de Lyra, sacre
tlieologie venerabili doctore, anno Domini M^CCC^XXIX", quinta die
niensis julii » . — Fol. 80. « Explicit Postilla fratris Nicholai de Lyra,
sacre théologie venerabilis doctoris, super epistolam Pauli ad Ephe-
sios, anno Domini M°CCC"XXIX% in festo béate Marie Magdalene » .
Sur le fol. A, je relève cet ex-libris : « Iste liber est reverendissimi
Patris domini domini P., cardinalis Rothomagensis, et émit eum a
fratre P. de Palma, ordinis Predicatorum, anno XXXV » . — D'autre
part, au verso du fol. 228, on voit l'inscription ordinaire : « Pos-
tille super epistolas Pauli et omnium usque ad finem Biblie, domini
G., archiepiscopi " , qu'une main peu postérieure a complétée par
les mots : « de Brucia » , " Senonensis » , « et tandem Guidonis de
Roya )) , etc., etc. — Enfin, sur le fol. A, on lit la cote : « visa 87 b n .
XIV® siècle. Parchemin. Beau manuscrit, écrit sur 2 colonnes. Le
t. Vil a élé perdu anlérieuremeut à la rédaction du catalogue Siret. Le
n° 45 de ce catalogue n'appartient aucunement à notre ouvrage.
Tome 1. 200 feuillets, plus deux gardes A, b, en tête, c, à la fin, et
D, collée sur le plat. 300 sur 217 millim. Jolies initiales à queue, for-
mant encadrement; celle du fol. a, d'un genre différent, se recom-
mande parla finesse de son exécution et sa queue fleurdelisée. Figures
peintes, aux fol. 117, 198, 199, 200, relatives aux objets du culte juif
et à son grand prêtre.
DK LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 161
Tome II. 214 feuillpts, plus un fol. a, en tète. 300 sur 217 millîm.
Bonnes initiales. Figures nu\ fol. 130, 131, 132.
Tome m. ISS feuillets, plus un fol. 79 bis^ moins 46, 47, 48 omis.
300 sur 217 millim. Jolies initiales. A la (în de chaque cahier,
réclames très curieuses dans leur variété et leur décoration.
Tome IV. 121 feuillets, plus 39 bis, plus n en lèle et c à la fin,
moins 69, 92, 93 omis. 303 sur 215 millim. Belles initiales, dans la
manière de celles qui figurent dans les tomes ï et II ci-dessus, mais
plus finement traitées.
Tome V. 141 feuillets, moins le 134 omis. 308 sur 215 millim.
Jolies initiales à encadrement, aux fol. 1, 82, 135; admirables let-
trines repercées, aux fol. 82 et 139, cette dernière et celle du fol. 1
à queue d'encadrement fort jolie.
Toîne VI. 192 feuillets, plus a en tête. 305 sur 220 millim. Belles
initiales; admirables lettrines à queue. Fi<i[ures aux fol. 3, 4, 37, 38,
39, 42, 43, 4-4, 45, 46, 51, 54, 57, 60, 94; celle du fol. 57 occupe
un double feuillet replié.
Tome VlII. 228 feuillets, plu.s a en tête et b ;V la fin, ces deux
blancs. 312 sur 218 millim. Belles initiales dont plusieurs bleu et or,
à encadrement fleurdelisé; celle du fol. 196 leprésentanl un moine,
à corps de dragon, taillant une vigne. Jolies lettrines repercées, dont
plusieurs offrent également une queue d'encadrement fleurdelisée.
Bel. veau blanc, sur bois, portant sur le plat final les armes peintes
de Guy de Roye. — (l'^x-libris gravé du Chapitre : « B, ord. unie,
n<" 79, 80, 81, 82, 83, 84, 86, super fenestram »).
178-180 (B. 49,50,51). Nicolai de Lyra Postillae super totam
Bibliam. Même ouvrage que le précédent.
178 (Tome I). — Fol. 1. «Prima pars Postille super totam Bibliam
édite a fratre Nicolao de Lyra, etc. IncipitGenesis primus prologus, etc.
Hec omma...r, — Fol. 2v°. Genèse. — Fol. 36. Kxode. — Fol. 63. Lévi-
tique. — Fol. 75. Nombres. — Fol. 89 v°. Deutéronome. — Fol. 104.
Josué. — Fol. 113. Juges. — Fol. 121 v\ Ruth. — Fol. 123. Rois.
— Fol. 172. Paralipomènes. — Fol. 190. Premier livre d'Esdras.
— Fol. 198 v\ Esther. — Fol. 201 \\ Job. — Fol. 224. Psaumes.
Une note en papier, collée à l'intérieur du plat initial, porte ces
mots (XVIIl" siècle) : « 98. — In hoc codice habetur Nicolai de Lyra
Postilla in libros sacrae Scripturae, a Genesi usque ad librnm Psalmo-
rum inclusive, praemissis prologis. Hisce commentariis in Exodum et
in S""" Regum et aliis, ad explicationem litterae, figurae seu icônes
passim inseruntur, non inélégantes » .
179 (Tome II). — Fol. 1. Proverbes. < Secunda pars Postille, etc.
TOME XXXVIII 11
162 MANUSCRITS
Incipiunt Proverbia Salomonis. Ecce descripsi eam, etc. » — Fol. 20 v°.
Ecclésiaste. — Fol. 30. Cantique. — Fol. 36. Isaïe. — Fol. 84 \\
Jérémie.— Fol. 117 v°. Ezéchiel. — Fol. 160. Daniel. — Fol. 183 \\
Petits Prophètes. — Fol. 220. Tobie. — Fol. 225 v\ Baruch. —
Fol. 229 v°. Judith. — Fol. 235 \\ Macchabées. — Fol, 255 v". Sagesse.
— Fol. 268. Ecclésiastique. — Fol. 300. Deuxième livre d'Esdras.
Cette fois le scribe a gardé Tordre adopté par Nicolas de Lyre, en ter-
minant sur le deuxième livre d'Esdras, comme l'indique, au fol. 303,
une note identique à celle que nous avons donnée au fol. 188 v** du
manuscrit 172. — La mention du XVIII^ siècle, qui devait figurer
sur le plat initial, a malheureusement disparu lorsqu'il a été brisé,
mais ces mots : " Ex dono reverendissimi domini Roberti, cardinalis
de Lenoncourt » , écrits au XVI* siècle, sur une bande de papier collée
sur la marge inférieure du fol. 1, nous font connaître comment cet
ouvrage est entré dans la bibliothèque de Saint-Remi.
180 (Tome IIl). — Fol. 1. ^ Tcrtia pars, etc. Incipit novum Testa-
mentum, et primo super Matheum. Quatuor faciès, etc. •>■) — Fol. 46.
S. Marc. — Fol. 56 x\ S. Luc. — Fol. 80. S. Jean. — Fol. 126 x\
Épîtres de S. Paul. — Fol. 207 v°. Actes des Apôtres. — Fol. 229.
Épîtres canoniques. — Fol. 244 v°. Apocalypse.
Fol. 264. « Incipit questio de probatione, per Scripturas a Judeis
receptas, quod ministerium Christi predictum a lege et prophetis sit
impletum, determinata a magistro N. de Lyra. Querilur utrum per
Scripturas... ad vomitum revertuntur » ,
Fol. 270. « Incipit responsio fratris N. de Lyra ad quemdam
Judeum, ex verbis euvangelii secundum Matheum, contra Christum
nequiter arguentem. Potens sit exhortari in doctrina sana, etc. Licet
autem verbum propositum... in aperto mendacio terminavit ». A la
fin de ce traité, on a ajouté ces mots : " Completum est autem hoc
opusculum anno Domini M°CCGXXXIIII« « .
Fol. 277. « Incipit tractatus de différencia nostre translacionis ab
hebraica littera veteris Testamenîi, editus a fratre N. de Lyra, in sacra
pagina magistro. Sapienciam scribe in iempore, etc. Scriptura sacra
proprie sapientia nominatur... magis autentica reputatur. Explicit
tractatus de différencia, etc., et completus anno Domini M" trecentesimo
tricesimo 111°, die sabbati ante festum beati Luce euvangeliste ^ .
XIV» siècle. Parchemin. Beau manuscrit, écrit sur deux colonnes.
460 sur 320 miilim.
DE LA BIIJLIOTIIKQUE DE REIMS. 168
Tome I. 312 leuillels. Initiales à queue formant encadrement, feuil-
lages or et couleurs, rehauls à la gouache; celle du fol. 1 accompa-
gnée d'un médaillon h personnages finement traité. Figures soignées aux
fol. 11, 52, 53, 54, 55, 5(), 59, G2, 76, 150, 151, 152, 153, 154, 170.
Tome II. 303 feuillets. Belles initiales, du même faire (|ue dans
le volume précédent; celle du fol. 1 accompagnée d'un médaillon à
personnages. Figures richement traitées aux fol. 41, 65, 119, 123,
141, 142, 144, 145, 146, 147, 151, 152, 155, 156, 179, 236.
Tome llï. 301 feuillets. Belles initiales, la première précédée d'un
médaillon à personnages. Figures aux fol. 4 et 278. Au fol. 12 v",
dans la marge, petit dessin au trait (XIV' siècle), représentant un moine
cordelier qui manie une hêche ; au-dessus de sa tête, ces mots de
même date : « F. G. Bobant ». Bel. veau fauve sur bois, les ais du 179
brisés. — (Sainl-Remi, n«» 98, 99, 100).
181 (B. 47). Nicolai de Lyra Postillae in quosdam libros sacrae
Scripturae.
Le commencement du premier prologue manque, par l'enlèvement
du premier feuillet ancien portant le titre. — Fol. 1. a ...quia sicut
in speculo... — Vidi in dexlera sedentis super thronum lihrtim scriptum
intusetfoHs. Apo. v. Sicut dictumest... »
Suivent la Genèse, l'Exode, le Lévitique, les Nombres, le Deuté-
ronome, les livres de Josué, des Juges, de Ruth, des Rois, les Parali-
pomènes. Le volume finit sur ces mots : « ...et omnes ordines angelo-
rum, etibi estgloria in secula seculorum. Amen. Explicit Postilla r , etc.
Sur la garde collée à l'intérieur du plat initial, le bibliothécaire de
Saint-Remi (XVllI* siècle) a mis cette note :« 97. — In hoc codice
habentur Nicolai de Lyra Postillae in libros sacrae Scripturae, inci-
piendo a Genesi usque ad Paralipomenon inclusive, praemissis prolo-
gis ». — Sur la garde collée sur le plat final, on lit aussi ces mots
(XV* siècle) : « XXX esc[us] » , qui peuvent avoir trait à l'estimation
de la valeur vénale du volume.
XV' siècle. Parchemin. 248 feuillets à 2 col. 490 sur 340 milliin.
Initiales or et couleurs, formant encadrement de feuillages au long des
colonnes; jolies lettrines bleu et or. Le scribe avait laissé des blan( s
aux fol. 66, 77, 96, 198-203, 223, pour des figures du tabernacle, etc ,
qui n'ont pas été exécutées. Rel. veau blanc, à dos de veau fauve, sur
bois. — (Saint-Remi, n" 97).
182 (B. 48). Nicolai de Lyra Postillae super libros Pcntateuchi.
Fol. 1. Le commencement du premier prologue manque, par suite
164 MANUSCRITS
de l'enlèvement de l'initiale : « ...quod dicit beatus Gregorius, ome-
lia XXXV' euvangeliorum... — Vidi in dexlera sedentis super thro-
num... r> Suivent la Genèse, l'Exode, le Lévitique, les Nombres, le
Deutéronome, dont voici les derniers mots : « ...per prophetam alium
in veteri lege » .
XV^* siècle. Parchemin. 161 feuillets à 2 col. 480 sur 345 millim.
Belles initiales, or et couleurs, traitées comme dans le ms. précédent;
une d'elles enlevée au fol. 1 ; celle qui subsiste à ce fol. a été abîmée.
Les figures n'ont pas été faites dans les blancs qui les attendaient.
Forte tache dans la marge supérieure, aux fol. 104-110. Rel. moderne
veau noir, portant h tort le titre trop étroit : « Nicolai de Lyra Pos-
tilla super Deuteronomium )); fermoirs cuivre. — (Saint-Remi).
185 (B. 45). Nicolai de Lyra Postillae super evangelium Johannis.
Fol. 1. « [l]acies aquile desuper ipsorum quatuor. Ezecb. i. Eze-
chiez (sic) propheta, oui aperti sunt celi et vidit visiones Dei... et dicta
Dei que sunt nobis incomprehensibilia, propter eorum excellenciam,
respectu intellectus nostri. Expliciunt Postille super evangelio Johannis.
Deo gracias, Deo gracias, Deo gracias » . Le feuillet qui manque en tête
n'enlève rien au texte.
Les gardes a, b contiennent une série d*inventaires mobiliers faits
après décès (XIV^ siècle), chez Gillon Gorinel, Colas Le Pescheur, Oudin
de Villemeanne (Hérault), le prêtre Guy, Jehan Le Paviotat, Colas Le
Comptât, Colas Galant, Colin de Villemagne. — La garde c appar-
tient à un recueil canonique (XIV* siècle), et traite « de successionibus
ab intestato « ; — a de parrochiis et alienis parrochianis » ; — a de
decimis, primiciis et oblacionibus » . — Enfin le fol. d, collé sur le plat
final, est une lettre du Roi (XIV* siècle), ordonnant au « maislre des
pors de la séneschaucie de Beaucaire « et au viguier de Villeneuve-lez-
Avignon de faire jouir paisiblement des biens de l'écolàtrerie de Reims,
uacants par la mort de Brémond de La Faye, celui qu'il en a pourvu,
et d'empêcher que la provision que Jean de Ulmont, a chanoine de
Reims, demourant en Avignon » , a obtenue par bulles apostoliques, soit
suivie d'effet.
Sur le dernier feuillet, signature de Guy de Roye. — Sur le fol. 134
demeuré blanc, Gilles d'Aspremont s'est borné à écrire ces mots :
« Folia de papiro 134, hic est CXXXIIII « , après avoir folioté le volume.
— Sur le fol. 1, la cote « 97 visa b n .
XIV' siècle. Papier. 134 feuillets à longues lignes, et 4 gardes en
DE LA inBLIOTHKQlIE DE REIMS. iC5
parchemin, a^ h, en tête, et c, d, à la fin. Dos de veau l)lanc sur ais de
bois, débridé. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. unie, n" 85,
supra fenestrani »).
1ÎJ4 (H. 87). Francisci de Abbate, Astensis, Postillae super evan-
gelia doiiiinicalia totius anni.
Fol. 1 . « Iiicipit Postilla super euvangelia dominicalia, édita a fratre
Francisco de Ast, ordiuis Miuoruni. Erunt signa in sole et luna et stellis.
Luce, 21. Quamvis Jhesus Cbristus in morte illius hoc singulare jiidi-
ciuni... ad celesteni patriam féliciter pervenire, quod nobis prestare
dignetur Jhesus Cbristus, qui est benedictus in secula seculorum. Amen.
Explicit Postilla fratris Francisci de Abbate, Astensis, ordinis fratrum
Minoruni, super euvangelia dominicalia tocius anni n .
Au fol. 155, une note (XV* siècle) avertit de faire attention à la table
qui suit (fol. 155-160) : « Vide bene super quod est tabula bec n. —
Une autre note (m. d.) nous informe de l'absence des évangiles du
Carême : « Deflciunt dominice quadragesimales » . La même réflexion
se trouvait inscrite (XV^ siècle) d'autre part, au fol. collé sur le plat
final : « Sermones dominicales, cum tabula sua; et desunt dominice
quadragesimales « .
La cote « 172 visa » se lit au fol. a. — Au verso de celui-ci, on lit
cet ex-libris (fin du XIV* siècle) : « Iste liber est magistri Johannis de
Keroullay, alias Mauricii, doctoris in theologia et canonici Parisiensis,
oriundi de Britannia, Leonensis diocesis r> . — Sur la garde b, on trouve
la note : " Folia, absque primo et isto ultimo que faciunt custodias,
sunt 160. Liber iste in quo continentur Postille seu sermones fratris
Francisci de Abbate, Astensis, ordinis fratrum Minorum, super evan-
gelia dominicalia totius anni, absque tamen dominicis quadragesima-
libus, que sunt principaliores dominice anni, et cum hiis est bona
tabula, fuit de libris domini Guidonis de Boya, cujus anima in pace
requiescat; in quo sunt, absque primo folio et isto ultimo que faciunt
custodias libri, 160 folia. Si quis librum hune aut aliquid ex eo
furatus fuerit, anathema sit. Quotatus et numeratus per Edmerum, et
per me Egidium de Asperomonte recollectus et intitulatus, die xxn' maii
anno Domini M^CCCC^XII" ; orate Deum pro eo « .
Fin du XIV* siècle. Parchemin. 160 feuillelsà2 col., et deux gardes
blanches a, b, en tête et à la fin. 306 sur 235 millim. Bel. veau blanc
sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. unie, n» 87,
supra feneslram »).
166 MANUSCRITS
18,^-189 (B. 60, 54, 75, 89, 55). Biblia sacra, cum glossa vulgari.
185. Libri Geneseos, Exodi et Levitici.
Fol. 1. « Frater Ambrosius tuamihi munuscula... — Desiderii mei...
^- Cum omnes divinos libros legimus... adimplebis me leticia cum
vultu tuo w .
Fol. 140. « [Quamjvis auctoritas ad roboranda illa que in conten-
tione veniunt... — Rabanus. In Pentateuco excellit Exodus, in quo
pêne omnia sacramenta. .. iniquis vero et scientiam jactantibus nubes,
quia excecat eos " .
Fol. 269. " Esitius. Pre omnibus necesse est interpretacionem
legis... quiaintencionem divinam celestemque gerunt » .
Sur le fol. 1, on lit la cote bien connue : « b 68 visa ». On lit
également, au dos, ce titre : « Commentarium super Genesim, Exodum
et Leviticum. — 27 » .
186. Libri Numerorum et Deuteronomii, liber Jeremiae prophetae,
necnon ejusdem Treni.
Fol. 1 v°. " Liber iste et ordine hystorie... débet esse unum ovile ,
omnes enim fratres sumus » .
Fol. 131. ^(- Fasciculus mirre dileclus mihi . Mirra, arbor aromatica...
sed intrinsecus esse in voluntati Domini ministrare v .
Fol. 208. « Jeremias propheta, cui hic prologus... et de pénis libe-
rans, quieti et honori restituit » .
Fol. 309. « Sunt cantica canticorum, sunt et lamentationes lamen-
tationum... » La fin manque, et la glose s'arrête à ces mots du texte :
"... sed proiciens reppulisti nos, iratus es contra... "
Sur le fol. 1, l'ancienne cote : « b 74 visa r, . — Sur le fol. 346,
qui est blanc, G. d'Aspremont, qui manque souvent de sens critique,
dit de ce livre : « Hoc volumen est de antiquis libris ecclesie, et con-
tinet libros Numerorum, Deuteronomii et Jheremie prophète; et sunt
in eo folia 346, computando istud ^ .
187. Liber Proverbiorum , Ecclesiastes, Canticum canticorum,
Sapientia et Ecclesiaslicus.
Fol. 1. « Jungat epistola quos jungit... — Parabole Salomonis,
secundum hebraicam veritatem... ac rémunérante Deo, cui est honor et
gloria n .
Fol. 55. « Jeronimus. J/erba Ecclesiastes, etc. Tribus nominibus
¥0caius est Salomon... hoc est omnis homo » .
I
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE BEIMS. 167
Fol. 73. « Salonion, id est pacificus, quia in regno... sed, memor
sue condicionis, illius voluntati consentit » .
Fol. 95 v**. « Habanus. Hune librum Jeronimus asserit non a Salo-
mone. . . et de omnibus bis liberavit eos Dominus » .
FoL 122. « Librum Jbesu, fliii Syrach... ut ditem diligentes me ».
Quelques gloses interlinéaires. — Même note de G. d'Aspremont
(fol. 198 V) : « Hoc volumen est de antiquis ecclesie; in que sunt
folia 198 » . — Sur le fol. 1, la cote : « 105 visa b » .
188. Quatuor libri Evangeliorum.
Fol. 1. ^ Matbeus ex Judea, sicut in ordine primus ponitur... —
Liber generatioîiis Jhesu Christi... — Matheus, cum primo predicasset
euvangelium in Judea, volens transire ad gentes... sic veniet quemad-
modum vidistis euntem in celum n .
Fol. 107. « Marcus, euvangelista Dei et Pétri in baptismale (ilius...
— Initium euvangelii Jesu Christi... — Primum expulsio demonis in
sinagoga ab homine... quo apostoli idem euvangelii verbum per totum
orbem seminaverunt 35 .
Fol. 169. " Lucas, Syrus natione et Antiochenus... — Quoniam
quidem multi conati sunt... — Lucas de omnibus que fecit Jbesus et
docuit... non in victimarum sanguine, sed in laude Dei et benedic-
tione concludit n .
Fol. 277. « Hic est Johannes evangelista, unus ex discipulis Dei...
— In principio erat Verbum... Augustinus. Omnibus divine Scripture
pagiuis euvangelium excellit... quod aulem virgo est Johannes, con-
venit future vite, ubi neque nubent neque nubentur n .
Sur le fol. 1, on trouve la cote : « 112 visa b » . — La garde c
nous fournit ces vers :
« 0 dives, divcs, non omni tempore vives!
Facbene, dum vivis; nescis quando morieris t.
Voir Hauréau, Notices et extraits^ t. 1, p. 317.
On y rencontre aussi ces lignes de G. d'Aspremont : « In isto volu-
mine sunt in toto 342° folia, et cum hoc sunt duo non scripta non
computata, que faciunt custodiam libri, et unum in fine similiter » .
11 y ajoute ces mots, dont la conclusion était certainement inattendue :
« Nota quod iste liber erat supra pulpitum in vestiario, et sic est de
libris antiquis ecclesiae »> .
189. Liber Job, Apocalypsis, Actus Apostolorum,Epistolaecanonica£.
168 MANUSCRITS
Fol. 1. « Cogorper singulos Scripture divine libros... — Job dolens
est Christus, qui dolores nostros... unde lamine feree comparatur « .
Fol. 101. « Apocalipsis hec inter reliquos novi Testainenti libros
prophetia vocatur... colorum est varietas, virtutum multiplie! tas ».
Fol. 131. " Lucas, natione Syrus, cujus laus... Petrus et Paulus
martirio coronati sunt » .
Foî. 195. " Quia in circunicisione ordinatus erat Jacobus... et
potens oui nichil resistit r> .
Le scribe a placé cette invocation en tête des fol. 2, 131 et 195 ;
« Sancti Spiritus assit nobis gratia ». — A l'intérieur du plat initial,
on trouve le n° (XVIIl" siècle) « 163 », qui se trouve répété au fol. 2.
— A Tintérieur du plat final, on lit la signature du possesseur :
« J. Jennart » .
XIII« (fol. l-140)-fin du XIII*' siècle. Parchemin. 343 feuillets, plus
87 bis, 188 bis, et une garde a, en tête, blanche comme les fol. 139
et 268. Deux et trois colonnes. 335 sur 222 millim., sauf pour la
seconde partie, dont la marge, qui n'avait à l'origine que 312 millim.,
a été remontée. Rel. veau blanc sur bois. — (Kx-libris gravé du Cha-
pitre : « B, ord. 3, n° 32 »).
Fin du Xlll' siècle. Parchemin. 346 feuillets numérotés, mais on
passe de 90 à 100 sans lacune réelle ; plus deux gardes blanches
A, B, en tête et à la fin. Trois colonnes. 335 sur 232 millim. Rel.
peau de truie sur ais de bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
a B, ord. 1, n" 8 »).
Fin du XIIP siècle. Parchemin. 198 feuillets à 2 et 3 col., et deux
gardes blanches, A, B, en tête et à la fin; moins le fol. 5 qui a été
coupé et qui devait être blanc. 341 sur 235 millim. Petites initiales,
couleurs et or, à sujets minuscules malheureusement défraîchis;
curieux filigranes, dans le mauvais goût. Rel. peau de truie sur bois.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 1, n* 11 »).
Fin du XIIP siècle. Parchemin. 342 feuillets à 3 col., et quatre
gardes blanches, a, b, en tête, c, d, à la fin. 350 sur 240 millim. Rel,
peau de truie sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 1,
n" 15 »).
Fin du XIIP siècle. Parchemin. 232 feuillets à 2 et 3 col., plus
3 gardes, a, b, en tête, c, à la fin, blanches. 352 sur 247 millim. Jolies
initiales, or et couleurs; jolis sujets en médaillons. Rel. veau blanc
sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : " B, ord. 1, n° 9 »).
190 (A. 21). Pars Bibliae, cum glossa vulgari. Proverbia, Eccle-
siastes, Canticum, Sapientia et Ecclesiasticus.
Fol. 1. Proverbes. Comme dans le manuscrit n° 187.
DE LA BIBLIOTHKQl !•: DE REIMS. 109
Fol. 58 v\ Ecclésiaste. Comme dans le manuscrit n" 187.
Fol. 7i. « Omncs anime motiones tiniversitatis conditor, Deus...
ab ipso osculum postulat, dicens : Osculetur me osculo oris sui, etc. n
Fol. 91. « Liber Sapientie apud Hebreos nusquam est... et de
omnibus biis liberavit eos Dominus n .
Fol. IIG v°. Ecclésiastique. Comme dans le manuscrit n" 187.
Quelques noies interlinéaires et marginales. — Au bas du fol. 1,
une bande de papier, collée dans la marge, porte cette mention con-
temporaine du don : u Ex dono reverendissimi domini Roberti, cardi-
nalis de Lenoncourt « . — Enfin, à l'intérieur du plat final, on lit ces
mots qui paraissent être une évaluation de la valeur vénale du livre
(XIV* siècle) : « III sc[utis] Fr[ancie] y^ .
XIV« siècle. Parchemin. 185 feuillets à 2 et 3 col. 330 sur235mil-
lim. Rel. veau brun, avec dos de veau fauve, sur ais de bois, dont
l'un brisé. — (Saint-Remi, n» 82).
101 (R. 77). Pars Ribliae, cum glossa vulgari. Proverbia, Eccle-
siastes, Canticum, Sapientia et Ecclesiasticus.
Fol. 3. " Jeronimus. Jungat epistola... — Parabole Salomonis
secundum hebraicam veritatem... « Comme dans le manuscrit n° 187.
Fol. 62 v°. « Memini me ante hoc... — Jeronimus. Verha Eccle-
siastes... — Tribus nominibus... " La fin comme dans les précédents.
Elle n'est séparée par aucune ponctuation de la glose du traité suivant.
Fol. 83 v°. " Salomon, id est pacificus. . . Osculetur me osculo oris sui » .
Fol. 108. Sagesse. Commence comme dans le manuscrit précédent.
Derniers mots : «... qui secundum legem Domini proposuerunt vitam
agere « .
Fol. 141 v^ Ecclésiastique. Comme dans le manuscrit n° 187.
Quelques gloses interlinéaires. — Glose importante (XIV* siècle)
dans les marges de l' Ecclésiaste : « Verba. Liber iste in très partes
dividitur... cum cuncta agamus in conspectu judicis cuncta cernen-
tis n . — Au verso du fol. 2, on lit cette mention (XV* siècle), en
grosse minuscule, malheureusement grattée : « Liber Sancti Remigii
Remensis, [continens] quinque libros Salomonis glosatos, quos dédit
Johannes dictus Escot, abbas istius loci. — CC et XV » . — Un chiffre
(XIV* siècle), inscrit au fol. 227 : « VU Ib. », pourrait peut-être nous
renseigner sur le prix d'achat ou d'estimation du volume.
X1V« siècle. Parchemin. 228 feuillets à 2 et 3 col.; les fol. 1, 2,
170 MANUSCRITS
227, 228 blancs. Initiales couleurs, or et gouache, à petits sujets. 364
sur 243 millim. Rel. neuve, veau fauve, à fermoirs cuivre. — (Saint-
Remi, n° 81).
192 (B. 76). Pars Bibliae, cum glossa vulgari. Proverbia, Eccle-
siastes, Canticum, Sapientia, Ecclesiasticus, Lamentationes Jeremiae
et minores Prophetae.
Fol. 1. Proverbes. Comme dans le manuscrit n" 187.
Fol. 38. Ecclésiaste. Comme dans le manuscrit n° 187.
Fol. 51. Cantique. Comme dans le manuscrit n° 191.
Fol. 66. Sagesse. Commencement comme dans le manuscrit n" 190.
Finit sur ces mots : «... et de omnibus iiberavit eos Dominus. Multorum
nobis et magnorum... qui secundum legem Domini proposuerunt
vitam agere n .
Fol. 84. Ecclésiastique. Comme dans le manuscrit n** 187.
Fol. 138. « Sunt cantica canticorum, sunt lamentaciones lamenta-
tionum... cum jam nec penitencie nec venie locus erit >i .
Fol. 164. « Ordo duodecim Prophetarum secundum LXX* talis
est... 5) — Fol. 191. u Sanctus Johel apud Hebreos... « — Fol. 197.
« Hic Amos propheta non fuit... « — Fol. 208 v". « Jacob palriarcha
fratrem habuit Esau... » — Fol. 210 v°. « Sanctum Jonam Hebrei
afûrmant... » — Fol. 214 v". « Temporibus Jo[n]athe et Achat... «
— Fol. 222. « Naum propheta ante adventum... » — Fol. 226.
" Quatuor prophète in XII... « — Fol. 231. u Tradunt Hebrei cujus-
cumque prophète... » — Fol. 235 v°, « Jeremias propheta ob cau-
sam... » — Fol. 239. « Auno secundo Darii régis... ^ — Fol. 253.
« Deus per Moysen... qui nunc inter se discrepant pari in Christum
religione consencient n .
Les fol. A, B, placés en tête, appartiennent à un livre liturgique
(XV* siècle) et ne présentent aucun intérêt. — Sur le fol. 1, la cote :
« 106 visa b » . — Au verso du fol. 257, une main du XIV* siècle
avait inscrit cet ex-libris malheureusement trop gratté pour être lu en
entier : « Iste liber est fratris... Sancte Marie de Carn... » — A Fin-
térieur du plat final, on lit la signature de Guy de Roye. — Enfin, sur
le dos, on lisait jadis (XVII* siècle) ce titre ; « Commentarius super
Proverbia Salomonis. — 59 « .
XIV* siècle. Parchemin. 257 feuillets, plus 73 his et 240 his, moins
181-190 omis. A 2 et 3 roi. 2S8 sur 208 millim. Initiales mi-parties,
DE LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 171
de couleurs. Bel. veau, jadis bleu, sur bois. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « B, ord. 1, n" 12 »).
195 (B. 83). Liber Job, ciim glossa vulgari.
Fol. 1. « Cogor per singulos Scripture divine libros... — Virerai
in ten^a Hus, etc. — Quedam historiée hic debentur et allegorice et
moraliter... Grcgorius. Hoc inihi opère precium credo quod fraternis
auribus hoc quod in me latenter reprehendo, incunctanter aperio » .
Au verso du fol. 150, le scribe nous livre son nom et exprime ainsi
son soulagement d'avoir fini la tâche : « Explicit Job, quod scripsit
Gerungus, Teutonicus, pro pauco.
Tantum pro tanto non scribam postmodo, juro ! »
Le fol. A nous désigne un des premiers possesseurs de ce livre
(XIII* siècle) : « Job. Magistri Garini de Gerfaumont » . Possédé plus
tard par le chanoine Jacques de La Fosse, dont on voit la signature :
« Ja[cobus] de Fossa » , à l'intérieur du plat final, il fut par lui donné
à la bibliothèque du Chapitre. — A l'intérieur du plat initial, on relève
encore la cote : « 96 visa b » .
Xllh siècle. Parchemin. 150 feuillets et une garde a, en tête. 2 et
3 col. 320 sur 225 millim. llel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : h B, ord. 3, n° 43 »).
lî)4 (B. 84). Duodecim minores Prophetae, cum glossa vulgari.
Fdl. 1. « Mon idem ordo est duodecim, etc. — Ordo XII propheta-
rum secundum LXX talis est... eos qui faciunt opéra terrena » .
A la suite (fol. 165), on trouve une liste des rois d'Israël : " Nomina
regum X tribuum ^) , et une liste des rois de Juda : « Nomina regum
duarum tribuum » . Sur le plat initial, on trouve le n" a 87 » , et, sur le
fol. 1, une cote du XV* siècle : « CG et XXI « .
Fin du XIIP siècle. Parchemin de choix, à grandes marges. 165 feuil-
lets et une garde blanche a, dont la marge inférieure a été coupée. 2 col.
393 sur 258 millim. Initiales or et couleurs, avec petits personnages
en médaillons; initiales secondaires mi-parties, de couleurs. Bel. veau
blanc sur ais de bois brisés ; dos de veau fauve. — (Saint-Remi, n" 87).
if)ï) (B. 98). Epistolae B. Pauli, cum glossa vulgari.
Fol. 1 v*». u Romani in partes Italiç... — Pro altercatione scribit
Romanis confutans... y La glose s'arrête à ces mots du texte : « ...non
172 MANUSCRITS
multo magis obtemperabimus patri spirituum » . Incomplet de la fin.
— Glose interlinéaire.
Sur le fol. 1, on lit (XVI* siècle) cette mention : ce Ex libris Divi
Nicasii Remensis " , à laquelle une main du XVIII* siècle a ajouté :
(c ordinis sancti Benedicti, congregationis sancti Mauri » , et une autre :
a Catalogo inscriptus » . — Une note de M. Duchénoy, ancien employé
de la Bibliothèque de Reims, placée à Tintérieur du plat initial, nous
apprend que ce volume contenait jadis 155 feuillets, comprenant, outre
le commentaire ci-dessus, les PerdiJJiciles quaestiones naturales d'Ada-
lard et le Liber Trimegistri d'Asclepius, ouvrages qui auraient été
récemment reliés à part.
Commencement du XII« siècle. Parchemin. 115 feuillets à 3 col.
216 sur 147 millim. Rel. veau fauve gaufré, débridée; le dos manque.
— (Saint-Nicaise).
190 (R. 108). Epistolae B. Pauli, cum glossa vulgari.
Fol. 1 . « Principia rerum inquirenda sunt... — Romani sunt partes
Italiç... — Pro altercatione scribit Romanis... qui voluptates deser-
viunt (sic) et corpus affligunt 15 . — 11 y a en outre une glose interlinéaire.
Fol. 62. Vers moraux (XIIP siècle) :
« Pigros, desolatos, malos, bonos in melius, indoctos
Excito, consolor, minor, exortor doceoque « .
Fol. 166. « Melchiades, papa. Rogitaslis utrum majus esset sacra-
mentum, manus impositio episcoporum an baptismus? Scitote utrumque
magnum esse sacramenlum. .. '^
Les fol. A-D, en tête, et g-j, en queue, appartiennent à un livre
d'Esdras (liv. I, chap. m) en caractères hébraïques, écrit sur deux
colonnes (XV* siècle).
Au verso du fol. d, notes diverses sur le classement mnémonique
des Epîtres de S. Pari. — Puis, cet essai de vers, sur les neuf chœurs
de la milice céleste :
c Sera. Che. Thro. Dna. Princi. Pote. Virtus. Ar. Auge. » .
Sur le fol. 1, la cote : « b 61 visa ». — Au fol. 166 v", on lit cette
mention (XV* siècle) : «« Ex fabrica ecclesie Remensis « . — Enfin, à
l'extérieur du plat final (XV* siècle) : « Epistole Pauli glosate « .
XIP siècle. Parchemin. 166 feuillets à 3 col., plus 10 feuillets, a-e,
en tête, et f-j, à la fin, dont e et f sont blancs. 248 sur 156 millim.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 173
Curieuses initiales fleiMoiinées, rouges ou noires. Rel. veau l)Ianc,
sur bois. — (E.v-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n° 31 »).
197 (B. 99). Epistolae B. Pauli, cum glossa vulgari.
Comme le précédent.
Au fol. I, la cote : « b IIG visa ». — A l'intérieur du plat final, on
trouve cette note de (i. d'Aspremont : " In isto libro, qui est de anti-
quis libris ecclesie, continentur Epistole Pauli antiqualiter glosate; et
erat liber iste in capitulo, et bene indiget religari; et sunt in eo in
toto 132° folia, quorum primum folium quod ponitur pro custodia non
estscriptum, neque medietas 3" folii et medietas 4'folii. Si quis librum
istum furatus fuerit aut aliquid inde amoverit, anathema sit. Amen » .
— A l'extérieur du plat final, on lit cette inscription du XIV' siècle :
a Epistole Pauli glosate glosa ordinaria » .
Commencement du XIII* siècle. Parchemin. 132 feuillets et un 102^/5,
à 3 col. ; le premier feuillet blanc. 302 sur 207 inillim.Très intéressantes
initiales au trait d'encre à peine garni de rouge. Rel. vache blanche, dé-
bridée, sur ais de bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 2,
n° 24 »).
198 (B. 96). Epistolae B. Pauli, cum glossa vulgari.
L'ancien fol. 1 a disparu, emportant sans doute le prologue. —
Fol. 2 V". « Pro altercatione scribit Romanis... »
Fol. 260 v°. Après la glose, on trouve cette poésie d'un auteur in-
connu, qui passe en revue, en 13 strophes, toutes les pierres précieuses
qui composent les murailles de la cité céleste :
• Cives celeslis patrie,
Régi regum concinite
Qui est supernus artifex
Civitatis uranice,
Id enjus edificio
Talis extat fundatio.
Jaspis colore viridi
Profert nitorem fidei
Voir dans Hauréau {Notices et extraits, t. I, p. 76) le petit poème
ci-dessus; mais il contient 16 strophes.
Glose interlinéaire. — Notes au crayon' en divers endroits. — A
l'intérieur du plat initial, on lit la cote : « 1 58 b " .
Xlll» siècle. Parchemin de choix. 260 feuillets à 3 col., moins les
174 MANUSCRITS
fol. 80-89 et 180-189 oubliés, plus une garde a, blanche, à la fin.
Les initiales de ce manuscrit d'écriture italienne, de belle exécution,
n'ont pas été faites; à peine peut-on signaler une lettrine au fol. 48
et un curieux appel de note au fol. 167. 332 sur 205 millim. Rel.
veau blanc sur bois, aux aimes de Guy de Roye. — (Kx-libris gravé
du Chapitre : « B, ord. 3, n° 38 »).
199-200 (B. 86, 110). Quatuor evangelia, cum glossa vulgari.
199. (Tome I). — Fol. 1. S. Luc. « Plures fuisse qui euvangelia
scripserurit... — Quoniam quidem mulli... — Lucas de omnibus que
fecit Jhesus et docuit... sed in laude Dei et benedictione concludit n .
Fol. 95. S. Marc. " Omnis scriba doctus in regno celorum similis
est... — Marcus, euvangelista Dei... — Ecce mitto angelum meum...
— Angélus dicitur Johannes, non societate nature... quod apostoli,
idem evangelii verbum nunciantes, per totum orbem seminaverunt » .
Le nom du scribe nous est indiqué par le feuillet collé à l'intérieur
du plat initial : « Agnerus de Dometriano me scripsit; cujus anime
propicietur Deus " . — Sur le fol. de garde a, on lit cette mention
contemporaine (XIV siècle) des personnages qu'elle nomme : u In isto
volumine continentur euvangelia Luce et Marci. Fuerunt empta et
soluta per me Stephanum de Brivata, scolasticum Hemensem, ab
executoribus defuncti domini Guillelmi de Nealpba, condam canonici
Remensis « . — Au verso du même feuillet, on trouve aussi ces vers
connus (XlIP siècle) :
a Est homo nasceudo Christus, vitulus moriendo;
Fit leo surgendo, Juvis [sic) aies summa petendo ».
Voir Hauréau, Notices et extraits , t. I, p. 224.
Nombreuses notes au crayon. — Pagination en chiffres arabes de
Gilles d'Aspremont, avec cette note (fol. b) : « In isto libro sunt in toto
folia 155, sunt CLV » .
200. (Tome II).-— Fol. 1. " Hic est Johannes euvangehsta... — In
principio erat Verbum... — Omnibus divine Scripture paginis evange-
lium excellit. . . quod virgo est Johannes, convenit future vite, ubi neque
nubentneque nubentur r> .
Fol. 67. « Matheus ex Judea, sicut in ordine primus ponitur. .. —
Liber generationis Jesu Christi... — Nomen libri evangelium grece,
bonum nuncium latine... qui divina mansione sunt digni « .
Au fol. A, mention semblable à celle du volume précédent, relative
à l'achat du volume par Etienne de Brives. — Au fol. 1, on lit cette
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 175
note de G. d'Aspremont : a Liber antiquus ecclesie, emptiis per quem-
dam scolasticuin i? . — On lit aussi, sur le feuillet collé à l'iiitcrieur
du plat Hnal, cette curieuse indication (XIII* siècle) : u Iste liber est in
custodia fratris Ysaac de Landousis « , suivie de ces mots de même date :
« Datus est dies Johanni Lambert, de die Aghate in quindecim dies » .
XIll" siècle. Parchemin. 151 feuillets à 3 col., et deux gardes
blanches a, b, en tête et à la lin; le fol. 96 blanc; les loi. 93,94, qui
ont été enlevés, devaient Têtre également. Deux belles initiales de cou-
leur, sur fond bleu, représentant les évangélistes Luc et Marc, aux
fol. 1 et 97. Initiales de coultMirs diverses, à motifs fleuronnés. 307
sur 222 millim. — 156 feuillets à 3 col., et deux gardes a, b, en tête
et à la fin; plus des feuillets annexes cotés 69 bis, 69 ter, 70 bis,
70 ter, 71 bis, 71 ter, 72 bis, 73 bis, 74 bis, 75 bis. Les fol. a, b et
65, iji) blancs. Initiales lepréseiilant les évangélistes Jean et Matthieu,
aux loi. 1 et 67. 310 sur 230 millim. Rel. veau blanc sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : u B, ord. 1, n*" 13, 14 »).
201 (B. 92). Evangelium S. Johannis, cum glossa vulgari. —
Claudiani Mamerti liber de Statu animae.
Fol. 1. « Hic est Johannes euvangelista, unus ex discipulis Dei...
— In principio erat Verbum... — Omnibus divine Scripture paginis
evangelium excellit... futurç vitç, ubi neque nubent neque nubentur « .
Fol. 46. «' Prefectorio, patritio, doctissimo et optimo viro SoUiosi-
donio (sic) Claudianus. Editionem libellorum michi quos de animç
statu condidi... — Incipit Claudianus de Statu animç, ad Sollisido-
nium. Magnum in génère humano, Sollisidoni, frater amantissime,
multorum vitium est... scilicet veritatis vis quanta sit in excidio falsi-
tatis. Explicit liber tertius » (Bibl. max. Patruiriy t. VI, p. 1045). Sur
l'auteur, voir His t. litt., t. II, p. 442.
En divers endroits du volume, dans la marge inférieure, on trouve des
ex-libris, qui sont tous d'une main contemporaine. Fol. 1. a Hic liber
Sancti Theoderici ; auferenti sit anathema ». Au fol. 46, on lit de
même : a Liber aecclesiç Sancti Theoderici ; auferenti sit anathema » .
Aux fol. 60-61 : « Liber aecclesiç Sancti Theoderici; si quis illum
austulerit (s/c), anathema sit ». Aux fol. 69-70 : « Liber aecclesiç
Sancti Theoderici; qui eum ab illa subtraxerit, sit anathema marana-
tha » . Ce dernier mot a été gratté. Aux fol. 76-77 : « Liber Sancti
Theoderici; qui eum ei abstulerit, sit anathema «. Aux fol. 85-86 :
• Liber çcclesiç beati Theoderici, confessons Christi » . Enfin, au
176 MANUSCRITS
fol. 95 : « Liber sancti Bartholomei apostoli et sanctorum confesso-
rum Theoderici atque Theodulû ; auferenti sit anathema ». — La
signature : « L. Art. d'Anglade » se lit au fol. 2.
Xll^ siècle. Parchemin. 95 feuillets, plus les fol. bis 9, 16, 23, 46
et 48. 3 col. pour la première partie; longues lignes pour la seconde.
255 sur 163 inillim. Intéressantes initiales à fioritures. Rcl. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 12).
202 (B. 78). Cujusdam incerti comnienlarius super Ecclesiasticum.
Fol. 1. " Hoc nomen Ecclesiastes interpretatur concionator et refer-
tur ille liber Salomonis ad Deum. Hoc nomen Ecclesiasticus interpre-
tatur collector... — Omnis sapientia. Hoc nomen omnis quandoque
notai universitatem... cum enim de immolacione vituie rufe loquere-
tur, Scriptura subjungit; colligit autem... » Le volume s'arrête sur ces
mots qui ont trait à la première moitié du chap. xxiv.
Sur le fol. A v% on lit cette fausse indication (XV* siècle) : « Inter-
pretatio Augustin! super Ecclesiasticum » . — Sur le fol. 1, la cote :
« 95 visa b )) . — Sur le plat final, la signature de Guy de Roye et
un n* 80 qui paraît être de la même époque.
XIII' siècle. Parchemin. 179 feuillets à 2 col., et une garde a,
blanche, en tête. 320 sur 220 niillim. Uel. veau blanc sur bois. —
(Ex"libris gravé du Chapitre : « B, ord. 3, n" 42 »).
205 (B. 79). Cujusdam incerti commentarius super Cantica canti-
corum, cum littera. — Commentarius super librum Psalmorum.
Fol. 1. « Notandum quod sponsa semper in domo vel in lectulo vel
in aliquo interiori loco... — Omnes anime motiones universitatis con-
ditor... ad meliora transferre. Si vis ascendere ad Canticum cantico-
rum... — Osculetur, etc. Tangatmedulcedinepresentiesue,quam sepius
a prophetis promissam audivi et velud osculum afferens... amici, id
est angeli, quos adjutores tibi dedi et spiritus justorum, qui jam cum
Dec sunt et pro fratribus orant. Fuge. ., y> . Les derniers mots manquent.
Cette glose ne suit que de loin celle du manuscrit n" 117, qui débute
de même façon.
Fol. 28. " Magna cum reverentia liber legendus, ex quo doctrinç
su§ ille homo dominicus exemplum dédit... — Hic non habet titulum,
propter reverentiam sancti Spiritus a quo hoc dictatum... juvat exhor-
talionem ad pietatis opéra preterita [ ] presentare opéra » .
1)1'] LA BinLIOTIIKQllI'] DK RKIMS. 177
Sijjiiature : >' L. Art. d'Anglatle " , au haut du fol. 2.
XII* siècle. Parchemin. 122 feuillets, les 27 [)rciuiers à 3 col., les
autres à longues lignes ; plus deux gardes a, b, blanches, eu tête et à
la fin. Fortes mouillures de part en pari. 193 sur 113 inilliui. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 4).
îiOi (B. 91). Evangeliiim Matthaci, cutn glossa vulgari.
Fol. l . " Matheus ex Judea, sicut in ordinc primus... — Liber gene-
rationis, etc.. — Cum multi scripsissc evangelica iegantur, soli IIII*"'
evangeliste Matheus, iMarcus, Lucas, Johannes, apud majores nostros
pondus auctoritatis cumprobati sunt optinere... sed elevaturn in aéra
celosque petentem, dicentibus sibi angelis, sic veniet quemadmodum
vidistis eum euntem in celum « .
Glose interlinéaire et marginale.
Fol. 57. « Nomen libri evangelium grece, bonnm nuntium latine
înterpretatur... penitus ignorabant utrum Spiritu sancto an alio quo-
libet facto « .
Au fol. 1, on relève Tex-libris (XIII" siècle) : « Liber Sancti Theo-
derici; auferenti sit anathema ». — Au fol. 32, on trouve cet autre
(m. d.) : a Liber ecclesie sancti Bartholomei apostoli atque sanctorum
confessorum Theoderici et Theodulphi ». — On lit également, au
fol. 3, la signature : « L. Art. d'Anglade » .
Fin du XII* siècle. Parchemin. 58 feuillets à 3 col. 230 sur
173 millim. Au fol. 2, représentation d'un Christ en croix, à la plume,
de l'époque du manuscrit; la Vierge et S. Jean n'ont été dessinés
qu'au crayon. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 8).
20o (B. 93). Cujusdam Expositio super evangelium Johannis.
Fol. 1. e Ecce intelligit servus meus^ etc. Quia commendacio acto-
ris (sic) redundat in opus et commendacio operis in auctorem... — In
principio erat Verhum, etc. Iste liber qui est de Verbo incarnato, in
quo duplex consideratur natura... curemus recta fide intelligendo que
scripsit, recta operatione exercendo que docuit, ad dona sempiterna
pervenire que Dominus ipse promisit, ipso adjuvante qui vivit et régnât
in secula seculorum. Amen » .
Les derniers feuillets (102 v°-104) contiennent un petit fragment de
commentaire sur les premiers mots de la Genèse, puis des questions
théologiques : ^ An persona divina posset assumere naturam alicujus
suppositi determinati existentis prêter suppositum »? — Utrum assump-
TO.ME XXXI III 12
178 MANUSCRITS
cio ponat relacionem realem in persona dominica assumente? —
« Omne creatum est ex nihilo factum, sed omne quod est ex nihilo
factum est ens poslquam fuit nihil ; cum non sit simul ens et non
ens, ergo oportet quod mundus prius non fuerit et postmodum fue-
rit » . Réponse tirée d'Avicenne. Etc., etc.
Ce livre est intitulé (XIV^ siècle), sur le fol. a : « Parabole super
Joannem » . Un peu plus bas, on lit la signature (XV* siècle) :
« M. J. Moyce, chanoyne » . Deux autres notes existaient au verso du
même feuillet; le grattage les a rendues complètement illisibles. —
Au fol. 101 v**, le scribe termine son ouvrage sur ce vers bien connu :
t Fiiiito libro, reddantur vina magistro » .
Immédiatement au-dessous, on lit cette note de G. d'Aspremont :
« In isto libro, qui fuit domini Guidonis de Roya, continetur Expositio
super evangelium sancti Johannis; et sunt in toto, absque primo folio
quod facit custodiam libri, computatis sequentibus foliis, 104 folia ^ .
Signature de Guy de Koye sur le bois du plat final, et ses armes à
l'extérieur, non loin d'une cote (XVIIP siècle) : « B. 93 » . — La cote
ordinaire "115 visa b « se lit au recto du fol. a.
XIII* siècle. Parchemin. 104 feuillets à 2 col., et une garde a, en
tête. 247 sur 178 millim. Ais de bois sans dos. — (Ëx-Iibris gravé du
Chapitre : « B, ord. unie, n» 93, super fenestram »).
20G (B. 109).Glossa quaedam super epistolas S. Pauli, cum littera.
Fol. 1. " Romani sunt in partibus Italie... — In salutatione perso-
nam suam commendat Apostolus quatuor modis... » Le texte, qui
s'arrêtait au verset 11 du cliap. xi de l'épîtro aux Hébreux, a été
continué sur un feuillet supplémentaire jusqu'au verset 6 inclus du
chap. XII.
Au fol. 1, on lit la note du XIIP siècle : " Liber Sancti Dyonisii
Remensis; si quis ei abstulerit, anathema sit ^ , suivie d'un signe de
reconnaissance bibliographique,
XIP siècle. Parchemin. 200 feuillets; colonne centrale étroite pour
le texte, dont les marges n'ont pas été utilisées partout; gardes blanches
A, B, en tête, c, à la fin. 224 sur 140 millim. Ais de bois sans couver-
ture. — (Saint-Denis).
207 (B. 112). Commentarius in Apocalypsim, cum littera.
I)K LA BIBLIOTHKQllK DK RKIMS. 179
Fol. I. " Prologus in Apocalipsim. .lohannes, apostolus et evanj^e-
lista, Jliesu Clnisto electus atqiie dilcctiis in tanto amorc... — Apoca-
lipsis Jhesu Christi, etc. Apocalipsis Johannis tôt habet sacramenta qiiot
verba, parum dictum est... dicit Apostolus Domino, ex nimia affec-
tione desiderans ut vcniat ad remunerandum » .
En haut du premier feuillet, on lit la cote : « 23 visa b » , placée à
côté d'une invocation du scribe : « In nomine Patris et Filii et Spiritus
sancti, amen « . — Au bas du fol. 38, on trouve la signature du pro-
priétaire : « Ja[cobi] de Fossa » . — Sur la garde a, on lit cette
mention (XIV* siècle) : « Memoriale magistri Homo Dei, pro pet[i-
tione?] Apparatus codicis r> .
Fin du XIIl^ siècle. Parchemin. 38 feuillets à 3 col., et une garde
blanche a, à la fin. 302 sur 223 millim. Ais de bois avec dos de veau
blanc. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 3, n" 46 »).
208. Argumenta in Psalmos, a quodam Remensi ignoto.
XVIIP siècle. Papier. 804 pages. 190 sur 150 millim. Demi-rel.
basane fauve. — (De Taizy).
209. Exercices spirituels sur le Psautier.
Cet ouvrage, dont nous ne possédons que le troisième volume
(psaumes C à CL), fut écrit " pour l'usage de mes très chères sœurs
Cocquebert et de Lassalle, religieuses de Saint-Pierre de Reims,
1669 ». Il avait été « commencé le 12 août 1653, finy et achevé le
19* octobre suivant, à Montmartre '^ .
XVII* siècle. Papier. 248 feuillets, dont 2-17 et 214-218 blancs.
220 sur 165 millim. Rel. veau racine. — (Saint-Pierre-les-Damss?).
210 (C. 117). Guillelmi Durandi Rationale divinorum officiorum.
Fol. 1. « Quecumque in ecclesiasticis officiis, rébus ac ornamentis
consistunt... — Prius est ut de ecclesia et ejus partibus... pro peccatis
meis devotas orationes effundant » . Quelques notes dans les marges.
Au bas du fol. 259 v% on lit cette note (XIV* siècle) qui a été grattée :
«Iste liber est magistri J. de Monticulis (?), qui vero dédit Remensi
ecclesiae, ita quod non vendatur nec alienetur ; et qui contra fecerit
excommuuicatus sit y> .
XIV* siècle. Parchemin fatigué et sali. 260 feuillets (1-259, et
143 his), à 2 col. 375 sur 253 millim. Rel. veau noir sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « I), ord. 2, n° 26 »).
180 MANUSCRITS
211 (C. 118). Guillelmi Durandi Rationale divinorum offlciorum.
Le même que le précédent.
Au bas du fol. 1, on lit (XVIII' siècle) : « Do[m]ni Guidonis de Roya,
aPrchiepiscopi] R[emensis] " . — Sur la garde a, on trouve la mention
contemporaine suivante : « Iste liber est reverendissimi Patris domini
P., cardinalis Rothomagensis ». C'est donc de Philippe d'Alençon,
archevêque de Rouen, mort en 1397, que Guy de Roye tenait ce
volume. — Le titre du dos donne l'ancienne cote (XVIIP siècle) :
(i 159 » . — Sur le plat final l'ancienne étiquette existe encore.
XIV® siècle. Vélin de choix, à grandes marges. 250 feuillets (1-246,
plus les n°' Us 123, 142, 160 et 162), à 2 col. 375 sur 260 millim. Rel.
veau blanc sur bois, aux armes de Guy de Roye. — (Kx-libris gravé
du Chapitre : a C, ord. 2, n« 33 «).
212 (C. 119). Bernardi de Parentinis Iractatus super totum offîcium
missae.
Fol. 1. « Augustinus, de dignitate sacerdotum : 0 veneranda sacer-
dotum dignitas, in quorum manibus Dei filius... » — Puis cette série
de conseils en dix-huit strophes, dont voici la première et la dernière :
a Viri venerabiles, sacerdotes Dei,
Precoiies Altissimi, lucerne diei,
Caritatis radio fulgentes et spei,
Auribus percipite verba oris mei.
Qui aedet in solio summe majestatis
Vos puryet a vicie, mundet a peccatis.
Vobis sit ausilio mater pietatis,
Ut Abrahe gremio fine sedeatis. Amen t
Fol. 8. Table, suivie d'une dédicace de l'auteur du traité qui va suivre,
à Poitevin de Montesquiou, évêque d'Albi : « Reverendissimo in Christo
Patri ac suo pre ceteris domino speciali, domino Pictavino, divina
providentia episcopo Albiensi, vester humilis famulus fr[ater] B. de
Parentinis (Parentis-en-Born, Landes), ordinis Predicatorum et con-
ventus Orthesii, semetipsum ad omne beneplacitumpro sainte. Altitudo
diviciarum sapiencie et sciencie Dei... » — Fol. 12 m°. " Incipit trac-
tatus utilis super totum offîcium misse, editus et compilatus per fra-
trem B. de Parentinis, ordinis Predicatorum, provincie Tholosane et
conventus Orthesii de Vasconia, sicut legit in Albia plurimis auditori-
DK LA BIBLIOTHKQUK DK UKIMS. 181
bus solemnibus, doctoribus, canonicis, lelijijiosis, baccallariis et cie-
ricis aliis, anno Domini M" CCC° XXX IX°. Kt incepit feiia quinla post
Cineres, accipiendo theuma quod sequitiir de evangelio illius diei, et
continunvit usque ad festuin sancti Pétri martyris, in modo et forma
qui scquilur {sic). — Incipit prologus. Quoniam clamitat sapiens quod
perscrutator majestatis... » — Fol. 13 v°. « Incipit tractatus. Scien-
dum tamen quod, quia in lectura multos reportatoreshabui, in benedic-
tis reportationem approbo ; si qua autem alia addiderunt vel in aliquo
defecerunt, nolo mihi imputaii ; ego enim legi in forma que sequitur
in hoc libro. CoHacio pro principio : Domine j non sum dignus, etc. Ad
reliquias preciosas non débet homo attendere... — De primo nomine.
Quid est sacramentum? Primo ergo dicitur sacramentum circa decla-
racionem... sed habebit perpetuo lumen vite, quod nobis concédât Dei
filius benedictus. Amen; Deo gratias » . — Avant de prendre congé du
lecteur, l'auteur ajoute encore cet avertissement : u Advertat autem
quilibet volens scribere librum istum, quod modum habui scribendi
quantum ad parafos et quantum ad lineas protactas teneat, quia in hoc
opère tôt sunt partes et membra correspondencia quod, nisi per lineas
protractas signarentur et copularentur, esset magna confusio intellec-
tus, nec sic cito intelligi aut capi possent » . Sur ce traité de la messe,
voir Hain, Repert. bibl., t. IV, n°' 12416-12420.
Dans la marge inférieure, on retrouve la foliotation primitive : " a',
a", a'", a"", a^ ^ . — Sur le fol. a, au bas du fol. 106 et dernier, enfla
à l'intérieur du plat Gnal, on remarque la signature : " Poncius
Derpy » , et ces mots : « Lego librarie Uemensis ecclesie " , qui parais-
sent être de la main du copiste. Ce Ponce d'Erpy fut reçu écolàtre de
Reims, le 20 août 1421, et mourut le 8 juillet 1465. — Une main plus
moderne a ajouté, sur le fol. b, cette autre mention : u Ex fabrica
ecclesie Remensis ». — A noter encore, au dos, le titre : « B. de
Parentinis tractatus super missam. — 150 » , et, sur le fol. 1, la cote
ordinaire : « b 3 visa » .
XV® siècle. Parchemin. 106 feuillets, moins les fol. 3-6 qui ont été
enlevés et devaient être blancs, comme le fol. 7. 264 sur 196 millim.
Kcl. veau vert sur bois, délabrée. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
a D, ord. 3, n" 47 »).
215 (E. 320). Sacramentarium vetustissimum, ad usum ecclesiae
Sancti Theoderici prope Remos.
182 MANUSCRITS
Ce volume, qui a servi de base à l'édition des Bénédictins {S. Gre-
gorii opéra. Paris, 1705, t. III), et qui a été l'objet d'une importante
notice dans le Mémoire sur d'anciens Sacramentaires, par M. Léopold
Delisle (p. 116-122), est en réalité une réunion de deux Sacramentaires
copiés par l'abbaye de Saint-Thierry, sinon pour son usage, du moins
pour son instruction, sur des manuscrits à elle communiqués par
l'église cathédrale de Noyon et par une autre église. L'une et l'autre
partie comprennent le cycle ecclésiastique complet, allant de la vigile
de Noël aux derniers jours de l'Auent. La première est, à proprement
parler, le Sacramentaire de S. Grégoire, et c'est à elle seule que se
rapporte le titre qu'on lira ci-dessous (fol. 10). Pour s'en convaincre, il
suffit de noter qu'en treize endroits de la seconde (fol. 92 v% 93, 93 v",
94, 95 v% 96, 96 v% 100 v''), le copiste se réfère à celle-là, en ces
termes : « Require secundum Gregorium » . La seconde partie sert de
complément au Sacramentaire grégorien , soit par l'adjonction de
quelques oraisons aux fêtes qu'il indique, soit par la transcription de
messes complètes différentes de celles recueillies par S. Grégoire, —
voir notamment la fête des SS. Cosme et Damien, fol. 63 et 107, —
soit surtout par l'intercalation de nombreux offices de saints honorés
dans la région du nord-est de la France au milieu des saints de la
liturgie romaine et par l'adjonction fréquente de bénédictions « super
populum ri . Ce second recueil pourrait bien être, — approprié à la
contrée qui le vit écrire, — le Sacramentaire gélasien dont Mabillon
(De liturg. gallicana^ p. 17) dit avoir constaté l'usage, au IX* siècle,
dans quelques églises placées sous l'influence de l'abbaye de Saint-
Remi de Reims.
Fol. 1-8. Cahier annexe, ajouté peu postérieurement, contenant
les prières préparatoires à la messe et celles de la messe elle-même.
— Fol. 1. u Anle conspeclum divinae majestatis tuae... » — Fol. 6.
Instruction relative aux mémoires des saints qui doivent trouver place
dans l'office : « Catholica est fide tenendum... », et à l'usage qu'Al-
cuin avait introduit à cette occasion : « Ordo qualiter hae missae a
domuo Alchuino collectae per singulos septimanç dies a nobis sollemp-
nitas celebratur sanctorum. Die dominico, ad missam, dominica ipsius
diei, de sancta Trinitate, de Sapientia et de sancta Maria; feria ii,
memoria S. Michaelis; feria m, S. Johannis; feria iv, S. Pétri; feria v,
S. Stephani; feria vi, sanctae Crucis; feria vu, SS. Teoderici et
Teodulfi, praelatos hos beatissimos ecclesiae proceres; demum me-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 183
moria omnium sanctorum cotidio festiva devotiono in missarum sol-
lempnitate teneatur » . — Foi. 7. Deux messes de S. Thierry : (1°) a Da,
Domine, quesumus... « ; (2) « Sit, Domine, beatus Teodericus... » —
Fol. 8. Messes de la viyile de rAscension, de Toctave de la Pentecôte
et de la vigile des SS. Gervais et Protais.
I. Fol. 10 V". " Incipit liber sacramentorum de circulo anni, a sancto
Gregorio, papaRomano, editus, qualiter missa romana cclebratur. Hoc
est : prinuim Introitus dicitur, qualis fuerit statutis diebus; dcinde
Kyrrie, eleison; postmodum Gloria in excelsis Deo^ si episcopus fuerit,
tantummodo diebus dominicis sive festis; a presbiteris autem minime
dicitur, nisi solo Pascha; quando vero laetania agitur, neque Gloria in
excelsis Deo, neque Alléluia canitur; postea dicitur oratio; sequitur
ApostoluSy Gradalis sive Alléluia » . — Fol. 12. Préface. — Fol. 13.
Canon. « Mémento, Domine, famulorum famularumque tuarum omnis
congregationis beatae Dei genitricisMariae sanctorumque confessorum
Medardi atque Eligii, omniumque propinquorum meorum et quorum
elemosinas suscepimus, seu qui mihi confessi sunt, necnon et quorum
Domina super sanctum altare tuum scripta habentur et omnium circum-
adstantium... » La liste des saints du « Communicantes » se termine
sur ces noms : a Johannis et Pauli, Cosmç et Damiani, Hilarii, Mar-
tini, Benedicti, Gregorii, Amandi, Medardi, Eligii et omnium sancto-
rum tuorum » . — Fol. 16. A noter, de même, dans l'embolisme de
l'oraison dominicale : " Libéra nos, quesumus » , ces lignes : « et
intercedente beata et gloriosa semper virgine Dei génitrice Maria et
beatis apostolis tuis Petro et Paulo atque Andréa, necnon et sanctis
martyribus tuis Stephano, Quintino atque Nicasio, sed et beatis confes-
soribustuis Gregorio, Medardo atque Eligio, cum omnibus sanctis... ->■)
Fol. 17-67. Messes du Temps et des Saints. Les premiers mots de
Vlntroïtj du graduel, de V Alléluia, de l'offertoire et de la communion,
sont inscrits dans la marge.
Fol. 17. « viiii kal. januarii. Oratio in vigilia Domini. Statio ad
Sanctam Mariam ». Messes de minuit, de l'aurore et du jour;
S. Etienne, S. Jean, SS. Innocents, S. Silvestre; « kal. jan., octava
Domini » ; Epiphanie, S. Félix in Pincis, S. Marcel, S'^ Prisque,
S. Fabien, S. Sebastien, S'* Agnès, S. Vincent. — Fol. 23. « Ypapanti
Domini » ; S" Agathe, S. Valentin, S. Grégoire, Annonciation, Sep-
tuagésime, Sexagésime, Quinquagésime; iv* férié; 1*"" dimanche de
Carême; « dominica vacat « ; a die dominico " ; « die dominico » ;
184 MANUSCRITS
" die dominico de Passione Domini » ; a dominica in Palmas » . —
Fol. 34 v". " Cena Domini » . Bénédiction des chrêmes. — Fol. 35.
« VI' feria r> . Oraisons diverses : a oratio ad catliecumenum facien-
dum « ; « oratio super infantes in Qu^^dragesima, ad quatuor evange-
lia « . — Fol. 38. Samedi saint. « Oratio in sabbato Paschae, quam ad
redentes (sic) dicit domnus papa post episteugis n . Cérémonie du bap-
tême. M. de la confirmation : « oratio ad infantes designandos « .
Bénédiction des fonts. — Fol. 41. « Dominica sancta "; « dominica
post Albas" ; SS. Tiburce,Valérien et Maxime, S. Georges. — Fol. 45 v°.
(c Letania major « , vigile de l'Ascension, S. Vital, SS. Philippe et
Jacques, SS. Alexandre, Evence et Théodule, S. Jean, SS. Gordien et
Epimache, S. Pancrace; « Natale beatae Mariae ad Martyres r> . —
Fol. 48. Ascension, S. Urbain; c^ missa in sabbato Pentecosten, post
ascensum fontis r, . — Fol. 50. Pentecôte, S. Nicomède, SS. Marcel-
lin et Pierre, SS. Marc et Marcellien, SS. Protais et Gervais, vigile
et jour de S. Jean, SS. Jean et Paul, S. Léon, vigile et jour de
S. Pierre, S. Paul, octave des Apôtres, SS. Procès etMartinien, Sept
Frères, SS. Simplice, Faustin et Beatus (Félix), SS. Abdon et Sen-
nen,S. Pierre es liens, S. Etienne. — Fol. 56. S. Xyste, « benedictio
uvae » ; SS. Félicissime et Agapit, S. Cyriaque, veille et jour de
S. Laurent, S. Tiburce, S. Hippolyte, S. Eusèbe. — Fol. 58. Vigile et
jour de l'Assomption; S. Agapit, S. Timothée, S. Hermès, S'* Sabine,
SS. Félicissime et Audacte, Nativité de la Vierge, SS. Prote et Jacincte,
SS. Corneille et Cyprien, Exaltation de la Croix, S. Nicomède, S'* Euphé-
mie, S'^ Lucie et S. Géminien. — Fol. 61. « Mensis VII, die domi-
nico « ; die dominico vacat » ; SS. Cosme et Damien, Dédicace de la
basilique de Saint-Michel, S. Marc, S. Calixte, S. Césaire, Quatre
Couronnés, S. Théodore, S. Menne, S. Martin, S" Cécile, S. Clément,
S"* Félicité, S. Chrysogone, S. Saturnin, S. André; V' et 2' dimanche
d'Avent; S"* Lucie; 3* dimanche d'Avent; « dominica vacat « .
Fol. 68-80. Messes votives. « Oratio quando levantur reliquiae; in
dedicatione ecclesiae ; post velatum altare ; in natale papae; in ordi-
natione presbiteri ; ad sponsas benedicendas ; pro peccatis ; orationes
cotidianae, matutinales, vespertinales ; ad baptizandum infîrmum ;
aquae exorcizate in domo ; ad visitandum infirmum ; super penitentem» .
— Fol. 78. « Oratio ad agapem pauperem (sic); ad capillaturam; ad
clericum faciendum; ad barbas tondendas ; ad diaconam faciendam; ad
ancillam velandam ; ad abbatem faciendum vel abbatissam ; in tem-
Dl-: LA BIBLIOïHÈQUi: DE KEIMS. 185
pore bclli ; pro his qui iler agunt; pro pluvia postulanda; quando
multum pluit ^. — Fol. 79. « Pro peste animalium; de mortalitate;
super episcopum defunctum (oraison « super dypticia " ) ; in agenda
moituoruni ; ad pontificem ordinanduni n .
II. Fol. 81-110. Nouveau cycle complet du Temps et des Saints,
conimençant également à la vigile de IVoël, mais ne portant pas l'indi-
cation des stations aux basiliques de Rome. On y trouve, notamment,
les fêtes suivantes : Noël, S. Etienne, S. Jean, SS. Innocents. —
Fol. 82. « Kal. jan., octava Domini » ; S. Silvestre, S'" Geneviève,
vigile de l'Epiphanie, S. Ililaire, octave de l'Epiphanie, Conversion
de S. Paul. — Fol. 83 v°. S. Prix, S" Agnès, " Purilicatio beatae
Mariae « , S" Scolastique, Chaire de S. Pierre, S. Mathias, S. Gré-
goire. — Fol. 85. S. Benoît, abbé, Annonciation, Septuagésime,
Sexagésime, Quinquagésime, Carême et quatre dimanches ; « domi-
nica VI in Palmas » ; « feria v ') . — Fol. 91. « In Sabbato sancto,
benedictio cerei » (préface notée). Cérémonies du baptême, de la
communion, de la confirmation : « ad infantes consignandos ". —
Fol. 96 V". Pâques. — Fol. 97 v°. « Pascha annotina « ; S" Euphé-
mie, S. Marc, Invention de la Croix, SS. Nérée, Achillée et Pancrace.
— Fol. 99. u Letania major n ; vigile et octave de Pentecôte ; SS. Prime
et Félicien, S. Vit; SS. Basilide, Cirin, Nabor et Nazaire, SS. Marc
et Marcellien, SS. Gervais et Protais, vigile de S. Jean, SS. Jean et
Paul, vigile de S. Pierre. — Fol. 102 v°. S. Martin, S. Benoît, abbé,
S. Jacques; SS. Simplice, Faustin et Béatrice, SS. Macchabées,
S. Donat, vigile de S. Laurent, Assomption, octave de S. Laurent,
S. Symphorien, S. Barthélémy, S. Buf, S. Augustin, Décollation de
S. Jean, S. Prisque, Nativité de la Vierge. — Fol. 106. S. Gorgon,
Exaltation de la Croix, vigile et jour de S. Matthieu, SS. Maurice et
compagnons, SS. Cosme et Damien, Dédicace de la basilique de
S. Michel, S. Jérôme. — Fol. 108. SS. Germain, Kemi, Vaast et
Bavon ; SS. Marcel et Apulée; SS. Denis, Rustique et Ëleuthère;
S. Denis, S. Luc, vigile et jour des SS. Simon et Jude, vigile et jour
de Toussaint, S. Menne, S. Martin, S'" Cécile, S. Clément, octave
de S. André, S. Thomas.
Fol. 111-116. Commun des Saints, Martyrs, Confesseurs, Apôtres,
Évangélistes, Vierges.
Fol. 117-125. Deux dimanches « post Natale Domini », six dimanches
a post Theophaniam » , quatre dimanches » post octavas Paschae v , un
186 MANUSCRITS
dimanche après TAscension, vingt-six dimanches » post Pentecosten» .
Comme les fol. 17-07, ceux-ci portent des manchettes.
Fol. 126-186. Messes votives et oraisons diverses. « Missa de
sapientia ; ad postulandam gratiam Spiritus sancti ; in honore S. Mariae ;
ad postulanda angelica suffragia ; de S. Johanne Baptista ; de S. Petro
apostolo; de S. Stephano; de S. Cruce; in ecclesia cujuslibet martyris
sive confessoris; in ecclesia, pro veneratione sanctorum corum {sic) reli-
quie ibidem continentur ; ad poscenda suffragia sanctorum ; in honore
omnium sanctorum; in honore Dei genitricis et omnium sanctorum;
in ordinalione presbiteri; specialis sacerdotis ". — Fol. 133. « Pro
petitione lacrimarum; pro temptatione carnis; ad postulandam gra-
tiam Spiritus sancti; in natali papae; votiva, pro amico; pro sainte
vivorum; pro familiaribus ; pro abbate vel congregatione ; in monaste-
rio monachorum » (intercession de S. Benoît). — Fol. 138. « Pro
ipsa familia (intercession de S. Amand) ; pro regibus ; cotidiana, pro
rege; lempore sinodi, pro rege; tcmpore belli, pro pace; pro qua-
cunique tribulatione; quod absit mortalitas; pro peccatis ". —
Fol. 145 v°. u Pro peste animalium; benedictio salis ad pecora; pro
sterilitate terrae; ad pluviam postulandam; ad poscendam serenita-
tem ; ad rebellandam tempestateni; oratio contra fulgura; pro fratri-
bus in via dirigendis; pro iter agentibus; pro redeuntibus de itinere ' .
— Fol. 149. '. In adventu fratrum supervenientium; pro navigantibus;
in contenlione; contra judices maie agentes; contra obloquentes; in
anniversario dedicationis basilicae; in dedicatione ecclesiae » . —
Fol. 151. « Benedictio et consecratio altaris, crucis, fontis, patène,
calicis » ; « oratio quando relevantur reliquiae » . — Fol. 152. « Missa
in natali papae; in ordinatione presbiteri; ad sponsas benedicendas r) .
— Fol. 154. a Benedictio vestium virginis vel viduae ; id. virginis, ab
episcopo dicenda r> . — « Orationes ad diaconamfaciendam ; ad abbatem
faciendum vel abLatissam ; ad barbam londendam; ad clericum fa-
ciendum n . — Fol. 156. < Missa de fraterna caritate; pro concordia
fratrum; pro elemosinariis" . — Fol. 157. a Oratio super penitentem
confitentem peccata sua, more solito, feria iiii infra Quinquagesimam;
ad reconciliandum penitentem, feria v, in Cena Domini ; ad visitan-
dum infirmum n . — Fol. 159. « Missa pro inOrmis; pro reddita
sanitate; pro infîrmo qui proximo (sic) est morti ; reconciliatio paeni-
tentis ad mortem» . — « Oratio in agenda mortuorum, quando degreditur
anima de corpore; pro lavationem (sic) corporis ; ante sepulchrum.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE HEIMS. 187
priusquani sepeliatur; post sepullum corpus ". — FoL \6^. u Missa
unius defuncti ; super episcopuni deruuclum (oraison « super dypti-
cia " ) ; in die dopositiouis defuncti, m vel m et xxx ; pro defuncta
foeiniua ; unius deluncti ; pro defuncto nuper babtizato [sic) ; pro
defuncto desiranti paenitentiam et minime conséquente; in anni-
versario unius defuncti ; plurimorum defiinctorum ; in cymenteriis ;
pro fratribus defunctis (oraison ci Deus veniae largitor » , avec inter-
cession de S. Pierre) ; «jeneralis omnium defunctorum t> . — « Benedictio
silis, aquae, domus, vasorumin loco antiquo repertorum, putei, uvae
vel fabae, frugis novi, panis « . — Fol. 171. « Oratio ante cibum,
super mensain, post cibum ; in sacrario; ubi vestimenta conservantur;
in refectorio, in durmitorio, in cellerario (sic), in scriptorio, in hospi-
tali, in domo infirmorum, in area, in granario, in pistrino, in quo-
quine (sic), in lardario, in caniinata n . — -Foi. 173 v°. « Impositio ma-
nuum super energuminum catecuminuni; pro parvulo energumino;
super energuminum baptizalum >; . — Fol. 176. ^^ [Sex] orationes et
preces super daemoniacos. In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.
Conjuro te et oblestor te, diabole, per nomen Domini... a — Autre.
< Exorcizo te, inmunde spiritus, in nomine Patris... » Etc., etc. —
P^ol. 180. " Missa in natali genuini ; pro steriiitate mulieruni; pro
inreligiosis; cotidiana, pro rege; pro amico ; generalis, pro omnibus;
generalis, vel omnimoda » . — Fol. 183 v°. « Missa S. Martini i? . —
Fol. 184. « Missa quam saccrdos pro se canere débet, positus in afflic-
tione j^ . — Ibid. >' Benedictio cereorum, cinerum, palmarum vel fron-
dium r, . — Fol. 185. « Missa in veneratione S. Remigii episcopi; pro
puero, die oblationis suae; pro monachis, die professionis suae; pro
bis qui ecclesiae Dei presunt « .
Fol. 187-234. Recueil de préfaces, complétant le premier Sacra-
mentaire qui n'offre que celles de Noël, Epiphanie, Pâques, Ascension,
Pentecôte, S. Pierre, S. André; donnant à peu près toutes les préfaces
du Temps et des Saints du second recueil, et, en outre, celles de la Tri-
nité et de S. Magne. — Fol. 187. Propre du Temps et des Saints. —
Fol. 213. Commun des Saints. — Fol. 214 v°. Dimanches après Noël,
après l'Epiphanie, après Pâques, après l'Ascension, vingt-six dimanches
après la Pentecôte, cinq dimanches de l'Avent. — Fol. 223. Messes
votives.
On notera : Fol. 236. « Orationes ad benedicendum abbatem »
(XP siècle). — De même, sur la garde a, cette liste des jours où l'on
188 MANUSCRITS
chante le Credo et la préface (XP siècle) : « His tantum diebas
canitur Credo in unum Deum : IVatali Domini, Epiphania, Ypapanti
Domini, Adnuntiatione Domini, Pa[s]cha, Ascensione, Pentecoste, Natali
apostolorum Pétri et Pauli, Assumpsione [sic) sanctç Mariç, IVativitati
ejusdem , Omnium Sanctorum, in Dedicatione et in omnibus domi-
nicis. His quoque tantum diebus prefationem dicimus : vigilia Natalis
Domini et ad très missas ipsius diei, S. Stephani, Johannis evan-
geliste, Innocentum , Circumcisione Domini, Epiphania, A'papanti
Domini, wigilia Pascliç, in die sancto Pascliç, et in reliquis VII
diebus ad utramque missam, Ascensione Domini ad utramque missam,
vigilia Pentecostis et in die et in reliquis VU diebus ad utramque
missam, in sollemnitate sanctç Trinitatis ad utranque missam, S. Jo-
hannis Baptiste, vigilia apostolorum Pétri et Pauli, et in die S. Lau-
rentii, Assumptione sanctç Mariç ad utramque missam, Nativitatis
ejusdem, sollemnitate Omnium Sanctorum et S. Andreç et in Dedica-
tione çcclesiç ') .
Riche enluminure des fol. 9-14. Aux pages 9 V et 10, portiques cin-
trés, dont les colonnes et l'arcade sont garnies d'entrelacs nattés, mais
dont l'intérieur n'a pas reçu le titre pour lequel on l'avait réservé. Les huit
pages suivantes sont ornées d'encadrements de couleur, argent et or,
à entrelacs nattés, terminés aux angles par des médaillons carrés, qua-
drilobés ou circulaires, garnis de rinceaux et de palmettes, ou par un
motif piriforme sommé d'une palmette nu d'une tête d'oiseau. Les
pages 10 v° et 11 contiennent le titre : « Incipit liber sacramento-
rum, etc. ", en onciale d'argent sur fond pourpre. La page 11 v%
également teinte, n'a pas été occupée. La page 12 porte une magni-
fique lettre V, encadrant les lettres e, r, e, qui donnent le pre-
mier mot de la Préface; celle-ci se continue en onciale d'or sur les
pages 12 v", 13, aussi teintes de pourpre. Les deux lettres Te du
« Te igitur n occupent la page 13 v% et le texte s'en poursuit, en
onciale d'or sur fond pourpre, sur la page 14. Les grandes et belles
initiales des fol. 17, 41, 48, 50, 81, 109, 117, 126 ne sont pas
moins remarquables. Cf. Silvestre, Paléographie universelle^ t. IV ;
Jorand, Grammatographie du IX^ siècle; Fr. Madden, Universal palaeo-
graphy, t. II, p. 622, et L. Delisle, ouvrage cité.
Sur le fol. 1, on lit cette note du XVII* siècle : a Sacramentarium
vetustissimum S. Gregorii papae, monasterii Sancti Tlieoderici prope
Remos r, . — On lit cette autre (XVP siècle), sur le fol. 237 : « Pour
DE LA BIBLIOTHK(JUK DE REIMS. 189
les vénérables religieiilx de Saint-Tliiéry, près Heims en Champai^jne » .
1\^ siècle. Vélin d'une magnifique conservation. 237 feuillets, plus
100 bis et l()9 biSj et 3 fol. a, b, c, le premier collé à l'intérieur du
j)lijt initial, les 2* et 3* blancs, Tiin en tête, l'autre à la fin du volume.
Minuscule earoline. 3ii sur 262 millim. Rel. veau fauve sur carton.
(Saint-Tbierry, n<> 62).
21 i (F. 418). Sacramentarium vêtus, ad usum ecclesiae Sancti
Tbeoderici.
Cet important manuscrit paraît avoir été écrit sur Tordre de l'abbé
Ayrard (972-980), que nous verrons plus loin signer un Epistolaire
d'écriture à peine plus récente. S'il n'est pas un de ces Sacramentaires
alcuiniens, " missalis gregorianus et gelasianus modernis temporibus
ab Albino ordinatus " , dont l'abbaye de Saint-Riquier (Mabillon,
De liturgia gallicana, p. 17, et Bona, De rébus liturgicis, p. 27 4) pos-
sédait un exemplaire, il offre du moins une copie fusionnée et classée
des deux recueils liturgiques contenus dans le volume précédent. Il
présente peu de suppressions; on y relève au contraire quelques adjonc-
tions déportions d'offices ou d'offices entiers. Les préfaces qui, dans le
manuscrit 213, formaient une section à part, ont été réunies au corps
de chaque office. De légères variantes dans le texte indiquent la dif-
férence d'âge des deux mss. de Saint-Thierry; témoin cette oraison
du Vendredi saint (fol. 37) : « Oremus et pro christianissimo rege
nostro, ut Deus et Dominus noster subditas illi faciat omnes barbaras
nationes, ad nostram perpetuam pacem ^■< , remplaçant celle du manu-
scrit 213 (fol. 36 v") : « Oremus et pro beatissimo imperatore nostro
illo, ut Deus, etc. « ; témoin aussi l'oraison suivante, du même jour, où
les mots : « ad romanum » ont été remplacés par ceux que nous indi-
quons entre [] dans le texte qui suit : « Respice [ad christianum]
benignus imperium, ut gentes quç in sua feritate confîdunt, potentiae
tuç dextera comprimantur » . Ce volume a été décrit par M. L. Delisle,
dans le Mémoire sur d'anciens Sacramentaires, p. 285-289.
Les premiers feuillets manquent. — Fol. 1. Ordinations du lecteur,
de Vexorciste, de l'acolyte, du sous-diacre, du diacre, du prêtre.
u Ordinatio lectorum. Lectores, cum ordinantur, faciat de illis ver-
bum episcopus ad plebem... ;)Cf, S. Gregorii opéra, t. III, p. 220-221.
Fol. 3. « Orationes de episcopis ordinandis. Oremus, dilectissimi,
nobis... •» — « \Iissa in die ordinationis ^ .
190 MANUSCRITS
Fol. 3 v°. " Orationes ad regem benedicendum « . — « Benedictio
super regem ». — « Benediclio super regem et populum» . — a Oratio
qua benedixit domnus apostolicus Johannes regem nostrum Ludowicum,
junioris Karoli imperatoris filium, Trecas civitatis ». M. L. Delisle
(op. cit., p. 287), qui a publié ce dernier texte, le rapporte à la béné-
diction de Louis le Bègue, par le pape Jean VIII, au concile deTroyes.
Fol. 4 M°. « Dicta Alcuini" . Comme dans le volume précédent.
Fol. 5. « Spetialis exomologica sive neologica oratio «. — Ibid.
Prières du prêtre avant et pendant la messe.
Fol. 7 V*. " Missa de Transfiguratione Domini » , (XIP siècle).
Fol. 8 v°-9. c( Per omnia secula seculorum... » , suivi de la Préface.
— Fol. 10. u Te igitur... » Le « Mémento » du volume précédent se
trouve réduit à ceci, après un grattage complet opéré au XIIP siècle :
a Mémento, Domine, famulorum famularumque tuarum et omnium
circumadstantium, etc. » La liste des saints dans le « Communi-
cantes y> s'arrête à « Cosme et Damiani » , remplacée par ces mots :
« necnon et illorum quorum hodie sollempnitatis in conspectu glorie
tue celebratur triumphus «^ . On a, de même, barré tout le « Mémento
mei, queso, etc. " Enfin, les noms de saints du ^t Libéra ^^ ont égale-
ment disparu à la même époque.
Fol. 13-71. Propre du Temps, avec les fériés. Comme dans le
manuscrit précédent, on amis en manchettes les premiers mots, parfois
notés, de V Introït, du graduel, de V Alléluia, de Toffertoire et de la
communion; mais, tandis que le Sacramentaire grégorien n'offrait
que sept versets ou répons, celui-ci en compte neuf, par l'adjonction
de deux versets à l'offertoire. Jadis fréquents (Bona, Rerum liturg.,
p. 388), ces offertoires à versets multiples n'ont été conservés dans
la liturgie actuelle qu'à la seule messe de Requiem, en raison sans
doute de l'offrande des fidèles. — Vigile de Noël, trois messes
de Noël, S. Etienne, S. Jean; « Natale sanctorum CXLIIII milia
Innocentum » ; « dominica prima post Natale Domini •>i ; « kal. jan.,
octavas Domini « ; vigile et jour de l'Epiphanie, son octave et sept
dimanches; Septuagésime, Sexagésime, Quinquagésime. — Fol. 20.
« In capite jejunii, benedictio cinerum » ; dimanche de Carême;
« dominico vacat » ; « dominica III in Quadragesima » ; « domi-
nica IIll " ; " dominica de Passione Domini » ; a sabbato vacat, dom-
nus papa elemosinam dat j^ . — Fol. 33. " Benedictio palmarum vel
frondium » ; « die dominica in Palmas » . — Fol. 35. « In Cena
I)i: LA BinLIOTHKQl F^ Dl'^ KFIMS. 191
Domini " . bénédiction des chrêmes. — Fol. 37. " Iiicipiiint orationes
qiiae dicenda sunt qiiarta et sexta feria n . — Fol. 38. « Incipit ordo
ad calecuminum faciendum ». Hénédiction du cierge. — Fol. 42.
u Oratio in sabhato Pascliae, quam ad credentes dicit domnus papa post
pisteugis. — Item, ad catecizandos infantes. Nec te latet, Satanas... 5)
— Communion et confirmation. — Fol. 44 v''-46. Litanies du Samedi
saint. V. le texte donné par M. Delisle {op. cit., p. 369-371). —
Fol. 47. u Dominico sancto " ; « dominica octavas Paschae » ; u ora-
tiones pascales v ; u missa in Pascha annotina v ; quatre dimanches
- post octavas Paschae ^ ; « lelania major » ; u orationes de rogatio-
nibus, in vigilia Ascensionis Doniini » ; vigile et jour de l'Ascension;
u dominica post Ascensa (sir) Domini » ; vigile et jour de Pentecôte;
« dominica octavas Pentecosten » ; 26 dimanches u post octavas Pente-
costen » , 3 dimanches « de Adventu Domini r , et un dimanche « ante
Natale Domini » .
Fol. 71 v°. « Kal. julii. Natale S. Theoderici, confessoris " . —
a III idus decembris. Elevatio corporis S. Theoderici, abbatis et con-
fessons » .
Fol. 72. u vni kal. novembris. Natale sanctorum martyrum Crispini
et Crispiniani r, .
Fol. 72 v°. « Kal. maii. Natale S. Thçodulfi, confessoris ". —
« XII kal aprilis. Natale S. Benedicti, abbatis n .
Fol. 73. Propre des Saints. Il est formé, lui aussi, des deux Sacra-
mentaires du manuscrit 213, dont on retrouve toutes les fêtes. Il
contient, en outre, celles-ci : S. Basile, S'« Colombe, S. Rémi
(fol. 73 V), S'* Éméranciennc et S. Macaire, Translation de S'* Hélène
ffol. 78), S'« Sothère, SS. Zotique, Irénée et .lacincte, SS. Vital, Féli-
cule et Zenon, S'* Julienne, S'*' Perpétue et Félicité, vigile de S. Benoît,
S. Juvénal, « Dedicatio ecclesie S. Nicomedis n (fol. 86); S. Barnabe,
vigile des SS. Gervais et Protais, vigile des SS. Jean et Paul, octave
des SS. Gervais et Protais, S. Thierry (fol. 90 v°), octave des Apôtres,
S. Arnoul (fol. 92 v°). S'" Praxède, S. Nicaise (fol. 93), S. Apollinaire,
S. Félix, octave de S. Laurent, S. Magne, octave de l'Assomption,
SS. Timothée et Apollinaire, SS. Sixte, Sinice et Nivard (fol. 101 v"),
S. Adrien, octave des SS. Cosme et Damien, vigile de S. Michel; vigile
de S. Rémi (fol. 107), S. Rémi; v des nones d'octobre. Dédicace de
l'église de Saint-Barthélémy (fol. 110 v") ; octave de S. Jérôme, vigile
des SS. Denis et compagnons, S. Basle (fol. 109 V) , octave des
192 MANUSCRITS
SS. Simon et Jude, vigile de S. Martin (fol. 113), octave de S. Menne,
SS. Saturnin et Chrysanthe, octave de S. Clément, octave de
S. Chrysogone, S. Damase, SS. Nicaise et compagnons (fol. 118 v°).
Fol. 119. « In natale sanctorum doctorum n . — a Missa pro elec-
tione episcopi ». — « Missa pro electo episcopo n .
Fol. 119 v°. « Missade (sic) saneti Sigismundi régis, contra febres " .
— u In honore S. Michahelis ^5 . — « Missa tam pro vivis quam et
solutis debito mortis « .
Fol. 121 v\ Oraison relative à la translation du corps de S. Bar-
thélémy. « Omnipotens sempiterne Deus, mundi creator et rector, qui
hodierna die corpus beati Bartholomei apostoli per mare cum archa
lapidea Lypparim insulam perduxisti , exaudi populum tuum ejus
patrocinia supplicantem, ut pacis dono profîciat ad fidei et caritatis
augmentum... ^
Fol. 122. Messes votives, distribuées très sensiblement dans le même
ordre que dans les deux recueils du volume précédent, à part quelques
essais de classification. Messes de la Trinité, de la Vierge, de la Croix,
des Apôtres, des Evangélistes, des Martyrs, des Confesseurs, des
Vierges, etc., etc. — Fol. 129. Messes « de sapientia; de caritate; de
bumilitate; de misericordia; de fide, spe et caritate » .
Fol. 131 . Messes de S. Jean, de S. Pierre, de S. Etienne. — Fol. 132.
« Missa in honore sanctorum confessorum Teoderici et Teodulfi » . —
Fol. 136 v°. « In venerationeS. Bartholomei, apostoli ?> . — « In vene-
ratione omnium Apostolorum ^ . — Fol. 137. « In honore S. Quintini,
martyris » .
Jbid. Suite des messes votives. Nous continuerons de ne citer que
celles qui ne figurent pas dans le manuscrit précédent. Fol. 166 v°.
a Oratio super his qui agape faciunt, id est elimosinam « ; « ad visi-
tandos fratres » ; « ad visitandas ancillas Dei " . — « Benedictio aquae » .
— Fol. 168 v°. « Benedictio domus nove » ; « missa in domo [nova] « .
— « Missa de fructibus novis « . — Fol. 169. « Benedictio frugum nova-
rum, pomorum, arboris, vini, salis, saponis, ignis ^ , — « Exorcismus
aque super fontem ubi aliqua negligentia contigit «. — Fol. 170.
u Oratio in potionarium, in area nova, in pislae (fol. 171); ad agnum
b[enedictum] in Pascha, die sabbati ». — Fol. 171. a Reconciliatio
rebaptizato {sic) ab heretico " ; « benedictio super eos qui de diversis
herefsijbus veniunt «. — Fol. 172. a Super eos qui morticinum
comedunt ». — " Reconciliatio redeuntibus a paganis ». — « Reconci-
DE LA BIBLIOTHKQLI': DK RKIMS. 193
liatio altaris ubi honiicidiuin perpetratur ». — " Denuntiatio cum rcli-
quiç ponende sunt martyris ». — Fol. 174. " Missa quam sacerdos
pro se offerre débet n ; a pro homine peccatore, tameii baptizato » ; ^c in
remissione peccatorum, in die depositionis primi » (sic) ; « pro sacerdote
sive abbate » ; « pro sacerdote defuncto ^ ; " in natali sanctorurn sive
agenda niortuoruni » ; u pro clerico sive laico defuncto « .
Fol. 189. « Incipit ordo ad ecclesiam dedicandani. Ponuntur reliquiae
in feretro composite in altéra ecclesia... » Dans ce cérémonial, il n'est
fait aucune mention des trois processions extérieures, des trois bénédic-
tions sur l'église, de l'alphabet grec, de la bénédiction des cendres et du
vin dans la composition de l'eau grégorienne, du double signe de croix
sur la porle, de deux des aspersions intérieures, de la bénédiction du
ciment, de deux des onctions de l'autel à l'huile des catéchumènes, du
mélange du chrême à l'huile pour l'onction générale qui a lieu deux fois
au lieu d'une seule, enfin des deux préfaces " Adesto precibus » et « Et
ut propensiori » . — Après cette consécration de l'église et de l'autel, on
trouve (fol. 193) les cérémonies de la bénédiction des vases et ornements ;
(fol. 195) le transport des reliques « ad ecclesiam noviter consecratam " ,
leur dépôt dans la confession , ^ extenso vélo inter se et populum » ; enfin
(fol. 195 v°) la messe de l'évêque pour cette solennité.
Fol. 196. " Missa in domo gentium spurt[itie] sorbidato » (sic). —
Fol. 196 v°. ce Ad signuni ecclesiae benedicendum " . — Fol. 197.
« Adjuratio contra auram ». — « Exorcismus judicii, sive aquae, sive
ferri ». — u Ad furta probanda, benedictio panis et casei » . Sur cette
bénédiction, voir Bulletin historique du Comité des travaux historiques
et scientifiques, 1897, p. 615.
Fol. 198. " Missa de inventione SS. Stephani, Gamalielis, Nico[demi
et Abibon] » .
Ibid. et Missa pro aliquo in religionem intrante » .
Fol. 199 v". et Missa in honore SS. confessorum Theoderici et
Theodulfi •) .
Fol. 200. [Examen aquae frigidae a Leone papa III institutum] :
^'- Quando Homani, propter invidiam, tulerunt domno Leoni papae
oculos et linguam, propter thesaurum Sancti Pétri, tune venit ad impe-
ratorem Karolum... n Publié par M. L. Delisle {op. cit., p. 285). —
« Ad furtum repperiendum n .
Fol. 201-223. Recueil de bénédictions pour toute l'année, notam-
ment pour les fêtes des SS. Médard, Barthélémy, Rémi, Germain, Vaast
TOiME xxxvni 13
194 MAXISCRITS
et Bavon, Martin, Eloi, Nicaise, Thierry. Public par les Bénédictins,
dans les œuvres de S. Grégoire (Paris, 1705), t. III, p. 625-648.
Fol. 223. " Missa de sancto Sepulcro n . — « Natale S. Nicolai,
episcopi et confessoris « . — a Natale sancte Marie Magd alêne » . Ces
trois messes ont été ajoutées au XIP siècle.
L'ornementation de ce précieux livre parait copiée sur un manuscri,
plus ancien de près d'un siècle. Les pages 8 v° et 9 r", grossièrement
encadrées d'un galon natté, contiennent, l'une le « Per omnia « , l'autre
la Préface; on remarque le très curieux V de celle-ci, dont les extrémités
sont garnies de têtes d'oiseaux et de bustes de personnnges, notamment
de celui du Christ. A la page 9 v% grand encadrement carré à motifs
nattés, cantonné de médaillons également carrés représentant les sym-
boles évangélistiques; dans ce cadie, le Christ en croix, la Vierge et
S. Jean, dans un dessin et une couleur très archaïques. Plus petit,
natté également, l'encadrement de la page 10 renferme un grand T à
têtes d'oiseaux et un e en forme de dragon ; ce sont les premières lettres
du « Te igitur, clementissime Pater... ^^ — Initiales à entrelacs fleu-
ronncs, aux fol. 8, 13, 47, 56, 59, 201; lettrines singulières, aux
fol. 183, 184, 186, 187. — Dans la marge inférieure du fol. 3, on
trouve cette note du XIIP siècle : « Liber Sancti Theoderici ; anathema
sit auferenti » .
Fin du X* siècle. Parchemin. 233 feuillets à longues lignes, plus
2 fragments cotés 86 his et 99 hk, moins le 116 omis. Outre la lacune
du commencement, il en existe une autre entre les fol. 3 et 4 actuels. 297
sur 260 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Sainl-Thierry, n** 63).
21^3 (C. 208). Missalè plenarium, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis, pro tempore quadragesimali.
Fol. 1. Evangile du mandé du Jeudi saint : « Sublevatis Jhesus
oculis in celum... »
Fol. 3. OfOce des fériés du Carême, depuis le mercredi des Cendres,
« feria iv, in capite jejunii » , jusqu'au Jeudi saint inclus.
Fol. 98-100. Leçons diverses. Livre des Rois : « In diebus illis,
Helyseus egrotabat... » — Isaïe : « Hec dicit Dominus Deus : Omnes
sicientes... « — Jérémie : « In diebus illis, factum est Verbum... » —
Zacharie : " Hec dicit Dominus Deus : Exulta satis, fîlia... » —
Daniel : « In diebus illis, angélus Domini... »
XIIP siècle. Parchemin. 100 feuillets et 3 gardes blanches, a, b, en
Di: LA IHBLlOTHl'iQUE DE HKIMS. 195
léte, c, à la fin. 297 sur 22S iniHitn. Kol. veau blanc sur bois. — {K\-
libris gravé du Chapitre : < H, ord. i, n» 68 »).
2IG (C. 126). Missale plcnariuni, ad usum ecclesiae Beatae iVIariae
Remensis.
Fol. 2. Premier feuillet d'un calendrier qui n'a pas été continué.
— Au verso, et sur les feuillets qui suivent, on trouve la « Preparatio
sacerdotis ad niissam « , puis V « Ordo ad cathecuminum faciendum v ,
la a Benedictio agni paschalis ^ , et une seconde " Preparatio sacer-
dotis ad missam r, .
Fol. 9-14. Calendrier. On y remarque, aux 7 et 8 juillet, une
« Festivitas omnium archiepiscoporum sanctorum Remensium ?) , puis
un " Sollempne anniversarium omnium archiepiscoporum Remensium
qui non habentur pro sanclis » . On trouve aussi, au 14 juillet, un
a Sollempne anniversarium Odonis, episcopi Parisiensis » ; au 7 sep-
tembre, la fête de : « Viventius, Remensis archiepiscopus » ; au
8 décembre, la Conception; au 11 décembre, les SS. Victoric, Fus-
cien et Gentien; enfin, au 29 décembre, la fête de S. Thomas de Can-
torbéry. — Au XIV* siècle, on a iijouté les fêtes suivantes : octave de
S. Rémi, S" Macre, S" Marie l'Egyptienne, S. Eutrope, S. ^ Pétri
con[fessoris] de Monte Rotundo » (Pierre Angelerio, alias Céleslin V),
mort et translation de S. Eloi, S" Christine, octave de S'* Marie-Made-
leine, S. Calixte, S. Louis de Marseille, S. Bernard, S. Louis, roi,
S. Memmès, S. Fiacre, S'* Justine, S. Léger, S. François, S'* Rarbe et
quelques autres. — On y a inscrit aussi les obits de Nicolas Rridène,
chanoine, et Adam Rridène, chancelier de Reims.
Fol. 15-88. Propre du Temps. — Fol. 55. Litanies du Samedi
saint. — Fol. 69. "In octabis Pentecostis, de sancta Trinitate » . —
23 dimanches après la Pentecôte. — Fol. 76. « Alie epistole et evan-
gelia, cum opus fuerit » . — Fol. 80. " Offîcium in jejunii) Quatuor
temporum, in mense septembri ». — Fol. 82 v°. Prières de la messe,
suivies des diverses préfaces. — Fol. 85. Crucifiement d'assez mauvaise
conservation, suivi des prières de la messe. — Fol. 86 v**. Messes
votives.
Fol. 89. Propre des Saints. On y trouve : Fol. 90 et 110, S. Nicaise;
fol. 93, S. Rigobert, S. Rémi, S. Hilaire; fol. 97, S'" Hélène;
fol. 102, SS. Médard et Gildard; fol. 107, S. Thierry; fol. 108,
S. Martin; fol. 109, S. Renoît; fol. 112, S. Germain, SS. Maccha-
196 MANUSCRITS
bées; fol. 113, S. Memmie; fol. 115, S. Arnoul; fol. 116, SS. Timo-
thée et Symphorien; fol. 117, S. Barthélémy; fol. 119, SS. Sixte,
Sinice, Nivard et Gilles; fol. 120, S. Gorgon, S. Maurille ; fol. 124,
S. Renii, S. Denis; fol. 125, SS. Grépin et Crépinien; fol. 125 et 129,
S. Basle; fol. 126, S. Quentin; fol. 128, S. Brice; fol. 133, S. Mar-
tial. — Au XV® siècle, on a ajouté les offices suivants : fol. 88,
S. Barnabe, S. Quentin, S" Catherine; fol. 101, S"" Marie Salomé et
Marie Cléophas; fol. 113, Notre-Dame des Neiges ; fol. 128, S. Biaise;
fol. 139, S. Sacrement; fol. 140, Translation de S. Nicolas; fol. 158,
Visitation de la Vierge. — Sur le fol. 1 v% on trouve également une
fête de S. Godon. — Fol. 111. « Benedictio pomorum n, au jour de
S. Christophe.
Fol. 129 v° et 138. Dédicace, suivie du Commun des Saints et
d'autres messes votives, notamment « pro rege r, , a pro tyrannis » ,
« de patronis ecclesie « .
Fol. 133. ce Benedictio aque benedicte r) .
Fol. 134. " Ordo ad visitandum infîrmum » , avec les litanies qui
se récitent à l'agonie du malade.
Fol. 141. Préfaces diverses. — Prières de la messe.
Fol. 151-158. Cahier ajouté au XV^ siècle. Proses sans notes de Noël
(Chevalier, /?e/^^r^ hymnolog., t. II, p. 5, n" 10012). — Epiphanie (^7l«(/.,
5497)._Pàques (21505).— Ascension (17479).— Pentecôte (18557,
21242). — Trinité (2432). — S. Sacrement (10222). — S. Nicolas
(3795). _ s. Nicaise (6767). — [Noël, attribuée à] S. Rémi (5326).
— S"' Croix (10360). — S. Jean-Baptiste (18521). — S'« Marie-
Madeleine (11064). — S'^ Anne (11343). — Assomption (16). —
SS. Anges (100). — S. Rémi (21166). — Dédicace (3297). —
Toussaint (19822). — [S'« Catherine] (22223). — S'« Barbe (17029).
Apôtres (3336). — Martyrs et Confesseurs (7311). — Docteurs (6552).
— Vierges (21641). — V dimanche d'Avent (17777). — a Certis
diebus dominicis « (19427). — Notre-Dame (7494, 21343, 11653,
21690). — Visitation (21231). — Fol. 158. Office de la Visitation.
Le fol. 1, qui sert de garde, est un bail passé par-devant Jaquesson
Charlet, de Maure, notaire de la cour officiale de l'archevêché de
Reims, par Jean dit Drouars, hôtelier, bourgeois de Reims, au profit
de Maressonne, femme de Perresson dit Aliot, de Tainqueux, d'une
maison sise hors de Reims, près la porte de Vesle (août 1381). — Les
fol. A-B, à la fin, portent un fragment en langue hébraïque, probable-
1)K LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 197
ment du livre d'Esdras. — Fol. 150 v°. On lit cette note : « Visilat[us]
die VIII augusti 1525. Dicat missam unam tercia dominica cujusque
mensis, durante magna missa» . — Fol. 158 v°. On trouve cette autre :
u Visitat[us] de mense septembri 1529 », à laquelle on a ajouté ces
mots : « Recens[itus] anno 1708 » , qui se rapportent sans doute à la
mention ordinaire inscrite au bas du fol. 2 : « Codex bibliothecae
ecclesiae Beatae Mariae Hcnicnsis, etc. »
XIII*-XV« siècle. Parchemin. 158 feuillets à 2 col., les 151-158
en papier; plus les gardes a, b, et les fragments 56 bis et 99 bis.
Entre les fol. 14 et 15, lacune de 8 feuillets antérieure à la foliota-
tion du XVIIl* siècle. 293 sur 208 millim. Rel. veau blanc sur bois,
délabrée. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n'' 60 »).
217 (C. 202). Missale plenarium, cum notis, ad usum ecclesiae
Beatae Mariae Remensis.
Fol. 1. Calendrier. On y trouve les fêtes suivantes : SS. Jaumes,
S" Bove et S*^ Dode, S. « Jubrianus », S'^ Pudentienne, Sept Dor-
mants, Sept Frères, Division des Apôtres, S. Louis, S*' Thècle,
S. Leudomir, « Translatio SS. Remigii, Germani, Bavonis, Nicecii,
Piatonis " , « Dedicatio ecclesie SS. martyrum Rustici et Eleuterii » ,
la Conception, SS. Fuscien, Victoric et Gentien, S. Nicaise, S. Thomas
Becket.
Fol. 7-83. Propre du Temps, à partir de Pâques. Après la Trinité,
on trouve 26 dimanches après la Pentecôte.
Fol. 84 v°. Préfaces pour toute l'année, suivies d'une « oratio contra
paganos » . — Fol. 88 v". Mémento et consécration.
Fol. 93. Prose de S. Nicolas, notée (Chevalier, Repert. hymnolog.,
n° 3795).
Fol. 94. Propre des Saints. A noter les ofCces suivants : Fol. 101,
S'« Pndentienne; fol. 105, SS. Médard et Gildard; fol. 108, S. Rigo-
bert; fol. 110, S. Cyr et S*« Juliette; fol. 123, S. Thierry; fol. 130,
S*« Marguerite; fol. 133, S. Nicaise; fol. 134, S. Apollinaire; fol. 137,
SS. Macchabées; fol. 139, S. Memmie; fol. 141, S. Cyriaque; fol. 149,
S. Magne, SS. Timothée et Symphorien; fol. 150, SS. Tirnothée et
Apollinaire, S. Barthélémy; fol. 154, SS. Sixte, Sinice et Nivard ;
fol. 155, S. Gilles; fol. 157, S. Maurille; fol. 159, S. Lambert;
fol. 164, S. Leudomir; ibid., S. Rémi, SS. Germain, Nicet, Vaast,
Bavon et Piaton; fol. 166, S. Basle; fol. 168, SS. Crépin et Crépi-
198 MANUSCRITS
nien; fol. 173, S. Brice. — Fol. 134. Au jour de S. Christophe :
« Antequam Pax Domini dicatur, benedicantur poma in hecverba... »
— F'ol. 140. Au jour des SS. Félicissime et Agapit, « benedictio uvc .
— La fête de S. Louis, indiquée au calendrier, n'est pas dans le volume.
Fol. 177. Messes votives de la Trinité, de la Croix, de la Vierge, du
S. Esprit, de la Dédicace, etc., etc. A noter celles-ci : « Pro pace Eccle-
sie» ; « pro afflictione populi w ; « pro semetipso " ; " contra immundas
cogitationes " ; « pro episcopo defuncto » ; « pro episcopis et sacerdo-
tibus r> ; u pro congregatione loci n ; « pro defunctis qui in cimiterio
requiescunt « ; « pro feminis « ; « pro pâtre et matre » .
Fol. 190 v**. Le Credo et Tévangile de la fin de la messe. Prose :
« Tripudiet timencium Dcum turma... « , et la bénédiction du pain. —
Sur la garde a, le Gloria in excelsis. — Sur la garde b, les proses :
« Inviolata r^ , et « Gaude, Maria virgo " (Chevalier, Repert. hijmnol.,
n°6831).
WW siècle. Parchemin. Deux manuscrits à pagination spéciale
reliés en un seul. 190 feuillets à 2 ce!., plus un 130 his, moins le 87.
Le 88 est blanc, collé jadis comme garde du 2^ volume. Jolies ini-
tiales, à sujet en miniature sur fond or, aux; fol. 7, 27, 34, 86, 94,
146. Rel. veau blanc sur l)ois. — (E^-libris gravé du Chapitre : « A,
ord. 4, n'' 65 »).
218 (C. 124). Missale plenarium ecclesiae Beatae Mariae Remen-
sis, ad usum capellae Sanctae Annae,
Fol. 1. Calendrier du XV" siècle. Il donne les fêtes de S'^ Marie
l'Egyptienne, S"* Bove et S'* Dode, Sept Frères, S. Memmie, S. Louis,
SS. Sixte, Sinice, Nivard, Gilles et Loup, SS. Claude, Nicostrate,
Symphorien etCastorius, S. Rémi, SS. Crépin et Crépinien, S. Quentin,
S. Hubert, S. Brice, S. Basle, S. Nicaise. — On y a ajouté plus tard
celles-ci : S. Maur, S. Antoine, S'* Macre, S. Gibrien, S'" Anne, Notre-
Dame des Neiges, S. François, Dédicace de Téglise Saint-Symphorien,
S. Hubert, SS. Léonard et Lié, S'^ Balsamie, S" Barbe, la Conception,
S'" Lucie.
Fol. 7. Le Gloria et le Credo, suivis des évangiles : « Intravit Jhesus
in quoddam castellum » et a Rogabat Jhesum quidam Phariseus » .
Fol. 8-118. Propre du Temps, commençant à l'Avent. A partir du
fol. 15, cil commence Pancien manuscrit, le Temps et les Saints sont
mêlés. — Fol. 77. Bénédiction du catéchumène. Litanies, où l'on
invoque les saints « Andochus, Thirsus, Benignus, Julianus, Plectus,
DM LA Hini.IOTiniQUF DE RKIMS. 199
Leudegariiis, Lainhortiis, Sixtus, (renesius, 0"'ntiniis, Gorgonius,
\abor, Nazarius, Nichasiiis, Timotheus, Hilarius, Germanus, Martinus,
Briccius, Amandus, Medardus, Gildardus, Mansiietus, Remigius, Teo-
dericiis, Tcodulfiis, Lupus, Arnulfus, Silvinus, Vedastus, Amandus,
Phibertus, Cohnnbanus, Furseus, Gobertus » , et les saintes u Genovefa,
Eupbemia, Afra, Katherina, Cristina, Juliana, Brigida, Radegundis,
Sallberga, Cilinia " . — Fol. 96. Dimanche de la Trinité et 27 diman-
ches après la Pentecôte.
Fol. 119. Préfaces de la Vierge et des Apôtres. — Prières de la
messe.
Fol. 123. Le Propre des Saints continue avec la fête de S. Nicolas.
On y note : Fol. 124, S. Nicaise; fol. 126, S" Geneviève; fol. 132,
S. Vaast; fol. 136, S. Benoît; fol. 140, S. Germain; fol. 151,
S. Magne; SS. Timothée et Symphorien; fol. 152, S. Barthélémy;
fol. 157, Dédicace de la basilique de S. Michel; fol. 158, S. Rémi;
fol. 159, SS. Denis et compagnons; fol. 161, S. Menne, S. Martin.
— Fol. 149. Au 8 des ides d'août, « benedictio uve « , à Inquelle on a
ajouté (fol. 148), au XV^ siècle, la bénédiction des fruits.
Fol. 164. Commun des Saints et messes votives, dont une de la
Trinité, une pour un malade agonisant, etc.
Fol. 168 v\ a Ordo ad visitandum infîrmum -n . — Fol. 170. Lita-
nies à réciter au chevet du moribond, suivies des prières de la levée du
corps et de l'enterrement. Dans ces litanies, on invoque les saints
Quentin, Denis, Hilaire, Martin, Julien, Rémi, Nicoliis, Guingalois, et
les saintes Geneviève et Benoîte.
Fol. 180 v*'. Messe du Saint-Sacrement.
Au fol. 119 v\ image du Christ en croix assez grossièrement exé-
cutée (XV siècle). — Au fol. 169, on lit, au bas de la page, ces mots :
" Probatio penne, in die Resurrexit » , sans qu'il soit possible de voir à
quelle partie du texte ce détail liturgique se rapporte. — Sur le fol. 1,
on lit cet ex-libris : « Pro capella Sancte Anne, in ecclesia Remensi » ,
et, au bas du dernier feuillet, ceux-ci : « Visit[atus] die vi'* septembris
1529».
XII* siècle, avec réfection des fol. 120-125 au XIII* siècle et des
fol. 1-14, 118-119, 180-182 au XV«. Parchemin. 182 feuillets, plus
78 his et dps fragments cotés 73 his^ 86 his et 150 iw. Longues lignes
pour les fol. 1-101,2 col., pour le reste. 288sur 204 millim. Rel. vcaa
blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : «A, ord. 4, n" 55 »).
200 MANUSCRITS
219 (C. 125). Missale plenarium ecclesiaè Beatae Mariae Remensis,
ad usum capellae Sanctae Annae.
Fol. 2. Prières pour la confection de l'eau bénite : « Exorcizo te,
creatura salis.. . "
Fol. 4. Calendrier. On y rencontre les fêtes suivantes : S'^ Brigitte,
S*' Julienne, S'* Bove et S'^ Dode, S. Gibrien, S. Oswald, roi, SS. Cyria-
que. Large et Smaragde, SS. Victoric, Gentien et Fuscien. — Au
XIV* siècle, on y a ajouté: S. Antoine, S'^Gertrude, S'* Macre, S" Harie
l'Égyptienne, Translation de S. Nicolas. — De même, au XV* siècle, la
Conception. — D'autres fêtes ont été grattées, comme celles de S. Alaur,
S. Martin, S. Hubert.
Fol. 10. Propre du Temps, commençant à l'Avent et allant jusqu'au
Samedi saint inclus.
Fol. 69. Prières du prêtre à la messe.
Fol. 70-79. Préfaces diverses.
Fol. 79. Office de S. Charlemagne, avec sa prose : " Urbs Aquensis,
urbs regalis, [Regni sedes principalis. Prima regum curia]... » (Che-
valier, Rep. hymnol., n" 20916). Le copiste nous a laissé son nom :
u Actum anno Domini millesimo CCCC'"° septuagesimo primo. J[esson]
Jonglet -n , [chanoine de Saint-Symphorien].
Fol. 80. Suite du Propre du Temps, depuis Pâques. La Trinité est
suivie de 24- dimanches après la Pentecôte. — Fol. 108. Autre office
de la Trinité.
Fol. 109 M\ Propre des Saints, où l'on trouve : Fol. 1 11 et 133,
S. Nicaise; foL 113, S. Thomas de Cantorbéry; fol. 114 et 126,
S. Rigobert; fol. 114, S. Rémi et S. Hilaire; fol. 118, S'« Hélène;
fol. 120 et 132, S. Benoît; fol. 122, S"' Bove et S'« Dode; fol. 125,
SS. Médard et Gildard ; fol. 130, S. Thierry; fol. 131, S. Martin;
fol. 132, S. Arnoul; fol. 133, S. Apollinaire; fol. 134, S. Germain;
fol. 135, S. Memmie; fol. 140, S. Symphorien, S. Barthélémy;
fol. 141, SS. Sixte, Sinice et Nivard; fol. 142, S. Gorgon; fol. 144,
S. Lambert; fol. 146, S. Rémi, S. Denis; fol. 147, S. Basle; fol. 148,
SS. Crépin et Crépinien; fol. 149, S. Quentin; fol. 150, S, Martin,
S. Brice. — On y a ajouté, au XV* siècle : Fol. 1, messe de la Visita-
tion; fol. 153, S. Martial.
Fol. 153. Proses sans notes de Notre-Dame (Chevalier, Rep. hymnol.^
n"' 9094, 7494, 21690) et du S. Esprit (21242),
Fol. 154. Commun des Saints, suivi des messes votives, notamment
I)K LA BIBLIOTHKQLK DK UMIMS. 201
a pro pere<]rinis n ; "de caritate » ; < pro ccclesia » . — Vo\. 157 v°.
« Oratio super iter agentibus r» . — « lîenedictio ad peras et ad baculos » .
« [Oratioj ad perain dandam " ; « ad baculum dandum» ; « super pere-
grinum « . — « Henedictio crucis, panis, vini ». — « Benedictio ad
quecunique volucris « .
Fol. 158. >' Soquitur missa per dominum Cleinentem papam Vil"",
anno sui pontificatus quinto decimo, et ejus sacrum collegium domi-
noium cardinaliuni, pro sedatione scismatis tune vigentis ordinata.
Salvos nos fac... »
Fol. 159. Messe des archevêques de Heims. — Messe de S'° Anne.
— Fol. 160. Messe « contra Turcos et paganos » . — Messe " pro rege " .
— Messes diverses, notamment de S'* Marie Egyptienne, S. Pierre de
Mouron, les S'^' Maries, S. Boniface, S. Alexis, Translation de S. Éloi,
Translation de S. Benoît, S"' Christine, S'* Anne, S. Louis, S. Memmès,
SS. Hermès et Julien, S'* Justine, S. Léger, S. François. — Fol. 168.
OfGce du S. Sacrement. — Messe « pro mortalitate evitanda " . —
Messe de S. Sébastien. — Messe « pro pace ecclesie « . — Fol. 171.
Messes « de beata Maria ^5 , de S'" Barbe et de S. Biaise.
Fol. 163. Proses diverses, sans notes. Pâques (Chevalier, Repert.
hymnol.j n°21505). — Ascension {ibid., 17479). — Pentecôte (18557).
— Trinité (2432). — S. Jean-Baptiste (18521). — Assomption (16). —
NativitédelaVierge(7494).— Dédicace (3297).— Toussaint (19822).
— S'' Croix (10360). — S'« Marie-Madeleine (11064). — S'« Anne
(11343). — S. Louis (9981, variantes). — S"' Catherine (22223). —
S. Xicolas (3795). — Noël (10012). — S. Etienne (11032). —
S. Jean FÉvangéliste (12283). — SS. Innocents (2747). — Epiphanie
(5497). — Notre-Dame (1879, 21343, 21280, 7945, 11162, 9094).
— Apôtres (3336). — Dimanches (19427). — a De quovis sancto «
(6552). — S. Laurent (7311). — S. Esprit (21242). — Notre-
Dame, en temps pascal (21689). — SS. Anges (100). — Notre-Dame
(18038).
Sur le fol. 1, note contemporaine : " Iste liber est de capella Egidii
de... et de capella Sancte Anne '^ . Cette inscription a été grattée, sauf
les cinq premiers mots et les deux derniers. — Au fol. 69 v°, Cruci-
fiement (XllI* siècle) assez singulier. — Au verso du fol. 171, on lit :
a Visitat[us] per Jo. Godart, 1522 », puis ceci : « Iterum visitatfus],
VI septembris 1529 ». On y a ajouté plus lard ces mots : « Becensi[tus]
anno 1708 » ; cette dernière note répond à Feutrée du volume dans
202 MANUSCRITS
la bibliothèque du Chapitre, dont témoigne la note mise au bas du
fol. 2 : « Codex bibliothecae ecclesiae Beatae Mariae Remensis, etc. «
XI1KXV« siècle (fol. 70-79, 158-171). Parchemin. 171 feuillets,
plus 116 his. A 2 col. 280 sur 205 millim. Rel. veau blanc sur bois.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n° 63 »).
220 (C. 127). Missale plenarium ecclesiae Beatae Mariae Remen-
sis, ad usum capellae Sanctae Annae.
Fol. 3. Table des matières.
Fol. 7-12. Calendrier. La fête de S. Louis n'y figure pas, mais on
y trouve les saints suivants : Geneviève, Rigobert, Rémi et Hilaire,
Prix, Julien, Biaise, Vaast et Amand, Hélène, Scolastique, Julienne,
Macre, Marie l'Egyptienne, Bove et Dode, Gibrien, Boniface, Médard et
Gildard, Thierry, Sept Frères, Arnoul, Marie-Madeleine, Apollinaire,
Nicaise, Memmie, roi Oswald, Magne, Timothée, Symphorien, Gorgon,
Maurille, Lambert, Léger, Foi, Denis, Crépin et Crépinien, Quentin,
Commémoration des Ames, Martin, Brice, Catherine, Basle, Barbe,
Victoric, Gentien et Fuscien, Thomas de Cantorbéry.
Fol. 13 et suiv. Messes de la Vierge. — Messe « pro pace » . —
Bénédiction de l'eau. — Noël, Epiphanie, Purification, Annonciation,
Pâques, Ascension.
Fol. 45 v°. Cérémonies et prières de la messe.
Fol, 60 et suiv. Pentecôte, Trinité, S. Jean-Baptiste, Assomption,
Nativité, Toussaint.
Fol. 80. Commun des Saints.
Fol. 90. Messes votives du S. Esprit, de Notre-Dame, des Morts,
ce in Commemoratione omnium Sanctorum » .
Fol. 111. Dédicace de l'église de Reims.
Fol. 115. Octave de Noël; Circoncision. — Fol. 117. S'" Marie-
Madeleine. — Fol. 122 et 129. S'* Anne.
Fol. 123. ^ Oratio pro iter agentibus « . — « Benedictio ad peras
et ad baculos ^ ; « ad peram dandam » ; « ad baculum dandum ^i .' —
a Benedictio crucis, panis, vini, etc. «
Fol. 125. " Incipit letania major » . On y trouve invoqués les saints
suivants : Quentin, Nicaise, Denis, Lambert, Léger, Julien, Bénigne,
Rémi, Gibrien, Hilaire, Martin, Martial, Sixte, Sinice, Nivard, Ger-
main, Vaast, Amand, Principe, Omer, Memmie, Médard, Eloi, Benoît,
Martir, Berlin, Thierry, Gilles, Philibert, Basle, Marconi, Léonard,
I)K LA BIBLIOTHKQLE I)K REIMS. 203
Catherine, Barbe, Scolastique, Eutropie, Foi, Geneviève, Colombe,
Macre, Gertrude, Bove, Dode.
Au fol. 5, on trouve une messe « contra paganos » (XV" siècle).
Sur la première garde, on relève la signature (XI V* siècle) : ce Jo.
Warré " . — Sur le fol. 5, on lit cette note du XV* siècle : « Ista agenda
est de capella Sancte Anne, in ecclesia Bemensi « . — Enfin, sur le
fol. 1:29 v% on trouve cette autre : « Visitat[us] perJo. Godart, 1522 n .
XIV* siècle. Parchemin. 130 feuillets. Le fol. 2 est blanc. 262 sur
185 millim. Crucifiement en or et couleurs, au fol. 49; quelques ini-
tiales enluminées. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : ^< A, ord. 1, n"' 70 »).
221 (C. 201). Missale plenarium, cum notis, ecclesiae Beatae Ma-
riae Remcnsis, ad usum capellae Sancti Johannis.
Fol. 1. Propre du Temps, dimanches et fériés, commençant à la Pen-
tecôte. La fête de la Trinité est suivie de 25 dimanches après la Pen-
tecôte.
Fol. 55. Préfaces de l'année.
Fol. 58. Prières de la messe.
Fol. 63. Propre des Saints, commençant à S. Nicomède. On y
trouve : Fol. 6Q, SS. Médard et Gildard ; fol. 82, S. Thierry; fol. 86,
Sept Frères; fol. 88 et 107, S. Arnoul; fol. 90, S'" Marie-Madeleine
fol. 91, S. IVicaise; fol. 92, S. Apollinaire; fol. 96, Macchabées
fol. 108, S. Magne, S. Timothée; fol. 100, S. Symphorien ; fol. 110
SS. Timothée et Apollinaire; fol. 113, SS. Sixte, Sinice et Nivard
fol. 115, S. Gorgon;fol. 118, S. Lambert; fol. 123, S. Rémi; fol. 124
S. Denis; fol. 125, S. Basle; fol. 128, SS. Crépin et Crépinien
fol. 130, S. Quentin; fol. 132, Quatre Couronnés ; fol. 133, S. Menne,
S. Martin, S. Brice; fol. 137, S. Saturnin. — Au XIIP siècle, on a
ajouté dans les marges les saints suivants : Barnabe, octave des
SS. Pierre et Paul, Anne, Julien, Gilles, Vivent, archevêque de
Reims, Maurille. — Au XIV' siècle, on a ajouté de même quelques
messes nouvelles aux offices existants , et celles de S . Boniface,
Translation de S. Eloi, S. Martial, SS. archevêques de Beims,
S. Alexis, S'* Christine, S. Eusèbe, S. Firmin, S"' Justine, S. Léger,
S. Quentin, S'* Catherine.
Fol. 138 v\ Commun des Saints. Messes votives, notamment
(fol. 142) " oratio pro cordis emundatione «.
204 MANUSCRITS
Fol. 145 v% 146, 148. Offlce (XIV siècle) « pro domino Bosone,
archidiacono «. — Fol. 145 v" et 147. « Pro sacerdote Everardo «.
Fol. 150 v°. Calendrier, commençant au 1" juin et finissant, comme
le volume, au 30 novembre. On y a ajouté, au XIII* siècle, les fêtes de
S. Barnabe et de S" Anne.
Fol. 154 \°. Office du S. Sacrement. — Cérémonies et prières de la
messe. — Messe « pro rege « . — Messe de la 4* férié des Quatre-Temps
de TAvent. — Fol. 158 v". « Missa contra Turcos » .
Le fol. 1 a été déchiré dans la partie supérieure. Au bas, on lit
cette mention (commencement du XVII^ siècle) : a Ce missel du demi-
temps apartient à la chapelle de Saint-Jean fondée en l'église de Reims » .
Plus bas, les mots plus récents : « Ante annum 1204 « visent la note
suivante (XIII* siècle), inscrite au fol. 57 v"* : « Hii sunt redditus dua-
rum capellaniarum quas fundavit Boso, archidiaconus Remensis, in
capella Beati Johannis, antecujus altare corpus ipsius Bosonis requies-
cit... Actum anno Domini 1204, mense martio " . Cette note paraît
dater notre manuscrit. — Au fol. 158, on lit : a Visitat[us] die 3* au-
gusti 1525. Dicant missas duas quolibet mense, prima, secunda vel
tercia et quarta dominicis cujuslibet mensis r> . — Au fol. 158 v% on
lit de même : " Visitat[us] per me Jo. Godart, ex commiss[ione] domi-
norum, M V^ XXII r . — a Iterum visitât [us], 9 septembris 1529 » .
Fin du XII* siècle, du moins antérieui- à 1205. Les fol. 55-57 et
152-158 sont du XIV* siècle. Parchemin. 158 feuillets. 334 sur
224 millim. Au fol. 59, assez bon Crucifiement peint, occupant tout
le recto. Rel. veau fauve, les ais de bois dépouillés. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « A, ord. 4, n° 59 »).
222 (C. 190). Missale plenarium ecclesiae Beatae Mariae Remensis,
ad usum capellae Sancti Nicolai.
Ne contient que les fêtes principales.
Fol. 5. Cérémonies de la messe. Prières du prêtre. — Préfaces.
Fol. 15. Toussaint. — Fol. 16. Noël. — Fol. 19. Pâques. —
Fol. 20. Ascension. — Fol. 22. Pentecôte. — Fol. 25. Trinité. —
Fol. 26. Invention de la Croix. — Fol. 27. Messes de Notre-Dame. —
Fol. 31. Nativité de S. Jean-Baptiste; SS. apôtres Pierre et Paul. —
Fol. 35. S'* Marie-Madeleine. — Fol. 37. Assomption et sa vigile.
— Fol. 38. Nativité de la Vierge. — Fol. 40. Messes votives.
Au fol. 8 \\ Christ en croix, d'assez pauvre effet. — Au bas du der-
DE LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 205
nier feuillet, on lit cette mention : « Visitat[us] cum ornamentis capclle
Sancti Micolai, ex ordinatione dominorum, per me Jo. Godait, canto-
rem, M V*=XX1I, januario» . — a Iterum visitat[us], de mense octobri
1529» . — «Recensitus, anno 1708 ». — Au bas du fol. l,on trouve
la mention ordinaire : « Codex bibiiothecae ccclesiae Beatae Mariae
Remensis, etc. »
XIV* siècle. Parchemin. 50 feuillets; les 6 et 46 ne sont que des
fragments. 266 sur 190 millim. Rel. veau brun sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « B, ord. 4, n« 69 »).
225 (C. 161). Missale plenarium ecclesiae Beatae Mariae Remen-
sis, ad usum capellae Sancti Nicolai.
Ne contient que les fêtes principales.
Fol. 1. Table. — Fol. 2 v". Prières du prêtre à la messe. — Pré-
faces.
Fol. 10. Pâques. — Fol. 11. Nativité de la Vierge. — Fol. 12-13.
Messes de la Vierge. — Fol. 13. Messe du S. Esprit. — Fol. 14.
Messe des Morts. — Fol. 15. Messe « pro congregatione « ; Assomp-
tion. — Fol. 16. Noël, Circoncision, Epiphanie, Puriflcation. —
Fol. 20. Ascension, Pentecôte, Trinité, S. Sacrement. — Fol. 22.
Toussaint, S'^ Croix, Dédicace. — Fol. 25. S. Nicolas, S. Jean-Baptiste,
S. Michel. — Fol. 27. Premier dimanche de TAvent, S" Catherine.
Sur le fol. 5, on a collé une peinture assez grossière du Crucifie-
ment. — Au fol. 2, on trouve cet inventaire du mobilier de la cha-
pelle de Saint-Nicolas (XIV* siècle) : « Incapellania quam obtinet domi-
nus Johannes Rouseleti sunt ea que sequuntur. Primo, très mappe... ;
item una agenda nova que incipit, in secundo folio : Quo sanctus Spi-
ritus, et finit in eodem : per quem majestatem, quam predictus dominus
Johannes eidem cappellaniae dédit ». — Au bas, est cette mention :
a Anno Domini 1595, die julii tertio, magister Sebastianus Sury recep-
tus fuit a capitulo in cappellania Sancti Nicolai, eteam obtinuitper resi-
[g]nationem factam a magistro Francisco Palmarot, ultimo posses-
sore » .
XIV*" siècle. Parchemin. 29 feuillets. 260 sur 205 millim. Rel. veau
blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n° 67 »).
224 (C. 128). Missale plenarium, cum notis, ecclesiae Beatae
Mariae Remensis, ad usum capellae Sancti Bartholomaei.
206 MANUSCRITS
Fol. 1. Calendrier. Il offre les fêtes suivantes : Geneviève, Brigitte,
Biaise, Julienne, Marie TEgyptienne, Translation de S. Nicolas, Puden-
tienne, Barnabe, Martial, Marie-Madeleine, Anne, Macchabées, Apolli-
naire, Gilles, Firmin, Léger, Commémoration des Morts, Gentien,
Fuscien et Victoric, Thomas de Cantorbéry, ainsi que la plupart de
celles qu'on trouvera ci-dessous.
Fol. 7. Propre du Temps, commençant à l'Avent et comprenant
26 dimanches après la Pentecôte. — Au Samedi saint, les litanies
s'adressent aux noms qui suivent : Nicaise, Denis, Quentin, Sympho-
rien, Maur, Timothée, Apollinaire, Rémi, Sixte, Sinice, Nivard,
Rigobert, Rieul, Germain, Baudry, Martin, Julien, Hilaire, Benoît,
Thierry, Thiou, Basle, Scolastique, Entropie, Foi, Geneviève, Colombe,
Macre, Geitrude, Bove et Dode.
Fol. 147. Préparation du prêtre à la messe, et prières de cet ofOce.
Fol. 153. Fête du S. Sacrement. — Fol. 154. S'* Anne. — S "^' Marie
Cléophas et Marie Salomé.
Fol. 156. Propre des Saints, commençant à S. André. — Fol. 159.
Conception; fol. 161, S. Nicaise; fol. 167, S. Rigobert; fol. 168,
SS. Rémi et Hilaire; fol. 172, S. Prix; fol. 177, S'« Hélène; fol. 180,
S'« Macre; fol. 183, SS'^" Bove et Dode; fol. 188, SS. Médard et Gil-
dard; fol. 196, S. Thierry; fol. 197, S. Martin; fol. 197 v% « Solem-
nitas omnium sanctorum archiepiscoporum Remensium » ; fol. 199,
S. Arnoul; fol. 201, SS. Nicaise et Apollinaire; fol. 204, S. Germain;
fol. 205, S. Memmie; fol. 206, Transfiguration; fol. 212, S. Magne,
SS. Timothée et Symphorien; fol. 213, S. Barthélémy; fol. 214,
S. Hermès; fol. 215, SS. Sixte, Sinice et Nivard; fol. 216, S. Vivent;
fol. 217, S. Gorgon; fol. 218, S. Maurille; fol. 220, S. Lam-
bert; fol. 223, S. Rémi; fol. 225, S. Denis, S. Géréon; fol. 225, 232,
S. Basle; fol. 226, SS. Crépin et Crépinien; fol. 228, S. Quentin;
fol. 230, S. Martin, S. Brice; fol. 233, « Commemoratio sancte
Crucis » .
Fol. 234. Commun des Saints.
Fol. 236. Messes des fériés. « Feria ii% de sapientia; feria ïii% de
dono Spiritus sancti ; feria iv% ad postulanda angelica suffragia; feria
v% de caritate » .
Fol. 236. Messes votives. " Commemoratio omnium Sanctorum » ;
a in presentia alicujus sancti r) ; « pro tentacione amici !> ; « pro rege » ;
« pro tentacione carnis r ; u pro compunctione lacrimarum » ; « pro
ni*: LA BIBLIOTHEQLE DE REIMS. 207
conliteulibus peccata » ; " in tempore belli » ; « pro pace r> ; a contra
tyrannos" ; « pro peste aleriuni ^ ; a pro adversitate Ecclesie « ; etc.
Fol. 2Hj. Chants divers du Kyrie, du Gloria, du Sanctus et de
ÏAgnus.
Fol. 2i7 v°. Proses notées des fêtes. Noël (Chevalier, Repert.
hymnoL, n" 1001i2). — Epiphanie (ibid., 5497). — Purification
(7494). — Pâques (21505). — Ascension (17479). — Pentecôte
(18557, 21242). — Trinité (2432). — S. Sacrement (10222). —
S. Jean-Baptiste (18521). — S'^ Marie-Madeleine (1 1064). — Assomp-
tion (16). — S'^ Croix (10360). — «De omnibus sanctis vel unius "
(sic) (7756). — S. Nicolas (3795). — Apôtres (3336). — « In vene-
ratione béate Marie » (21343). — Dédicace (3297). — Toussaint
(19822).
Fol. 257 \\ Messes de S. Louis, de S'^ Marguerite, de S. Léger, de
S. Firmin.
Fol. 258 v°. « Pro afilictis et captivis peregrinis christianis «. —
Messes de S. François, de S. Antoine.
Fol. 259 \\ Bénédiction de l'eau.
Fol. 260 v°. Messe de l'Invention de la Croix. — Messe des
S'" Maries.
Fol. 262. « Missa pro fidelibus, introducta contra Turcos ».
Au fol. 2, on lit celte note : « Me possidet Martinus Caillet, capellanus
capellaniae Sancti Bartholomei fondatae [sic) in ecclesia Remensi ,
auno Domini 1609, mense junii » . — De même, au fol. 1, on a ajouté :
« Ce présent messel appartient au chappellain de la chapelle Saint-
Barlhélemy fondé en l'église Nostre-Dame de Beims, que tient à pré-
sent maistre Martin Caillet, presbtre, chappellain de la dicte chap-
pelle. Fait en l'an 1613 ».
XV« siècle. Parchemin. 262 feuillets à 2 col., plus les fol. his 92,
93, 94, 95, 96, 97 qui suivent le fol. 97. Les fol. 139, 198, 239 onl
été omis dans le foliotage. Le fol. 155 est blanc. Initiale bien traitée
au fol. 7. 322 sur 236 millim. Bel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : u A, ord. 4, n° 62 »).
22o (C. 123). Missale plenarium,ad usum ecclesiae Sancti llemigii
Remensis.
Fol. 1. Propre du Temps. Dimanches de l'Avent.
Fol. 13. Messe du S. Sacrement.
208 MANUSCRITS
Fol. 14. Préface et prières de la messe. Dans le canon, après l'invo-
cation des SS. Cosme et Damien, on a barré cette phrase : « Necnon
et illorum quorum hodie sollempnitatis in conspectu glorie tue cele-
bratur triumphus « , que nous avions rencontrée dans le second Sacra-
mentaire de Saint-Thierry.
Fol. 20. Messes votives du S. Esprit, de la Trinité, de la Croix. —
Fol. 24. « De confessoribus Remigii (sic) et Gibriani (sw) » . — Autres
messes, notamment « pro pace " ; « pro rege » ; pro inimicis » ; c> pro
amico « ; « pro episcopis » ; " pro fratribus de nostra congregatione « .
Fol. 40 v". Le Propre du Temps continue par la vigile et le jour de
Noël, son octave, la vigile et le jour de l'Epiphanie, la Septuagésime,
Invocavit, Laetare, les Rameaux, le Jeudi saint, la vigile et le jour de
Pâques, les fériés et l'octave, FAscension, la vigile et le jour de Pen-
tecôte et les fériés, la Trinité.
Fol. 93. Propre des Saints, commençant à S. Etienne. — Fol. 97.
« Natale S. Remigii n ; fol. 99, S. Vincent, PuriGcation; fol. 107 et
125, S. Benoît; fol. 107, Annonciation, Invention de la Croix;
fol. 119, « missa per totam septimanam, de S. Johanne -^ ; fol. 126,
S'* Marie-Madeleine; fol. 128, S. Christophe, vigileet jour de l'Assomp-
tion; fol. 140, Nativité de la Vierge, Exaltation de la Croix; fol. 148,
Translation de S. Rémi; fol. 151, SS. Denis, Rustique et Eleuthère;
fol. 154, S" Cilinie, vigile et jour de Toussaint; fol. 162, S. Martin;
fol. 163, S. Clément; fol. 168, S. Nicolas.
Fol. 171 v°. " Commun des Saints, auquel on a ajouté, dès le
XII* siècle, la Conception de la Vierge.
Aux fol. 1 et 97, on lit cette mention (XIIP siècle) à l'encre rouge :
« Liber Sancti Remigii Remensis, vol. VII " . — A l'intérieur du plat
final, coté b, on lit aussi cette note : " Simon me scripsit, cujus anima
requiescat in pace. Amen » , et au-dessous : « Liber sancti Remigii,
Francorum apostoli; qui ei abstulerit anathema sit. Fiat, fiât, Oat.
Amen « .
XII«-rin du XIV« siècle (fol. 1-5, 10-13, 34-35). Parchemin perdu
d'humidité, souillé à dessein d'excrémenls aux fol. 56-57. 197 feuillets
et 2 gardf^s, a, en tête, et b, à la fin. 323 sur 244 millim. Le Christ en
croix qui décore le verso du fol. 12 est du XIV* siècle. La belle ini-
tiale du fol. 14 est au contraire de l'époque du manuscrit. La beauté
etl'ampleurde la minuscule indiquent que ce volume fut pour son temps
un livre de luxe. Rel. veau blanc à dos de veau fauve, sur bois,
délabrée — (Sainl-Remi, n" 34).
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 209
2*iG (C. 135). Missale plenariuni, ad usum ecclesiae Sancti Remiji[ii
Remensis.
Fol. 1. Propre du Temps. Pâques et 5 dimanches, dimanche après
l'Ascension, Trinité, 25 dimanches après la Pentecôte, 4 dimanches
de l'Avent, dimanche après Noël, 5 dimanches après l'Epiphanie, Sep-
tuagésime, Sexagcsime, Qninquagésime. Le Carême manque.
Fol. 73 M". Prières de la messe. Dans le canon, même phrase barrée
que dans le manuscrit précédent.
Fol. 79. « Missa de mysteriis Domini nostri Jhesu Christi ». —
Autres : < de cruce Domini » ; « de S. Maria ') .
Fol. 83. " Missa S. Uemigii » . — Fol. 84 W Id., <* de S. Petro »> .
— Fol. 85. /c?., " de S. Remigio » .
Fol. 85 v°. « Missa de sanctis qui inçcclesia requiescunt » (interces-
sion de S. Gibrien).
Fol. 86. " De omnibus sanctis ^^ . — Messes votives diverses : " pro
rege » ; « pro septenario » ; « pro fratribus nostris » ; ^ pro pâtre et
matre » .
Fol. lOi. Suite du Propre. Dans cette partie, le Propre des Saints
est mêlé à celui du Temps. Vigile et jour de Noël, Circoncision, Epi-
phanie, Purification; fol. 125, S. Gibrien , vigile et jour de l'Ascension:
fol. 137 v% Translation de S. Benoît; fol. 139, S'*» Marie-Madeleine;
fol. 142, S. Christophe, vigile et jour de l'Assomption; fol. 149 v",
S. Barthélémy, Nativité de la Vierge; fol. 160 \\ Translation de
S. Rémi; fol. 164, SS. Denis, Rustique et Éleuthère; fol. 167,
S" Cilinie, vigile et jour de Toussaint; fol. 174, S. Martin; fol. 176,
S. Clément; fol. 179, S. Nicolas, Conception ; fol. 182, SS. Nicaise et
compagnons.
Fol. 187. Lettre du pape Pelage, relative aux neuf préfaces adoptées
par la liturgie romaine; copie du XIIP siècle : « Pelagius, Romane
ecclesie episcopus et apostolice sedis episcopus, universis Germaniarum
et Galliarum regionum episcopis. Cum, in Dei nomine, in Romana
ecclesia sinodum episcoporum... ; id est unam in Albis paschalibus,
aham de Ascensione Domini, terciam de Pentechoste, quartam de
Natale Domini, quintam de Apparitione Domini, sextam de Apostolis,
septimam de sancta Trinitate, octavam de Cruce, nonam de .ïejunio,
in Quadragesima dicendam... »
Au-dessous, la même main a écrit cette note : « Décima abdita fuit
in concilio Placentino, sub Urbano papa celebrato » .
TOME xxxviu 14
210 MANUSCHITS
Au fol. 186, une main du XIV* siècle a écrit ces mauvais vers :
A Qui bene wult fary, bene débet permeditary,
Et qui dure vult aliquid, non débet dicere vvltis v .
Les fol. 1 et 80 portent cette note (Xlll* siècle) : « Liber Sancti
Remigii Remensis, vol. X » .
Les premiers mots des introïts sont notés.
Fin (la XII* siècle. Parchemin. 187 feuillets, et 2 gardes, a, en tête,
B, à la fin. Une lacune de 16 feuillets existe entre les fol. 40 et 41
actuels, par l'enlèvement des cahiers VI et VU portant les 13*-
21* dimanches après la Pentecôte. Le fol. a représente, au verso, un
grand Christ en croix dessiné à la pKime. 345 sur 252 rnillim. Rel.
veau blanc à dos de veau fauve, sur bois, délabrée, — (Saint-Remi,
n<'32).
227 (C. 122). Missale cum notis, ad usum ecclesiae Sancti Remigii
Remensis.
Ce Missel ne contient ni les épîtres ni les évangiles ; des parties
chantées de la messe il ne donne que Vlntroit.
Fol. 1-6. Calendrier (XI V* siècle). On y relève : au 5 des calendes
de juillet, «Translatio S. Gibriani, facta a domino Guillelmo, archiepi-
scopo Remensi » ; au 10 des calendes d'août. Translation de S. Nicaise;
« [Natale S.] Ludovici, régis Francorum » ; au 13 des calendes d'octo-
bre : « [Natale S.] Goerici, episcopi et confessoris « ; enfin, au 4 des
calendes de janvier, S. Thomas de Cantorbéry. On trouvera ci-dessous
les autres fêtes.
Fol. 7. Propre du Temps, avec les fériés. Vigile et jour de Noël,
dimanche après Noël; vigile et jour de l'Epiphanie, 5 dimanches de
l'Epiphanie; Septuagésime, Sexagésime, Quinquagésime, 4 dimanches
de Carême, Passion, Rameaux, Jeudi, Vendredi et Samedi saints;
Pâques, octave et 4 dimanches après Pâques ; vigile et jour de l'Ascen-
sion, octave; vigile et jour de Pentecôte ; fol. 55, ^^ missa de jejunio,
quam cantare débet ebdomadarius preterite ebdomadae r< ; Trinité,
25 dimanches de Pentecôte.
Fol. 68. Prières « ad benedicendum monachum « (intercession de
S. Rémi).
Fol. 73 V". Préfaces notées.
Fol. 76 v°. «De consuetudinibus missarum. Hoc sciendum est quod,
in festivitatibus XII lectionum, Gloria in excelsis Deo et Ite^ missa est
DK LA BIBLIOTHIOQUK DK RICHIS. 211
dicitur extra Quadragesimam et Adventum ; unum vero sine allero nun-
quam dicitur. — Quando Credo in unum et Prefatio [et Communicantes]
dicantur. In prima niissa Natalis Domini... »
Fol. 77. Messe de la Croix.
Fol. 77 v°. Prières et chants notés de la messe.
Fol. 78-84. Préfaces notées, ajoutées au XV* siècle.
Fol. 87-102. Prières de la messe.
Fol. 98. Messes votives. A noter : Fol. 101 v", « de sancto Remigio -^ ;
« pro stabilitate loci » ; « pro concordia fratrum >> ; " pro fratribus nostre
congregationis » .
Fol. 116 V". Autre note sur le chant du Gloria, de Vite, missa est, du
Credo et de la Préface. — Fol. 117. Chant du Gloria, en six intona-
tions diverses.
Fol. 118 V". Propre des Saints, commençant à S. Etienne. On y
trouve : Fol. 119, S. Thomas de Cantorbéry; fol. 1 19 v", « Relatio S.
Remigii » ; fol. 120, S'^ Colombe; fol. 121,8'* Geneviève; ibid., vigile
et jour de S. Rémi : « Depositio, nativitas et ordinatio ejus » ; fol. 122,
S. Hilaire;fol. 123, S. Maur ; fol 125, S. Vincent, S. Prix; fol. 127,
S" Brigitte; fol. 129, S. Biaise, SS. Vaast et Amand; fol. 130, S'* Sco-
lastique, S. Valentin ; fol. 132, S. Oswald ; fol. 132 et 155, S. Benoît;
fol. 134, S'* Marie l'Égyptienne; fol. 135, Translation de S. Gibrien,
S. Materne; fol. 137, S. Vital; fol. 138, S. Marconi, S. Juvénal;
fol. 140, Déposition de S. Gibrien, S. Nicolas, S. Grégoire deNazianze;
fol. 142, S. Servais, SS. Calocier et Partène; fol. 143, S. Germain,
Translation de S. Rémi; fol. 144, S. Maxime; fol. 145, S. Boniface,
SS. Médard et Gildard; fol. 147, S. Vit; fol. 153, S. Thierry, S. Mar-
tial; fol. 154, S. Martin; fol. 155, Sept Frères; fol. 155 et 167,
S. Arnoul; fol. 156, S. Apollinaire; fol. 157, S. Cucufat, vigile
et jour de S. Christophe : " benedictio pomorum « ; fol. 160, S. Ger-
main, Macchabées; fol. 162, S. Memmie, S. Sixte : « benedictio uve )i ;
fol. 163, S. Donat; fol. 167, S. Arnoul; fol. 169, S. Magne, S. Ber-
nard, SS. Timothée et Symphorien ; fol. 170, SS. Timothée et Apol-
linaire, S. Ouen; fol. 171, S'« Cunégonde; fol. 172, SS. Julien et
Hermès; fol. 174, SS. Sixte, Sinice et Nivard, S. Gilles; fol. 115,
S. Aioul, S. Remacle, S. Bertin; fol. 176, S. Mémoire, S. Evurce ;
fol. 177, S. Adrien; fol. 178, SS. Gorgon et Dorothée, S. Maurille;
fol. 181, S. Lambert; fol. 182, S. Firmin; fol. 183, S. Principe,
Tran.slation de S. Gibrien; fol. 184, u Memoria S. Michaelis » , SS. Vie-
212 MANUSCRITS
tor et Urse; fol. 185, Translation de S. Rémi; fol. 186, S. Léger;
fol. 187, S" Benoîte; fol. 188, SS. Denis, Rustique et Éleuthère,
S. Géréon: fol. 189, S. Berchaire ; fol. 190, S. Sendoux, S'* Cilinie,
S. Séverin ; fol. 191, SS. Crépin et Crépinien, S. Celsin; fol. 193,
S. Quentin; fol. 194, SS. Césaire, Bénigne et Eustache, S. Hubert;
fol. 195, S. Léonard; fol. 196, S. Vanne, S. Menne, S. Martin;
fol. 197, S. Brice, SS. Aignan et Grégoire; fol. 198, S. Oricle,
S. Colomban; fol. 199, S. Clément; fol. 200, S'" Catherine; fol. 201,
S. Basle, SS. Agricole et Vital; fol. 202, S. Saturnin; fol. 203,
SS. Chrysanthe et Darie, S. Éloi ; fol. 204, S'" Barbe, S. Nicolas;
fol. 205, Conception, S*^ Léocadie; fol. 206, SS. Victoric, Fuscien et
Gentien, SS. Nicaise et compagnons.
Fol. 208. Introït, graduel. Alléluia, offertoires et communion du
Propre du Temps. — Id., pour le Commun des Saints.
Fol. 258. Messes votives.
Fol. 260 v°. Messe « in sollempnitate S. Ludovici, Francorum régis» .
Fol. 261. « Dicta Paschasii, quod sacrosancta misteria visibiliter
apparuerunt. Fuit quidam presbiter, religiosus valde, Plecgils nomine,
fréquenter missarum soliempnia celebrans... r, Comparer le récit
donné au fol. 26 du ms. ^Q analysé plus haut.
Fol. 261 v\ « Relatio miraculi de corpore et sanguine Christi. Nar-
ravit abbas Daniel, dicens : Dixit pater noster Arsenius de quodam
sene qui erat magnus in hac vita, simplex autem in fide... »
Fol. 262 v°. « Apologia sacerdotis propria. Summe sacerdos et vere
pontifex, qui te obtulisti Deo Patri hostiam... » — Aliae apologiae.
Fol. 266-290. Recueil de proses notées (XIII* siècle). Noël, « in
galli cantu » (Chevalier, Rep. hymnoL, n° 11890). — Messe de l'au-
rore [ibid., 10012). — Messe du jour (5326). — S. Etienne (7311,
avec la division a 0 béate prothomartyr Stéphane »). — S. Jean
rÉvangéliste (12283).— SS. Innocents (2747). —Epiphanie (5497).
— S. Vincent (11276).— Conversion de S. Paul (17643). — [Pâques,
attribuée à la] Purification (6601). — Fériés (14542, 4567, 21505).
— [Invention de la Croix] (10360). — [Ascension] (17479). — [Pen-
tecôte] (18557). — Fériés (10370, 822). — [Trinité] (2432). —
S. Jean-Haptiste (6719). — SS. Pierre et Paul (10265). —S. Paul (ut
supra). — Translation de S. Benoît (10471, avec variantes). —
S»' Marie-Madeleine (11064). —Invention de S. Etienne (11032). —
S. Laurent (19523). — Assomption (16, 17201). — Décollation de
DE LA BIBLIOTHI-IQUE DE REIMS. 213
S. Jean-Baptiste (185:21). — Nativité de la Vierj^e (801). — Exalta-
tion de la Croix (17872). —S. Michel (100). — Dédicace (7024, avec
variante). — S" Cilinie (7080). — ^< De onmnibus Sanctis. 0 aime
Deus, Tiinitas qui vera..."— S. Martin (17622).— S. André (177:^3).
— S. Micolas (3795). — Apôtres (3336). — Martyrs. « Mirabilis
Deus in sanctis ac laudabilis.. . » — [S. Nicaise, attribuée aux] Martyrs
(0767). — Dimanche (19427). — [Pâques, 4" férié] (15723). —
[Dédicace] (15712). — S. Bemi. u Fulgens summa luce meritorum... »
(Missale Remig . , Reims, 1556, fol. ci). ~ Notre-Dame (7494, 3391).
— [Noël, attribuée à] Notre-Dame (14048). — Notre-Dame (18207,
8487, 1879). — On a ajouté plus tard les proses de Notre-Dame
(17170), des Martyrs (7835) et du S. Esprit (21242).
Fol. 291. Prose de S. Bemi, sans notes. « Presuli Bemigio, tota
presens concio... " (15374). — Notre-Dame, durant l'Avent (1 1636).
Fol. 291 M\ Office de S'« Anne.
Fol. 292. Prose notée de S. Bemi. « Ad presulis Bemigii sacra
festa... " [Miss. Remig., fol. xxiii).
Fol. 295. tt Missa pro unione Ecclesie » .
Fol. 297-302. Proses sans notes. SS. Crépin et Crépinien (4704).
— S. Oricle (17306).— S. Clément (7305). —S»*' Catherine (17586).
— S. Nicaise (15725). — S. Christophe (4850). — S. Gibrien.
« Aima chorus una laudum sonora... « (Miss. Remig., fol. xxxviii). —
S. Marconi (21164). — S. Esprit (21242). — Martyr (7835). — Notre-
Dame (17170). —S. Denis (6912). — Notre-Dame (18038, 2120).
— S. Bemi. « Vocem jocunditatis nunciate... » (Miss. Remig., fol. ci).
Fol. 302 v°. Litanies. On y trouve les SS. Bemi, Gibrien, Martin,
Benoît, Madeleine, Cilinie, Geneviève.
Fol. 303. Office delà Visitation, avec prose (21231).
Fol. 304 v°. Messe de Notre-Dame. — Messe de S. Denis.
Fol. 305. « Incipit officium Sacramenti » . — Messe de S. François.
Fol. 307. Messe de S. Rémi. — Fol. 307 x\ Messe « pro rege » .
— Fol. 308. Messe de la Transfiguration. — Fol. 308 v\ Messe
de S'" Apollonie.
Un feuillet de papier (XVIP siècle), collé à l'intérieur du plat initial,
porte la table du volume. On y relève cette note : « Canon, qui recen-
tiori manu videtur ex antiquo exscriptus, nonnihil differt a vulgari.
Non habetur Agnns Dei nec Domine, non sum dignus, loco P® orationis
ante perceptionem Sacramenti : Deus, qui dixisti Aposlolis , etc., 2° loco
214 MANUSCRITS
haec ponitur : Agimus tihi, Pater, gratias pro jam sanctificatis , etc. -n —
Sur la garde a, messe « pro pace Ecclesie ». — Le fol. 86 offre un
Crucifiement (fin du XVI* siècle); le blason qui est au pied de la croix
porte d'argent, au chevron d'azur, accompagné de deux quintefeuilles de
gueules et d'un rameau de vigne de sinople fruité d'azur ^ avec la devise :
a Rorate, celi, desuper iî ; la miniature est encore garnie d'un voile de
soie rouge qui la protège.
XÏI« siècle, avec réfection des fol. 72-77, 261-290 au X1II«, 1-6,
305-306 au XIV% 78-84, 208-260, 291-304, 307 au XV% 308 et a au
XVII% 87-102 au XVIU« siècle. Parchemin. 308 feuillets, plus les
gardes a, h, en tête. 297 sur 215 millim. Quelques initiales singulières,
or sur fond pourpre, malheuieusement fort abîmées. Rel. veau fauve
à dentelle (XVIII* siècle), sur bois, mauvais état. — (Saint-Remi,n"' 31).
228 (C. 134). Missale, ad usum ecclesiae Sancti Remigii Remensis.
Ce Missel ne conlient ni les épîtres ni les évangiles; les parties
chantées y figurent complètes, mais sans notes.
Les feuillets 2-10 ont été ajoutés au manuscrit primitif.
Fol. 2. Fête du S. Sacrement (XIV siècle). — Fol. 3. Visitation de
la Vierge (XV* siècle). — Collectes des Morts, de S. Renoît, de
S. Marconi, et u pro pace » .
Fol. 4. Calendrier (fin du XIV* siècle), rempli de renseignements de
comput et de cosmographie, comme celui-ci inscrit aux premiers jours
de mars (fol. 5) :
t Incipit emb [olismus] VII endecad[e].
Incipit ember in ogdoad[e].
Ultimus terminus XL.
Prima incensio lune paschalis » .
On y trouve les Sept Dormants, S. Louis, S. Goëric, S. François.
— On y a ajouté la Visitation de la Vierge.
Fol. 10. Propre du Temps. Quatre dimanches de PAvent et les fériés;
Noël (messe du jour seule), dimanche après Noël; Epiphanie et quatre
dimanches ; Septuagésime, Sexagésime, Quinquagésime ; quatre diman-
ches de Carême; Passion et Rameaux; Pâques et fériés, octave et
quatre dimanches; vigile et jour de l'Ascension, un dimanche et l'octave;
Pentecôte et les fériés; Trinité et vingt-cinq dimanches de Pentecôte;
vigile de l'Epiphanie et son octave.
Fol. 67. Préfaces.
DE LA BIBLIOTHlH>L'E DE REIMS. 215
Fol. 68 v°. Messe de S'" Anne (XV siècle).
Fol. 69. « Intentio habenda in celebrationc misse » .
Fol. 70. Prières de la messe. On a gratté dans le canon la phrase
déjà signalée dans les manuscrits 225 et 226.
Fol. 77. Messes votives ordinaires. — Fol. 80. « De S. Remigio n .
— Fol.80v°. « DeS. Gibrianon .— Fol. 81. « [Missa SS.] démentis
et Christophori et Gibriani " .
Fol. 95. Propre des Saints, commençant à S. Etienne. A signaler :
Fol. 98 V, Relation de S. Reini; fol. 101, vigile et jour de S. Rémi;
fol. 116, Translation de S. Gibrien; fol. 120, S. Marcoul; fol. 122,
S. Gibrien; fol. 125, Translation de S; Rémi; fol. 136, S. Thierry;
fol. 141, S. Christophe; fol. 153, SS. Timothée et Symphorien;
fol. 157, SS. Sixte, Sinice et Nivard; fol. 167, S. Gibrien; fol. 169,
vigile et jour de S. Rémi; fol. 176, S'^ Cilinie; fol. 185, S. Rasle,
SS. Agricole et Vital; fol. 189, S. Nicaise. — La messe de S. Louis a
été ajoutée au XIV" siècle, en marge du fol. 154.
Fol. 190. Commun des Saints.
Fol. 206. Evangiles divers, notamment des SS. Rémi et Gibrien.
Sur le fol. A, portion d'office noté de S. Rigohert. « Sancte Rigo-
berte, Christi presul, audi rogantes... » — Sur le fol. b, préface d'une
messe de mariage et de la Dédicace. — Sur le fol. c, portion de l'office
de Noël (XIII* siècle) notée, collée sur le plat. — Sur le fol. 1 v°, on
relève ces trois noms (XIIP siècle) : « Ponce Poncardi, Huedeline Ger-
trudis, Isabel Soiberti >. . — Sur les fol. 10 et 112, on lit {XUV siècle) :
« Liher Sancti Remigii Remensis, vol. II " .
XIII« siècle. Parchemin. 208 feuillets, plus un fragment coté 93 bis
et 3 gardes. A, b, en tête, etc, à la fin. 295 sur 202 millim. Au fol. 69 \",
Crucifiement or et couleur, souillé et usé; les anges tenant le soleil et
la lune, et la Vierge un livre. Rel. veau fauve sur bois. — (Saint-Remi,
n-33).
229 (C. 133). Missale plenarium, ad usum ecclesiae Sancti Remigii
Remensis.
Fol. 1. Calendrier (XIIP siècle). Mêmes fêtes que dans le manu-
scrit 227. La Commémoration des Morts n'y figure pas, non plus que
la fête de S. Louis, mais on y trouve celle de S. Thomas de Cantor-
béry. On y relève aussi, au 11 des calendes de novembre : « Dedicatio
capclle prioris " .
216 MANUSCRITS
Fol.4;v". aBenedictiouve velfabe,pomorum, panis novi, vini novi ».
Fol. 5-10. Cahier ajouté. Bénédiction des cierges à la Chandeleur.
— Bénédiction des cendres. — Bénédiction des rameaux. — Bénédic-
tion du cierge, le Samedi saint, avec la prose ordinaire notée (Chevalier^
Rep. hymnol.y n" 5868), le chant « In hujus igitur noctis gratia « , et
la prose « Omnes gentes, plaudite manibus, Deus enim datur » .
{Ibid., 14048).
Fol. 11. Commencement du Missel. Prières de la messe. Dans le
canon, on a barré la phrase dont il a déjà été fait mention.
Fol. 14. a Missa de misteriis Domini >> . — Autres, de la Trinité, de
la Croix, de Notre-Dame, des SS. Pierre et Paul. — Fol. 17 v**. « De
sancto [sic) Remigio et Gibriano " . — Messes votives ordinaires.
Fol. 28 v°. Fériés de TAvenl, vigile et jour de Noël; vigile, jour et
octave de l'Epiphanie, Rameaux, Jeudi saint, Samedi saint, Pâques,
fériés et octave; vigile, jour et octave de l'Ascension; vigile, jour et
fériés de la Pentecôte; ^ missa de jejunio r, ; Trinité elles fériés.
Fol. 86. Propre des Saints, commençant à S. Etienne. — Fol. 89.
u Natale S. Remigii «; fol. 94, S. Benoît; fol. 105, S'" Marie-Made-
leine; fol. 107, S. Christophe; fol. 108, Macchabées; fol. 118,
S. Michel; fol. 121, SS. Denis et compagnons; fol. 122, S'" Cilinie,
vigile et jour de Toussaint; fol. 127, S. Martin ; fol. 128, S. Clément.
Fol. 130. Commun des Saints.
Fol. 148 v°. Messe de S. Benoît.
Fol. 149. Collectes pour toute l'année, depuis l'Avent jusqu'au
25* dimanche après la Pentecôte.
Fol. 171. Suite du Propre des Saints. Vigile de S. Rémi; fol. 173,
S. Nicolas; fol. 174, SS. Médard et Gildard ; fol. 175, S. Vincent,
S. Prix; fol. 176, S. Nicolas, S. Vit; fol. 178, SS. Timothée et Sym-
phorien, SS. Gorgon et Dorothée; fol. 179, SS. Chrysante et Darie,
Conception.
Fol. 180. " De consuetudinibus [ecclesiaeSancti Remigii] '^ .Comme
au fol. 76 v° du manuscrit 227.
Fol. 180 v\ Fête de S'« Catherine.
Fol. 181. Bénédiction de l'eau.
XIII« siècle. Parchemin. 182 feuillets à 2 col. 310 sur 212 milHm.
Bon Crucifiement du XIII* siècle, couleurs et or, au foi. 10; au-dessus
de la croix, deux anges portant le soleil et la lune; au bas de la croix,
résurrection d'Adam. Au fol. 11, belles initiales à rinceaux fleuronnés,
DE LA BIBLIOTHÈQL'K DE REIMS. 217
or et couleur. Rcl. veau fauve sur bois, les plats nus et casses. —
(Saint-Remi, n® 35).
SJ50 (C. 138). Missale, ad usum ecciesiae Sancti Nicasii Uemensis.
Ce Missel ne contient ni les épîtres ni les évangiles.
Fol. 1. Propre du Temps, commençant à l'Avent. — Fol. 31. Béoé-
diction du cierge; prose (Chevalier, Repert. hymnoL, n° 5868). —
Fol. 40 v°. Oflice de « Pascha annotinum » , entre le dimanche de Qua-
simodo et le 1*' dimanche, Misericordia , après l'octave de Pâques.
Fol. 81. Préfaces de l'année.
Fol. 85. Chants notés et prières de la messe.
Fol. 94 V**. Messes et oraisons votives. Oraisons spéciales, notam-
ment (fol. 98) pour les SS. Nicaise, Agricole et Vital.
Fol. 107. Propre des Saints, commençant aux ides de décembre.
On y trouve : Fol. Il 2, S. Thomas de Cantorbéry ; fol. 113, S. Hilaire;
fol. 114 et 269, S. Rémi; fol. 119, S. Vincent, S. Prix; fol. 121,
S. Julien; fol. 125, S. Amand; fol. 126 \\ S. Nicaise; fol. 127,
S. Valentin; fol. 131 et 165, S. Benoît; fol. 135, S. Robert, abbé;
fol. 136, S. Vital; fol. 140, S. Gibrien;fol. 142, S. Servais; fol. 142 v%
S. Dunstan;fol. 146, SS. Médard et Gildard; fol. 149, S. Vit; fol. 160,
S. Thierry ; fol. 162, S. Martin ; fol. 165, S. Cyr et S'« Julitte; fol. 168,
S. Apollinaire; fol. 171, S. Germain; fol. 174, S. Memmie; fol. 176,
S. Donat; fol. 185, S. Magne; fol. 185 v% SS. Timothée et Sympho-
rien; fol. 187, SS. Timothée et Apollinaire; fol. 190, SS. Hermès et
Julien; fol. 194, SS. Sixte, Sinice et Mivard ; fol. 195, S. Gilles;
fol. 197, S. Gorgon; fol. 198, S. Maurille; fol. 202, S. Lambert;
fol. 267, S. Nicaise; fol. 270, S. Léger; fol. 271, SS. Denis et com-
pagnons; fol. 273, SS. Crépin et Crépinien; fol. 276, S. Quentin;
fol. 278, S. Lié; fol. 279, S. Léonard; fol. 281, S. Menne, S. Martin;
fol. 282, S. Brice; fol. 283, S. Aignan; fol. 286, S'« Catherine;
fol. 287, S. Basle; fol. 288, SS. Agricole et Vital, S. Saturnin.
Sur le fol. 1, on relève cette mention (XVlll' siècle) : « Ex libris
monasterii Sancti Nicasii Remensis, ordinis sancti Benedicti, congre-
gationis sancti Mauri » .
XIV* siècle. Manuscrit de grand luxe, en vélin de premier choix.
289 feuillets à 2 col. 483 sur 344 millim. Admirables lettres à sujets,
or, couleur et gouache, à grandes queues d'encadrement, aux fol. 1,9,
13, 18,31, 35, 46,49, 52,59, 60, 81, 85, 89, 108, 123, 132, 153,
218 MANUSCRITS
165, 182, 196, 265 et 288. Très jolies initiales, à rinceaux garnis de
fleurons et d'animaux monstrueux. Une grande bande de parchemin a
été enlevée à la marge inférieure du fol. 74. Rare reliure, dont les
plats de bois sont recouverts d'une toile forte tissée de soies et fils de
couleur, représentant des dragons affrontés sous des portiques, dans le
genre oriental (fin du XII* siècle). — (Sainl-Nicaise).
251 (C. 132). Missale plenarium, ad usuna ecclesiae Sancti Theo-
derici prope Renies.
Fol. 1. Credoj suivi des préfaces de la Croix, de Notre-Dame et du
Carême.
Fol. 1-4 v°. Calendrier.
« Januarius. Prima dies mensis et septiina truncat ut cnsis » .
On y note les saints et saintes suivants : Geneviève, Rigobert,
Rémi, Hilaire, Julien, Rrigitte, RIaise, Vaast, Amand, Renoît, Gengoul,
Médard et Gildard, Martin, Christine, Memmie, Radegonde, Arnoul,
Magne, Symphorien, Timothée et Apollinaire, Rarthélemy, Agile,
Remacle, Rertin, Evurce, Goigon, Lambert; Rémi, Germain, Vaast
et Ravon ; Léger, Foi; Denis, Rustique et Eleuthère; Rasle, Rer-
chaire, Sendoux et Madeloup, Cilinie, Crépin et Crépinien, Quentin,
Eustache, Hubert, Winnoc, Léonard, Rrice, Aignan, Agricole et
Vital, Saturnin, Rarbe, Aubert, Nicaise, et surtout les diverses fêtes^
des SS. patrons Thierry, Thiou et Rarthélemy, enfin la Dédicace de
l'église de Saint-Rarthélemy au v des nones d'octobre. — An 10 des
calendes d'avril, une main (XIIP siècle) a noté l'obit : « Ob. Odardi
de Raallarht " .
Fol. 4-5. « Per omnia secula seculorum... ", en capitales de cou-
leur précédées d'initiales à rinceaux fleuronnés d'un riche dessin. —
Prières de la messe.
Fol. 7. Oraison < de sancto Servacio r> .
Fol. 8. Propre du Temps, commençant au 4^ dimanche de l'Avent.
Les épîtres et les évangiles ont pris place dans l'office.
Fol. 40. Cendres. « Quos cum ortus fuerit imponere, incipit arma-
rius antiphonam In?mitemur; postquam omnibus imposuerit, ipsi prior
dare débet, agitur per cimiterium processio » .
Fol. 82. Rameaux. Deux processions de ce jour, l'une'du prieur, à
travers le cloître, après la messe du matin, comme tous les dimanches;
l'autre après tierce, au dehors, avec les rameaux et les palmes.
DE LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 2i9
Fol. 138 v°. Trinité, suivie de 24 dimanches ' post octavas Pen-
tecosten » .
Fol. 176 v°. On a ajouté un 5" dimanche de TAvent.
Fol. 177. Courte litanie, à l'usage de Saint-Thierry.
Fol. 177 v^ Propre des Saints. Outre les noms portés au calendrier
ci-dessus, on y trouve les SS. Alaur, Martial, Géry, Léger, Séverin,
Bénigne, Colomban. — Fol. 197 et 238. Ofûces de S. Thierry. -
Fol. 205 \\ 238, 248. Offices de S. Barthélémy.
Fol. 201. Au jour de S. Sixte, « bcnedictio uvarum » .
Fol. 220. Commun des Saints, suivi de quelques messes votives,
notamment de la Trinité et de la Dédicace.
Fol. 248. Proses, entièrement notées en neumes. Assomption (Che-
valier, Rejjeri. hymnoL, n" 17201). — S. Barthélémy {ibid., 9810). —
S. Nicolas (3795). — Docteur (6552).
Au bîis des fol. 8 verso et 9 recto, on remarque deux listes de noms
(Xlll* siècle), entre lesquels on peut noter : « Copin, Elisabel, Garnerus,
Aubertus, Milo, Giguota, Mannotus, Bracotus, Hugo, Cornardus,
Petrus do Uipa, Bauduinus, Gelota, Bernetus, Kaoletus, Jobertus
Ligorge, Galterus, Budaudus, Garota, Poncardus, Obertus, La Bude-
resse, Augerus, Aloierus, Forrianus, Costinus, Levinus, Peniiotus,
Garinus, Emana, Levatus, Lenardus, Cirinia, Augerius, Huetus,
Galiota, Renerus, Gelotus, Kecarius, Jehetus » .
Xll" siècle. Parchemin. 249 feuillets à 2 col., plus les gardes a, b,
blanches, en tête et à la fin. 298 sur 205 miUim. Belles lettres fleu-
ronnées aux fol. 4 et 5; (juantilé d'initiales d'un goût contestable, mais
coloriées avec profusion et cuiienses à étudier. Bel. veau fauve sur
carton. — (Saint-Thierry, n» 123).
252 (C. 121). Missale plenarium, ad usum ecclesiae Sancti Theo-
derici.
Fol. 1-3. Calendrier, avec indication de la position du soleil. On y
relève, outre les noms du manuscrit précédent, celui de S. Arsène. On
a inscrit après coup les fêtes de la Visitation, S. Louis, S" Anne,
Translation de S. Thierry, S'^ Catherine, Translation de S'" Seconde et
ses compagnons. M
Fol. 4. Prières de la messe; le commencement manque.
Fol. 6-13. Cahier ajouté au XV siècle. — Fol. 6. Messe de
S. Thierry et S. Thiou. Id., pendant le temps pascal. — Fol. 7. Messe
220 MANUSCRITS
de S. Barthélémy. Autre pour le temps pascal. — Fol. 7 v\ Messe du
S. Esprit, pendant la Septuagésime et en autre temps. Messes de la
Croix et de IVotre-Dame. — Fol. 11. a Ordo ad facienduin mandatum
in claustro " (XV" siècle). — Fol. 12. Offices du S. Sacrement, de
S'" Marguerite, du roi S. Louis, de S'* Anne, de S'* Marie l'Egyptienne,
de S'® Barbe, ajoutés au XV* siècle.
Fol. 14. Propre du Temps. — Au Samedi saint, petite litanie à
l'usage de Saint-Thierry. — Après la Pentecôte, « missa de jejunio " .
— 24 dimanches après l'octave de la Pentecôte. Un 25* a été ajouté
au XVI" siècle.
Fol. 141. Propre des Saints. A noter les offices de S. Marconi,
des SS. Sixte, Sinice, Nivard et Gilles (fol. 169 v°), S. Alaurille, Onze
mille Vierges, S. Brice, S'** Catherine, S'^ Elisabeth (fol. 206), S. Basle,
SS. Agricole et Vital; SS. Victoric, Fuscien etGentien; S. Nicaise,
SS. Crépin et Crépinien; ceux des SS. Thierry et Thiou (fol. 149, 197),
S. Thierry (fol. 159, 184), S. Thiou (fol. 150 v"), S. Barthélémy
(fol. 167, 177, 197). — Fol. 162. «Benedictio pomorum » (XV« siècle).
Fol. 185. Commun des Saints. — Messes votives, y compris une
« missa abbatis » , une messe de la Trinité, d'autres de la Croix et
de Notre-Dame.
Fol. 207. Table des introïts, épîtres, évangiles, etc.
Au bas du fol. 1, on lit une note sur les jours oiaTon chante le Credo,
et parmi eux celui de S. Jean-Baptiste.
Fin du XIII** siècle. Parchemin fatigué. 207 feuillets à 2 col., plus
32 bis et 39 bis. Entre les fol. 3 et 4, 2 feuillets, qui portaient sans
doute un Crucifiement, ont été enlevés. 280 sur 192 miliim. Rel. veau
gaufré sur bois. — (Saint-Thierry).
255 (C. 120). Missale plenarium, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Parisiensis.
Fol. 1-6. Calendrier. On y trouve les fêtes suivantes, avec le degré
de chacune dans l'office ecclésiastique : Geneviève, Rigobert, Guil-
laume, archevêque de Bourges, Hilaire et Rémi, Félix, Maur, Bonite,
Fursy, Sulpice, Speusippe, Laumer, Emérencienne, Bïibylas, Julien;
au 5 des calendes de février : « Karoli, imperatoris et confessoris " ;
Paule; « Baltildis regihe » ; Métran, Brigitte, Biaise, Vaast et Amand,
Scolastique, Eulalie, Valentin, Julienne, Albin, Gertrude, Benoît,
Marie PEgyptienne, Invention des SS. Deniset compagnons. Opportune,
l)K LA iniîLIOTHlCQL'E DE REIMS. 221
Rieule, Vital, Kutrope, Cyriaque, Juvénal, Fortuiiat; au 8 des ides de
mai : « de Translacione capitis beati Ludovici d ; Mamert et Mayeul,
Honoré, Yves, Ihidencienne, Pierre, confesseur, Donatien et Rogatien,
Germain, cvèquc de Paris, Chcron « Carannus " ; « Cancius, Cancianus et
Cancianilla » ; Mcdard et Gildard, Landry, évéque, Ferrcol et Ferjetix,
Avit, Leufroi, abbé, Agoard et Agilbert, Lunaire « Leonorius» , Martial,
Martin, Translation de S. Thomas Becket, Claude, " Nimmius » , Thi-
baud, Zenon, Sept Frères, Benoît, Turien, Arnoul, Marguerite, Marie-
Madeleine, Wandrille, Apollinaire, Christine, Christophe et Cucufat,
Anne, Marthe, Loup, Germain, évêque d'Auxerre, Macchabées, Exupère,
« Fideus n , Yon, Memmie, Dominique, Donat, Romain; au 3 des ides
d'août : « Susceptio sancte Corone » ; Radegonde ; au 16 des calendes de
septembre : a Pro Victoria régis Philippi Pulcri ^ ; Magne, Philibert, Ber-
nard, Timothée et Symphorien, Timothée et Apollinaire, Ouen, Louis,
roi, Genès, Bernard, Irénée et Abonde, George et Aurèle, Hermès et
Julien, Merry, Fiacre, Agile, Gilles, abbé, Antonin, Leu, Chrodegand,
Victorin, Bertin, abbé, Cloud, Évurce, Gorgon, Sixte et Vivent, Mau-
rillion, Omer, Lambert, « Signus » , Thècle, Paterne, Andoche et com-
pagnons, Firmin, Sénateur, Cyran; Rémi, Piat, Germain et Bavon;
Léger, Serein, François, Candide, Aurée, Foi, Démétrius, Denis,
Géréon, Géraud, Cerbon, Herbland, Savinien et Potencien, Caprais,
XI mille Vierges, Melon, Séverin, Magloire, Crépin et Crépinien, Faron,
Translation de S" Geneviève, Lucain, Quentin, Eustache, Guénaut
" Ginnalus» , Marcel, évêque de Paris, Clair, Lié, Herculan, Mathurin,
Martin et Véran , Gendoulphe, Brice, Machut, Aignan, Elisabeth,
Colomban, Séverin, Catherine; au 6 des calendes de décembre :
<* S. Genovefe, de miraculo ardentium » ; Agricole et Vital, Saturnin,
Eloi, Valérie, Fate, Nicaise, Fuscien et autres, Maximin, abbé, Tho-
mas Becket, Colombe.
Fol. i-cxx. « Incipit Missale secundum usum ecclesie Parisiensis > .
Propre du Temps commençant à l'Avent; dimanches et fériés avec leurs
proses. 1" Dimanche de l'Avent. (Chevaher, Rep. hymnol.y n" 17777).
— 2- dim (ibid., 17240). — 3« dim. (16496). — 4« dim. (9816). —
Noël (10012). — Octave (19362). — Epiphanie (5497). — Fol. ex.
Procession du Vendredi saint, avec les hymnes (14481, 4018, 12842)
— Fol. cxii. Samedi saint et la prose (5868); trois litanies différentes
(intercession des SS. Denis, Christophe, Lucain, Justin, Gendoulphe,
Germain, Julien, Martin, Geneviève).
222 MANUSCRITS
Fol. 7-29. Préfaces notées de l'année.
Fol. cx\i. Suite du Propre du Temps. Pâques (6601). — Fériés
(11064, 22256, 5100, 10831, 18860, 11781). — Octave (767). —
Fol. cxLvn. Pentecôte; même prose qu'à Pâques. — Fériés (18557,
10840, 19002, 16488, 822, 21242). — Trinité (15555). —Fol. clvii.
S. Sacrement (10222). — 25 dimanches « post Trinitatem i5 . —
Fol. ccvii. Dédicace (9442). — Octave (17511, 16071).
Fol. ccxi. Propre des Saints, commençant à la vigile de S. André.
S. André (5753). — Fol. ccxiii. " De susceptione reliquiarum ». —
S. Nicolas (3795). — S. Etienne (7706). — S. Jean TÉvangéliste
(7418). — SS. Innocents (2747). — S. Thomas de Cantorbéry (6947).
— S'" r.olombe (11032). — S'« Geneviève (7213). — S'« Agnès
(1095). — S. Vincent (5107). — Conversion de S. Paul (3911). —
— Fol. ccxxvi. S. Charlemagne. — Bénédiction des cierges, àla Chan-
deleur (10769). — Fol. ccxxxvii. Invention de la Croix (10360). —
S. Germain, évêque de Paris (10834). — S. Jean-Baptiste (15277).
— Visitation (18560). — SS. Pierre et Paul (6928). —Octave de
S. Jean-Baptiste (1 70) . — Octave des Apôtres (1 7558) . — Transfigura-
tion (2433). — Fol. ccLxi. u Benedictio novorum fructuum v. —
S. Laurent (15671). — Fol. cclxiv. " In susceptione S. Corone »>
(18910). — Assomption (7945). — Fériés (7945, 1879, 13225,
2248, 1974). — Dim. dans l'octave (16). — Octave (18051). —
S. Barthélémy (10306). — S. Louis (9981). — Décollation de S. Jean
(15275). — S. Fiacre (10671). — S. Gilles (15598). — Nativité
(7494). — Fériés (17335, 9094, 1936). — Exaltation de la Croix
(17868). — S. Matthieu (9843). — S. Michel (10508). — S. Denis
(6912). — S. Luc (15681). — Toussaint (3152). — S. Marcel
(6971). — S. Martin (6956). — S. Gendoulphe (5140). — Présen-
tation (946). — S'^ Catherine (22223).
Fol. ceci. — Commun des Saints. Epîtres et évangiles à y adapter.
Fol. Cccxxii'-Gccxxvii. « Secuntur prose communes» . Apôtres (3336).
— Alartyr (14274). —Confesseurs (19822, 7835). — «De pluribus
sanctis " (7756). — Martyrs (11570). — [S. Landry, attribuée aux]
Confesseurs pontifes (10175). — Abbé (11755). —Vierges (21641).
— S'* Femme (11733). — Notre-Dame (21343, 11653, 11584,
21656, 2428, 21280, 11162).
Fol. cccxxvii. «Misse communes sive familiares " . — Messes des
fériés. 2' férié, a de Angelis " ; 3' « de Spiritu sancto r ; 4* « de Defunc-
I
I)K LA Bini.IOTHKOrE DE HE IMS. 223
tis » ; 5' -^ de Sacraniento » ; 6* « de Cruce " ; samedi, «^ de beata Maria n .
— Fol. cccxxxi. Messe de S*" Geneviève, avec prose (8336). — Suite
des messes votives ordinaires. Fol. cccxxxv. « Contra pestem » ;
« pro bencfactoribus » ; « contra hostes ». — Fol. cccxxxvi. « Pro
subsidio Terre sancte " ; «contra adversarios Ecclesie " ; « pro papa n ;
u pro congregationc Ecclesie " ; « contra malas cogitationes » ; u pro
impetrandis bonis operibus " ; « pro transeuntibus mare " ; « in tem-
pore belli » ; « pro muliere pregnante » ; a pro bonis terre « ; " pro
agricolis et cultoribus terre " .
Fol. cccxi.iv. « Incipit ordo ad sponsam benedicendam « . On y
trouve les bénédictions du pain et du vin, et celle-ci : « In sero, bene-
diclio thalami v .
Fol. cccxLvii v". Bénédiction de Teau.
Fol. cccxLViii v°. « Benedictio père et baculi peregrinorum n . —
Fol. cccxLix. Bénédictions de la croix, des fruits, du pain.
Ihid. « In solemnitatibus Kyrie. Cunctipotens genitor Deus... « —
« Aliud Kyrie in solemnitatibus, et precipue in festis Epiplianie et Pen-
tbecostes. Kyrie, fons bonitatis, Pater ingenite.. . « — «De beata Maria.
Rex virginum amator... — Item. Kyrie, virginitatis amator inclite « .
— " In festivitatibus Sanctorum. Clemens rector, eterne Pater -n .
Fol. CCCL. Règles qui fixent le chant du Gloria ; 3 intonations. —
Règles qui fixent le chant du Credo ; id.
Fol. cccLii. Prières du prêtre avant la messe.
Ce volume paraît avoir été fait pour la cathédrale de Paris, si on
en juge par les renseignements qu'il donne sur les cérémonies qui ont
lieu dans cette église, quand l'évêque officie. Rien ne nous indique
comment il entra dans la bibliothèque du Chapitre de Reims. On
trouve seulement, au verso du fol. 120, cette note d'un chanoine du
XVIIP siècle : « Sequuntur canon missae et praefationes viginti qua-
tuor foliis contenti. Godinot » .
XV^* siècle. Parchemin. Magnifique volume de 381 feuillets (1-7,
i-Gxx, T-:29, cxxi-ccGLii) à 2 col., et 2 gardes blanches, a, en tête, et
B, à la fin. .\ombreuses initiales très soignées. Les fol. xiv, xvn, 20,
23, cxxi, cxL^ cxLvir, ci.vi, cr.vir, CLvur, ccxxviii, ccxxxm, ccxlvi,
ccxLix, ccLXvi, ccLxxvi, ccxcii, ccxGVH, ccci , sont complètement
encadrés, sur une de leurs pages, de grands motifs à feuillages,
Heurs et animaux, couleur et or. Les fol. 12-13 sont occupés par de
grandes peintures, assez finement traitées, représcntnnt d'une part le
Ciucifienient avec la Vierge et saint Jean, de l'autre, le Père éternel en
224- MAMUSCRITS
costume pontifical, tiare en tête, assis dans une chaire et entouré des
4 emblèmes évangélisliqiies; l'aigle de S. Jean tient suspendus à
son bec l'écritoire et le grattoir de l'Evangéliste. 340 sur 245 millim.
Rel. veau brun, mauvais état. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A,
ord. 5, n« 81 »).
254 (C. 167). Missale plenarium, ad usum, ut videtur, ecclesiae
Lingonensis.
Fol. 1. Calendrier. On y note les fêtes suivantes : Hilaire et Rémi,
Jaumes, Brigitte, Biaise, Vaast et Amand , Hélène, Scolastique,
Julienne, Albin, Benoît, Marie l'Egyptienne; «Pétri, martyris, ordinis
fratrum Predicatorum » ; Lazare, Apparition de S. Michel, Gengoul,
Fidole, Dizier, « Bede, presbiteri » ; Germain, Guinebaud, Boniface,
Vincent et Bénigne, Médard et Gildard, Barnabe, Aignan, Ferréol et
Ferjeux, Andoche, Onze mille Vierges, Eloi, Macchabées, Arnoul, Cas-
sien, Donat, Manimès, Bernard, Louis, Fiacre, Gilles et Loup, Evurce,
Gorgon, Lambert, Rémi et Germain, Léger, F'rançois, Foi, Denis,
Basle, Galle, Savinien et Potencien, Florentin, Quentin, Léonard,
Brice, Colomban, Saturnin, Eloi, Nicolas, Conception, Barbe, Thomas
de Cantorbéry. On y relève surtout au 23 janvier : « Urbanus, Lingo-
nensis episcopus » , et, au 23 octobre : « Valerius, Lingonensis archi-
diaconus et martyr ». — On a ajouté après coup la fête de S. Mamer-
tin, et, au 9 janvier : u Guillelmus, Bituricensis archiepiscopus n .
Fol. 6. Cérémonies de la messe. — Fol. 8. Bénédiction de l'eau.
— Fol. 9. « Ordo de sponsalibus » .
Fol. 12. " Incipit ordo ad cathecuminum faciendum « . — Bénédic-
tions deTeau, du feu, etc., du Samedi saint.
Fol. 23. « Commendatio Animarum » . — Fol. 25. " Offîcium in
extrema unctione » . — Fol. 30 v". Prières pour les morts et enterre-
ment.
Fol. 36 V". « Epistola de die PuriGcationis » . — Fol. 37 v\ « Evan-
gelium de Dedicatione ecclesie » .
Fol. 38. Note sur les trois mille ans d'indulgence attachés par le
pape Boniface à la messe du S. Nom de Jésus.
Fol. 39. Préfaces de l'année, notées.
Fol. 47. Offlces divers. Pâques, Ascension, S. Jean-Baptiste,
SS. Pierre et Paul, S'^ Marie-Madeleine, Nativité de la Vierge,
S. Michel, Toussaint, S. Martin, S. Nicolas.
Fol. 64 v°. Préface et Pater notés. Mémento et prières de la messe.
I)K LA BIDLIOTIIKQLE I)K UKIMS. 225
Fol. 71. Suite (les offices. Epiphanie, Purification, Annonciation,
Trinité, S'" Croix. — Messes " de lîeata « , des Anges, des Martyrs, etc.
— Messes " in suffragio Sanctorurn n ; a contra tempestates » , et autres.
Fol. 93. u Missa de Corpore Christi ». — Fol. 9G. « Missa de
Sacramento altaris, in Quadragesima » .
Fol. 95 M". Proses, sans notes. Pâques (Chevalier, Rep. hymnoL,
n° 21505). — Ascension (iô/f/., 17479). — Pentecôte (18557, 21242).
— S. Jean-Baptiste (6719). — SS. Pierre et Paul (3336, 14871). —
S** Marie-Madeleine (11064). — Assomption (16). — Afativité (801).
— [S. Michel] (100). — [Toussaint] (3152). — [S. Nicolas] (3795).
— Noël (10012).
Fol. 103. « Missa pro evitanda mortalitafe » , avec prose (19427).
Elle est précédée de cette note : « Quicumque dixerit vel audierit mis-
sam sequentem, quam dominus Clemens papa ordinavit in consistorio
cum dominis cardinalibus pro evitanda mortalitate, habebit CCLX dies
indulgencie pro qualibet die; sic tamen quod audientes habeant unam
candelam in manu; et, dicta missa, débet continuari per quinque dies,
ut eis subitanea mors per Dei graciam non noceat » .
Fol. 105 v°. « Missa devotissima de hoc dulcissimo nomine Jhesu » ,
avec prose (4909).
Fol. 109. Messe de S. Sébastien, avec prose (14429).
F'ol. 112. a Missa pro prolongatione vite dicenda n , avec prose
(3186). — Fol. 114. Note sur le rétablissement de la santé du pape
S. Boniface, due à la récitation de cet office. Indication des indulgences
qui y sont attachées.
Fol. 114v°. Passion de N.-S. Jésus-Christ, selon S. Jean.
Fol. 119 v°. Messes de minuit et de l'aurore.
Fol. 122. Messe de la Dédicace.
Fol. 124 v°. Messes de Notre-Dame et du S. Esprit. — Messes
diverses, « pro infirmo in agonia r> ; a pro infirmis » ; « pro iter agen-
tibus n . — Fol. 130 v°. « Missa propria pro se ipso » . — Fol. 133.
" Missa ad querendam indulgentiam peccatorum » .
Fol. 134. Messes des Anges, des Apôtres, des Martyrs, des Confes-
seurs et des Vierges.
Fol. 145. Proses, sans notes. Epiphanie (5497). — Purification
(7494). ~ [Notre-Dame] (21343, 21656, 15406, 9094). — [Con-
fesseurs] (19822).
Fol. 150 V". a Les XIII messes pour le grant besoing à mort ou
TOME XXXVIII 15
226 MAXUSGRITS
vie y> . — ce S'ensuivent trentes (sic) messes qu'on doit dire pour ung sien
aniy, après son trespas ^i . — Fol. 151. « Pour délivrer une âme de
purgatoire, on doit faire par grande foy et dévocion ce que s'ensuit n .
Fol. 158 v\ " Memoria de sancto Fiacrio ». — Fol. 159. «De
sancto Adriano » . — Fol. 159 v°. « Desancla Anna » . — Ibid. « Missa
contra paganos >' .
Fol. 160 v\ " Benedictio vinagii « .
Les fol. A-B sont un fragment d'im accord entre Robert d'Estoute-
A/ille, seigneur de Beine, baron d'ivry, et l'Université de Paris (\V* siè-
cle), relativement à certains droits. — Le fol. c porte la table du
volume. — La garde finale provient d'un ouvrage théologique. — Au
bas du fol. 147 v", on trouve ces mots : « Recensitus anno 1708 " ,
qui se rapportent à la mention d'entrée dans la bibliothèque du Chapitre
qui figure au bas du fol. 1.
Fin du XIIP siècle (fol. 1-5, 47-61, 66-91) -XIV' (fol. 6-36, 92-
101) -XV (fol. 37-46, 65, 103 à la fin). Parchemin; quelques feuillets
de papier, à partir du fol. 136. 161 feuillets et 4 gardes a-d, en lêle.
Les feuillets 102, 148, 149, 152-157 sont blancs. 220 sur 150 millim.
Au fol. 66 v°, miniatuie rapportée, contenant en deux compartiments
superposés le Crucifiement et la Résurredion. Rel, veau blanc sur bois,
délabrée. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A., ord. 5, n° 79 »).
235 (C. 136). Missale plenarium, ad usum ecclesiae Turonensis.
Fol. i-CLiii. Propre du Temps. « Incipit Missale secundum ordinem
«cclesie Turonensis. Dominica prima Adventus... " Ce Propre, qui con-
tient les proses des trois messes de Noël et celle du S. Sacrement, se
termine par 25 dimanches de Pentecôte et par la fête de la Dédicace.
Fol. 2-6. Préfaces notées. — Fol. 9-14. Prières de la messe.
Fol. CLiv. Propre des Saints, commençant à S. Saturnin. On y
trouve les fêtes qui suivent : Catien, Geneviève, Hilaire, Eméran-
cienne, Prix,- Julien, évêque du Mans, Brigitte, Biaise, Vaast et
Amand, Georges; « Excepcio reliquiarum beati Mauricii » ; Notre-Dame
des Neiges, Yves, Pudentienne, Donatien et Rogatien, Germain, évêque,
Médard et Gildard, Vit,Cyr et Julitte, Martial, Martin, Christophe, Anne,
Samson et Urse, Marthe, Germain, Macchabées; (fol. 186) «Benedictio
uve " ; Donat, Radegonde, Maxime, Timothée et Symphorien, Louis,
roi, Hermès et Julien, Gilles, abbé, Gorgon, Lambert; Germain, Rémi
et Vaast; Léger, Foi, Denis, Gérant, Martin, abbé, Quentin, Césaire,
Martin, évêque, Menne, Brice, Grégoire, évêque, Catherine.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 227
Fol. CCI. Codimundes Saints, suivi des messes votives. — Fol.ccxxiv.
tt De Trinitate, missa que dicitur in sponsalibus » . — Autres, uotam-
ment « contra mortalitatem ». — Fol. ccxxxi. Messes de S. Maurice et
de S. Catien. — Ibid. Autres messes, notamment : « Contra judices " ;
« pro rege n ; « pro bonis operibus « ; " contra hostes w ; " pro hiis qui
sunt in vinculis» ; " contra paganos » .
Fol.ccxxxix v°.Proses pour toute l'année, sans notes. Avent (Chevalier,
Hep.hymnoL, illll, 17240, 16496,9816). — Noël {ibùL, 10012).—
Epiphanie (5497). — Pâques (21505). — 2« férié (11064). — Ascen-
sion (17479). — Pentecôte (18557). — Fériés (21242). — S. André
(5753). — S. Nicolas (3795). — PuriGcation (10769). —Annoncia-
tion (18051). — Invention de la Croix (10360). — S. Jean-Baptiste
(15277). — SS. Pierre et Paul (6928). — S. Martin (11529). —
Translation du même (10423). — « In Transitu ejusdem -^ (6956).
— S. Laurent (15671). — Assomption (16). — Nativité (801). —
Exaltation de la Croix (17868). — S. Michel (10509). — S'« Cathe-
rine (22223). — Apôtres (3336). — Évangélistes (9843). — Martyrs
(11570). — Confesseurs (19822, avec la division « Hic sanctus cujus
hodie... )'). — Toussaint (3152). —Vierges (21641). — Trinité
(2435). —Notre-Dame (21343, 11653, 11584). — S. Catien (4842).
Sans rien afûrmer quant à la provenance originelle de ce manuscrit,
on peut observer qu'avant de passer au siège archiépiscopal de Reims
(1509), Hobert de Lenoncourt avait occupé celui de Tours.
XV® siècle. Parchemin, 270 feuillets (i-gliii, 1-14, cliv-cclii, plus
m bis et \d2bis)y les deux derniers blancs, plus 3 gardes, a, en tête,
et n, c, à la fin, également blanches. A 2 col. 384 sur 259 millim. Aux
fol. 7 v°-8 r% tableaux médiocres représentant le Crucifiement, avec la
Vierge et S. Jean; en face. Dieu le Père, assis sur un trône qu'en-
tourent les attributs symboliques des Évangélistes. Encadrements h
guirlandes, en miniature de goût assez pauvre, avec initiales or, cou-
leur et gouache, aux fol. i, xn, xGViii,cxvi, 9, cliv, clxxxix. Demi-rel.
veau fauve. — (Chapitre).
Îi5(j (C. 130). iMissa pontificalis in Coena Domini, ad usum decani
capituli Beatae Mariae Remensis.
Fol. 2. Le commencement de la rubrique manque, par l'enlèvement
de l'ancien fol. 1 qui portait sans doute une initiale richement enlu-
minée. Le texte est complet, commençant par V Introït : « Nos autem
gloriari oportet... »
228 MANUSCRITS
Après l'office du Jeudi saint, on trouve snccessivement : Fol. 37.
K Benedictio cinerum y^ . — Fol. 38. « Benedictio palmarum » . —
Fol. 38 v°. Prières que le doyen du Chapitre récite pendant la céré-
monie du lavement des pieds. — Fol. 42 v°. Oraisons se rapportant à
la même cérémonie et figurant déjà aux fol. 40-41.
A l'intérieur de la couverture initiale, on trouve cette intéressante
note : « Pio G. Nobelin, decano Remensi -n , à laquelle la même main
ajouta plus tard ces mots : " et ex dono ipsius, pro omnibus successo-
ribus decanis. Dédit etiam idem Mobelin lintheum quo utebatur lavans
pedes Dominorum, in feria 5 Hebdomadç sanctç » . — Au-dessous, on
lit cette cote du XVII* siècle : « Arm. 11, tab. 2, n. 19 " . — Plus bas
encore, se trouve l'ex-dono gravé du chanoine Frizon : « Ex dono
d[omini] ac m[agistri] Pétri Frizon, presbyteri, doctoris theologi in
magna Franciae eleemosinaria, vicarii generalis et quondam canonici
poenitentiarii ecclesiae Kemensis, 1651 ».
XVI* siècle. Vélin de luxe. 42 feuillets, dont le 1 et le 42 blancs.
310 sur 221 millim. Rel. veau brun sur carton. — (Chapitre : « A,
ord. 3, n*> 48 »).
257 (C. 131). " Missa pontificalis feriae quintae in Coena Domini
solenniter et in cantu celebranda, cum consecrationibus oleorum et
aliis caeremoniis eidem missae convenientibus, secundum ritum insi-
gnis ecclesie Remensis » .
A propos d'une des cérémonies préparatoires à la communion de
l'archevêque qui officie, on trouve cette indication (fol. 66) : « Deinde
surgit, et, facta reverentia Sacramento, reponit vasculum in aliud vas
majus a Carolo nono, rege Francorum, ecclesiae Rhemensi dono
datum » .
XVII* siècle. Vélin de choix. D'exécution soignée, quoique sans orne-
ment, ce volume a été fait par ordre et aux frais de l'archevêque
Charles-Maurice Le Tellier. 109 feuillets, le dernier blanc. 263 sur
182 millim. Rel, maroquin rouge, tranche dorée. — (Chapitre).
258-246 (C. 137, t. I-IX). Missa pontificalis, cum notis, « juxta
sacros et antiquos ritus sanctae ecclesiae metropolitanae Remensis
solemniter celebranda ' « .
• Les volumes contenant les vêpres s(mt conservés dans la Bibliothèque de
l'Archevêché.
DE LA BIBLIOTHKQl K DK REIMS. 229
258 (Tome I). — " Missa pontificalis Nativitatis Domini n .
Très intéressantes indications sur le cérémonial usité à Reims quand
l'archevêque officiait. Au fol. 32, on trouve cette curieuse indication :
u Tum acolylhus canonicus, ex sacristia procedens cum vélo sericeo
auro intexto, caliccni aureum sancti Kcmigii j)atena sola coopertum
manibus <]estans, accedit ad altare... '^ Une mention du même genre
existe dans les autres volumes.
Page 12. Chant des laudes : " Christus vincit, Chrislus régnât... >'
(invocation des SS. Nicaise, Rémi, Rigobert, Martin et Denis). Sur
les laudes, qui ont été supprimées dans l'église de Reims, en 1850,
lors de l'adoption de la liturgie romaine, voir Gousset, Actes de la pro-
vince de Reims, t. I, p. 656-658.
Ce chef-d'œuvre de calligraphie, orné à chaque initiale de bouquets
de fleurs extrêmement fins et soignés, or et couleurs, est de Pierre
Famelart, Rémois, dont nous trouverons d'autres œuvres signées, sous
les n"* 276 et 278-282. 11 porte, sur le fol. b, occupant toute la page,
les armes peintes du donateur, l'archevêque Charles-Maurice LeTellier :
d*azur, à trois lézards d'argent posés en pal^ au chef cousu de gueules
chargé de trois étoiles d'or, et, en regard, la note suivante : " Carolus
Mauritius Le Tellier, archiepiscopus dux Remensis, primus par Fran-
ciae, sanctae Sedis apostolicae legatus natus, Galliae Relgicae primas,
abbas seu perpetuus commendatarius archimonasterii Sancti Remigii
Remensis, capellae regiaepraefectus, regii ordinis Sancti Spiritus com-
mendator, Sorbonae provisor, ecclesiae suae metropolitanae Remensi,
ad usumsuccessorum suorum, dono dédit, annomillesimo sexcentesimo
nonagesimo nono » .
259 (Tome 11). — « Missa pontificalis, feria quinta, in Coena Do-
mini solemniter celebranda » .
Admirables dessins à la plume, comme dans le volume précédent,
mais non peints. — Sur le fol. c, même note que précédemment. —
Sur le fol. D, blason peint du donateur.
240 (Tome III). — « Missa pontificalis Resurrectionis Domini nostri
Jesu Christi » .
Page 11. Chant des laudes.
Même décoration en miniature qu'au tome 1. A noter le F du fol. 41
entouré de pampres. — Mêmes armes et même note, sur les fol. a-b.
241 (Tome IV). — « Missa pontificalis dominicae Pentecostes » .
230 MANUSCRITS
Page 12. Chant des laudes. — Même décoration, mêmes armes,,
même note qu'aux tomes I et III.
242 (Tome V). — « Missa pontificalis in solemnitate Corporis
Christi » .
Page 13. Chant des laudes. — Le reste comme plus haut.
245 (Tome VI). — « Missa pontificalis in Assumptione beataeMariae
virginis » .
Page 12. Chant des laudes. — Prose (Chevalier, Rep. hymnol.^
n" 16). — Le reste comme plus haut.
244 (Tome VII). — « Missa pontificalis in festo Translationis sancti
Remigii in ecclesia Sancti Remigii celebranda » .
Intéressants renseignements sur l'assistance et la participation des
religieux de Saint-Remi à cet office. — Pages 1 4-38. Chant des laudes
(invocation des SS. Nicaise, Nivard, Rigobert, Rasle, Benoît, Rémi,
Martin, Hilaire, Denis, Crépin, Crépinien).
Dessins admirables, dont la peinture n'a pys été exécutée. — Les
fol. c-D, à la fin, occupés par un vaste chiffre du donateur, très com-
pliqué, impeccablement calligraphié, entouré d'inscriptions relatant les
titres divers de M. Le Tellier.
245 (Tome VÏII). — « Missa pontificalis Dedicationis sanctae eccle-
siae metropolitanae Remensis » .
Page 8. Prose (Chevalier, 7?/?/). hymnol., n" 3297).
246 (Tome IX). — u Missa pontificalis festi Omnium Sanctorum » .
Page 13. Laudes. — Même décoration que précédemment; peintures
non exécutées. — Les fol. a-b utilisés comme dans les autres volumes.
Fin du XVII^ siècle. Vélin de luxe. — Tome I. 44 feuillets en
88 pages, plus 4 feuillets cotés a-b, c-d; ces 2 derniers, placés à la
fin, sont blancs. 434 sur 300 millim. — Tome II. 76 feuillets en
152 pages, plus 6 feuillets colés a-f, dont les 2 premiers et les 2 der-
niers blancs. 473 sur 337 millim. — Tome III. 38 feuillets en
76 pages, plus 4 feuillets cotés a-b, en tête, c-d, à la fin, ceux-ci
blancs. 435 sur 297 millim. — Tome IV. 47 feuillets en 94 pages,
plus 3 feuillets cotés a, b, c, ce dernier, placé à la fin, blanc. 437 sur
300 millim. — Tome V. 45 feuillets en 90 pages, plus 5 feuillets
cotés A-E, les 3 derniers, blancs, placés à la fin. 434 sur 295 millim.
— Tome VI. 44 feuillets en 88 pages, plus 4 feuillets a-d, les 2 der-
niers blancs. 432 sur 297 millim. — Tome VII. 50 feuillets en
DK LA BIliLlOTIII'lQLE DE KEIiMS. 2:51
100 pages, plus \ feuillcls colrs a-d, les ;2 premiers utilisés de la
manière qui a été décrite aux lomcs I et suivants. 455 sur 350 millitn.
— Tome V III. 37 feuillets, plus 5 autres cotés a-b, c-k, les 3 derniers,
blancs, placés à la lin. 435 sur 293 millim. — Tome \\. 39 feuillets en
78 pa(i[es, plus 3 feuillets, a-b, en tête, et G, à la fin, celui-ci blanc.
4G5 sur 330 millim. Kel. maroquin rouge à fers, aux armes du
donateur, sur les deux plais. — (Cbapitre).
247 (C. 157). Liber cpistolaruin, ad usum ecclesiae Beatac Mariae
Remensis.
Propre du Temps et Propre des Saints mêlés, comprenant les cpîtres
et les leçons, avec indication des stations aux basiliques romaines. Vigile
de Noël : u Lectio epistole beati Pauli apostoli ad Romanos. Fratres,
Paulus, servus Christi Jhesu, vocatus apostolus, segregatus in evange-
lium Dei quod ante promiserat... " — Fol. 14 v°. alncipiunt lectiones
mensis primi. Feria un [post Quadragesimam] •>•> . — Fol. 17. u I)omi~
nica prima mensis primi " . — Fol. 21 v°. « Dominica in Tre-
cesima ». — Fol. 26 v". « Dominica [in] Vicesima ». — Fol. 31.
u Dominica V in Quadragesima » . — Fol. 34. « Dominica indul-
gentia (sic) r> . Jeudi et Vendredi saints. — Fol. 38. « Expliciunt lec-
tiones de Quadragesima; incipiunt lectiones de vigilia Paschae » . —
Fol. 42. « Incipiunt lectiones de Pascha ». — Fol. 45. « De Pascha
annolina ». — Fol. 48 v°. Ascension. — Fol. 50. Pentecôte. —
Fol. 53. « Incipiunt lectiones mensis quarti » . — Fol. 58 et suiv.
Fête de S. Pierre; fête de S. Paul; octave et cinq dimanches « post
natale Apostolorum ». — Fol. 62 v". S. Laurent et cinq dimanches
« post natale S. Laurentii 51 . — Fol. 66 v°. « Ebdomada 1 mensis sep-
timi » . — Fol. 71. « In Dedicatione sancti Angeli » , et six dimanches
« post sancti Angeli » . — Fol. 74. Toussaint. — Fol. 76. 4% 3" et
2" dimanches a ante Natale Domini » . — Fol. 77. ci Incipiunt lectiones
mensis decimi » .
Fol. 80 et suiv. Messes votives diverses, notamment : « In ordiiiatione
diaconorum » ; « in ordinatione praesbyterorum » ; et in ordinatione
episcopi » ; a in Dedicatione ecclesiae ». — Fol. 82. " Ad sponsas
benedicendas » ; « in die belîi » ; ^^ in sterelitate {sic) pluviae » ; « pro
aeris temperantia » ; a in tribulatione » ; « in adventu judicuni » ; « in
natale sacerdotum » .
Fol. 84 V". Épîtres du Commun des Saints.
Fol. 85 v°. « In agenda mortuorum » .
252 MANUSCRITS
Fol- 86. " Incipiunt lectiones cotidianis diebus « .
Sur le dernier feuillet, on lit cette note de Gilles d'Aspremont : a Liber
epistolarum antiquus. Hoc volumen est de libris antiquis ecclcsiae.
Sunt in eo folia 88 « .
IX* siècle. Parchemin. 88 feuillets et une garde blanche A, à 1 i fin.
304 sur 215 millim. Ce très beau volume, sans ornement, est nifilheu-
reusement taché d'eau en quelques feuillets. Rel. veau jadis verl j^ur
bois, le dos en veau fauve. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4,
n" 52 »).
248 (G. 129). Liber epistolarum, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis.
Fol. 2. Propre du Temps. « Dominica prima in Adventu... »
Fol. 70. Propre des Saints, commençant au 8 des ides de décembre,
par la fête de S. Nicolas. Des indications relatives aux fêtes des saints
archevêques de Reims, de S" Marguerite, S. Mammès, S. Quentin,
S" Catherine, S. Basle, S. Eloi, ont été ajoutées à la fin du XHI* siècle.
Sur le fol. 1, qui était blanc, on a ajouté l'épître : « In Dispositione
(sic) sancti Remigii, confessoris » .
Au bas du fol. 1 v% on lit cette mention, en capitales rouges et noires
contemporaines du volume : « Léo, decanus Remensis, dédit Béate Marie
Rem en si » .
XII* siècle. Parchemin. 86 feuillets numérotés 1-102 (manquent 34
à 49), et 3 gardes blanches, a, en tête, et b, g, à la fin. 350 sui- 230 mil-
lim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre: «A,
ord. 4, n° 57 «).
249 (C. 155). Liber epistolarum, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis.
Fol. 1. Calendrier. La fête de S. Thomas de Cantorbéry est inscrite
normalement; celle de S. Louis a été ajoutée après coup (XIV* siècle),
avec celles des SS'" Bove et Dode, Translation de S. Rigobert,
S. Gorgou, S. Maurille, S. Maurice, S. Firmin, S. Fiacre, S. Basle,
SS. Gentien, Fuscien et Victoric.
Fol. 8. Propre du Temps, commençant à la vigile de Noël. Le Propre
des Saints y est mêlé jusqu'au viiides calendes d'avril, jour de S'* Agathe.
La " Pascha annotina « figure encore (fol. 71) entre la 4* férié du
dimanche de l'octave de Pâques et le 2' dimanche après Pâques. —
25 dimanches après la Pentecôte, puis 5 dimanches de l'Avent.
DE LA lilBLIOTllKQliE DK HICIMS. 233
Vo\. 112. « Kxpliciunt dominicales per totum aniiiim, cum suis
feriis. Incipiunt de solleinpnitalibus Sanctorum. xix kal. februarii.
Natale sancti Felicis... » C'est la suite du Propre des Saints.
Fol. 13G. Commun des Saints.
Fol. 138. Ordinations du diacre, du prêtre, de l'évèque. — Messe
« in jejunio, de natale pape » . — Autres messes votives.
Sur la garde a, au verso, on trouve cette note (XIII^ siècle) : « In
episcopatu Ambianensi, Colardus Becart, de Ancora, legavit ecclesie
lîemensi unam niinam bladi supra terram suam juxta Harautcastel,
et hoc quolibet anno. Item, apud Rovray, Mahueil Hapert unum quar-
tellum bladi legavit dicte ecclesie supra terram suam sitam à voie
de roie " . — Plus bas, on lit encore (m. d.) : a Gille La Bloindelle,
de Rerni, débet quolibet anno, quamdiu vixerit, X d[enarios] Fabrice
Remensis ecclesie, ad obitum, X s[olidos] par[isiensiumj » .
Au bas du fol. M8 v°, on trouve une prière à S. Alaur (XIV' siècle) :
« Sancte Maure, tuorum visitator et custos famulorum... n — Autre :
" Deus, qui beatum Maurum... "
Au bas du fol. 149 v\ on lit (XIIl^ siècle) ces deux vers empruntés
à une épigramme bien connue :
« Anna viros habuit Joachim, Gleopam Salomeque ;
Vir Joachim printius felix hac proie Mariain » .
Cf. Hauréau, Notices et extraits, t. I, p. 358.
Au fol. 153 v", ces notes du XIII" siècle : ^< Dominus Bernerus de
Lihons legavit ecclesie Béate Marie Remensis, singulis annis in perpe-
tuum, duos sestarios frumenti, super terram sitam ad vicum de Riverel,
in feslo S. Remigii persolvendos. Apud Helemauri, Remigius Clericus
débet unum quartellum frumenti super terram in Meso. Johannes
dictus Li Dains, de Monbaiex, débet quolibet anno, quandiu viceris
(sic)^ unum bichetum frumenti fabrice Béate Marie Remensis. Apud
Posesse, la grosse baillie débet quolibet anno unum bichetum frumenti
de campo domini Herberti dicti Chapet. Item, Robertus, Glius Mileson,
unum bichetum frumenti super eamdem terram. Item, débet idem
Robertus IIII s[olidos] super donmm Stephani. Item Burgensis, VI
s[olidos] super domum Stephani de Cathelaunis, sitam in loco qui
dicitur Atour du Chastel -^ .
Sur le fol. B, on trouve cette liste de noms (m. d.) : « Domina
d'Alli. Domina de Bove. Miles de Villari Le Breteneus. Dominus
234 MANUSCRITS
Radulfus de Bialfort. Dominas Florens de Hanget, et uxor ejus.
Dominus Petrus de Waviler. Bauduins Li Tavrenier et Alis de VVaviler.
Rogier Segars, et uxor ejus Ade. Apud Fourmigni, Nicholaus et Main-
sendis. Johannes de Vaili et Renaus et Bertrans ^ .
Sur le fol. c, on lit cette formule de réponse d'un curé à l'ofticial
de Reims (XIII* siècle) : a Viro venerabili et discreto officiali Remensi
[N.], presbiter de Supia, salutem. Noverit vestra discrecio quod ego
mandatum vestrum presentibus hiis annexum, secundum formam et
tenorem dieti mandati, diligenter sum executus. Datum anno ^ . —
Au-dessous, on lit (XIII* siècle) ces vers :
« Si vis delere peccata, die : Miserere ;
Per Miserere mei tollitur ira Dei » .
— Enfin, cette pièce de vers léonins (XIV* siècle) sur la mort du
Christ :
» 0 tu quem redimo pro mundi crimine primo,
Respice morte frui me pietate tui.
Per tua peccata latus et cor sum {lisez sunt) penetrata ;
Est mihi pena Deo, sed lihi culpa reo.
Sum pius ille Jhesiis, per quin(pie foramina lesus;
Tôt mortis signa mihi sunt in carne benigna;
Sponte, Doi natus, sicut latro snm crnciatus.
Dinumerata fore mea possunt ossa dolore.
Die, homo mortalis, fuit unquam pa[s]sio talis?
Peccatum sperne, pro quo mea vulnera cerne.
Corpus ibi patitur, deitas illesa reperitur;
Mors carncm transit, deitas illesa romensit {sic).
Quem caro mors urget, post caro deitate resurget.
In tenebris lumen veniet, caro corpore numen.
Johennes {sic) de \lorancuria scrisit (sic) istos versus anno duodecimo,
in secundo anno domini Jacobi >i . Ce Jean de Morancourt figure parmi
les chapelains de la cathédrale, dans le rôle des décimes de 1346.
V. Varin, Archives de la ville de Reims. Admin., t. Il, p. 1037.
XIII* siècle. Parchemin. 149 feuillets (1-153, moins 36-39 omis) et
3 gardes, A, en tête, et b, c, à la tin. 250 sur 170 millim. Bel. veau fauve
sur carton. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, oïd. 4, n» 56 «).
250 (C. 158). Epistolare ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
Fol. 10. Propre d«i Temps et Propre des Saints mêlés; épîtres et
leçons. Vigile de Noël. « Lectio Ysaie prophète. Propter Sion non
tacebo... » — Noël, Epiphanie, 5 dimanches « post Natale Domini » ;
DIC LA IHIÎLIOTHKQIK I)K HEIMS. 235
Septiiagcsime, SexagésiFiie, Quinquagcsime, Caronie. — Fol. 32 \\
u Doiilinica I' mensis piimi » . — Fol. 37. « Dominica in Tricessima » .
— Fol. i3. u Dominica in medio Quadragesimae " . — Fol. 48. « Do-
minica ante Palmas » . — Fol. 52 v". « Dominica indulgentia « (sic). —
Fol. 58 v°. a Expliciunt lectiones de 0"^dragesima; incipiunt lectioncs
de vigilia Paschç » . — Fol. 69. « Incipiunt lectiones de Pascha » .
Octave de Pàqnes; a in Pascha annotina i; ; 4 dimanches « post octavas
Pasclie 1). — Fol. 77. Ascension. — Fol. 79. Pentecôte, son octave et
22 dimanches « post octavas Pentecosten •>) . — Fol. 106 v". 5", 4% 3%
2" dimanches " ante Natale Domini » . — Fol. 1 10. «^ Incipiunt lectiones
mensis decimi » . — Fol. 1 12. « Dominica P ante IVatale Domini " .
Fol. 113. Cl Incipiunt epistolae de Sanctorum {sic), per circulum
anni. In natale sancti Silvestris... n On y trouve les saints Prix, Benoît,
Georges, Pierre, Paul, Nicaise, Apollinaire, Magne, Timothée, Sym-
phorien, Barthélémy, Sixte, Sinice et Nivard, Maurice, Rémi, Denis,
Martin. Aucune mention de S. Thierry.
Fol. 148 v°. Commun des Saints.
Fol. 150 v°. Messes votives, notamment : « In ordinatione dia-
coni " ; "in ordinatione presbiteri i) ; « in ordinatione episcopi » ;
« in jejunio de natali papae " ; « in adventu episcopi » ; ex ad sponsas
benedicendas » ; ci in letania, tempore belli » ; ^ in die belli » ; « in
dedicatione oratorii " ; a in adventu judicum » ; " contra judices maie
agentes » ; " contra episcopos maie agentes » ; " pro iter agentibus « ;
a item ubi supra, quando ad regem vel principem pergit » ; « in tem-
pore belli n ; « in veneratione omnium celestium agminum » ; « ad
missam quam sacerdos pro se et consacerdotibus suis canere débet » ;
u ad missam pro puero, die oblationis su§ » ; « ad missam pro mona-
chum (sic), die professionis suç » ; « in ordinatione abbatis » ; " ad
missam monachorum, cotidiauis diebus " ; " pro his qui ecclesiç Dei
prçsunt ') ; « pro omnibus fidelibus rempublicam gubernantibus ii ;
« pro concordia fratrum » ; «pro navigantibus n ; « pro omnibus perse-
quutionem propter justitiam sustinentibus » ; « contra obloquentes '^ ;
« in contentione » ; a pro morlalitate hominum ^ ; ^ pro peste anima-
lium 5) ; u pro aeris temperie h .
Fol. 170. " Incipiunt lectiones in agenda mortuorum -^ . Incomplet.
Au fol. 2, on lit une " Oratio ad Spiritum sanctum. Domine sancte
Spiritus, Deus omnipotens, qui coequalis, coeternus et consubstantialis
Patri Filioque... n — Fol. 3. a Oratio ad sanctam Mariam. Glorio-
236 MANUSCRITS
sissima et precellentissima Dei genitrix, Maria, virgo perpétua et
immaculata, sancta et lucidissima... « (69 lignes). — Les fol. 5-8, de
format plus petit, contiennent la table du Propre des Saints. On y
remarque quelques saints locaux qui ne Ggurent pas dans l'ouvrage :
Hilaire, Rémi, Biaise, Vaast et Amand, Thiou, Gengoul, Germain,
Médard et Gildard, Memmie, Radegonde, Arnoul, Agile, Sixte et
Sinice, Remacle, Berlin, Gorgon, Lambert, Maurice, Germain et
Vaast, Rémi, Léger, Denis, Basle, Berchaire, Sendoux, Cilinie, Crépin
et Crépinien, Quentin, Hubert, Winnoc et Léonard, Martin, Brice,
Aignan, Agricole et Vital, Eloi, Aubert, Nicaise. — Au fol. 8 v% une
très curieuse page enluminée, contenant un F majuscule à motifs nattés
et têtes d'oiseaux, avec ces mots : " Paulus, servus Christi Jbesu » .
— En tête du texte qui suit, on trouve cette note du XVIP siècle :
" Ayrardus abbas, cujus precepto est liber iste scriptus, primus est
abbas post monachos restitutos in hoc monasterio ordinatus, ante
annum millesimum ^ . On lit en effet, sur les feuillets qui forment le
commencement, le milieu et la fin de chacun des cahiers du volume,
cette note contemporaine : " Epistolare Sancti Teoderici,ex condicione
Ayrardi abbatis » . Les mots « ex condicione » sont remplacés par
ceux-ci : « ex labore » , sur les fol. 19-20 et 34-35. Sur cet abbé qui
gouverna le monastère de 972 à 980, cf. Gallia christiana, t. IX,
p. 184. — Aux fol. 12-13, les épîtres et les leçons de S. Etienne et
de S. Jean ont été notées en neumes ; les notes de celles des Innocents
ont été grattées. Les traits de l'office du Samedi saint sont indiqués
par les premiers mots, avec notation neumatique. Le reste du livre a
reçu en maint endroit une accentuation sur les syllabes qui doivent
être appuyées, notamment aux fol. 22-24 et 35-38. La ponctuation
est également sujette à étude, car elle semble indiquer les flexions du
chant sur les finales. Au verso du fol. 1, on trouve la mention
(XIIP siècle) : " Liber ecclesie Sancti Teoderici ; analhema sit aufe-
renti •>•> , et, au fol. 10, on lit la signature : " L. Art. d'Anglade n .
Fin du X® siècle. Parchemin. 170 feuillets. 215 sur 170 millira.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n» 17).
251 (C. 156). Liber epistolarum, pro diebus dominicis et festis prae-
cipuis anni, ad usum ecclesiae Sancti Nicasii Remensis.
Fol. 1. Propre du Temps. « Dominica prima in Adventu Domini « .
S'arrête à la fête de la Trinité
liK LA BIBLIOTIIKQUK \)K RKIMS. 237
Fol. !23. Propre des Saints, commençant à la fête de S. Ktiennc.
Fol. 49. Prières de la messe et préfaces, suivies de quelques messes
de l'année.
Fin du XIV^" siècle. Parchemin. 71 feuillets. Le fol. 50 est déplacé;
les fol. 47-48, 70-71 sont blancs. IJoUes inilialos, dont deux à per-
sonnajifes, un peu fali<][uées. 207 sur 104 uiillim. IleL moderne, veau
fauve, à fermoir. — (Saint-i\icaise, n" 943 (?), avec estampille de
l'abbaye).
252 (C. l 49). liiber evangeliorum ', ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis.
Propre du Temps, mêlé au propre des Saints, avec les stations des
fériés et de certains dimanches aux basiliques romaines. — Fol. 1.
Avent; Moël. Aux calendes de janvier : « Circuncisio Domini " ; Epi-
phanie et son octave. — Fol. 17. « Ypapanti Domini et Purificatio
sancte Marie virginis » ; 0 dimanches « post Natale Domini »? ; Septua-
gésime, Sexagésime, Quinquagésime, 4 dimanches de Carême; « domi-
nica de Passione Domini r . — Fol. 57. Samedi avant les Rameaux :
« Sabbato vacat, quia domnus papa elemosinam dat "; Rameaux.
Semaine sainte : « In Sabbato sancto, babtismatis mysterio expleto,
agatur ad missam letania bina, vel terna, vel septima, deinde se(|uitur
Gloria in excelsis Deo et canitur Alléluia » . Pâques ; « dominica octavis
Pasche post Albas » ; « in annotinum Pascha n ; 4 dimanches « post
octavas Pascç » ; Rogations; Ascension et son dimanche; Pentecôte.
On y trouve les fêtes des saints suivants : Nicaise, Rigobert, Rcmi et
Hilaire, Benoît, Gildard et Médard, Benoît, Timothée et Symphorien,
Sixte, Sinice et Nivard, Gorgon, Denis et compagnons, Basle, Dédi-
cace de l'église de Reims, Toussaint, Martin. Une main contemporaine
du manuscrit a ajouté dans les marges les SS. Victoric, Fuscien et
Gentien, Julien, Bove et Dode, Translation de S. Rigobert, Martin,
Arnoul, Translation de S. Nicaise, Memmie, Foi, Crépin et Crépinien,
Brice, Basle. — Fol. 97. « [Festum] beati Johannis euvangeliste in
ferventis olei (sic) » .
Fol. 128. Après la fête de S. André qui clôt la liste des saints, on
trouve 27 dimanches « post octavas Pentecosten » .
^ Les Évaogéliaires les plus ancieos et les plus beaux ont été places à tort avec
les Bibles, sous les n"* 7-13 qui précèdent. H. LoRrouET.
238 MAXUSGRITS
Fol. 143 v°. Messes votives. — Fol. 145. « Benedictio cerei in Sab-
hato sancto » , notée.
Fol. 147 V". Généalogie du Christ, par S. Luc, notée.
Fol. 149 v°. « Feria quinla, in Cena Domini, ad mandatum fra-
trum. Ante dieni festum Pasche, sciens Jhesus... r>
Fol. 158 v". Chant complet de la bénédiction du cierge, le Samedi
saint, noté en neumes (XII* siècle).
En divers endroits du volume, on remarque d'intéressantes notes
liturgiques. En voici quelques-unes : Fol. 22. Au 4* dimanche après
Noël : « Si tempus prolixum fuerit, potest legi hoc euvangelium in ali-
qua feria dominice subsequentis; sin autem pretermittitur, subsequens
vero legitur » . — Fol. 51 v". En face de la Résurrection de Lazare :
« Hic incipitur evangelium in depositione fratris nuper defuncti vel
sororis » . — Fol. 52 v°. Au samedi qui précède la Passion : " In hoc sab-
bato Geri possunt ordines ab episcopo, sed non mutatur evangelium » .
— Fol. 93. En regard du P*" dimanche après l'octave de Pâques :
a In synodo vel concilio, tertio scilicet die, legitur hoc evangelium » .
— Fol. 101 . " Feria m* [post Pentecosten], statio ad Sanctam Anasta-
siam 75 . Ces quatre derniers mots ont été remplacés par ceux-ci : « Ad
Sanctum Mauricium nobis Kemensibus n . — Fol. 124 v*'. Devant l'évan-
gile des SS. Simon et Jude : ^ Secunda die sinodi sive concilii, legitur
lioc evangelium. In prima : Convocatis Jhesus; require in feria v Pen-
tecosten, cap. Lxxxvi. Die vero tercia : Ego sum pastor bonus; require in
dominica I post octavas Pasce, cap. lxxxviiii, secundum Johannem « .
XI® siècle, sauf pour les fol. 157-160 qui sont du XIP. 160 feuillets
et 3 gardes, a, r, c, provenant d'un recueil canonique, 273 sur
213 millim. Les cahiers sont signés des lettres de l'alphabet inscrites,
non au bas du verso du dernier feuillet, mais au bas du recto du pre-
mier. Titres en capitale, dans les marges. Rel. veau blanc sur bois, en
mauvais état. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n" 53 »).
255 (C. 150). Liber evangeliorum, ad usum ecclesiae Beatae Ma-
riae Remensis.
Fol. 2. Propre du Temps, commençant à la vigile de Noël. — Fol. 69.
Pentecôte, son octave, 25 dimanches après la Pentecôte et 5 dimanches
d'Avent.
Fol. 109. « Expliciunt dominicales tocius anni cum feriissuis. Incipit
de sollempnitatibus Sanctorum. xix kal. februarii. Natale S. Felicis... »
I)F LA niinJ()TIlK(,)rK DK HKIMS. 2.39
Fol. 126. Commun des Saints et messes votives.
XIll' siôcle. Vélin de choix. 129 feiiillels. (]c livre, d'écriture très
soi<][née, a été nifillieiireusenient endommagé par rinimidilé dans le
dos et les derniers feuillets; le dernier nolamtnenl, j)res(jue détaché par
la pourriture. Initiales couleur et or; plusieurs sont tort intéressantes,
notamment TI initial du loi. 2, à rinceaux fleuronnés et mascarons.
Rel. il dos de veau fauve gaufré sur hois, les plats brisés. — (Mx-libris
gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n" 72 »).
26A (C. 148). Evangelia per anni circulum.
Fol. 1 . Propre du Temps, commençant au premier dimanche d'Aveni.
— Fol. G \i\ La généalogie de Jésus-Christ par S. Matthieu, notée. —
Fol. 10 v°. Epiphanie; évangile selon S. Luc : « Factum est autem
cum baptizaretur omnis populus... », noté. — Fol. 75. Pentecôte sui-
vie de la Trinité, du S. Sacrement et de 23 dimanches « post octavam
sanctissimi Sacramenti r, .
Fol. 90. " Incipiunt evangelia de Sanctis, et primo in vigilia S. xAn-
dree apostoli » . On y trouve la fête de S. Louis. La Commémoration
des Morts n'est pas placée au 2 novembre, mais bien dans les messes
votives, sous le titre : « In die Animarum » .
Fol. 113. « Incipiunt evangelia pro Communi Sanctorum... »
Fol. 121 \\ Messes votives.
Fin du XIV • siècle, rarchemin. 126 feuillets, dont les 112, 125 et
126 blancs. 2i5 sur 172 millim. Rel. veau blanc sur bois, délabrée,
les plats à nu. — (Ex-li!)ris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n" 74 »).
255 (A. 29). Liber evangeliorum et epistolarum, ad usum ecclesiae
SS. Hieronymi et Procopii Pragensis, vulgo " Texte du sacre » dictas.
Ce volume est formé de deux ouvrages distincts.
I. Recueil d'évangiles du Temps et des Saints suivant le rit russe,
écrit en caractères cyrilliens, l'un des premiers, sinon le premier mo-
nument de la langue russe.
Les 16 feuillets qui le composent aujourd'hui ne sont qu'un mince
débris d'un manuscrit important, comme en témoignent les signatures
« xviiii » et ce XX )) placées (XIP siècle) au bas des pages actuelles 1 et
17. 11 manque donc 18 cahiers, soit 144 feuillets, en tète, et l'on ne
peut guère évaluer ce qui manque à la fln.
Ce qui subsiste est une portion du Propre des Saints, s'étendant du
27 octobre au 9 mars. On y relève les fêtes suivantes : SS. Nestor et
240
MAIVIISCRITS
Capitoline, S. Cyriaqne, S. Zénobe, SS. Cosme et Damien, S. Paul,
SS. Michel et Gabriel, S. Menne, S. Jean Chrysostome, S. Philippe,
SS. Samone, Gurie et Abibon, S. Matthieu, S. Grégoire, SS. Procle,
Maxime, Anatole et Gennade, Présentation de la Vierge an Temple,
SS. Clément et Pierre d'Alexandrie, SS. Mercure et Catherine, S. André,
S" Barbe, S. Nicolas, Conception deS"Anne,SS.Eustrateetcompagnons,
S. Thyrse et u memoria terrae motus " , SS. Ananias, Azarias, Mizael
et Daniel, " Sancti Protoplasti n , Passion de S. Ignace, S'" Anastasie,
SS. Pères, vigile de Noël, Noël, « ad matutinas Nativitatis Christi, syno-
dus sanctae Deiparae » , S. Etienne, dimanche après Noël, SS. Innocents,
Circoncision et S. Basile, vigile et jour de TEpiphanie, dimanche sui-
vant, S. Grégoire de Nysse, « Adoratio vinculorum SS. Pétri et Pauli r> ^
S. Antoine, SS. Athanase et Cyrille, S. Euthyme, S. Grégoire, Transla-
tion de S. Jean Chrysostome, Invention des reliques de S. Ignace,
SS. Cyr et Jean, S. Tryphon, " Occursus D. N. Jesu Christi « , SS. Si-
méon et Anne, S. Biaise, SS. Pamphile et Porphyre, S. Polycarpe,
Invention du chef de S. Jean-Baptiste, 40 Martyrs. — La lacune de tête
devait comprendre les canons, le Commun et le Propre du Temps et les
2 premiers mois (1 septembre-27 octobre) du Propre des Saints. En
queue, il manque 6 mois (10 mars-31 août) du Propre des Saints.
II. Becueil d'épîtres et d'évangiles pour les principales fêtes de
Tannée, écrit en caractères glagolitiques, dans la langue bohémienne
vulgaire du XIV* siècle.
Page 1. Propre du Temps. Hameaux, Jeudi et Samedi saints, Pâques,
Dédicace, mardi de Pâques, Ascension, Pentecôte, Trinité, S. Sacrement.
Page 20. Propre des Saints. S. Jean-Baptiste, SS. Pierre et Paul,
S. Procope, abbé, Assomption, Nativité, S. Wenceslas, S. Michel,
S. Jérôme, Toussaint, vigile et jour de Noël, S. Etienne, S. Jean, Cir-
concision, Epiphanie, Présentation de J.-C. au Temple, SS. Cyrille et
Méthode, S. Benoît, Annonciation.
A la page 61, on trouve une importante note, qui parait être de la
main inême du copiste du second recueil, et que le savant Kopitar tra-
duit [EvangeUa slavice quibus oUm in regum Francorum oleo sacro inun-
(jendorum solemnibus uti solebat, etc. Edit. Silvestre, Paris, 1843)
ainsi : « Annorum Domini MCCCXCV, haec Evangelia et Epistolae, quae
sunt scriptae sloienica lingua, eae debent cantari in festis, quando
abbas sub infula missam célébrât. Sed altéra pars hujus libri, quae est
secundum russicam legem, scripsit S. Procopius, abbas, sua manu. Et
DK LA r.inLIOTIIKQUE DE REniS. 2Vl
hanc Scriptiirain riissicani (ledit defunctiis Caroliis quartiis, inipcrator
Ronianorum, ad «{lorificalionetn hiiic inonasterio, et iii lionorein sancti
Hieronyini et sancti Procopii. Domine, dijjnaie illi dare requiem acler-
nam. Amen n . Mort le 29 novembre 1378, le roi Charles P' de Bohème
n'a pu donner aux moines de Saint-Jérôme que le premier recueil.
Sur le fol. A, on trouve aussi cette mention (XVIP siècle) : i Kunn-
giles en langue esclavonique « , à laquelle on a, peu après, ajouté fort
légèrement ces mots : « La première partie est en grec oriental, à l'usage
des Caloyiers " . — Au XVIIP siècle, le Chapitre fit ajouter cette nou-
velle note : « Le vice-chancelier du Czar, qui avoit passé à Reims le
22\juin 1717, y passant le 27, fit lecture de la première partie de'-ce
livre avec deux seigneurs qui étoient avec luy très facilement; ils dirent
que c'étoit leur langue naturelle, et ne purent lire la seconde partie » ,
— On vient enfin d'ajouter ces lignes : u Présenté au czar Nicolas II,
à sa visite à la Sainte-Chapelle, le 7 octobre 1896, par MM. Charmes
et Omont « .
Une tradition conservée dans le Chapitre de Notre-Dame, dont l'abbé
Pluche s'est fait l'écho (Spectacle de la nature^ t. VII, p. 256) et dont
dépose une notice écrite au dernier siècle sur une tablette de carton qui
fera l'objet de l'article suivant de ce catalogue, nous apprend que le
cardinal de Lorraine, de qui ce livre provient, le portait dans les proces-
sions et qu'il en fit don au Chapitre de sa cathédrale; qu'enfin, à dater
du XVP siècle, les Rois prêtaient serment, au sacre, sur cet Évangé-
liaire. Ces faits ne reposent sur aucune preuve historique. Tout ce
que l'on sait de ce précieux volume tient en ces quelques lignes tirées
d'un H Inventaire des reliquaires, chasses, images, joyeaux... apparte-
nant à l'église et fabrique de Notre-Dame de Reims » , fait et renou-
velé en 1669 sur les anciens inventaires de ces reliques, joyaux, orne-
ments, etc. : « Item, un livre dans lequel sont escritz les évangiles
en langue grecque et siriacque, selon d'autres en sclavonique, du don
de mondict seigneur cardinal de Lorraine, faict la veille de Pasques
1574, icelluy couvert d'argent doré d'un costé, avec plusieurs pierres
et cinq cristaux sous lesquelz sont plusieurs reliques, scavoir : une
croix du bois delà vray croix et des reliques de S' Pierre et sainct Phi-
lippes, apôtres, de S' Silvestre, pape, de S' Cyrille, de S'^ Marthe, de
S'* Marguerite, de l'espongne (sic) et de la ceinture de Notre-Seigneur ;
aux quatre coings sont les figures d'argent émaillé de l'aigle, de l'homme,
du lion et du boeuf, simboles des quatre Evangélistes. Ledict livre
TOME xxxviir 16
242 MANUSCRITS
provient aussy du trésor de Constantinople, et on [le] tient venir de
S' Hiérôme ; et pèse six marcs six onces « .
Indépendamment du beau volume de fac-similé que Silvestre dédiait
à l'empereur Nicolas I", voir sur ce rarissime manuscrit : Notice sur le
Texte du sacre, parue dans le Journal général de Vinstruction publique
(4 et 7 septembre 1839), sous la signature de J.-L. Corvinus Jastrzebski ;
V Évangéliaire slave manuscrit, dit Texte du sacre, par M. l'abbé Cerf
(1881); enfin Cherbourg, Paris, Châlons {5-9 octobre 1896), p. 93. —
La<;orrespondance dont il a été l'objet a été recueillie par Louis Paris,
dans la Chronique de Champagne (I, 40-52 ; II, 204-206; III, 59). — Il
vient d'être photographié en son entier et offert sous cette forme au
tsar Nicolas II, qui l'a accepté.
Xl'^-fm du XIV^ siècle. Parchemin. 16 feuillets cotés pages 1-32,
et 31 feuillets cotés pages 1-62, plus 2 gardes a, r, en lête, celle-ci
blanche, et 5 gardes c-G, à la fin, blanches. Écrit sur 2 col. La
1"^^ partie comporte des vignettes à entrelacs, bleu et rouge, farcis de
jaune, et des initiales au minium bizarrement fleurormées, se rap-
prochant assez de certains de nos manuscrits du X® siècle. Dans la
2'' partie les initiales sont peintes, couleurs et or, généralement placées
en tête des seuls évangiles, et renfermant un personnage ou une scène
en rapport avec le texte, pauvres d'idée et d'exécution. 235 sur
176 millim. Rel. maroquin rose sur hois, le plat initial portant de
nombreuses traces de clous. — (Chapitre).
250-257. Tablettes explicatives, à l'appui de l'Evangéliaire précé-
dent, « de la main de Perseval, écrivain et vigneron à Sacy, en 1782 » ,
conservées jadis auprès de l'original dans le trésor de Notre-Dame.
La première contient quelques notes sans valeur historique sur le
don de ce manuscrit par le cardinal de Lorraine, sur sa provenance
originelle, sur ses caractères paléographiques, sur la visite du chan-
celier de Pierre le Grand, en 1717, et sur le prétendu usage de présen-
ter ce Texte au sacre des Rois.
La seconde donne les alphabets comparés du « servien, dit de
S. Cyrille », et de 1' « illyrien, dit de S. Jérôme -n .
XVÎII^ siècle. Carton. 277 sur 165 millim. — (Chapitre).
258 (C. 151). Liber evangeliorum, pro diebus dominicis, feriis et
festis anni, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici. — Sermo de Dedica-
tionc ecclesiarum. — Vitae quorumdam sanctorum.
I)K LA niBLIOTHKQlK UK REIMS. 2^:j
Fol. 1. Propre du Temps. « In vigiliaMatalis Domini. Sequentia sancti
evangelii sccundum Matlieuni. In illo tempore, cum esset desponsata
mater... « — Noël, octave de Noël; Epiphanie et son octave; cinq
dimanches « post Natale Uoniini " ; Septnagcsime, Sexagésime, Quin-
quagésime; « dominica in Quadragcsima » ; « dominica prima [et
secunda] intus Quadragesimam " ; u dominica in medio Quadrage-
simae » ; « dominica ante Falmas « .
Fol. 37. Passion de Jésus-Christ selon S. Matthieu, notée avec des
neumes et des lettres de Talphahet.
Fol. 44. Passion selon S. Marc, Id.
Fol. 48. Passion selon S. Luc, fd.
Fol. G2 v\ Passion selon S. Jean, Id.
Fol. 66. Suite du Temps. Pâques; « dominica post Albas n; a Pascha
annotina « ; quatre dimanches « post octavas Paschae » ; Ascension et
dimanche suivant; Pentecôte, son octave et vingt-trois dimanches
" post octavas Pentecosten » ; trois dimanches de TAvent et un dimanche
" ante Natale Domini r .
Fol. 121. Propre des Saints. » Pridie kalendas januarii. Natale
sanctorum Silvestri, Basilii atque Columbe virginis... « On y trouve
les saints Prix, Benoît, Thierry, Martin, Nicaise, Apollinaire, Magne,
Timothée, Symphorien, Barthélémy; Sixte, Sinice et Nivard; Gorgon,
Maurice et compagnons, Rémi, Denis.
Fol. 147. a Incipit capitulare evangeliorum per circulum tociu»
anni, in nataliciis Sanctorum » .
Fol. 150 v°. Vers ajoutés au XII' siècle :
• Hfc, qiiicumque velis salvari, crede fidelis.
Ut Clirislus rite te ducat ad atria vite,
Qiio tibi mandata sunt celitus ac reserata ».
Fol. 151. Chant du Benedicamus Domino et de Vite, missa est^ pour
les dimanches et fêtes, noté.
Ibid. u Ordo evangeliorum per omnes octavas de Sanctis » (XIP siècle).
H s'agit des octaves de Notre-Dame, de S. Barthélémy, de la Dédicace,
de S. Martin, de S. Rémi, de S. Jean-Baptiste, de S. Thierry. — Evan-
giles des Rogations et des fériés de Pâques et de l'Ascension. — A la fin
de cette liste, le scribe explique au lecteur la disposition de sa table,
en ces termes : « Singulis evangeliis dispar numerus increscit, nam
ille numerus qui in média pagina ex nigro colore est scriptus in his-
torialibus libris est requirendus, hoc est in textis argenteis, et ille
24V AIA\LSCRITS
qui foris est pagine ex minio scriptiis in isto codice est inveniendiis » .
Fol. 152. Passion de Jésus-Christ selon S. Matthieu, notée
(XU* siècle). Quelques lignes seulement.
Ibid. Une main de la même époque a tracé ces lignes : « -]- In nomine
Patris -}- et Filii -j- et Spiritus sancti \. Nomina sanctorum Septem Dor-
micntium : Alaximianus, Malcus, Martinianus, Dyonisius, Johannes,
Serapion, Constantinus -j- » .
Fol. 153. Table des évangiles pour le Commun des Saints et les
messes votives, notamment : " In veneratione et commemoratione
monachorum » ; « in festivitate pastorum » ; a pro cunctis qui ecclesiis
Dei presunt » ; *' pro omnibus rempublicam gubernandam » {sic) ;
u pro omni gradu ecclesiae » ; « pro abbate « ; « pro abbate et congre-
gatione » ; a pro temptationibus inimicorum omnium visibilium et invi-
sibilium " ; a pro devoto, post confessionem » ; « pro omnibus persecu-
tionem propter justitiam sustinentibus r> ; « contra obloquentes » ; " pro
inreligiosis " ; « ad fructuum omnium copiam postulandam » ; a pro tem-
pestate vel fulgura r> [sic) ; « pro mortalitate " ; u pro peste animalium ^5 .
Fol. 161. Une main presque contemporaine a inséré ce fragment
d'une allure aussi littéraire qu'éloquente : « Ad occasum cuncta ruunt,
sed et ipsa studia, quibus olim Roma potens superabat sydera, quando
cçli templa virgo petivit Cillenia. Totus jam mundus errorum volvitur
caligine ; nullus curât obçdire verbis sapientiç, nec senectus, nec
çtas infantiç, nec clerus, nec sacerdotes, sed nec ipsi presules, nec
conventus populorum, nec eorum principes, cuncta, proh dolor! ad
suum properant interitum. Totus jam mundus senescens malos edit
homines, et in bonis inbecilles et §tat§ fragiles, et a prisca rerum forma
discolorant omnia. Premit réges prepotens ignavia, effrenos maie cor-
rumpit duces insolentia, monachi cum loto clero tabescunt desidia.
Périt indisciplinata rustica simplicitas, verbi Dei aliéna, et pastoris
indaga ovis Christi per déserta vagatur erratica. Cuncti namque,
prepediti curis secularibus, plebem Dei castigare miseri neglegimus;
sic paulatim navis Christi sine nauta mergitur. Sic preceptis con-
traimus, sic Christum neglegimus, qui lex esse deberemus sic legem
confundimus, sic, contempto redemptore, ad hostem convertimur. Sic
omnes prevaricati nil docere possumus, at si quosdam verba [sic] tantum
docere presumimus, hoc erit cum facta desint dedocere potius. Nam
verbis facta pensantes, quam magistros viderunt sequi, viam hanc
tenebunt dociles discipuli, cum magistris ruituri ad infernum sceleris » .
DE LA inRLIOTHKQn-: DM REIMS. 245
Fol. 101 v°. « Sermo in Dedicatione ecclcsiaruin. Hodic, diloc-
tissimi fratres, anniversarium liiijiis sanctae ecclesiac consccralionis
festivitatein... dedicationcs namque templorum, in quibus divinum nge-
bant ollicium per octo dies» . La (in manque.
Fol. 167. « Incipit vita sancti Hieronimi, presbiteri et confessoris.
Hieroninius nostrr in opido Istridonis, qiiod a (îolhis eversum ...onme
anlem vitç suç tenipus impievit annis nonaginta octo et niensibus sex,
régnante Domino nostro Jhesu Christo, oui est honor, etc. " {S. Hiero-
nijmi opéra, t. V, p. 1-8). Aussitôt cet explicit, et sur le même fol. 175,
on trouve ce second texte : « Qu^idam namque die advesperescente (sic),
cnm beatus leronimus, una cum fratribus, ut inonachis mos est .. cujus
anni nec inchoantur nec finientur in secula seculorum. Amen » .
Fol. 179. " In divinis voluminibus refertur quod secretum régis
abscondere bonum est; Dei enim mirabilia enarrare glorificum est... n
Fol. 179 v°. Allehiia noté (XII* siècle), sans son texte.
Fol. 180. « Incipit passio beati martyris Hlnsii, mense febroario, die
tertio. Etenini in Sebasta Cappadocie tradidit quidam (sic) ad corrup-
lionem (sic) ... imperante Agricolao, régnante in nobis Domino nostro
Jhesu Christo, cui est honor, etc. » Publiée par les Bollandistes [Acla
Sanct., fév., t. 1, p. 336-344).
Fol. 185 v\ '< Incipit passio sancti Gorgonii, martyris. Magnum stu-
dium in perquirendis sanctorum martyrum passionibus nobis est
habendum ... genti Saxonum et §cclesi§ Mindonensi patrocinantur,
régnante Domino nostro Jhesu Christo, qui cum Pâtre et Spiritu sancto
vivit et gloriatur Deus, per etc. » Publiée par les Bollandistes (Acta
Sanct., se^pi., t. III, p. 340-342). — Une main du XVIP siècle a noté
en marge ces mots : a Cujus reliquiae repositae in Gorziensi monas-
terio per Godeguandum (sic), episcopum Metensem » .
Fol. 190 v°. Antienne notée du Magnificat de l'Epiphanie,
(XIP siècle).
Fol. 191. a Incipit vita sancti Augustini, episcopi. Inspirante rerum
omnium auctore et gnbernatore Deo. . . et in futuro omnipotentis Dei pro-
missis cum eodem perfruar» . Publiée par les Bollandistes (Acta Sanct.,
aug., t. VI, p. 427-440).
On notera, dans ce manuscrit, les nombreuses flexions du chant
indiquées dans les parties notées. — Au fol. 2, signature : « L. Art.
d'Anglade » .
Fin du X« siècle (fol. 1-145 et 152-190), XIP (foi. 146-151),
246 MANUSCRITS
XllP siècle (fol. 191-203). Parchemin. 195 feuillets, cotés 1-203 par
le passage direct du fol. 50 an fol. 59 et l'oubli d'un fol. 130 his.
259 sur 192 millim. Belle initiale au trait, à entrelacs fleuronnés. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 14).
259 (C. 147). Liber evangeliorum, ad usum ecclesiae Sancti Theo-
derici.
Fol. 1 . Propre du Temps, commençant au 1" dimanche de TAvent,
et comprenant vingt-quatre dimanches après l'octave de la Pentecôte.
— Les passions du dimanche des Rameaux et des jours suivants
(fol. 45, 53, 58, 64 v°) sont notées de neumes et de lettres de l'alphabet.
FqI. 122. Propre des Saints, commençant avec les SS. Silvestre et
Basile.
Fol. 140. " Incipit capitulare evangeliorum per circulum tocijis anni,
in nataliciis Sanctorum « .
Au fol. 142, on a copié (XIIP siècle) l'importante note relative aux
textes d'argent de l'abbaye de Saint-Thierry, que nous avons rencontrée
déjà dans le manuscrit précédent.
XII" siècle. Parchemin. 142 feuillets, moins le fol. C6 omis dans le
foliolage. Le fol. 123 a été refait. 244 sur 173 millim. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 13).
2G0 (C. 152). Liber evangeliorum, pro festis totius anni, ad usum
ecclesiae Sancti Theoderici. — Missae pro praecipuis solemnilatibus.
Fol. 1. Commencement du recueil n Pâques. Le Temps et les Saints
se côtoient.
Fol. 49. Office de Noël, suivi des prières de la messe. — Rameaux,
Pâques, Ascension, Pentecôte, S. Thierry, Assomption, Toussaint.
Au fol. 100, on lit cette mention écrite en grandes lettres d'or gothi-
ques : « Ce libvre a fait escripre Thomas Adam, prévost de Saint-Thierry
et chapellain du Saint-Siège apostolique; lequel l'a donné à l'esglise
dudit Saint-Thierry, excepté la table d'argent qui est dessus ledit
libvre. Ce fut fait l'an mil quatre cens cinquante-huit. Priés Dieu pour
luy » . Monogramme formé des lettres T, H, A, D, M.
XV* siècle. Parchemin fortement taché d'eau. 103 feuillets numé-
rotés 1-104; le fol. 103 enlevé, le 104 blanc comme les gardes a, en
tête, et B, à la fin. Au fol. 55 v", peinture de couleurs vives, mais de
dessin pauvre, représentant Jésus sur la croix accompagné de divers
personnages. Très jolies initiales or, couleurs et gouache, à queue
DE LA BIBLIOÏHIOQUE DE REIMS. 247
d'encadrement, aux foi. 1, 49, 53, 56, G8, 72, 80, 89, 91, 93. 95,
97. 343 sur ;212 milliin. Hel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, n" 24 {sic).
2(>l-2(>2 {C. 154, t. l-II). Liber evangcliorum, ad usurn monasterii
Sancti Fetri ad Moniales Kemensis.
2GI (Tome 1). — Fol. c. « Textus primus evangeliorum de Tem-
pore, que in inissis, a prima dominica Adventus ad feriam quinlam
Coenae Domini usque, in ecclesia monasterii Sancti Pétri Kemensis,
ordinis Fontisebraldi, decantari soient, additis evangeliis qnorundam
festorum que eodem tempore celebrantur et nonnullis que in Communi
Sanctorum annotantur; cum indice. Expensis illustrissimae principis
et dominae dominae Renatae a Lotharingia, predicti monasterii abba-
tissae, absolutus anno Domini MDLXXXXI r> .
Page 1 . « Dominicain Palmis. Sequentia sancti evangelii secundum
Matheum. In illo tempore, cum appropinquasset Jésus Hierosolymis. . . »
Page 50. Evangile de l'Epiphanie, noté : « Factum est autem cum
baptizaretur... n
Page 215. « Alia evangelia quorumdam festorum eodem tempore, et
nonnulla de Communi Sanctorum decantanda. In die sancti Andreae
apostoli... 0
Le fol. B porte une table des offices : a Index partis hiemalis. Pro-
prium Temporis, a dominica prima Adventus usque ad quintam feriam
in Coena Domini n . — Le fol. d contient une table alphabétique des
évangiles.
Au fol. 39, on remarquera le blason de la donatrice, dans l'initiale
de l'évangile de Noël.
Une bande de parchemin, collée sur le fol. 231, porte cette intéres-
sante mention : a L'an 1654, au mois de juin, après le sacre du roy
Louis 14, ce présent livre des évangiles a esté enrichy par le soin de
sœur Margueritte de Y de Séraucourt, religieuse professe et sacristine
de l'abbaye royale de Saint-Pierre de Reims, madame Alarguentte-
Angélique de Béthune, abbesse dudit Saint-Pierre, lui en ayant donné
la permission. 11 y a trois marcs trois onces d'argent, à raison de
29 Ib. le marc, sans y comprendre la façon » .
262 (Tome II). — Fol. b. « Textus secundus evangeliorum de
Tempore, quae in missis, a feria quinta Coenae Domini ad primam
248 MANUSCRITS
dominicam Adventus usque, in ecclesia, etc., additis evangeliis quo-
rundani festorum quae eodem tempore celebrantur, et nonnullis quae
in missis votivis, de Beata, et pro defunctis annotantur; cum indice.
Expensis illustrissimae, etc. »
Le fol. c porte une table alphabétique. — Sur le fol. d, < Index
partis aestivalis » , ou table des dimanches, fêtes et fériés de la partie
d'été.
Fin du XVP siècle. Parchemin. — Tome I'. 236 pages, et 4 gardes
< n tête cotées a, b, c, d, la première blanche ainsi que les fol. 231-236.
Ecriture médiocre. Initiales or, argent et couleurs assez pauvres
d'invention et d'exécution; celle qui porte le blason de la donatrice
n'est pas mieux traitée. 358 sur 246 millim. Rel, maroquin rouge,
sur les plats de laquelle on a cloué deux plaques émaillées, Time
(240 sur 200 millim.) représentant un Crucifiement auquel assistent
la Vierf^e, S. Jean, Marie-Madeleine et huit autres personnages, l'autre
(256 sur 192 millim.), un martyre j^e S'*' Fébronie, divisé en neuf
scènes séparées par des encadrements, et portant les armes de la dona-
trice : de France, au bâton componé d'argent et de gueules posé en
bande. Ces émaux ont été décrits en détail par Ch. Loriquet, dans le
Catalogue historique et descriptif du Musée de Reims (1881), p. 250
et 252-253. — Totne II. 176 pages et 6 feuillets de garde, a-e, en lete,
et F, en queue, le premier et le dernier blancs. Même faire que pour
le numéro précédent; armes de la donatrice peintes aux pages 50 et 69.
370 sur 250 millim. Rel. dos en velours violet frappé à la croiv de
Lorraine et au chiffre R. D. L. ; plats en bois jadis enrichis d'émaux.
— (Saint-Pierre-les-Dames).
265 (C. 146). Liber evangeliorum, ad usuni ecclesiae parochialis
Saneti Jacobi Remensis.
Fol. 2 (ancien xvii). Évangiles du Temps, suivis de ceux des Saints.
Les dimanches de la Pentecôte sont appelés et post Trinitatem r, .
Fol. 67. Table des évangiles contenus dans le recueil.
Fol. 74. On a ajouté après coup les évangiles des fêtes du S. Nom de
Jésus, de S'* Catherine et de S. Antoine.
Le fol. 1 est occupé par un frontispice colorié, de goût médiocre^
représentant S. Jacques, S. Nicolas et S. Christophe; au-dessus, le
chiffre N. C (Nicolas Cocquillart) et la date 1613, avec les blasons de
' Ce volume, emprunté en l'an V au Dépôt littéraire, par le curé de Saint-Remi,
est retenu encore actuellement par la fabrique de cette église, malgré les réclama-
tions faites à plusieurs reprises, au nom de la Ville et de l'Etat, par M. Gh. Loriquet,
ancien conservateur de la Bibliothèque, des Archives et du Musée de Reims.
l)K LA RIDLIOTHKQIK I)K RFIMS. 2V9
Reims, de Franco et \'«ivarrc, et enfin de N. Cocquillart : dazur, au
chevron d'or, accompagné de trois coquilles d'argent. Au verso, on trouve
les armes de la paroisse : deux bâtons de pèlerin passés en sautoir, une
coquille brochant sur le tout. Les miniatures à personnages sont très
fréquentes dans le volume, mais leur dessin est médiocre et leur exé-
cution rappelle un peu l'imagerie religieuse de l'époque.
Au loi. 73 v", le mieux écrit du livre, on lit cette mention en lettres
rouges : « Hoc volumen scripsit Joannes Lescloppe, 1G13. Ce présent
livre des sainctes Evangilles a esté donné et aumosné par honnestc
hofume Nicolas Cocquillart, bourgeois de Reims, à la fabrique de
l'église Sainct-Jacque dudict Reims, le xv* jour de décenbre 1613, et
la première évangille cbanté en la dicte église par M^ Symon Oger,
chapelain en icelle, le jour de Noël suyvant " . Jean Pussot, dans son
Journalier, mentionne (p. 172) le don de ce livre à la paroisse.
XVlï* siècle. Parchemin. 75 feuillets, séparés par de grandes lacunes
et composés des anciens feuillets xvii-xxiv, xxxiii-xi.viii, lvh-lxiv,
LXXMi-Lxxx, xcvii-cxxi, un frontispice et 9 feuillets de tablo, et enfin
5 gardes blanches, a-b, en tête, c-e, à la fin. 332 sur 237 niillim. Rel.
délabrée en velours rouge sur chêne; la plaqued'argent doré qui l'enri-
chissait a été enlevée. — (Paioisse Saint-Jacques).
264 (C. 169). Graduale cum notis, ad usum ecclesiae Sancti
Theoderici.
Les 39 premiers feuillets du manuscrit primitif manquent.
Fol. ] . « [Dejdcrunt in escam meam fel et in siti mea... " Ces mots
appartiennent cà l'offertoire du dimanche des Rameaux. — Fériés. Jeudi
et Vendredi saints. Samedi saint; bénédiction du cierge; litanies (inter-
cession des SS. Nicaise, Rémi, Thierry et Thiou). — Fol. 10 v°.
Pâques et les fériés; « dominica post Albas ". Au XVI" siècle, on a
ajouté la c< Pascha annotina » . Quatre dimanches « post Albas " . —
Fol. 17 v°. Rogations; vigile et jour de l'Ascension; dimanche après
l'Ascension; vigile et jour de Pentecôte et les fériés; ' in octavis Pen-
tecostes, missa de sancta Trinitate » ; 23 dimanches après la Pentecôte.
Fol. 34 v\ Messe des SS. Thierry et Thiou. — Messe de S. Rarthé-
lemy en temps pascal.
Fol. 35. Propre des Saints, commençant à S. Etienne. On y relève
les SS. Rémi, Julien, Thierry, Thiou, Marconi, Gorgon. — Fol. 69.
« In octavis Dedicationis ecclesie S. Rartholomei apostoli et sanctorum
confessorum Theoderici et Theodulfi v .
250 MANUSCRITS
Fol. 70. Commun des Saints.
Fol. 71 v°. Chants divers du Kyrie, suivant le degré des solennités.
— Id, du Gloria, du Sanctus et de VAgnus.
Fol. 77 v°-\Oi. Proses diverses notées. « De filio Dei Fatris n
(Chevalier, Rep. liymnoL, n° 11903). — a Post partum, prosa in
mane » {ibid., 18127). — « In die Adorabo y> (5326). — S. Etienne
(11032). — S. Jean (12283). — Innocents (2747). — Epiphanie
(6111). — K In die Pasche. Mater sequentiarum » (6601). — 2^ férié
(4567). — 3^ (14542). — 5" (21505). — Ascension (17479).
— Pentecôte (18557). — 2'' férié, u Prosa almifica " (8711). —
3* " Almisona (sic) jam gaudia... ^ (919). — Trinité (2432). —
S. Jean-Baptiste (18521). — SS. Pierre et Paul (10265). —S. Benoît
(10471). — S'^ Marie-Madeleine (11064). — S. Laurent (10489).
— Assomption (17201, 16). —Notre-Dame (1879, 10012). —Purifi-
cation (7494). — S. Barthélémy (9810). — Nativité (801). —
S'^ Croix (17872). — SS. Anges (100). — Dédicace (7024). —
Octave (15712). — Onze mille Vierges (21626). — Toussaint
(12626). — S. Martin, u Hec est sancta sollempnitas, cunctis vene-
randa, sancti Martini... » — S'* Catherine (22223). — S. André
(17733). — S. Nicolas (3795). — Martyrs (11570). — S. Luc
(15723). — Apôtres (3336). — S'^ Prisque (5765). — Octave de
S. Barthélémy, ajoutée au XVP siècle (5280). — Docteurs (6552). —
3" dimanche de l'Avent (16496). — Invention de la Croix (10360).
— S. Laurent (19523). — S. Vincent (11276). — Notre-Dame
(18207, 1974, 7945).
Fol. 105. Chant an Credo.
Fol. 105 V". Commémoration de la Vierge (21343). — [S. Julien?]
(18776). — [Notre-Dame] (9094, 11162).
Fol. 106. Chant des Kyrie. " Kyrie, fons honitatis... '^ — « Kyrie,
virginitatis amator. .. -n — a Cunctipotens genitor... «
Fol. 107. Prose de S. Thiou, ajoutée au W siècle (18582). —
S. Esprit. « Veni, pater pauperum... » (partie du 21242). — [Notre-
Dame, en temps pascal] (21656).
Fol. 109. Messe de S'* Barhe, avec prose (11654).
Fol. 110. Messe de la Visitation, avec prose (21231).
Fol. 111. Prose de S'« Reslitute (66 iO).
Fol. 112 v°. [Notre-Dame] (21280).
Fol. 113. Prose de S. Thierry (414).
\)K LA IHIÎLIOTHI^QLE DE REIMS. 251
Dans les rubriques, curieux détails sur 1' u armarius « de Saint-
Thierry qui tenait les fonctions de chantre.
XIl« siècle. Parchemin. 113 feuillels. 280 sur 200 millim. Très belles
iriili?ilps de couleur, i\ rinceaux fleuronnés, au\ fol. 9, 10, 20, 23, 35,
50, 81, 83, 81. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n" 22 (sic).
265 (C. 206). Graduale cum notis, ad usuni ecclesiae Sancti Dyo-
nisii Remensis.
Fol. 1. Litanies des Saints. « Ista septies canitur in sabbato Pasce,
quinquies in sabbato Pcntecostes... » (intercession de S. Denis). —
« Ista quinquies in sabbato Pasce, in Pentecoste trina est... » (inter-
cession des SS. Hustiqne, Timothée, Apollinaire, Rémi, Martin, Julien,
Geneviève). — " Ista trina est in Pasca» in Pentecoste singula » (inter-
cession des SS. Eleuthcre, IVicaise, Symphorien, Sixte, Sinice, Nivard,
Rigobert).
Fol. 2. AlIeluia du Temps et des Saints, commençant au 1" dimanche
de PAvent.
Fol. 12. <i Versus Fortunati, episcopi.
Salve, testa dies, toto venerabilis evo... »
C'est une prose de Pâques (Chevalier, Rep. hymnoL, n" 17949).
Fol. 12 v°. Cantiques extraits de l'office, notamment les chants du
Vendredi saint.
Fol. 19. " Hymnus Fortunati, episcopi.
Cnix fidelis inter omnes... »
Le a Pange lingua,gloriosi prelium certaminis... « forme les strophes
deuxième et suivantes de cette hymne. (Chevalier, Rep. hi/mnoL,
n» 4019).
Fol. 19 v". a Renedictio cerei. Exultet jam angelica... » (5868) et
le « Vere quia dignum... »
Fol. 24 v°. Graduels de l'année.
Fol. 28. Prières de l'absoute. « Post celebrationem misse, stans
sacerdos rétro ad caput defuncti, dicat in [hune] bec verba : Non intres
in judicium... » — « Hic ponatur corpus in sepulcro, sed non operia-
tur... n Oraisons qui suivent.
Fol. 32. Chant de Un exitu Israël de Egypto,
252 MANUSCRITS
Fol. 33. Proses. Pentecôte : « Veni, sancte Spiritus, qui es Dei
digitus ') {Bep. hymnoL, n" 21250). — Vierges. « Virgines caste, vir-
gines summe « {ibid., n" 21639).
Fol. 35. Office de S. Denis.
Fol. 36. Prose de S. Augustin (9054). —Fol. 37. Office du même.
Fol. 38. Suite des Alléluia et des traits.
Fol. 48 v°. Chants de T/Ze, missa est et du Benedicamiis Domino.
Fol. 49-57. Epîtres, depuis la fête de S. Jean l'Evangcliste jusqu'à
celle de l'Ascension.
Le fol. 34 porte cette mention (XIV^ siècle) : « Liber Sancti Dyo-
nisii Remensis » , puis ces vers (m. d.) :
« Omnis liomo Dominum débet amare suum » .
— « Qui bene vult fari, bene débet permeditari » .
Puis, cette mention du XVP siècle : ^^ A monsieur mon oncle, maistre
Lescloppe, demeurant ta Bouleuze », et enfin les signatures (m. d.) :
« J. Martinet " et " J. Delaire " .
Le foL A, collé sur un des plats, paraît emprunté à un livre de
médecine (fin du Xlll^ siècle) . « Vins aigres de se nature est frois, et
caus mellés, si comme dist Avicennes... " — c Savoir devés que, sour
toutes coses qui norissent home, donne li chars plus de norissement au
cors et l'encrasse et enforce... » — « Pronnes sont de lor natures
boines et moistes, froides el commenchement del second degré et
moistes el fin del tiercli... •>■) — « Nois de corre sont plus froides et
plus secces que celles de noiier, et de lor nature norissent plus... "
XII® siècle. Parchemin. 57 feuillets el deux gardes a, b, en têle.
318 siii- 138 millim. ReL veau blanc sur bois. — (Saint-Denis).
2()6 (C. 170). Graduale, ad usum ecclesiae Sancti Dyonisii Remensis
Fol. A. Titre. « Graduale in quo omnia quae dicunlur per annum
continentur » . — Propre du Temps, auquel on a ajouté (fol. 41) la
Transfiguration.
Fol. 42. Propre des Saints. — Au fol. 56, à propos de la messe de
S. Laurent, on a noté (XVII" siècle) ces mots dans la marge : « La messe
se chante basse -n . — Fol. 64. « In commemoratione Defunctorum » .
— Visitation deN.-D. et sa prose (Chevalier, /?e/?. hymnoL, n" 21231).
Fol. 66. Chant des Kyrie. « In magnis solemnitatibus cantatur :
Kyrie, fons bonitatis, pater ingenite... » — « In minoribus solemni-
1)1-: LA lUIlLIOTnKQlK 1)1-: REIMS. 253
lalibiis : Ciinclipotcns <{enitor Deiis... » — « Dicbus domiiiicis ot
festis siruplicibiis : Kyrie eleyson, Cliriste elcysoii, Kyrie oloyson » (ter).
Dans réjjlisc paroissiale de Saint-Jacques, toute voisine, le chant des
Kyrie avait été supprimé en 1623. V. Journalier de J. Pussot, p. 244.
Fol. 67 V". Chants du Gloria et du Credo, pour les dimanches et
fêtes simples. — Autres, « de beata Maria i5 . — Autres, u Angelorum )^ .
Fol. 70-84. Proses diverses. X^oël (n" 10012). — Epiphanie (5497).
— Pâques (21505).— Ascension (17479). — Pentecôte (18557). —
Trinité(2432). — S. Jean-Baptiste (18521). — S. Sacrement (10222).
— SS. Pierre et Paul (3336). — S" Marie-Madeleine (11064). —
S. Laurent (11278). — Assomption (16). — Nativité (7494). —
S" Croix (10360). — S. Michel (100). ~ S. Denis (6912). — Tous-
saint (19822). — S. Martin. « Laetabundi jubilemus omnes unanimi-
ter... » — S. Nicolas (3795). — [Dédicace] (3297).
Fol. 85. " Kyrie, virginitatis amator inclyte... »
Fol. 87. Prose du dimanche (19427).
Sur le fol. A, on lit ces lignes : « B. Deseux, clerc de céans, en
Tanné 1648. Faict ce quatriesme de febvrier 1650. Appartenant à la
paroisse de Saint-Denys de Reims » . — Plus bas, un enfant a ajouté :
" Ce présent livre appartient à l'église Sainct-Denis. Si par quas for-
tuite se livres esteste perdu et qui li aye quelq'un qu'il le retrouve, i n'a
qu'à le raporté et on luy payera son salaire. Sainct-Denis, à Riems {sic)^
1657 -n . — Au dos, ce volume portait le n° 122.
XVll* siècle. Parchemin. 87 feuillets, plus le fol. lu bis et une
garde a, moins le fol. lxii. Les fol. lxxxv et lxxxvii sont en papier,
ce dernier détérioré dans le bas. 33S sur 268 millim. Rel. veau brun
gaufré sur bois. — (Saint-Denis).
207-268 (C. 140, t. I, 11). Graduale et Antiphonale, pro festis
solemnioribus, ad usum ecclesiae Sancti Nicasii Remensis.
2«7 (Tome I). — Graduel seul.
Fol. 1. « Graduale et Antiphonale, ad usum regalis monasterii Sancti
Nicasii Remensis, pro festis primi ordinis » . Ce titre, qui s'applique aux
deux volumes, est écrit en lettres de couleur et d'or dans un cartouche
d'une grande richesse de coloris occupant toute la page, et surmonté
des armes de l'abbaye de Saint-Nicaise et de celles de la congrégation
de Saint-Maur. — Au-dessous de ce titre, le nom de l'artiste qui a fait
ce magnifique volume nous est donné en ces termes : " Scribebat
254 MANUSCRITS
F. J. F. R., subprior ejusdem monasterii, anno M.DC.LXXXV » . Ce
sous-prieur artiste s'appelait Jacques-François Roussel.
Page 2. tt Index Gradualis " , ou table des offices contenus dans le
volume. Pages 3, 9, 15. Moël. — Page 22. Epiphanie. — Page 28.
S. Maur. — Page 35. S. Benoît, avec la prose à deux fins (Cheva-
lier, Rep. hymnol., n°^ 9954, 9970). — Page 44. Pâques. — Page 53.
Ascension. — Page 59. Pentecôte. — Page 69. S. Sacrement. —
Page 88. SS. Pierre et Paul. — Page 95. Assomption. — Page 102.
Dédicace. — Page 109. Toussaint. — Page 117. SS. Agricole et Vital.
— Page 119. S. Nicaise; aucune prose indiquée.
A la suite de cette table, dans un riche cartouche, cette devise :
« Nihil operi Dei praeponatur. R[eg.] S. Benedicti; c. 43 » .
Le texte et les notes sont tracés au pochoir. L'exécution des minia-
tures, d'une rare magnificence, d'un admirable coloris et d*une con-
servation parfaite, comprend 15 frontispices de 375 sur 115 millim., à
grands rinceaux de fleurs encadrant de petits sujets appropriés à chaque
office; 16 grandes initiales, de 184 millim., composées d'une jonchée
de fleurs sur laquelle se détache une lettre de couleur veinée d'or ou
rehaussée de motifs du plus heureux dessin exécutés en or ou en
argent; 13 culs-de-lampe, dont plusieurs importants atteignent jusqu'à
440 sur 425 millim., représentant généralement des vases de fleurs
d'un splendide effet; 63 lettrines, la plupart renfermant de jolis sujets
tirés de la vie du Christ ou de celle des saints, souvent exécutés en
camaïeu. Le cul-de-lampe du fol. 101 est un vase de fleurs d'un dessin
particulièrement remarquable. Au fol. 108 enfin, toute la page est
occupée par la représentation du grand portail de l'église de Saint-
Nicaise (370 sur 360 millim.), une des rares œuvres monumentales
exécutées d'un seul jet dans le style gothique rayonnant. V. sur ce riche
manuscrit le très beau livre de M. Ch. Givelet : L'église et Vabhaye de
Saint-Nicaise de Reims. Reims, 1897, p. 235-296.
268 (Tome II). — Antiphonaire seul.
Suite du précédent, ce volume ne comporte pas de titre. Bien qu'il
contienne à peu près exactement l'office du soir, comme le précédent
donnait celui du matin, il ne commence qu'à la page 157, tandis que
nous avons vu le premier s'arrêter sur la page 132. 11 y a lieu de sup-
poser que la place avait été réservée pour l'office de S. Nicaise, patron
de l'abbaye, qui fait ici défaut.
I)K LA niULIOTHKQUK I)K RKIMS. 255
Pa«îes 157, 173. Premières et secondes vêpres de Noël. — Vage 181.
Epiphanie. — Paj^e 189. S. Maur, avec l'hymne (ibid.^n" 11398). —
Page 202. S. Benoît, avec l'hymne (10444). — Page 211. Pâques.
— Page 219. Ascension. — Page 226. Pentecôte — Page 235.
S. Sacrement. — Page 245. SS. Pierre et Paul, avec l'hymne (4298).
— Page 255. Translation de S. Benoît, avec l'hymne (3350). —
Page 257. Assomption. — Page 204. Dédicace. — Page 272. Toussaint.
Le volume contient 13 frontispices, 13 grandes initiales, 8 culs-de-
lampe, 62 lettrines, le tout dans le goût du volume précédent, parfois
avec un peu moins de succès. Plusieurs lettrines en camaïeu sont néan-
moins remarquables, comme celle du fol. 253 qui représente S. Pierre.
XV'I^ siècle. Parchemin de choix. — Tomel. 132 pages numérotées,
moins les 115-116 et 123-128 enlevées, plus 2 gardes blanches, A, B,
en tête et à la fin. 735 sur 503 millim.
Tome II. Parchemin de choix. 124 pages cotées 157-280, plus
2 gardes blanches, a, b, en lêle et à la fin. 733 sur 500 millim. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Micaise).
2G0-27i>(C. 139, t.l-VI, et 141). Gradualeet Antiplionale,pro festis
primi et secundi ordinis, ad usum ecclesiae Sancti Kemigii Hemensis.
Au contraire du Graduel et de PAntiphonaire de Saint-Nicaise, les
offices du matin et du soir se suivent pour chacune des fêtes.
269 (Tome 1). — Fol. 1 . Frontispice peint. Sur une grande draperie
soutenue par deux anges, on lit le titre suivant : « Graduale et Anti-
phonale, ad usum archimonasterii S. Hemigii Hemensis, pro festis
I ordinis. Pars I, continens Proprium de Tempore " . Surmonté des
armes de l'abbaye, ce titre est souligné d'un cartouche portant ces
mots : et Scribebat D. Jacobus Bouillart, presbyter et monachus Remi-
gianus, ordinis S. Benedicti, e congregatione S. Mauri, MDCCIII ».
On voit par là que l'éditeur du Martyrologe d*Usuard (Paris, 1718,
in-4°) et l'auteur de V Histoire de Vahhaye royale de Saint-Germain des
Prés (Paris, 1724, in-fol.) était doublé d'un artiste.
Fol. 2-3 (anciennes pages 235-238). Vigile de Noël. — Fol. 4-26
(p. 1-46). Noël. — Fol. 27-32 (p. 47-57). S. Etienne. — Fol. 32-38
(p. 57-69). S. Jean. — Fol. 38 vMl (p. 70-75). SS. Innocents. —
Fol. 41 v''-49 (p. 76-91). Epiphanie. — Fol. 49 v°-52 (p. 92-98).
Jeudi saint. — Fol. 52 v''-54 (p. 98-102). Samedi saint.
Admirable exécution, dans le genre des manuscrits de Saint-Nicaise
256 MANUSCIUTS
précédemment décrits. 3 importants frontispices (397 sur 105 millim.),
4 grandes lettres (172 millim.), 4 culs-de-lampe, 31 initiales (98 mil-
lim.), dont plusieurs à camaïeu joliment traitées, et 6 motifs terminant
des alinéas.
270 (Tome II). — Continuation du volume précédent, sans fron-
tispice spécial.
Fol. 1-16 (anciennes pages 103-133). Pâques et les fériés. —
Fol. 16 v°-25 (p. 134-151). Ascension et vigile de Pentecôte. —
Fol. 25 v''-39 (p. 152-179). Pentecôte et les fériés. — Fol. 39 v°-54
(p. 180-210). S. Sacrement.
En regard du fol. 1, on a collé une page de papier contenant un
chant de Vhitroitde Pâques, différent de celui qui commence le volume.
Même exécution, paysages, scènes en camaïeu, dont plusieurs
extrêmement soignées. 4 frontispices de 173 millim., 8 grandes ini-
tiales, 24 autres et 2 motifs de Gn d'alinéa, 5 culs-de-lampe repré-
sentant des fleurs et des fruits.
271 (Tome III). — Fol. 1. Sur une grande draperie supportée par
deux jolis anges, on lit le titre suivant : a Graduale et Antiphonale,
ad usum archimonasterii Sancti Remigii Hemensis, pro festis I ordinis » ,
et, plus bas : " Scribebat Parisiis domnus Carolus Mercier, monachus
et presbyter monasterii Sancti Germani a Pratis, anno MDCCXXXIV » .
Dans un cartouche, la devise : « Sic stemus ad psallendum, ut mens
nostra concordet voci nostrae » .
Fol. 2 (ancienne page I). Conception. — Fol. 10 v° (p. 18).
S. Rémi, avec l'hymne : « Vos thura, Franci " (Chevalier, Rep. hî/mnoL,
n" 22157). — Fol. 24 (p. 151). Dédicace. — Fol. 34 (p. 173). Tous-
saint. — Fol. 41 v° (p. 188). Vêpres de la Commémoration des Morts.
— Fol. 44-52. S'^ Scolastique, avec les hymnes (20397, 8979). —
Fol. 53 (p. 239-240). Prose : a Inviolata ».
Cinq grandes et belles peintures des frontispices, notamment aux
fol. 10 v° (baptême de Clovis), 24 (Jérusalem céleste), 28 (dédicace
d'une église), 37 v" (appel des élus); 8 grandes lettres, 49 initiales à
treillis et à motifs géométriques dans le genre des papiers peints de
l'époque, 6 culs-de-lampe.
272 (Tome IV). — Suite du précédent, sans titre ni frontispice.
Fol. 1 (p. 45). Fin de la fête de S. Rémi. — Fol. 1 v°-12 (p. 46-
\)K LA BIliLI()THlH)l R DK HKIMS. 257
68). S. Maiir, avec l'hymne (11398). — Fol. 13-28 (p. 60-09).
S. Benoît, avec les hymnes (10444, 3350) et la double prose (9954,
9970). — Fol. 28 v"-38 (p. 100-120). SS. Pierre et Paul, avec
l'hymne (4298). — Fol. 39-44 (p. 123-134). S. Christophe, avec
l'hymne : « Deus, tuorum militum corona, sors et premium » . —
Fol. 45-50 (p. 137-150). Assomption.
Très intéressants frontispices, aux fol. 1 V (S. Maur retire des eaux
le Frère Placide), 6 (S. Maur reçoit la règle de S. Benoît), 13 (tenta-
tion de S. Benoît), 20 (S. Benoît monte au ciel), 28 (les Apôtres gué-
rissent le boiteux), 33 (S. Pierre, guidé par un ange, quitte sa prison),
41 (martyre de S. Christophe); 9 grandes initiales, 8 culs-de-lampe,
64 initiales dans le même genre que celles du volume précédent.
275 (Tome V). — Fol. 1. « Antiphonaleet Graduale, ad usumbasi-
licae S. Remigii Remensis, pro festis secundi ordinis ». Au-dessous de
ce titre sans frontispice, on lit : u Scribebat Parisiis domnus Carolus
Mercier, presbyter et monaclius S. Germani a Pratis. MDCCXLI » .
Fol. 2-12 (anciennes pages 1-22). Circoncision. — Fol. 13-27.
Purification. — Fol. 27 v^-Se. Annonciation. —Fol. 37-42 (p. 23-34).
Messe de S" Scolastique. — Fol. 43-54. Hameaux. — Fol. 55-64
(p. 35-53). Trinité.— Fol. 64^-68 (p. 54-62) et fol. 69-75. S.Jean-
Baptiste. — Fol. 76-88. SS. Placide et compagnons. — Fol. 89-98.
S»" Cilinie, avec l'hymne (6472). — Fol. 99-109. S. Martin, avec
l'hymne (17411). — Fol. 110-121. « In festo omnium sanctorum
monachorum i) , avec l'hymne (2292). — Fol. 122. « Inviolata >; .
Le volume ne comporte aucun ornement ni peinture.
274 (Tome VI). — Chants ordinaires de la messe.
Fol. 8-11 (anciennes pages 193-200). Chant du Kyrie, du Gloria,
du Sanctus, de VAgtius, « in solemnitatibus primi ordinis » .
Fol. 12-15 (p. 203-210). Autres, « in festis B. Mariae Virginis ».
Fol. 16-19 (p. 227-234). Autres, « in festis secundi ordinis i) .
Fol. 20-23 (p. 211-218). Chant du Credo, « in solemnitatibus primi
ordinis » .
Fol. 24-49 (p. t-Lii). « Appendix commemorationum de Tenjpore et
Communi Sanctorum v . Fériés de l'Avent, du Carême, de la Passion;
« dominica in Albis » ; fériés du S. Sacrement; fériés de la Penfecote
et dimanches après la Pentecôte. — Commun des Saints.
Fol. 49 v°-50 (p. Lii-Liv). « Inviolata » .
TOME XXXllII 17
258 MANUSCRITS
Entête, on a ajouté sept feuillets (1-7) portant un chant du Kyrie,
du Gloria, du Credo, du Sanctus, de VAgnus, « in solemnitatibus primi
ordinis n , différent de celui qui figure aux feuillets suivants.
L'ornementalion de ce manuscrit, conçue dans le genre des t. III
et IV, n'a pas été terminée ; la place réservée aux vignettes a souvent
été laissée blanche; d'autres fois les fonds seuls ont été faits. Il compte
néanmoins deux grands et beaux frontispices, notamment à la page 211
(les Apôtres au cénacle), 2 grandes initiales et 7 petites, enfin 4 culs-
de-lampe.
275 (Tome VII). — Fol. a. « Officium defunctorum, ad usumbasi-
licae Sancti Remigii Remensis » ; titre exécuté au pochoir, avec armes
de l'abbaye peintes dans la partie supérieure du feuillet.
L'ornementation se compose de motifs au pochoir, noir sur blanc, et
comporte un frontispice, une initiale et un cul-de-lampe.
XVIII® siècle. Parchemin de choix. — Tome I. 54 feuillets numé-
rotés originairement fol. 1-3 et pages 235-238 et 1-102. 770 sur
560 millim. Rel. veau marbré sur carton.
Tome II. 54 feuillets ou 108 pages numérotées 103-210. Mêmes
dimensions et môme reliure.
Tome III. 53 feuillets composés d'un feuillet de tilie et des
pages 1-30, 33-46, 151-170, 173-192, des feuillets supplémentaires
44-52 et des pages 239-240; plus 2 gardes a, b, blanches, en tête et
à la fin. Un feuillet (pages 31-32) a été coupé, emportant le frontispice de
la fête de S. Rémi; un autre (p. 171-172), également coupé, enlevant
le frontispice et le commencement des premières vêpres de la Toussaint.
765 sur 530 millim. Même reliure.
Tome IV. 50 feuillets ou 100 pages cotées 45-120, 123-134, 137-
140, 143-150. Un feuillet a été coupé (p. 121-122), emportant le
commencement de là fête de S. Christophe; un autre (p. 135-136),
enlevant le frontispice et le commencement des premières vêpres de
l'Assomption; un troisième enfin (p. 141-142), enlevant le commen-
cement de la messe de l'Assomption. 765 sur 530 millim. Même reliure.
Tome V. l23 feuillets, dans cet ordre : fol. 1, p. 1-22, fol. 13-36,
p. 23-34, fol. 43-54, pages 35-62, fol. 69-123; plus 2 gardes, a,
en tête, et b, à la fin. 700 sur 480 millim. Même reliure.
Tome VI. 50 feuillets cotés 1-7, p. 193-210 (moins 201-202 coupées),
p. 227-234, p. 211-218, p. i-uv. 765 sur 530 millim. Même reliure.
Tome VII. 19 feuillets ou 38 pages, plus un feuillet a, en tête. 770
sur 530 millim. Rel. veau noir sur carton. — (Saint-Remi).
276 (N. fonds) « Graduale juxta xMissale Remense illustrissimi ac
DIC LA BIBLIOTHKQUE DE UEIAIS. 259
reverendissimi 1). D. Gaioli Mauritii Le Tellier, archiepiscopi, ducis
Remensis, autoritate (sic) edituni, ad usum ecclesiae parochialis Sancti
Xicolai de Rilly-la-Montagne « .
Payes 1-149. Propre du Temps.
Pages i-lxx. Propre des Saints, ajouté après coup. H est ainsi daté
(p. xxii) : « L'an de grâce mil sept cens quatre-vingt-deux, le vingt-trois
février, fait à Hilly. A Kiily » . Néanmoins la portion qui va de la page xxiii
à la page lxvii, écrite avec une encre différente et une moindre sûreté de
main» notamment aux fêtes « de Nomine Jesu n et « de Angelo custode " ,
est revendiquée par la signature qui suit : « Fait par Etienne Favart,
en 1772 " . — A la page iv, on trouve la fête de S. Nicolas avec la
prose : «Fidèles, hue cucurrite... » (Chevalier, Rep. lujmnoL, n" 6294).
Page i-civ. Commun des Saints. Messes votives et divers chants du
Kyrie, du Gloria, etc. La mention : u Rilly, le vingt-troisième janvier,
en Tannée mil sept cent quatre-vingt-deux r, , ne vise pas toute cette
partie du livre, mais seulement les pages LXix-civ.
Chef-d'œuvre de calligraphie, que l'auteur a signé en ces termes,
dans le frontispice ovale du fol. a, orné de très fines fleurs à la plume,
qui porte le titre donné plus haut : u Remis scribebat Petrus Famelart,
scriptor juratus, necnon insignis ac metropolitanae ecclesiae Remensis
custos, anno Domini M D CC XIV y) . C'est à lui qu'on doit les grandes
initiales encadrées avec entourage de bouquets de fleurs de la plus
délicate exécution qu'on trouve aux pages 1, 16, 26, 87, 93, 101;
I, IV, Lv, Lviii; I, Lxxiii. La peinture n'est pas à la hauteur du dessin,
mais elle ne paraît pas avoir été appliquée par notre artiste. — A noter,
sur le frontispice, un très élégant chiffre : « SS. NN. «
XVIII® siècle. Parchemin. 162 feuillets numérotés comme on Ta vu
plus haut, plus un frontispice a et une garde blanche à la fin. 548 sur
386 millim. Rel. en cuir de Russie, avec coins et fermoirs de cuivre,
encore munie de ses bretelles. — (Eglise de Rilly-la-Montagne).
277 (N. fonds), a Graduale Suessionense, ducis de Fitz-James, epi-
scopi, etc., auctoritate et capituli, etc., consensu editum, xMDCCXLVI ;
ad usum D. Reinard, sacerdotis necnon paroeciae de Seringes rectoris,
excusum. Aux Eveaux de Chierri, MCCLXXXI; cum privilegio parochi
R. supradicti » .
XVIll^ siècle. Papier. 370 pages. 186 sur 118 millim, Rel. veau
fauve. — (Don Deullin).
260 MANUSCRITS
278-282 {N. fonds). Antiphonarium, ad usum ecclesiae Beatae
Mariae Remensis.
278 (Tome I) . — Fol. b. Frontispice aux armes peintes de M . Le Tellier.
« Antiphonarium ad usum sanctae ecclesiae metropolitanae Remensis,
illustrissimi ac revcrendissimi domini D. Caroli Mauritii Le Tellier,
archiepiscopi, ducis Remensis, primi Franciae paris, S. S. A. legati
nati, Galliae Belgicae primatis, abbatis seu perpetui commendatarii
archimonasterii Sancti Remigii Remensis, regii ordinis S. Spiritus
commendatoris, Sorbonae provisoris, sumptibus exaratum. Tomus
primus, continens officia tam de Tempore quam de Sanctis, a dominica I
Adventus usque ad 21 diem januarii. — Remis scribebat Petrus Famé-
lart, anno 1701 « .
Fol. c. " Proprium de Tempore ; pars hyemalis ». — La pagination
1-230 ne commence qu'au feuillet suivant.
On y trouve les hymnes de S. Etienne (Chevalier, Rep. hymnoL,
n° 1846), S. Jean [ihid., 19153), SS. Innocents (18344), S. Thomas
Becket (11228), Epiphanie (8073).
Pages i-cviii. « Proprium Sanctorum ; pars hyemalis -n . Commence
au 26 novembre.
Hymnes de S. André (6933), de S. Rémi (22157). Ce volume, comme
les suivants, est de superbe exécution.
279 (Tome II). — Fol. a. Même titre. « Tomus secundus, continens-
officia tam de Tempore quam de Sanctis, a die 21 januarii usque
ad dom[inicam] Resurrectionis. — Remis scribebat Petrus Famelart,
anno 1702 « .
Pages 1-259. Propre du Temps. — Pages i-cxii. Propre des Saints.
280 (Tome III). — Fol. b. Même titre. « Tomus tertius, conti-
nens, etc., a dominica Resurrectionis usque ad dominicam I augusti.
— RemiS|Scribebfxt Petrus Famelart, anno 1703 » .
Pages 1-208. Propre du Temps. — Pages i-cliv. Propre des Saints.
Hymnes des S"" Bove et Dode (Chevalier, Bep. hymnol., n" 21703),
Invention de la Croix (18986), S»^^ Maries (7937), S. Jean. « Ut
queant Iaxis... " (21039) divisée en « primus, secundus » et « tertius
chorus » .
281 (Tome IV). — Fol. a. Même titre, mais après le mot « com-
mendatoris » on lit : « comitum consistorianorum decani, Sor-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 261
bonae, etc. Tomiis quartus, continens, etc., a die I augusti usque ad
Adventiiin. — Iloniis sciibebat Petriis Famelart, anno 1705 » .
Pages 1-100. Propre du Temps. — Pages i-cccvii. Propre des Saints.
Hymnes de la TrausGgiiration (Chevalier, Rep. hymnoL, n° 13297),
S'« Catherine (2093), S. André (6933).
282 (Tome V). — Yo\. a. Même titre que le précédent; armoiries
endommagées. « Tomus quintus, continens antiphonas Psalterii,
Commune Sanctorum, etc. — Remis scribebat Petrus Famelart,
anno 1706 » .
Fol. B-G. Calendrier.
Pages 1-83. « Antiphonae Psalterii ». Page 6. TeDeum, avec un
chant différent de celui d'aujourd'hui. — Page 67. Chant du Noël,
pendant PAvent. — Page 68. « Officium Defunctorum » .
Pages i-CLXxiv. u Commune Sanctorum i) . — Page clxxv. « Offi-
cium beatae Mariae virginis » . — Pages cxcvii-ccxiii. ' Horae parvae
beatae Mariae Virginis » . — Pages ccxiii-ccxvi. Chants du Gloria et
de V Alléluia. — Page ccxvii. ^ Modus cantandi pneuma » . — Ibid.
Intonation des psaumes, du Magnificat et autres cantiques, etc.
XVIIP siècle. Parchemin. — Tome I. 170 feuillets cotés pages 1-
232, i-cvni, plus 3 feuillets liminaires a, b, g, le premier blanc comme
les pages 231-232. 580 sur 385 millim. Rel. cuir de Russie, à fer-
moirs, coins et plaques de cuivre ciselé, encore munie de ses bretelles.
— Tome II. 186 feuillets cotés pages 1-260, i-cxii, plus un feuillet
liminaire a; la page 260 blanche. 580 sur 385 millim. Même reliure,
dont une bretelle cassée. — Tome III. 181 feuillets cotés pages 1-
208, i-CLiv, plus 3 feuillets, a, b, en tête, et c, à la fin, le premier
et le dernier blancs. 582 sur 390 millim. Même reliure. — Tome IV.
204 feuillets cotés pages l-IOO, i-cccvni, plus un feuillet liminaire a,
dont les armoiries peintes ont été endommagées. 580 sur 385 millim.
Même reliure, à laquelle manque le bouton d'attache d'une des bre-
telles.— Tome V. 166 feuillets cotés pages 1-83, i-ccxlvi, plus Lxivbis
et Lxiv ter, plus 7 feuillets liminaires a-g; la page 84 blanche. 580 sur
390 millim. Même reliure, dont une des bretelles cassée, — (Chapitre).
285 (C. 203). Antiphonarium, ad usum ecclesiae Sancti Nicasii
Remensis.
Ce livre de lutrin, qui ne comprend que le Propre et le Commun
des Saints, est incomplet du commencement et de la fin.
Deux cahiers environ manquent en tête. Le fol. 1 actuel s'ouvre sur
ces mots : « [passijones hujus temporis ad futuram gloriam... ^^ , qui
262 MANUSCRITS
appartiennent au 1*"^ nocturne des matines de S. Nicaise. Il doit man-
quer 3 cahiers à la fin, le volume s'arrétant actuellement au milieu du
V" nocturne de l'office d'un Confesseur.
On y trouve les hymnes des SS. Pierre et Paul (Chevalier, Rep,
hymnoL, n"' 6060, 1596), S'^ Marie-Madeleine (18976, 6308) et la
prose (11105), Visitation (549, 5432, 12793), S'« Anne (10698,
3305, 14223).
Les initiales de ce livre sont à figures grotesques, dans le goût du
temps. — A la fin, sur la couverture intérieure, on lit :
a Jésus f Maria.
Golendo et imprimis amplecteiido
Deo divisque dicatum est hoc opus,
Ex cura et soiicitudine et opéra
Fratrum J. Tellier et Pontii Jambart.
Pro ecclesia Nicasiana
Factum et acceptum^
14 jnnii 1574. Aulhori
I)eo immortali gratias » .
t
La date de 1570 est inscrite dans l'initiale P du fol. 221 .
XVP siècle. Parchemin. 271 feuillets. Au bas des fol. 2, 86, 89, 96,
148, 153, 225, les marges ont élé coupées. 404 sur 278 millim. Rel.
veau blanc sur bois. — (Saint-Nicaise).
284 (C. 180). Cujusdam Hilarii liber hymnorum seu Aurea expo-
sitio super hymnos sacros.
Fol. 1. « Liber iste liber hymnorum nominatur. Hymnus dicitur
laus Dei cum cantico; canticum est exaltatio anime de supernis habita.
Quatuor fuerunt principales actores qui hymnos composuerunt, S. Gre-
gorius, Prudencius, Ambrosius, Sedulius; sed quidam vir, nomine
Hilarius, prudens et videns eos multos hymnos composuisse, dignum
duxit vel placuit ci quosdam in unum colligere et compendiosum opus
componere in brevem et utilem tractatum, cui omnes hymni fuerint
materia... » — F® hymne :
« Primo dierum omnium
Quo mundus extat conditus,
Vel quo resurgens conditor
Nos, victa morte, liberet.
Materia hujus hymni est commendacio... » — Fin : a ...ut in ora-
tione de sancto Spiritu : Deus, qui corda Jidelium , etc. Gloria iibi, Tri-
I)i: LA BIBLIOTHKQUR DE RKIMS. 203
nitas, etc. r Ces mots appartiennent à la glose de l'hymne : a Qua
Chiistus siciit... » — On a ajouté après coup l'hymne : « 0 lux, beata
Trinitas... " Cet ouvrage, qui, d'après les Hénédictins, dut être composé
au XII" siècle, a été imprimé plusieurs fois, de 1480 à 1505, sous le
titre : Liber hijmnorum seu Aurea expositio hymnorum, una cum textu,
studio et lahore ciijusdam Hilarii. V. Hist. litt., t. XII, p. 253, et Hain,
Rep. hibl, n"' 6779-6794 et 86G7.
En haut du fol. 32 v% on trouve cette note de Gilles d'Aspremont :
« Folia hujus libri 32, hoc est WXIl, numerata ultimo die octobris,
per me Egidium, anno Domini M^CCCC^XII" ». — Au bas du même
feuillet, on remarque cette réflexion (XIV^ siècle) : « Nam et canibus
imbecillioribus mos est ut, quanto plus defuerit virium, eo magis
latratibus indulgere » .
Le fol. de garde b provient d'un manuscrit d'Ovide (XIII' siècle),
qui servait de livre de classe, comme on peut en juger par les anno-
tations marginales du professeur. 11 répond aux vers 101-194 de
la XVI 11* épître des Héroïdes :
« Excipis amplexu, feliciaque oscula jungis :
Oscula diis niagnis trans mare digna peti.
Sit timidum [sic) paucis etiam non (sic) noctibus equor :
Ire per invictas (sic) experiemur aquas s .
Cf. édit. Nisard, p. 72-74.
XIÏI« siècle. Parchemin. 32 feuillets à 2 col., plus 2 gardes, a, en
tête, blanche, et b, à la fin. 203 sur 146 millim. Rel. veau noir sur
bois, très défectueuse. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 5,
prope fenestram, n" 31 »).
285 (C. 179). Liber sequentiarum, ad usum ecclesiae Sancti Theo-
derici.
Bien qu'on trouve également dans ce volume les Alléluia et les traits
des offices, nous n'indiquerons ci-dessous que les proses.
Fol. 1. Noël (Chevalier, Rep. hymnol, n- 11903, 18127, 5326).
— Fol. 7. S. Etienne (ibid., 11032). — Fol. 9. S. Jean (12283). —
Fol. 10 x\ SS. Innocents (2747). —Fol. 13. Epiphanie (6111). —
Fol. 15. S. Rémi (6552). — Fol. 16 v°. S'^ Prisque (5765). —
Fol. 18 v^S. Vincent (11276). — Fol. 23 \\ Pâques. « Mater omnium
sequenciarum » (6601). — Fériés (4567, 14542, 21505). —
Fol. 31 v°. Ascension (17479). — Fol. 35. Pentecôte (18557). Fériés
a64 MANUSCRITS
(8711, c< Almisona'^ (sic), 919, 21242). — Fol. 43. Trinité (2432). —
Fol. 45. S. Sacrement (10222). — Fol. 49. S. Thiou (18582). —
Fol. 50. Invention de la Croix (10360). —Fol. 53 \\ S. Barnabe (3336).
— Fol. 55. S. Jean-Baptiste (18521). — Fol. 56 v\ SS. Pierre et Paul
(10265). — Fol. 57 v°. Conversion de S. Paul (17643). — Fol. 59.
S. Thierry (414). « In octavis S. Theoderici et in Translacione et in
Elevacione ipsius « (11687). — Fol. 62 v^ S. Benoit (10471). —
Fol. 64. S'« Marie-Madeleine (11064). — Fol. 66. Translation de
S. ]Vicaise(7835).— Fol. 66 v^.S'V^une (11343).— Fol. 69. S. Laurent
(19523). —Fol. 71. Assomption (17201, 16). — Fol. 76. S. Barthé-
lémy (9810). Octave et Translation du même (5280). — Fol. 81 v\
Décollation de S. Jean (15723). — Fol. 83. Nativité (801). — Fol. 86.
Exaltation de la Croix (17872). — Fol. 87. S. Matthieu (19427).—
Fol. 88. S. Michel (100). — Fol. 91. Dédicace de l'église de Saint-
Barthélémy (7024). Octave de ladite (15712). — Fol. 94. S. Denis
(6912). — Fol. 97. Onze mille Vierges (21626). — Fol. 100 v\
[Toussaint?] (12646). Octave. « Mirabilis Deus in sanctis ac laudabi-
lis... " — Fol. 104. S. Martin. « Hec est sancta soUempnitas... « —
Fol. 106. S" Catherine (22223). — Fol. 109. S. André (17733). —
Fol. 111 v^ [S. Nicolas] (3795). — Fol. 114. 3^ dimanche de TAvent
(16496). — Fol. 114v°. «In commemoracione béate Marie virginis "
(21343). Fériés (7945, 1974, 18207, 10012, 7494, 1879). —
Fol. 125 v°. u De beata Maria » (11162,21280,9094); durant TAvent
(14567); durant le temps pascal (21656). —Fol. 131 v°. S'^ Barbe
(11654). — Fol. 134. Visitation (21231). — Fol. 136. [S. Julien?]
(18776).
XVI* siècle. Parchemin. 137 feuillets à longues lignes, le dernier
blanc. 196 sur 128 millim. Rel. veau gaufré sur bois. — (Saint-
Thierry, sans n°).
286 (N. fonds). « Répons-brefs et hymnes des principales fêtes de
Tannée » .
On y trouve les fêtes suivantes : Assomption (Chevalier, Rep.
hymnoL.n" 13929), S. Maur (11398), Nativité (21136), Dédicace
(3461), Toussaint (4937), Saints de TOrdre de S. Benoît (15967),
SS. Vital et Agricole (3079), Conception (16747), SS.Nicaise et compa-
gnons (22159), Noël (9632), Epiphanie (4003), Présentation (19555),
Annonciation (7622), Pâques (244), Ascension (17797), Pentecôte
I)K LA DIBLIOTIII':()l E DE REIMS. 265
(21201), Trinité (0388), S. Sacrement (14467), SS. Pierre et Paul
(98i), Translation de S. Nicaise (13965), S. «enoît (4397, 20206),
Translation de S. Benoît (20206).
XVIII^ siècle. Papier. 63 pages. 438 sur 290 millim. Rel. parche-
min. — (Sainl-Nicaise).
287 (X. fonds). " Claudii Santolii, clerici Parisiensis, hymni sacri,
quorum maximapars inpiuribus ecclcsiisrecitatur, qua licuit diligentia
coilecti " .
A la suite du titre, note biographique sur Cl. Santeuil (1628-1684).
Page 1. " Pars prima. [Die prima januarii]. In tempore Adventus.
Erumpe de Patris sinu
Cette hymne ne ûgure pas dans le Reperiorium hymnologicum de
M. Tabbé Chevalier.
Le volume ne comprend que les fêtes du P"" janvier au 20 août
inclusivement.
Pages 480-484. Table.
XVIII^ siècle. Papier. 484 pages, moins 218, plus 87 lis et un fol. a
perlant le litre. 225 sur 164 millim. Demi-rel. basane fauve.
288 (M. fonds). « Joannis Santolii hymni sacri et novi, cum notis y> .
Fol. 1. Hymnes du Commun des Saints, toutes de Santeuil.
Fol. 16. Hymnes des Saints, dont plusieurs de Santeuil. A noter
celles delà Conception (Chevalier, Rep. hymnoL, n"" 8093), S. Nicaise
{ibid., 14641), SS. Sixte et Sinice (2936).
Fol. 24. On a collé ici deux feuillets intitulés : « Officium parvum
S. Patris Benediclij pro qualibet feria tertia...; ex typographia Ludo-
vici Sevestre, 1645 » .
XVIIP siècle. Papier. 25 feuillets, le fol. 14 blanc. 420 sur 260
millim. Cartonné. — (Sainl-Xicaise).
289 (N. fonds). « Hymnodia sacra » .
Fol. iii-vi. Dédicace de Fauteur, qui ne se nomme pas, suivie de
l'exposé du plan de son ouvrage.
Pages 1-628. Recueil de 17 cantiques, en vers latins, célébrant
Dieu, ses attributs et ses perfections.
A la page 628, l'auteur donne cette liste des écrivains qui, à sa cori-
266 MANUSCRITS
naissance, ont composé des hymnes sacrées : ^ Hymnos rhytmicos
scripserunt Abaladus, Gluniacensis monachus ; Adam a Sancto Victore;
Anselmiis Cantuariensis ; Bernardus, abbas Clarevallensis; Bonaven-
ture, franciscanus ; Cornélius xMusius, Delphius; Dominicus, chartu-
sianus ; Hildebertus, Coenomanensis episcopus, benedictinus ; Honde-
nius, franciscanus; Meiller, Germanus (Jacques Mayer) ; Petrus Vene-
rabilis, abbas Gluniacensis; Franciscus Penon, dominicanus; Innocen-
tius Morceau, benedictinus r> . On se demande si l'auteur ne se cache
pas sous le dernier nom cité.
La suite du recueil est un imprimé de 207 pages, intitulé : Les hautes
pratiques de V oraison mentale. 1667.
XV'^III^ siècle. Papier. 628 pages précédées de 8 feuillets et suivies
de 207 pages impriméos. 158 sur 106 millim. Bel. veau fauve. —
(Saint-Nicaise, K. 37).
290 (C. 198). Psalterium, ad usum ecclesiae Sancti Nicasii Bemen-
sis. — Beati Bernardi Spéculum monachorum. — Hymni sacri.
Fol. A. « Les éveschiez et archeveschiez et abbayes du royaulme de
France, avec la taxe du vacant d'iceulx n .
Ihid. verso. Bulle du pape Alexandre IV (21 décembre 1254), dis-
pensant l'abbé et les moines de Saint-Nicaise de l'observance de cer-
tains statuts dont on avait jadis alourdi la règle. « Ex parte tua fuit
nobis... »
Fol. 1-6. Calendrier. On y trouve les fêtes des SS. Maur, Nicaise,
Bobert, abbé, Gibrien, Dunstan, Wibert, Médard et Gildard, Thierry,
« Exceptio S. Benedicti -n , « Divisio Apostolorum »> , Memmie, Alpin,
Lambert, Bemi, Léger, Denis, Basie, Crépin et Crépinien, Quentin,
« Commemoratio Animarum» , Lié, Aignan, « sancte Helizabeth, lant-
gravie », Catherine, Éloi, Nicaise et compagnons, Thomas de Can-
torbéry. — On a barré l'octave de S. Vincent et les fêtes de S. Vaast
et de S" Gertrude. — Au XVI* siècle, on a ajouté celles-ci : Marie
l'Egyptienne, Servais, Translation de S. Nicolas, Claude, Visitation,
Translation de S. Nicaise, Anne, « Dedicatio ecclesie S. Nicolai de
Villaserta » (Saint-Nicolas-du-Virlouzet), Bernard, Louis, Gilles,
Ayoul, « Dedicatio ecclesiae Beati Nicasii ?5 , u Belatio S. Nichasii '^ ,
François, Placide, Bruno, Brigitte, Brice, c Presentatio beatae virgi-
nis Mariae », Agricole et Vital, Barbe, Conception. — On y trouve
aussi des notes astronomiques, en ce genre : " In atrica (sic) milvus
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 267
apparet r ; a Ortiis naviculc » . De même, quelques notes historiques,
coumie celles-ci : « Mulier seducta et Adam » ; « Noë archam intra-
vit " ; u Lex Moysi data est « ,
Fol. 7-12. Collectes du Temps.
Fol. 12 v". ^ Incipit Spéculum monachorum , editum a sanclo Hcr-
nardo. Si quis emendatioris vite desiderio tactus... nec patrem sibi
vocet super lenam, ymmo sic se existimeiit quasi ipse et Deus sit
solus. Amen '^ . Copie du XI V^ siècle. (5. Bernardi opcra, t. II, p. 816).
Fol. 13. Le volume primitif, qui va jusqu'au fol. 185, comuience
réellement ici. Psautier, a lîeatus vir qui non ahiit... " — Fol. 135 \\
Après les 150 psaumes, on trouve les cantiques d'Isaïe, d'Ezéchiel,
d'Anne, de Moyse (Exode), d'Habacuc, de .\Ioysc (Deutéronome), des
Trois enfants, le Te Deum et le cantique de Zacharie.
Fol. 145 v". Symbole de S. Athanase. a Quicumque vult salvus
esse... "
Fol. 147 v°. Le Magnijîcat ^ suivi de litanies contenant les noms
suivants : Nicaise, Agricole, Vital, Denis, lîénigne, Cliristophe, Cré-
pin, Crépinien, Timothée, Apollinaire, Lambert, Hilaire, Martin,
Rémi, Martial, Julien, Sixte, Sinice, Mvard, Germain, Médard, Nico-
las, Servais, Eloi, Amand, Maur, Gilles, Thierry, Gibrien, Basic,
Philibert, Aubert, Hobert, Catherine, Marguerite, Scolastique, Gene-
viève, Foi, Colombe, Pétronille, Christine.
Fol. 153 v°. a Quando cantor Sancti Nichasii duplicem habet pitan-
ciam. Noverint universi quod, anno Domini M" CCC^XX", queslio mota
fuit inter fratrem Pelrum dictum Latruie, cantorem deintus, ex una
parte, et Johannem dictum Alart, celiararium (sic) tune temporis, ex
altéra... j) Jugement de cette question par l'abbé Philippe La Quoque,
sur l'avis du grand prieur ALird, des autres prieurs et des anciens de
la maison.
Fol. 154-175. Office de la semaine.
Fol. 176-185. Suite de cantiques tirés de la Bible, à chanter au
3* nocturne des principales fêtes, suivant le Bréviaire bénédictin.
Isaïe, XL, 10. — /(^., XLii, 10. — /(/.,xlix, 7. — /</., ix, 2. — « Laetare,
Jherusalem, et diem festum... " (Isaïe, i,xv'i, 10, mais le texte diffère
absolument de la Vulgate). — Isaïe, xxvi, 1. — Jérémie, xu , 17. —
Id.y Lament., v, 1. — Ezéchiel, xxxvi, 24. — Isnïe, lxiii, 1. — Osée,
VI, 1. — Sophonias, m, 8. — Isaïe, lxi, 6. — Sagesse, m, 70. —
Id.,x, 17. — Ecclésiaste, xiv, 22. — Jérémie, xvii, 7. — Ecclésiastique,
268 MANUSCRITS
XXXI, 8. — Id., xxxix, 17. — Isaïe, lxi, 10. — Id., lxii, 4. — Sur les
cantiques bénédictins, V. Bona, De divina psalmodia , p. 504 et 615-
619.
Fol. 185. " Remède contre la peste, dont plusieurs gens sont tres-
passé par fault dudict remède envoie de Rome par nostre sainct père
le Pape... " (XV« siècle).
Fol. 186-200. Recueil d'hymnes. Heures du dimanche (Chevalier,
/?ep. %w?no/., n**" 21204, 15450,9272,12586, 17061, 17328, 10691,
20138). — Carême {ibid., 2934). — Annonciation (1889). — Notre-
Dame (16347, 13042). — S. Rémi (17300). — S'« Agathe (11272).
— S. Benoît (3006). — S. Jean-Baptiste « Ut queant Iaxis '^ (non
conforme au 21039), et « Ceteri tantum cecinere » (2537). —
SS. Pierre et Paul (6060, 1596). — Visitation (549, 5432, 12793).
— S'^ Marie-Madeleine (18976, 6308, 11105). — S. Nicaise (21473),
" De superno spiramine » et « Caput beatum sustulit n. — S'* Anne
(10698, 3305, 14223). —Dédicace (20918), avec les deux morceaux :
a Omnis illa Deo sacra )> (14128) et « Hoc in templo " (7888). —
Anges (20455, 3000) .— Toussaint (2959, 9677) .— S. Martin (1 741 1 ,
11 190). — Apôtres (5832, 590). —Martyrs (18607, 598, 17453). —
Martyr (4534, 11228). — Confesseur (9136). — Vierges (9507,
21703). — S. Nicolas (14502).
Quelques initiales, bleu et rouge, assez heureuses de décor. Celle
du fol. 13 est enrichie des 10 blasons qui suivent : V d'or, au lion
rampant de sable; 2" de gueules, au chevron d'hermines ; ^° fascé de vair
et de gueules, de 6 pièces ; 4° d'or, à une aigle à deux têtes de sable;
5" d'ory au lion rampant de gueules; 6" d'argent, au sautoir d'azur can-
tonné de 4 merlettes de même; 7° d'argent, à 10 losanges de gueules,
3, 3, 3, e/ 1 ; 8°â?'or, au lion de sable chargé d'un lambel de gueules de
4, pendants ; 9** d'or, à la croix de gueules chargée de 5 cogwlles d'argent;
10" coupé y au 1 de gueules chargé de 2 écussons d'argent , au 2 d'argent.
Commencement du XIV* siècle. Parchemin. 201 feuillets, plus 1 bis
et 31 bis. Le fol. 201, en papier, portant la dernière hymne. Marge
inférieure coupée aux fol. 31, 32, 37. 323 sur 223 millim. Rel.
neuve en parchemin et dos de veau fauve. — (Saint-Nicaise).
291 (C. 178). Psalterium, ad usum ecclesiae Sancti Nicasii
Remensis. — Hymni sacri. — Berengarii casus. — Casus quidam
novellarum constitutionum Clementis papae V a Johanne papa XXII
1)1'] LA BIBLI0THI<:QL'IC UI-: UEIMS. 2G9
editanim. — « La rieule S. Benoist « . — « Li purgatoires S. Pa-
trice » . Etc., etc.
Fol. 1. Table des matières (XVHI" siècle).
Fol. 2-i. Calendrier. On y trouve les saints Rémi et Hilaire,
Maur, Julien, Amand, Scolastique; aux ides de février, Translation
de S. Nicaise; Hobert, abbé, Gymbrien (sic), Dunstan, Aubert, Médard et
Gildard, Memmie, u Dedicatio ecclesie S. Nicholai de Villaserta « ,
Bernard, Alpin, Gorf][on, Maurille, Lambert, ^ Dedicatio ecclesie
Beati Nichasii > , Bemi, Léger, Denis et compagnons, Crépin et Cré-
pinien. Lié, Martin, Brice, Aignan, Agricole et Vital, Conception,
Nicaise et compagnons, Thomas Becket. — La Commémoration des
Morts y manque. — On a barré la Translation de S. Nicaise, placée au
10 des calendes d'août, et la « Relatio reliquiarum beati Nichasii >; , du
5 des calendes d'octobre. — Au XVl^ siècle, on a ajouté : S. Claude,
archevècjue, la Visitation, S'* Marguerite, S" Anne, S. Ayoul, l'octave de
la Nativité, S. François, S. Basle, l'octave de S. Martin, la Présentation,
S'* Barbe. — On y trouve des notes historiques en ce genre : « Dia-
bolus recessit a Domino n ; « Plasmatio Ade ^ ; « Initium predicationis » .
Fol. 5. Psautier. " Sanctus Augustinus dicit : Canticum psalmo-
rum animas décorât... — Aliaoratio. Canticum psalmorum carmen...
— Oratio ad psalterium incipiendum. Suscipere digneris, Domine... »
— Fol. 7. « Beatus vir qui non abiit... n — Le Psautier est suivi des
cantiques (fol. 105), comme dans le manuscrit précédent, plus le
« Nunc dimittis " .
Fol. 113. Symbole de S. Athanase.
Fol. 114 v°. Litanies, copiées sur celles du manuscrit précédent.
Fol. 117 v°-119. Recueil de collectes. " Pro abbate " ; ^ pro con-
gregatione " ; « pro tribulatione sancte Ecclesie » ; « pro pace » ; u pro
serenitate " ; « pro mortalitate »; ^ pro peste animalium ^ , etc., etc.
Le manuscrit primitif Gnit au fol. 119 v°.
Fol. 120-153. Recueil d'hymnes (XV* siècle). 1" dimanche
d'Avent (Chevalier, Rep. hijmnoL, n°' 3733, 21391, 22199). — Noël
(ibid., 21234, 2960, 21). — Epiphanie (8073). — Carême (1451,
9205, 4323, 15840, 20356). — Passion (21481, 14481, 10764).
— Pâques (110, 17393, 1644). — Ascension (8235, 9582, 654). —
Pentecôte (9215, 2339, 21204). —Dimanche (15450, 447, 12035,
5129), lundi (19210, 19349, 8453), mardi (3830. 795, 20268), mer-
credi (17322, 12402, 3484), jeudi (12396, 10810, 10934), vendredi
270 MAXLSCRITS
(20712, 609, 14968), samedi (19636, 1633). — - Trinité (13150). —
Heures du dimanche (9272, 12586, 17061, 17328, 10691, 20138).
— Carême (2934). — S. Sacrement (14467, 21398). — Annonciation
(1889, 16347, 13042). — S. Jean-Baptiste (21039, 2537). —
SS. Pierre et Paul (6060, 1596). — Conversion de S. Paul (4791).
— SS. Pierre et Paul (14034). —Trinité (19063).— Visitation (549,
5432, 12793). — S'^ Marie-Madeleine (18976, 6308, 11105). —
S. Nicaise (21473), " De superno spiramine » et « Caput bealum n.
— S'^ Anne (10698, 3305, 14223). — Dédicace (20918, avec les
morceaux séparés, comme dans le manuscrit précédent). — S. Michel
(20455, 3000). — S. Rémi (17300). — S'^ Agathe (11272). —
S. Benoît (3006). —Toussaint (2959, 9677). — S. Martin (17411,
11196).— SS. Agricole et Vital (2859, 2848). —S. Nicolas (14502).
— S'« Catherine (2693). —Apôtres (5832, 590). — Martyrs (18607,
598, 17453). — Confesseur (9136). — Martyr (4534, 11228). —
Vierges (9507, 21703).
Fol. 154. Cantiques du Bréviaire bénédictin, comme dans le manu-
scrit précédent.
Fol. 165. ' Benedictiones de beata Maria. Precibus et meritis bea-
tissime Virginis... »
Fol. 167. « Hic sunt quidam casus juris veteris a domno Beren-
gario, quondam Byturicensi {sic) episcopo, ac postmodum cardinali,
domino Tusculano,collecti in corpore juris, ab eodem in unum congre-
gati. Primo, quicumque religiosi exeunt ad audiendum leges...quam illi
in pristinam excommunicationis ipso jure sententiam » . Bérenger IV
de Fredol était évêque de Béziers (1309-1349) et non de Bourges.
Fol. 167 v\ « Hic suntquidem {^«c) casus novellarum constitutionum
domini Clementis papae [V], in consilio (sic) Viennensi editarum, ac
postmodum per dominum Joannem papam XXÏI in corpore juris redac-
tarum, in quibus fertur excommunicationis, interdicti, suspensionis,
inhabilitatis et privationis beneficiorum scntentia, ipso jure. Primus
casus est quod impediens sequestrum... haec habentur de sententia
excommunicationis. Gravis ad nos, H. V » .
Fol. 169. " Cy sunt contenu aucuns des cas Bérengier pris et astrais
par tout le cors de canon. Premiers, quicunques religieus... n C'est la
traduction de ce qu'on a vu au fol. 167.
Fol. 170. " Ci sunt contenu aucuns cas des nouvelles constitucions
le pape Clément... " C'est la traduction de ce qu'on a vu au fol. 167 v°.
Dl-: LA BlULlOTllÈQUl-: \)K UKIMS. 2n
Fol. 171. u Ci coumense li prologues de la rieule sainct Henoist.
On ne doit mie croire que sains lîenois, qui cscrit ce livre pour âmes
édefiier... — Ci commence la rieule S. Benoît. Escoute, fiz, les com-
mandemcns del maistre... et puis si parvenras à celle grant hautessede
doctrine et de vertus dont nous avons parlet devant, par le conduit de
Dieu T5 .
Fol. 185. « C'est li purgatoires que Nostre Sires monstra à la
requeste saint Patrice, en qucil il est contenut les painncs de purga-
toire et d'enfer et la gloire de paradis. En celui tens que sains Patrices
li grans preschoit en lllande... grâces et mercis ren jeàMostre Signeur
de ce que je l'enseveli à mes mains » .
Entre les divers recueils qui précèdent, plusieurs mains différentes
ont ajouté d'intéressantes notes.
Fol. G v°. La première ligne, rognée par le relieur, manque.
« ...Furent faictes horribles tonnoires et eschelittres que terres tren-
bloient et touttes édifices. — Et, à cest année mesmes, fut empoi-
sonné le daulphin de France, de quoy il morut. — Et en France eut sy
merveilleuse guerres que la moitié du peuple estoit enfamé des gen-
darmes quy les mengeoient, et le plus des gens de villaiges se boutoient
à la bonne ville demi enfamé. S'estoit grosse pitié! — En ce mesme
année, fut faict le molin à bras par les fermiers de séans, messir Pierre
Le Roy et Olivier du Glas, pour survenir a la nécessité de la guerre. —
Et estoit à ce temps monssieur Charles des Ursins abbé commendataire
de l'abbaye de séans " .
«L'an mil V'XXXVlll, veille de l'Assumption Nostre-Dame, à cinq et
six heures du soire, furent faict grand tonnoires et eschelitres et ravas
d'eaue, tellement que Viller-au-Neul fut à demy périlz, gens et bestes,
et les moslins aussy tout dérompu » .
Fol. 82 v°. Autres notes, absolument contemporaines des événe-
ments rapportés, a L'an mil 1I11*=1111" et VllI, le jour saincte Agathe, il
fit cedit jour grant tonnoires et grande corusgations d'eschelitres et de
vent, tellement que biaucop de maissons en furent descouverttes » .
« L'an mil 1111"=1II1" et IX, le xix^ de décembre, il fit grans tonnoires
avec eschelitres et grans vens avec pluie » .
« L'an mil IIIMIII" et dix, le lendemain de la Chandeleur, il vint sy
grande tempestes d'yaulx tellement que plusieurs molins et maissons
Entre-Deux-Pons et ailleurs furent tous tonbés lé, et plusieurs gens,
tant hommes et femmes et enfans périlz et noyés, dont se fut pitiés » !
272 MAMLSGRITS
« L'an mil IIIMIII" et dix, le xvii' jour de mars, il tonna teffrot [sic) ,
tellement que biaucop de gens en furent esbahis « .
u L'an mil IIIFIIII"etXI, depuis le premier jour de may jusques au
xvii" jour dudit moys, y gella tous les jours tellement et sy fort que
les vignes furent quasy toutes gellés, espécialement es bas lieux » .
u L'an mil IIII*=IIII" et XV, y fut tant de néges, tellement que plu-
sieurs furent amy les champs mors dedens les néges, en plusieurs
lieux » .
a En Tan mil IIIFIIII" et XVI, fut fait de par le provincial des Cor-
deliers leurs conseils en ceste ville de Reims i) . La date, qui était dans
la marge, a été coupée; ce devait être le 12 ou le 22 mai.
" L'an mil IlIl^IlII" et quatre, fut commancé la cheminée de pierre
de la fermerie, et fut fait aux despens tant de l'abbé qui estoit de lors,
comme du convent; et estoit abbé damp Jehan Francequin. Et pour ce,
vous qui estes maintenant vivans, vous ares ledit abbé et tous les reli-
gieux qui cstoientvivans alors pour recommandés à vos prières. Amen ^ .
a En l'an mil V cens cinquante neufz, fut accordé la paix entre le
roy de France et d'Espaigne; à laquelle année décéda le roy Henry,
auquel succéda François, son filz 7^ .
« En l'an mil cinq cens soixante, décéda de ce siècle Francoys de
Valloys, auquel succéda son frère Charles, néz de douze ans ou
environ » .
« En l'an mil V° soixante et six, le jour sainct Barthélemye, fust
annoncé commentla seurdu Hoy, espouse de Philippe, roi d'Espaigne,
estoit accouchée, de quoy fust faicte procession et prières icy, par
toute la ville de Reins « .
Fol. 165. Après le nom : « A. Charlier, mason n , on trouve cette
note à l'encre rouge : « Le troysiesme jour de jullet mil cincq cens et
sept, fut commencée le pipiltre de céan par maistre Guichart Thierry,
Mollet Noblet et Colinet Noblet. Priés Dieu pour eulx » . Constructeurs
de jubé, ces personnages ne sont donc pas les scribes de notre manu-
scrit, comme l'indique le rédacteur delà table du fol. 1 : " Psalterium
ad usum, etc., exaratum ab amanuensibus Guichardo Thiery, Mollet
Noblet et Nicolao \'oblet, anno 1507 ^5.
Fol. 166. « Croniques des rois de France, depuis l'an 339 jusqu'à
1610 " , ou liste des Rois avec leur date d'avènement. Elle commence
ainsi : « Constantinus magnus, imperator, ab incarnatione Domini
CCCXXXIX ; du duc Ydros régnant sur les François l'an CCCIlll" et XIX ;
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 27;î
Marcomires, duc des François; Pharamond, filz de Marcomires,
l'an CCCCXiX... » La liste, arrêtée sur Henri II, a été poursuivie
jusqu'à Louis XIII.
Fol. 170 bis,\°. « Hec sunt societates ecclesie IJeali Nichasii Hcmensis
(XIV* siècle), ordinis S. lîenedicti, videlicet : Ecclesia S. Uemigii
Remensis, S. Pétri ad Moniales Remensis, S. Basoli, S. Pelri de Alto-
villari, S. Theoderici, Sancte Marie Mosomensis, S. Medardi Suessio-
nensis, S. Joliannis Laudunensis, S. Nicholai in Bosco, B. M. Hunibla-
censis, S. Remacli Stabulensis, S. Nicholai in Pratis de Ribemont,
S. Quintini in Insula, S. Winnoci de Berghes, S. Pétri de Audembourc,
S. Calixti de Chison, S. Amandi in Pabula, S. Pétri Geniblacensis,
B. M. Helomensis, S. Pétri ad Montes Cathalaunensis, S. Audomari,
S. Pharaonis Meldensis, S. Vedasti Attrabatensis n . Presque à la même
date, on a ajouté : « S. Laurentii Leodiensis et S. Cornilii [Compen-
diensis?] » .
Fol. 192. u In hac pagina continentur nomina abbatum qui fuerunt
a tempore fundationis hujus abbatie. Anno Domini M°L*'VI% renovata
fuit et tanquam de novo fundata ecclesia beatissimi Nichasii, martyris,
Remorum pontifîcis decimi, a venerabili pâtre felicis memorie Gervasio,
Remensi arcbiepiscopo, qui eandem ecclesiam de propria sorte sua re-
edifîcavitet abbatiam monachorum ordinis S. Benedicti instituit. Remi-
gius, primus abbas... » La liste primitive s'arrêtait sur Jacques Joffrin;
elle fut poursuivie plus tard, et se termine ainsi : u ...Claudius a
Guysia, religiosus et etiam abbas Clugniacensis, item religiosus Sancti
Dionysii in Francia » .
Après cette liste d'abbés, on lit : " En l'an mil V'^LXVII, furent con-
cédés et donnés pardons de plénière rémission, pour l'extirpation des
hérésies, par nostre sainct père Pius V'; auquel temps furent aussy
ordonné parle mesme jeûnes et processions. Espéciallementle dimanche
des dictz pardons, en fust faicte une sollemnelle, telle que n'avoit
estéoy de mémoire d'homme, là où fut porté plusieurs chasses et fiertres
de sainctz et la vraie croix, tant de ceste ville que de dehors, et jus-
quez au nombre de trente envyron, san celles qu'on tenoit en la main ;
et, entre aultres, la fiertre monseigneur sainct Rcmy fust à grande
révérence, car toutes les gens d'église, tant de dedan que dehors estoit
revestuz d'aulbes et chapes ; et en icelle asistèrent plusieurs notables
gens, comme mon seigneur le cardinal et nostre archevesque, monsieur
son frère le cardinal de Guise, leur mère la douarière, et nepveus
TOME XXXVIII 18
274 MANUSCRITS
d'iceux et aiiUres " . — " 1568. Le jour de la Conversion S. Paul, la
messe fut célébré sollennellement à S. Reniy » .
XIV^-XV^ siècle (fol. 120-166). Parchemin. 192 feuillets, plus un
demi-fol. 170 his. A 2 col. 317 sur 225 millim. Rel. veau fauve sur
carton. — (Saint-Nicaise).
292 (C. 200). Psalterium, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis. — Hymni sacri.
Fol. 1-6. Calendrier. On y trouve les SS. Savinien et Savine, Vaast
etAmand, Benoît, Pèlerin, Germain, Maximin ou Mesmin ce Maximinus » ,
Médard, Translation de S. Benoît, " Divisio Apostolorum » , Margue-
rite, Apollinaire, Christine, Philibert, Timothée et Symphorien, Gilles,
Gorgon, Lambert, Firmin, Rémi, Léger, Foi, Denis, Crépin et Crépi-
nien, Quentin, « Commemoratio Animarum r> , Brice, Martin, Eloi,
Thomas Becket. — S'* Pudentienne a été remplacée par S. Pierre, con-
fesseur. — A la fin du XIV* siècle, on a ajouté : Geneviève, Rigobert,
Charlemajjne, Biaise, Macre, Marie rp]gyptienne, Hélène, Mastidie,
Translation de S. Nicolas, les Maries, Boniface, Translation de S. Rigo-
bert, Thierry, les archevêques de Reims, Alexis, Arnoul, Nicaise, Anne,
Germain, Notre-Dame des Neiges, Memmie, Translation de S. Calixte,
Timothée et Apollinaire, Louis, Mammès, Vivence, Maurille, Transla-
tion de S. Basle, XI mille Vierges, Conception. — Enfin, au XVP, la
Visitation.
Fol. 7. Psaumes. — Fol. 159 \\ Cantiques. — Fol. 171 \\ Sym-
bole de S. Athanase.
Fol. 173. Litanies, où sont nommés les SS. Nicaise, Maurice,
Quentin, Symphorien, Maur, Timothée, Apollinaire, Denis, Rémi,
Sixte, Sinice, Nivard, Rigobert, Rieule, Martin, Julien, Hilaire, Benoît,
Thierry, Thiou, Basle, Eutropie, Foi, Pétronille, Geneviève, Colombe,
Macre, Justine, Catherine, Gertrude, Bove et Dode. — Oraisons après
les litanies.
Fol. 178. Office des morts, noté.
Fol. 187 v°. « Incipit Commandatio [sic) Animarum. Subvenite,
sancti Dei, occurite, angeli... »
Fol. 189. Hymnes (fin du XIV« siècle). S. Nicolas (Chevalier, Rep.
hymnoL^, n" 14502). — S. Nicaise (7078). —Noël (26). —S. Etienne
(18461). — S. Jean (19153). — Epiphanie (8073).— S. Remi(17300).
— Purification (16881). — S'« Hélène (15252). — Annonciation
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 275
(1889). — Carême, u per quindecim dies » (5610, 19679, 1449). —
Passion (21481). — Vendredi saint (i019). — Temps pascal (2824,
110). — Invention de la Croix (18986). — Ascension (9582). —
Pentecôte (21 20 i, 2339). — S. Jean-Baptiste (21039). —SS. Pierre
et Paul ( 1 596). —S'^ Marie-Madeleine ( 1 8976) .—Notre-Dame (13516).
Nativité (16347). — S. Michel (3000). — Toussaint (9677). — Dédi-
cace (20918). — S. André (6933). — S. Sacrement (14467).—
S" Catherine (2693). — Innocents (18607). — Confesseur (9136).
— Vierges (21703).
Fol. 205-232. Office du soir, pour les dimanches ordinaires et les
fériés.
Au fol. 124, on a transcrit après coup des prières à S. Dominique
et à S. Pierre, confesseur.
XIV* siècle. Parchemin. 232 feuillets, plus 11^ bis ^ 178 bis, 202bis;
ce dernier n'est qu'un fragment. L'initiale du fol. 7 a été enlevée,
emportant le commencement du 1*' et du 2« psaume. 282 sur
lOOmillim. Rel. veau noir sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« A, ord. 5, prope fenestram, n" 1 »).
295 (E. 378). Liber lectionum et homiliarum, ad usum ecclesiae
Beatae Mariae Kemensis, dictus « liber B » .
Fol. 1. « Ebdomada quarta ante Natale Domini. Omelia beati
Johannis, episcopi. Puto, res ipsa exigit ut... » (Opéra divi Johannis
Chrysoslomi. Paris, 1570, t. II, p. 871). ^
Fol. 5 v°. " Dominus ac redemptor noster paratos nos invenire... «
{S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 1436).
Fol. 8. 2* semaine de l'Avent. « Igitur quoniam post tempus spiri-
talibus epulis... t^ Attribuée à S. Maxime.
Fol. 9. 3* dimanche de l'Avent. « Querendum nobis est, fratres
karissimi, Johannes, propheta... " [Gregorii op . , t. 1, p. 1452).
Fol. 11 v°. " Superiore dominica capitulum çvangelicum... «
(S.Maximi Taurinensis opéra. Rome, 1784, p. 9). Se trouve également
dans Divi Ambrosii y Mediolanensis episcopi, opéra. Paris, 1586, t. V,
p. 816.
Fol. 13. u Qui sunt in illa nocte duo in lecto... » (Maximi op.,
p. 397). Attribuée à S. Augustin.
Fol. 13 V". 4' dimanche de l'Avent. « Ex hujus nobis lectionis ver-
bis... » [Gregorii op. j t. I, p. 1456).
276 MANUSCRITS
Fol. 16 \\ " Ante Natale Doniini. Legimus sanctum Moysen populo
Dei... '1 {S. Aurelii Augustini opéra, t. V, app., p. 401).
Fol. 18 v°. a Vos, inquam, convenio, o Judçi, qui usque... «
{/to., t. VIII, app., p. 15).
Fol. 22. « Feria un ante Natale Domini. Exordium nostrç redemp-
tionis, fratres karissimi, hodierna lectio... » (Ve7ierabilis Bedae, Anglo-
Saxonis presbyteri, opéra. Cologne, 1612, t. VII, p. 335).
Fol. 26. « Feria vi. Lectio quam audivimus sancti evangelii et
redemptionis nostrç... » (Ihid., p. 101).
Fol. 32. « Sabbato ante Natale Domini. Redemptoris prçcursor,
quo tempore... « {Gregorii op., t. I, p. 1516).
Fol. 39. « Sermo legendus ante Natale Domini. Lçtitia quanta sit
quantusque concursus... ^ (Maximi op., p. 1). Se trouve également
dans Divi Ambrosii op . , t. V, p. 792.
Fol. 40 V". u In vigilia Natalis Domini. Cum desponsata esset mater
cjus Maria Joseph... » (Origenis Adamaniii opéra, t. I, p. 274).
Fol. 44. « Lectiones ad primam noctem de Natale Domini. Primo
tempore, allcviata est terra Zabulon... (Isaïe, ix, 1). — « Consola-
mini, consolamini... » (Ihid., xl, 1), — " Consurge, consurge, induere
fortitudine tua... (Ibid., lu, 1).
Fol. 45 v^ Noël, c: Natalis Domini dies, ea de causa... » [S. Isi-
dori, Hispalensis episcopi, opéra omnia, p. 396).
Fol. 46. " Salvator noster, dilectissimi, hodie natus est... n (S.Leonis
magni, papaeprimi, opéra omnia. Lyon, 1700, t. 1, p. 70).
Fol. 47. ce Exultemus in Domino, dilectissimi, et spiritali jocundi-
tate... » (Ibid., p. 71). Se trouve également dans Magnentii Rhabani
Mauri opéra. Cologne, 1627, t. V, p. 583.
Fol. 49. « Quia, largiente Domino, missarum sollempnia... » {Gre-
goriiop., t. I, p. 1460).
Fol. 50. « Nato in Bethléem Domino salvatore... » (Bedae op.,
t. VII, p. 303).
Fol. 53. c Quia temporalem mediatoris Dei et hominum... r> [Ibid.,
p. 305).
Fol. 58. « In natale S. Stephani, prothomartyris. Heri celebravimus
temporalem sempiterni régis... >? [Opéra divi Fulgentii Ajri, episcopi
Ruspensis. Anvers, 1573, in-8'', p. 664).
Fol. 60. « Lectio Actuum Apostolorum qu§ nobis hodie lecta est... »
{Maximi op., p. 201).
I)I<] LA lilBLIOTHKQLIî: DI-: RKIMS. 277
Fol. 62. « De miraculis cjusdcm martyris. Ad aqiias Tibilitanas,
cpiscopo afférente Prejeeto... " (Augustini op., t. Vil, p. GG8).
Fol. 65. « Ex. commentario H. Jeronimi. Kcce ego mitto ad vos
prophetas... " {S. Hieronymi opéra, t. IV, p. 112).
Fol. QQ V. « In natale saneti Johannis, euangclisti^ Joliannes,
apostolus et çvangelista, filius Zebedçi... » (Isidori op . , p. 365).
Fol. 67. « Rclatio ex Historiaçcclesiastica, de eodem sancto.Iohanne.
Audi non fabulain, sed rem gestani de Johannc apostolo... " {Eiisehn
Pamphili, Caesariensis episcopi, opéra quae extant. Paris, 1581, 2'" part.,
p. 50).
Fol. 68 v°. " Lectio saneti çvangelii qu§ nobis est lecta, fratres
mei, tanto majori... » (Bedaeop., t. VII, p. 310).
Fol. 73. « In die natalis Innocentum. Zelus quo tendat, quo pro-
siliat livor... » Attribuée à S. Sévérien et publiée dans iS. Pétri Clirij-
sologi opéra. Venise, 1742, p. 181.
Fol. 74 v°. « Dedicatur novus ab infantibus sermo...^) {Chryao-
stomiop, (1570), t. II, p. 999).
Fol. 76. « De morte prçciosa martyruni Chrisli... » (Bedae op.,
t. VII, p. 314).
Fol. 78 v". " Dominica infra octavas. Cupientes aliquid de hujus
diei sollempnitate... " [Fulgentii op., p. 657).
Fol. 81 v°. "Infra octavas. Justissime, fratres, feslivitate prçsentis
diei... » [Maximi op., p. 29).
Fol. 83. " Hodie, fratres karissimi, Christus natus est, nos renati. . . r,
(Ibid., p. 25).
Fol. 84. u In adventu dominico, fratres karissimi, solutus est... »
(Ibid., p. 33). Se trouve également dans Augustini op., t. V, app.,
p. 223.
Fol. 85 v°. « Hodierni mysterii sacramentum... ?> [Maximi op.,
p. 35).
Fol. 86 v\ " In kalendas januarii. Quanquam non dubitem vos,
karissimi, per paternam... r, [Ibid., p. 45).
Fol. 88. " De Çircumcisione Domini. Quod mortuus est Christus,
peccato mortuus... t [Origenis op., t. I, p. 142).
Fol. 88 v°. « Sanctam venerandamque prçsentis festi memo-
riam... »i [Bedae op., t. VII, p. 315).
Fol. 92. « De eadem lectione, quç catholice correcta est. Congre-
gemus in unum ea quç... » [Origenis op., t. I, p. 143).
278 MANUSCRITS
Fol. 97. i' In vigilia Epiphaniç. Multi, propter ignorantiam hysto-
riç... 15 i\ttribuée à S. Jérôme.
Fol. 98. a Lectiones [Isaiae] de Epiphania Domini » . Nous ne note-
rons plus ces leçons.
Fol. 99 v". « Sernio de Epiphania Domini. Intelligere possumus,
fratres karissimi, quantam gratiam Christo... « [Augustini op., t. V,
app., p. 242).
Fol. 101. a Sicut in lectione çvangelica, fratres, audistis, cçli
rege... y^ (Gregoriiop., t. 1, p. 1468).
Fol. 104. a Celebrato proxime die quo intemerata virginitas... »
(Leonisop., t. I, p. 88).
Fol. 105. « Gaudete in Domino, dilectissimi, iterum dico, gau-
dete... » [Ibid., p. 89).
Fol. 106 \\ « Infra octavas. Quamvis sciam, dilectissimi, quod
sanctitatem vestram liodiernç... » (Ibid., p. 90).
Fol. 108. " In hac, dilectissimi, celebritate sicut relalu... ^^ [Maximi
op., p. 65).
Fol. 110 \\ " Audistis, fratres, lectionem çvangelii salutaria pre-
sentis diei sacramenta... r> (Ibid., p. 73).
Fol. 111 v°. " Nostis, karissimi fratres, quia dies iste qui nobis... "
(Fulgenlii op . , p. 669).
Fol. 115. « Infra hebdomadam Epiphaniç, feria ii*. Johannes Bap-
tista et prçcursor Domini salvatoris... -n (Bedae op., t. VII, p. 320).
Fol. 118 v^ « Quamvis, dilectissimi fratres, Christus salutis
nostrç... « (Maximiop., p. 75).
Fol. 119 v°. u Ait prophetarum prçcipuus Ysaias... » (Ibid.,
p. 79).
Fol. 121. « Salutare nobis est, fratres, atque conveniens... 1' (Ibid.,
p. 83).
Fol. 122. « Complura nobis, fratres, atque diversa festivitas... »
(Ibid., p. 85).
Fol. 123 v°. « Licet, fratres dilectissimi, de solemnitate diei hujus
veterum... » (Ibid., p. 95). Se trouve également dans Augustini op.,
t. V, app., p. 241.
Fol. 124 \\ « Redemptionis nostrç auctor çternus... " (Maximi
op., p. 99).
Fol. 125 v°. « Justum et rationabile, dilectissimi, verç pietatis... »
(Leonis op., i. I, p. 92).
I)K LA BIBLIOTHÈQUE I)K REIMS. 279
FoL 127. u In octavis Epiphanie. Hodiernam festivitatem, dilectis-
simi, apparitio Domini... » (Ibid., p. 94).
Fol. 129. Cl Lectio sancti çvangelii quam modo, fratrcs, audivimus^
magnum nobis... » [Bedaeop., t. VU, p. 323).
Fol. 133 v°. « Dominica i'' post Epiplianiam. Aperta nobis est,
fratres karissimi, çvangelii lectio recitata... ^ (Ihid., p. 201).
Fol. 137. « Dominica ii\ Quod Dominus noster atqiie salvator ad
nuptias... n (Ibid., p. 204).
Fol. 142 v°. « Dominica iir\ Virtutem spiritus signa miraculo-
rum... » Attribuée à Bède.
Fol. 145. « Dominica ii\ Docente in monte Domino, discipuli vene-
runt... » [Origenis op., t. I, p. 284).
Fol. 151. « Dominica i\ Ingrediente Domino in naviculam, secuti
sunt... » (Ihid., p. 286).
Fol. 154. « Dominica vi'. Omelia B. Jeronimi. Aliam parabolam
proposuit illis dicens... » [Hieronymi op., t. IV, p. 56).
Fol. 155. Fête de S'* Agnès. « Dum in toto mundo uirgineus flos
Mariç... » (Maximi op . , p. 537).
Fol. 157 \\ « Immaculatus Dominus et immaculalam sibi fami-
liam... « Attribuée à S. Ambroise. Se trouve dans Rhabani Mauri op . ,
t. V, p. 603.
Fol. 158 v^ Fête de la Purification. « Exultent virgines, et Virgo
peperit Christum... « [Augustini op., t. V, p. 1458).
Fol. 160. « Et ecce homo erat in Jérusalem, cui uomen Symeon... «
(Amhrosii op . , t. III, p. 37).
Fol. 160 x". ii SoUemnitatem nobis hodiernç celebritatis quam
quadragesimo... » (Bedaeop., t. VII, p. 327).
Fol. 164. Septuagésime. ci Quomodo primus homo toti prçlatus est
creaturç. Dignitas humanç originis... 55 (Chrysoslomi op. (1570), 1. 1,
p. 454).
Fol. 166. « In explanatione sua multa ad loquendum... » (Gregorii
op., t. 1, p. 1510).
Fol. 169 \\ Sexagésime. « Mémo est qui nesciat in principio homi-
nem... ^5 (Chrysoslomi op. (1570), t. I, p. 465).
Fol. 171 v°. « Lectio sancti çvangelii quam modo, fratres karissimi,
audistis, expositione non indiget... « (Gregorii op., t. I, p. 1488).
Fol. 174. ' Fides est religionis sanctissimç fundamentum... »
(Chrysoslomi op. (1570), t. I, p. 469).
280 MANUSCRITS
Fol. 176. « Redemptor noster, previdens ex passione sua... r^ (Gre-
gorii op., t. I, p. 1440).
Fol. 178 v°. Quinquagésime. ce Ante dies devotionem sanctç Quadra-
gesimç... r, [Maximi op., p. 109). Se trouve également dans Ambrosii
op., t. V, p. 827.
Fol. 180. Carême. " Licet nobis, dilectissimi , appropinquante
Pascha... « (Lconis op., t. I, p. 101).
Fol. 181 V". « Dubitari a quibusdam solet a quo spiritu... » (Gre-
gorii op., i. I, p. 1492). Se trouve également dans Rhahani Mauri op.,
t. V, p. 21.
Fol. 184. 2^ dimanche de Carême. " Semper quidem nos, dilec-
tissimi, sapienter et juste... » [Leonis op., t. I, p. 103).
Fol. 185 M". " Apostolica, dilectissimi, doctrina nos admonet... «
(lUd., p. 106).
Fol. 189 v°. " Evangelica lectio, dilectissimi, quç per aures cor-
poris... '' (Ihid., p. 179).
Fol. 190 v°. a Quia Dominus ac redemptor noster... v [Bedac op.,
t. VII, p. 120).
Fol. 195. 3* dimanche de Carême. <*■ Pr§dicaturus vobis, dilectis-
simi, sacratissimum maximumque... » [Leonis op., t. 1, p. 104).
Fol. 197. « Audistis, karissimi, sicut çvangelica tuba cecinit... n
(Maximiop., p. 105).
Fol. 199. a Conflictus iste mirabilis quem inter cçli regem... »
(Ibid., p. 125).
Fol. 201. a Mittitur Jacob a pâtre sanctissimo... » [Chrijsostomi op.
(1570), t. I, p. 480).
Fol. 203 v°. « Demoniacus iste apud Matlieum... « [Bedae op.,
t. VII, p. 248).
Fol. 207 v°. 4* dimanche de Carême, a Advertite, fratres karissimi,
quanta nobis spiritelis... -n (Maximi op., p. 133).
Fol. 208 v°. « Peractum a Domino nostro Jhesu Christo hoc
quod... » [Ihid., p. 129).
Fol. 210 v". u Quia nonnullorum est consuetudo... " (Ihid.,
p. 103).
Fol. 211 v°. " Stabat Moyses in monte, non armis... [Chrysostomi
op. (1570), t. I, p. 485).
Fol. 213 v°. « Qui signa et miracula Domini... » (Bedae op., t. VII,
p, 258).
DE LA BIBLIOTHKQl'E DR RKIMS. 281
Fol. 217. « Magnum Hieremiç, sanctissinii, meritiim... » [Chryso-
stomiop. (1570), t. I, p. 12i9).
Fol. 219. <- Dominica qiia cantatiir : Isti siint dies » (Passion). "Semper
quidem, dilectissimi, fidelium mentes... '> (Leonis op., t. I, p. 141).
Fol. 221 v°. a Pensate, fratres karissimi, mansuetudinem Dei... »
(Grcgorii op., t. I, p. 1506).
Fol. 224. ' In Traditione simboli. Sermo boati Maximi, episcopi,
de expositione ejnsdem. Cum apud patres nostros, sicut liber... "
(Maximi op., p. 269).
Fol. 227. Hameaux. « Psalmi vicesimi prin)i qui lectus est seriem
decursuri... « (Ibid., p. 137). Attribuée ici à S. Jérôme.
Fol. 228 v°. " Mediator Dei et hominum bomo Cbristus Jhesus... "
[Bedaeop., t. VII, p. 261).
Fol. 232 \\ u Feria II^ Sermo beati Leonis, pap§, de passione
Domini. Desiderata nobis, dilectissimi, et universo optabilis... »
[Leonis op., t. I, p. 133).
Fol. 234. « Moris esse prudentium solet non solum... " (Bedae op.,
t. Vil, p. 264).
Fol. 237 v°. « Feria m*. Gloria, dilectissimi, dominicç passio-
nis... y> [Leonis op., t. 1, p. 138).
Fol. 240. « Sermonem, dilectissimi, de yloriosa Domini... >' [Ibid.,
p. 140).
Fol. 241 i'". " Feria iv*. Sacramentiim, dilectissimi, dominicç pas-
sionis... " [Ibid., p. 130).
Fol. 243 v**. « Cum multis modis, dilectissimi, judaica impietas... »
[Ihid., p. 132).
F^ol. 245 v". Jeudi saint, a Scio quidem, dilectissimi, paschale
festum tam sublimis esse mysterii... » [Ibid., p. 12G).
Fol. 248. Cl Scripturus çvangelista Jobannes memorabile illud
Domini... « [Bedaeop., t. VII, p. 287).
Fol. 251. Vendredi saint. «Decursis, dilectissimi, sermoneproximo.. .»
(Leonis op., t. I, p. 128).
Fol. 253 v°. u Sacram, dilectissimi, dominicç passionis historiam... »
(Ibid., t. 1, p. 146).
Fol. 256 v°. Samedi saint. « Tolum quidem, dilectissimi, paschale
sacramentum... « [Ibid., t. I, p. 150).
Fol. 259. « Sermone proximo, dilectissimi, non incongrue. . "
(Ibid., t. l,p. 148).
282 MANUSCRITS
Fol. 261. Annonciation. « Descendens angélus de cçlo, missus a
Pâtre... " Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 263 v°. " Sermo Fulberti, Carnotensis episcopi, de nativitate
S. Mariç. Approbatç consuetudinis est apud christianos... 'i (D. Ful-
berti, Carnotensis episcopi, opéra. Paris, 1608, in-8°, p. 131 v°).
Fol. 267. « Fratres karissimi, in hac die qua celebramus natale
gloriosç Dominç... '> [Ihid., p. 137 v").
Fol. 268. Conversion de S. Paul, a Prestet nobis, karissimi, beatus
Paiilns ut aliquid... -n Attribuée cà S. Augustin.
Fol. 269. « In lectione Acluum Apostoloruni , fratres karissimi,
impletum videmus... i> Même attribution.
Fol. 270 v". c Videte, fratres karissimi, omnipotentis Dei miseri-
cordiam... » Aléme attribution.
Le manuscrit primitif s'arrêtait au fol. 271 v°. On y a ajouté, aux
XIP et Xlll^ siècles, les morceaux suivants :
Fol. 272 (Xll^ siècle). In natale S. Thome, martyris, Cantuariensis
archiepiscopi. « Gloriosi martyris Thome, fratres karissimi, natalem
célébrantes... — Quotquot autem discretionis... — Sex igitur annis
continuis exulans... — Quinto vero dominice nativitatis die... —
Regressi vero viri scelerati... — Gaudeat igitur virgo mater Ecclesia...
passus est egregius Dei athleta Thomas anno ab incarnatione Domini
secundum Dionisium millesimo centesimo septuagesimo, quarto kalen-
das januarii, feria tercia, hora quasi undecima, ut Domini natalis ad
laborem ejus Geret natalis ad requiem, ad quam nos perducere dignetur
idemDeuset Dominus noster Jhesus Christus, qui cum Pâtre et Spiritu
sancto, etc. n Ne correspond aucunement cà la vie publiée par Surius,
{VitaeSS., t. Xll, p. 355-362). Voir Ceillier, Hist. gén. des auteurs
sacrés, t. XXIII, p. 246-270.
Fol. 276 (XIP siècle), a Incipit passio sanctissimi Blasii, episcopi
et martyris. ExSebastia, civitate Cappadocie, martyres... " [Acta SS.,
février, t. I, p. 336-344).
Fol. 281 (Xll' siècle). « In sollemnitate sancti Pétri que Cathe-
dra nuncupatur. Gaudeo, dilectissimi, de religioso vestre devotionis
affectu... r, [Leonis op., t. 1, p. 52).
Fol. 283 (fin du XIP siècle). ^ Incipit passio sancte Alagre, virginis
et martyris. In illo tempore, cum sevissima in christianos persecutio
pêne per totum orbem... » (Acta SS., janv., t. 1, p. 325-326).
Fol. 286 (XIII' siècle). « Incipit vita et conversio béate Marie Egip-
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE KEIMS. 283
tiace. In monasterio Palcstinorum fuit vir virtute, moribus... »
(VitaeSS., t. IV, p. 16-21).
On trouve, aux fol. a-b, en tête du volume, ce morceau (XVP siècle) :
« Sequitur hystoria nova, pulchra et approbata de sancto Joseph,
nutricio Christi et conjuge sue matris Marie. Joseph, patriarcha bea-
tissimus, David régis... hic fore digne ccnsetur ». — De même, aux
fol. c-E : « Incipit vita sancti Antonii, abbatis. Antonius, nobilibus
religiosisqne parentibus.., legatarius autem Antonii benediclionom qui
tritum pallium cum melote imperio ejus " . l/enlèvement d'un feuil-
let arrête le texte sur ces mots. (Acta SS., janv., t. II, p. 121-140).
Sur le fol. 1, on lit cette cote : « Liber B » . — En tête du fol. c, on
lit cette signature du scribe : « Prima die mensis maii, anno Domini
1535. H. ChoUet ». — Au bas du fol. 5 recto, on trouve enfin, écrit
en chiffres (XVIP siècle), ce nom : a Joannes Charpentier n, et au
verso : « Pierre Chusset » .
XII« (fol. 1-290) - XVI« siècle (fol. a-e). Parchemin. 290 feuil-
lets, plus les fol. A-E, en tète. A 2 col. 405 sur 310 millim. Volume
faligiié par T usage; le fol. E coupé dans sa longueur et presque
détaché; le fol. suivant enlevé. Curieuses initiales bleu et rouge, aux
fol. 272, 275; plusieurs des initiales originelles ont été garnies de
grotesques au XVI^ siècle, notamment au fol. 190 v", où on a repré-
senté un fou, et au fol. 195, oîi « Thierry \Iichelet » nous a laissé son
nom. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« B, ordo unicus, n° 64, sub fenestra »).
294 (E. 379). Liber lectionum et homiliarum, ad usum ecclesiae
Beatae Mariae Remensis, dictus « liber F » .
Ce volume fait suite au précédent.
Fol. 11-13. Commencement du manuscrit original. Table. « Inci-
piunt capitula voluminis secundi » .
Fol. 14. Titre en grandes capitales, occupant toute la première
colonne, dont les lignes sont alternativement écrites en rouge et en
bleu : a Sabbato sancto post Parascheven, ante beatam atque glorio-
sissimam dominicae Resurrectionis diem. Sermo beati Jheronimi, pres-
biteri, eloquentissimi viri, de vespere paschalis sabbati n . Les premiers
mots du texte manquent, par suite de l'enlèvement de l'initiale.
Fol. 15. « Vigilias nobis hujus sacratissimç noctis... » (Venerahilis
Bedae, Anglo-Saxonis presbytcri, opéra, t. VU, pi).
Fol. 18 v°. Pâques. " Non immerito, fratres, hodierna die psalmus
284 MANUSCRITS
hic... " {Maximi Taurinensis opéra, p. 179). Se trouve aussi dans Divi
Amhrosii, Mediolanensîs episcopi, opéra, t. V, p. 850.
Fol. 19 v°. " Magnum, fratres, et mirabile donum concessit nobis
Deus... " {Maximi op., p. 181). Se trouve également dans Ambrosii
op., t. V, p. 851.
Fol. 20 v°. « Multis vobis lectionibus, fratres karissimi, per dicta-
tum loqui consuevi... " (S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 1520).
Fol. 23. « Bénéficia Dei nostri, cum magna atque mirifica sint... »
[Maximi op . , p . 171).
Fol. 25. " In secunda ferla festi paschalis. Exultandum nobis est,
fratres, in bac die... » [Ibicl., p. 471).
Fol. 27. " Diximus, fratres, quod ad similitudinem Evae... »
(Ibid., p. 105). Se trouve aussi dans Ambrosii op., t. V, p. 842.
Fol. 28. " In cotidiana vobis sollemnilate laborantibus... v (Gre-
gorii op., t. I, p. 1538).
Fol. 29 v°. 3' férié. '< Gloriam suae resurrectionisDominusetredemp-
tor..." [Bedaeop., t. VII, p. 9).
Fol. 33 v\ 4' férié, u Lectio sancti evangelii, quç modo in vestris
auribus lecta est, fratres... » (Gregorii op., t. I, p. 1540).
Fol. 37. 5' férié. « Maria Magdalene, quç fuerat in civitate pecca-
trix... » (Ibid., t. I, p. 1544).
Fol. 43 v°. 6' férié. « Evangelica lectio, fratres karissimi, quam
modo audivimus et juxta litteram... » (Bedaeop., t. VII, p. 12).
Fol. 47. a In septima feria. Fractus longa molestia stomachus. .. «
{Gregorii op., t. I, p. 1530).
Fol. 52. Octave. " Cum esset ergo sero die illo una sabbatorum... »
(S. Aurelii Augnstini opéra, t. III, ii, p. 808).
Fol. 53. " Prima leclionis hujus evangelicç quçstio animum pui-
sât... » (Gregorii op. y t. I, p. 1552).
Fol. 58. et In Pascha annotinum. Sicut ex lectione sancti evangelii,
fratres karissimi, audislis... ^ (Bedae op., t. VII, p. 91).
Fol. 62. a Dominica i* post octavas Paschae. Audistis, fratres
karissimi, ex lectione evangelica eruditionem... » (Gregorii op., t. I,
p. 1484).
Fol. 64 v°. 2" dimanche. « Lçta Domini et salvatoris nostri pro-
missa... » (Bedaeop., t. VII, p. 16).
Fol. 67. 3* dimanche." Sicut ex lectione evangelica, fratres karis-
simi, audivimus, Dominus et redemptor... n (Ibid., t. VII, p. 18).
DE LA BIBLIOTIIEQLE DE REIMS. 285
Fol. 70 v\ 4" dimanche. " Potest niovere infinnos audilores quo-
modo... n [Ibid., t. VII, p. 22).
Fol. 74. SS. Philippe et Jacques. " Eri<jenda est nobis, fratres, ad
Deum major intentio... n (Augustini op., t. III, ii, p. 077).
Fol. 77. « Item, in Letania majore. Sermo beati Maximi, episcopi, de
jejuniis IVinevitarum. Legimus in prophetis cum Ninive civitati subvei-
sio...« (.l/flAf/?»' 0/7. _, p. 301). Se trouve aussi dans Ambrosii op. ,t.V ,i^ .S3S .
Fol. 78. « Quoniam jejuniorum tempus est... » {Augustiniop., t. V,
app., p. 300).
Fol. 79. ti Rogatus a discipulis Salvator non modo formam... »
{Bedae op., t. VII, p. 26). Se trouve aussi dans Magnentii Rliahani
Mauri opéra, t. V, p. 658.
Fol. 83 v°. Vigile de l'Ascension. « Glorificatum a Pâtre Filium
secundum formam... r> [AugusUni op., t. III, ii, p. 760).
Fol. 86 v°. Ascension. « Post beatam et gloriosam resurrectionem
Domini Jhesu Christi... n (S. Leonis magni, papae primi, opéra omnia,
t. I, p. 152).
Foi. 87 v°. « Sacramentum, dilectissimi, salutis nostrç quam pr§-
tio... r, {Ibid., t. I, p. 153).
Fol. 89 v°. a Quod resurrectionem dominicam discipuli tarde cre-
diderunt... n {Gregorii op., t. I, p. 1568).
Fol. 93 v°. Dimanche dans l'octave. « Ex multis sancti evangelii
locis invenimus... » {Bedae op., t. VII, p. 33). Egalement dans Rhabani
Mauri op., t. V, p. 662).
Fol. 99 v°. Vigile de Pentecôte. « Quia sancti Spiritus hodie, fratres
karissimi, celebramus adventum... » {Bedae op., t. VII, p. 38).
Fol. 105. Pentecôte. « Hodiernam sollemnitatem, dilectissimi, in
precipuis... " {Leonis op ., i . I, p. 155).
Fol. 107. a Plenissime quidem nobis, dilectissimi, causam... n
{Ibid., t. I, p. 156).
Fol. 110. a Libet, fratres karissimi, evangelicae verba lectionis sub
brevitate... » {Gregorii op . , t. I, p. 1574).
Fol. 115. " Hodiernam, dilectissimi, festivitatem toto terrarum
orbe... » {Leonis op., t. I, p. 159j.
Fol. 116. « Nosse credo vos, fratres, qu§ sit ratio... " {Maximi op . ,
p. 197). Egalement dans Ambrosii op., t. V, p. 861.
Fol. 117. « Non incommode antc dies complures... " (Ibid.,^. 187).
Egalement dans Ambrosii op., t. V, p. 864.
286 MANUSCRITS
Fol. 118 v°. 2" férié. « Quomodo qui intuebantur illum serpen-
tem... ') (Augustini op., t. III, ii, p. 387).
Fol. 120. 3^ férié. « De inluminato illo qui cçcus est natus... «
(Ibid., p. 595).
Fol. 126 V". 4' férié. ^ Magna gratiç commendatio : Nemo venit
nisi tractus... « (Ibid., p. 494).
Fol. 132 v°. 5^ férié. « Goncessa primum potestate signorum. .. '>
(Bedae op., t. VII, p. 154). Egalement dans Rhabani Mauriop., t. V,
p. 675.
Fol. 134. 6' férié. « Ubi Dominus sedens docuerit... « [Bedae op.,
t. V, p. 276). Egalement dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 676.
Fol. 136. Samedi. " Et egrediente Jhesu cum discipulis suis... »
(S. Eusebii Hieronymi opéra, t. IV, p. 94).
Fol. 137. a Si virum a demonio liberatum... » (Bedae op., t. V,
p. 268). Egalement dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 677.
Fol. 138. Mense quarto. De jejunio. Feria lv^ « Die declinata,
turbas Salvator relicit... « (Bedae op., t. V, p. 319). Egalement dans
Rhabani Mauri op., t. V, p. 689.
Fol. 139 v°. 6* férié. « Merito refutatur hic frater... -n (Bedae
op., t. V, p. 349). Egalement dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 689.
Fol. 140 v°. Samedi, a Priori lectioni quam de abjectione syna-
gog§... " (Bedae op., t. V, p. 313). Egalement dans Rhabani Mauri
op., t. V, p. 690.
Fol. 144 v°. " In octavas Pentecosten. Cum in diversis signiset mira-
culis... n Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 146. " Dominus Jhesus in sermone quem locutus est... »
(Augustini op . , t. 111, ii, p. 723).
Fol. 147 v°. " In bis qu§ prçcedunt hoc evangelii capitulum... «
(Ibid., t. III, II, p. 725).
Fol. 150. 1*' dimanche après Toctave. « In verbis sacri eloquii,
fratres karissimi, prius seruanda est veritas historiç... n (Gregorii op . ,
t. I, p. 1652).
Fol. 158. 2'' dimanche. « Hoc distare, fratres karissimi, interdelitias
corporis et cordis solet... » (Ibid., t. I, p. 1618).
Fol. 165. « Dominica m* post Pentecosten. Factura est autem cum
turbç irruerent... » (Bedae op., t. V, p. 270).
Fol. 167 \°. ¥ dimanche. « Nisi abundaverit justitia vestra... »
Attribuée ici à S. Augustin.
\)K LA BIBLIOTHKQl I-: DK UKI.MS. 287
Fol. 173. «Dominica v' post octavas Pentecosten. Et in liac lectionc
consideranda est in uno codemque redemptore... " (Bedae op., t. VU,
p. 55). Kjjalenient dans Rhahani Mauri op . , t. V, p. 713.
Fol. 176. « Sermo B. Johannis, episcopi, de David, ubi Goliat in-
manem liostem devicit. Dominus Deus, cum David rejjcm populo desti-
nasset... > Attribuée à S. Jean Chrysostonie dans Opéra clivi Johannis
Chrtjsostomi (1570), t. I, p. 534, sous la rubrique « Inccrto inter-
prète " . N'est pas dans l'édition de Montfaucon.
Fol. 178 v°. " Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos... >'
Attribuée ici à Origène.
Fol. 183. « Sermo beati Johannis, episcopi, de Absalon, ubi David
patrem persequitur et de prçlio fugiens obligato gutture arboris ramo
suspenditur. Perdidit Absalon scelestissimus mentem... » [Chryso-
stomi op. (1570), t. I, p. 539).
Fol. 185 v°. « Omelia B. Jheronimi, presbiteri. Quis sit villicus ini-
quitatis... r. (Hieromjmi op . , t. V, p. 286).
Fol. 188. « Et ecce quidam legis peritus surrexit... r> [Bedae op.,
t. V, p. 332).
Fol. 190 v°. c( Nemo potest duobus dominis servire... » [Ibid.,
t. V, p. ]9).
Fol. 192 v°. « Dixit autem et ad quosdam qui in se confidebant...
Quia parabolam Dominus... " {Bedae op., t. Vil, p. 63).
Fol. 194. " Surdus ille et mutus quem mirabiliter... " {Bedae op.,
t. VU, p. 65).
Fol. 197. « Lectionem brevem sancti evangelii brevi, si possum,
volo sermone percurrere... " {Gregorii op., t. 1, p. 1644).
Fol. 203. a Lçprosi non absurde intelligi possunt... r> {Bedae op.,
t. V, p. 385).
Fol. 205. « Et factum est deinceps, ibat Jbesus... — Naim civitas
est Galileae... « {Ibid., t. Vil, p. 72).
Fol. 206 v°. « Ydropis morbus ab aquoso... " {Bedae op., t. Vil,
p. 74).
Fol. 208 v\ « Accesserunt quidam Sadduceorum qui negant esse... "
[Ibid., t. V, p. 65).
Fol. 210 \\ a Et interrogavit eum unus legis doctor... » {Chryso-
stomiop. (1570), t. Il, p. 1066).
Fol. 213 v°. « Textum lectionis evangelicç, fratres karissimi, volo,
si possum... » {Gregorii op., t. l, p. 1634).
288 MANUSCRITS
Fol. 222 \°. " In meiise septimo, ferja iv\ Devotionem fldelium,
dilectissimi, nicbil est... « (Leonis op., t. I, p. 174).
Fol. 223 v°. Homélie prise dans le commentaire de Bède.
Fol. 224 v°. 6' férié. « Apostolica institutio, dilectissimi, qu§ Domi-
num..." {Leonis op., t. I, p. 175).
Fol. 226. Samedi, a Scioquidem, dilectissimi, plurimos vestrum... n
{Ibid., t. I, p. 177).
Fol. 227. « Dominas et redemptor noster per evangelium suum... i:
{Gregorii op., t. I, p. 1582).
Fol. 230 v°. « Observantiam quidem vestram, dilectissimi, ita novi-
mus... r^ (Leonis op., t. I, p. 169).
Fol. 231. " Deus humani generis conditor et redemptor... » (Ibid.).
Fol. 232 v°. « Ad exorandam, dilectissimi, misericordiam Dei... «
(Ibid., t. I, p. 170).
Fol. 234. « Predicationem nostram, dilectissimi, familiaris... »
(Ibid., t. I, p. 171).
Fol. 235 v°. « Sacratum, dilectissimi , in septimo mense jeju-
nium... r> (Ibid., t. 1, p. 173).
Fol. 237 v°. " Sermo B. Leonis, papae, contra heresim Eutichetis.
Sicut peritorum, dilectissimi, prudentiumque medicorum est... n
(Ibid.,i. I,p. 178).
Fol. 238 V. " Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audistis,
expositione non indiget... » (Gregorii op., t. I, p. 1566).
Fol. 240 v°. " Qui rogabat non credebat quid a me expectas
audire...» Attribuée à S. Augustin.
Fol. 243. Commentaire de S.Jérôme. (Hieronijmi op., t. IV, p. 85).
Fol. 244. « Sed inter bçc sciendum est quia ille recte... y^
Fol. 244 v°. " Ideo assimilatum est regnum cçlorum homini régi... »
(Homiliae divi Haymonis , episcopi Halberstatiensis . Paris, 1541, in-8%
fol. 189 v*»).
Fol. 250. « Redire dimissa peccata ubi fraterna caritas non est... »
Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 250 v°. « Et observantes, miserunt insidiatores qui... « (Bedae
op., t. V, p. 411). Nous nous abstiendrons désormais d'indiquer les
commentaires, sauf quand ils figureront à la fois parmi les homélies
Fol. 251 v°. « Aestivum tempus, quod corpori meo valde contra-
rium est... » (Gregorii op . , t. I, p. 1600).
Fol. 261. « Miracula quae fecit Dominus noster Jhesus Christus
I)i: l.A lilBLIOTHKQLE 1)1-: REIMS. 280
suot quidein divina opéra... » {Auguslini op., t. III, ii, p. i8I).
FoL iGi. « Eccc vir venit C(ii nomeii Jayrus... " (BeJae op., t. V,
p. 313).
Fol. 2()8. '« i\on rami tantum aut stipes infructuosç Oci... r> (Ibid.,
t. V, p. 174).
Fol. 269 V". « Dominica xxii* post octavas Pentecosten. Vide cle-
mentiam Doniini salvatoris, nec indignatione... " (Ibid., t. V, p. 267).
Fol. 271. « Hoc loco nobis nichil aliud prçcipi existiino... " [Ibid.,
t. V, p. 290). Egalement dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 43.
Fol. 273. « Sermo beati Johannis, episcopi, de misericordia. Tria
sunt qiiç in misericordiç opère oplanda siint... -^ (Chrysoslomi op.
(1570), t. V, p. 788).
Fol. 275. a Dominica xii* (sic) post octavas Pentecosten. Dominus
Jhesus, Dei verbum, pro sainte bumani generis... •>•> (Haymonis homil.,
fol. 3).
Au manuscrit primitif on a joint, au XIV^ siècle, dix feuillets actuel-
lement foliotés I-IO. « In festivitate Eucharistie. Immensa divine
largitatis bénéficia... r> — Suivent les leçons de l'octave. « Cum enim
cibo et potu... " Homélie attribuée ici à S. Augustin.
Au verso du dernier feuillet, une main contemporaine du manuscrit
a copié cet important pacte conclu entre Arnoul, comte de Chini, et
l'archevêque de Keims Alanassès (1096-1106), relativement à la chà-
tellenie de Mouzon. « Memorie fieri (?) quoniam Arnulfus, Chisnei
comes, et cjus filius Otto, castellaniam Mosomi abjuravit (sic). Ne
Remensis ecclesiç memoriam effugeret in posterum, memorialibus lit-
teris mandavimus quomodo Manasses, aichiepiscopus , castellaniam
Mosomi quietam ab Arnulfo , Chisnei comité, ejusque filio Ottone
eorumque heredibus, in perpetuum reddiderit. Quia hidem Arnulfus
pretaxatam castellaniam, inde depulso Haiderico, a Manasse jam deposito
comparaverat, Rainoldus, bone memoriç arcliiepiscopus, invasionem
Arnulfi abhorrens et fréquentes ejus injurias ferre non sustinens, ut
expelleretur voluit, et factum est. In cujus expulsionis vindictam,
Arnulfus cum Ottone diu deseviens, ad hoc jam redegerat castellumet
circumjacentem patriam ut, foris omnibus vastatis, Mosomi admodum
pauci superessent, quos tanta cogebat egestatis miseria ut minitarentur
fugam, nisi Remeosis çcclesia compararet eis pacem. Super quorum
calamitate et prohibendo Remensis çcclesiç tani imminenti damno,
Manasses archiepiscopus, ductus misericordia et consilio, cum Arnulfo
TOME XXXVIU 19
290 MANUSCRITS
et Ottone eorumque successoribus in perpetuum confederavit sibi et
çcclesiç pacem, ejus quidem tenoris ordine ut Arnulfns et Otto prefatam
abjurarent castellaniam et omnem ejusdeni castellaniç in posterum
reclamationem, exceptis his IIP"' villis : Erchumbr, Mussencurth et
Sachi, quas Otto quidem de manu archiepiscopi accepit in feodum,
faciens archiepiscopo pro eisdem hominium, et acceptas reddidit Bal-
duino castellano , eo quidem tenore quod Balduinus easdem reddidit
quibus ante concesserat Otto in feodum. Pro qua pace et abjuratione
acceperunt ab archiepiscopo Arnulfus et Otto G et XL [libras], tradentes
etiam archiepiscopo obsides pactionis hujus tenende vel qui si, qiiod
absit, Arnulfum et Ottonem orecontingeret deviare, infra XL dies,
audita archiepiscopi commonitione qiiamet juraverunt ntes redu-
cerent Remis, in pacti tenorem et observantiam, vel, si non possent,
infra iepiscopo Remis isti vel ejus qui tune superesset succes-
sori CXL libras, unusquisque quantum nusquisque pecuniam
pro qua depactus est obses solverit quietum ibi re archi-
episcopo traditi : Raimbaudus de Muceio, pro X libris; nomi-
nati Roderici, pro XX libris; Fredericus de Ottenbourg o
de Chisneio, pro XX libris; Leudo de Falleio, pro X libris;
X libris; Lambertus de Givellio, pro X libris; Hugo de Hastilesiis,
pro X libris -^ .
Aux fol. 11, 149, 150, 192, 280, 281, on lit cette inscription en
capitale contemporaine : ^ Manasses, prçpositus atque thesaurarius,
dédit Sanctç Mariç Remensi « . — Une lettre F, inscrite sur la couver-
ture, nous donne la place de ce livre dans la collection des Lectionnaires
de la cathédrale. — Au dos, on lit ce reste de titre : « ...Patrum. — 94 » .
— Notons enfin cette petite mention (XIIP siècle), au bas du fol. llSv":
« Simons de Mons doit à Simons X s[ols] pour un bacon » .
FinduXI^Liècle Parchemin. 281 feuillets à 2 col. 428 sur 333 mil-
lim. Grand nombre d'initiales ornées d'enroulements, de lacets , de dra-
gons et de figures d'hommes, dont la composition dénote une grande
habileté chez l'artiste. Celles des fol. 15, 20, 29, 33, 47, 53, 64,
79, 89, 137, 139, 144, 178, 192, 194, 205, 213, 222, 230, 234,
238, 240 sont particulièrement intéressantes à étudier; celles des
fol. 185, 188, 190, 227, 252, 261, 264, 268, 271,273 sont extrême-
ment remarquables; Christ bénissant, au fol. 109 v*». Celles des fol. 14
et 227 ont été enlevées. Titres courants au minium. Rel. veau blanc sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ordo unicus, n^ 63, sub
fenestra »).
[)K LA BIBLIOTHÈQLE DIC JU!:iMS. 291
2Î)5 (E. 380). Liber lectionum et homiliarum, ad usum ecclesiae
Beatae Mariae Kemensis, dictus a liber C ».
Fol. A-c. Deux tables, Tune du XI% l'autre du XV" siècle. « Incipiunt
capitula sequenlis voluminis. Lectiones de sancta Triiiitate, cum res-
ponsoriis. Item, de... »
Fol. 1. Office de la Trinité, noté en neumes : " Gloria tibi, Trinitas
^«qualis, una Deitas..."
Fol. 3 v°. ce Sernio sancti Fulgentii excerptus de epistola ad Fausti-
num. Firmuni Dei est fundamentum... » Cette homélie est intitulée
u Liber de fide, ad Petrum diaconum » , dans Opéra divi Fulgentii Af ri,
episcopi Ruspensis, p. 486.
Fol. 5. " Incipit epistola sancti Fulgentii, episcopi, de fide, ad Dona-
tum. Domino eximio et in Christi caritate plurimum desiderabili filio
Donato, Fulgentius, etc. Alultum benedico Dominum, dilectissime fili,
cujus... » (Ibid., p. 297).
Fol. 11 v°. « Hegulç defînitionum S. Hieronimi contra hereticos.
Omne quod est aut ingenitum est aut genitum... »
Fol. 18 v°. " Incipit exhortatio sancti Ambrosii, episcopi, ad neo-
phitos, desymbolo. Gratia vobis et pax a Deo Patte et Filio... »
Fol. 21 v". « Item, sermo beati Augustini, episcopi, de sancta Trini-
tate. Audio, fratres, quod quidam inter se disputant quomodo... »
(iS. Aurelii Augustini opéra, t. V, app., p. 381).
Fol. 23. '' Apostoli lectionem mecum pariter audistis... n Attribuée
ici à S. Augustin.
Fol. 24 v". « Alulta quidem et fréquenter ausi sunt Arriani here-
tici... » {Augustini op . , t. V, app., p. 388).
Fol. 26 v°. a Sermo beati Augustini, episcopi, de symbolo et deitate
et omnipotentia Patris. Ostendimus, fratres dilectissimi, ut vestra certa
dilectio... r> {Ihid., p. 390).
Fol. 28. « Item, ejusdem, de Domino nostro Jbesu Christo, quod
absque initio sit cum Pâtre secundum deitatem, qui secundum hominem
nobis a certo initio natus ex Virgine est. Hue usque, fratres dilectissimi,
de Deo Pâtre... ^^ (Ibid., p. 391).
Fol. 30. aItem,ejusdem,desymboloetdeSpiritusancto, quod ejusdem
sit substantif atque deitatis cujus est Pater et Filius. Ordinem symboli,
fratres dilectissimi, in quototius... n (Augustini op . , t. V, app., p. 393).
Fol. 32. c( Venturus in carne Dominus et redemptor... » (Venerabilis
Bedae, Anglo-Saxonis presbyteri, opéra, t. Vil, p. 96).
292 MANUSCRITS
Fol. 38. Fête de S. Jean-Baptiste. « SoUempnitatem nobis diverso-
rum martyrum... « {S. Maximi Taurinensis opéra, p. 205).
Fol. 40. « Cunctorum quidem prophetarum, fratres karissimi, vene-
randa... » (Ibid., p. 211).
Fol. 41. " Festivitatem iprçsentis diei, fratres karissimi, venerandi
Johannis... « {Ihid., p. 213).
Fol. 42. " Precursoris Domini nativitas sicut sacratissima... »
{Bedaeop., t. VII, p. 180).
Fol. 45 v°. a Virtutem nobis perfectç dilectionis... » (Ibid.,
p. 106).
Fol. 50. « Hune invenit exitum illenegator... » Attribuée à S. Augus-
tin, Se trouve dans Bedae op., t. V, p. 619.
Fol. 52. a Incipiunt sermones sanctorum Patrum, de natali beatis-
simorum Pétri et Pauli, apostolorum. In primis sermo beati Leonis,
pap§. Omnium quidem sanctarum sollempnitatum... « [S. Leonis
magni opéra omnia, t. I, p. 163).
Fol. 54 v°. « Gloriosissimos christianç fidei principes... » (Maximi
op., p. 215).
Fol. 57. " Apostolici natalis gaudio... » {Ibid., p. 221).
Folj 58^ < Beatissimorum apostolorum Pétri et Pauli inseparabilem
6dem... ^^ [Ibid., p. 223).
Fol. 59. « Beatissimorum apostolorum passio, fratres, quorum*
hodie... r> [Ibid., p. 227).
Fol. 59 v°. " Cum omnes beati apostoli parem gratiam... " [Ibid.,.
p. 229). Se trouve également dans Augustini op., t. V, app., p. 335,
et dans Divi Amhrosii, Mediolanensis episcopi, opéra, t. V, p. 870.
Fol. 61. « Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audistis, tanto
intentius... « (Bedaeop., t. VII, p. 110).
Fol. 64 v°. Commémoration de S. Paul. « Beatus Paulus qui tantan^
vim humanç alacritatis... » (Opéra divi Johannis Chrysostomi (1510),
t. III, p. 690 et 717).
Fol. 67 v°. « Tune respondens Petrus dixit : Ecce nos reliqui-
mus... » Attribuée ici à S. Jérôme. Se trouve dans Magnentii Bhabani
Mauri opéra, t. V, p. 706.
Fol. 68 v°. " Amen, inquit, dico vobis quod vos qui sequuti estis... »
Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 69. Fête de S. Laurent. « Sanctum est, fratres, ac Deo placi-
tuni... r> (Maximi op., p. 237).
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 293
Fol. 70. a Sicut patrum nostrorum, fratres karissimi, non incerta
relatione... r> {Ihid., p. 239).
Fol. 71. u lîeatissimi Laurentii, fratres karissimi, annua semper... «
(Ibid., p. 241).
Fol. 72. ^ Amen, amen dico vobis, nisi granum frumenti... «
(Augustini op., t. III, ii, p. G36).
Fol. 74. Fête de l'Assomption. (^Cogitis me, o Paula et Eustochium,
immo karitas... cum ipso et vos appareatis in gloria. Amen « . [S. Hie-
ronymi opéra, t. V, p. 82).
Fol. 92 x°. " Adest nobis, dilectissimi fratres, dies valde venera-
bilis... » {Augustini op., t. V, app., p. 343).
Fol. 98. « Item, sermo beati Jheronimi, presbiteri, de Assumptione
gloriosissime Dei genitricis et perpetuç virginis Mariae, sacris conse-
cratus virginibus. Quotienscumque, dilectissimae, vobis aliquid pro
amore conditoris... Dominus noster, qui cum çterno Pâtre, una cum
Spiritu sancto, vivit et régnât Deus, per infînita sçcula sçculorum.
Amen » . Donné comme fragment dans Migne, t. XCVI, col. 235.
Fol. 109 v°. « Sermo cujiisdam sapientissimi viii de Assumptione
sanctçMariçsemper virginis. Quia profundissime et sua dignitate...» Une
main du XIV" siècle a inscrit en marge ces mots : « Sermo beatissimi
Augustini, doctoris eximii» . [Augustini op . , éd. Migne, t. VI, col. 1143).
Fol. 114 v°. « Inter precipuas sanctorum festivitates, fratres karis-
simi, hodierna nobis refulsit... n Attribuée à S. Grégoire par notre
manuscrit, et à S. Hildefonsc par Migne, t. XCVI, col. 250.
Fol. 118. « Adest nobis, dilectissimi fratres, hodierna festivitas
beatae Mariae virginis, gloriosa, plena gaudiis... » Même attribution.
(Ihid., col. 254).
Fol. 121 v°. « Fratres dilectissimi, cum aliquid pro amore Creatoris
in creatura. . . y> Attribuée à S. Jérôme par notre manuscrit, et à S. Hil-
defonse par Migne, t. XCVI, col. 258.
Fol. 123. a Creator omnium et auctor vitç, dilectissimi fratres, sicut
fides... » Attribuée à S. Hildefonse par Migne, ihid., col. 279.
Fol. 124 v°. « Adest nobis, dilectissimi, obtatus dies festus beatç ac
venerabilis... n Se trouve dans Augustini op., t. V, app., p. 322, et
dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 597.
Fol. 126 v°. Cl Hçc lectio superiori pulcherrima ratione conectitur,
quia videlicet... » (Bedae op., t. V, p. 334). Également dans Rhahani
Mauriop., t. V, p. 735.
594 MANUSCRITS
Fol. 128. Décollation de S. Jean-Baptiste. « Hodie nobis Johannis
virtus, Herodis feritas. .. ^ [Chrysostomi op. (1570), t. II, p. 1031).
Fol. 130. « Hei me, quidagam unde sermonis exordium faciam... r>
(Ihid., t. II, p. 1026).
Fol. 130 V". « Natalem, fratres karissimi, beati Johannis diem célé-
brantes... '^ [Bedae op., t. VII, p. 127).
Fol. 136. " Incipiunt Cantica canticorum, quod hebraicç dicitur Sir-
hasirim. Vox optantis Ecclesie Christi adventum : Osculetur me osculo
oris sui. — Apostrofa ad sponsum : Quia meliora sunt ubera tua vino. . .
— Vox Ecclesie ad Christiim : Fuge, dilecte mi, et assimilare capreç
hinnuloque cervorum super montes aromatum y^ .
Fol. 140. Nativité de la Vierge. « In Ysaia legimus : Generationem
ejus quis enarrabit... » (Hieronymi op., t. IV, p. 5).
Fol. 141 v°. « IVativitatis gloriosae genitricis ac perpetuç virginis... "
Attribuée ici à S. Ambroise.
Fol. 148. « Incipit scholia ex libro Pascasii, diaconi Romanç çccle-
sî§, de Christi et Salvatoris nostri genealogia qu§ in Matheum ab
Abraham sancto, ad quem primum facta est h§c repromissio, usque ad
ipsum eundemque Christum Dominum, per XL et II generationes, ab
ipso evangelista divinitus deducta et declarata est. Liber, inquit Ma-
theus, generationis Jliesu Christi... qui nostra in carne per Virginem
dignatus est apparere Jhesus Christus Dominus noster, qui cum
Pâtre, etc. » (Bihl. max. Patrum, t. XIV, p. 361). Il ne s'agit pas ici du
diacre de Rome, mais de Paschase Radbert, abbé de Corbie.
Fol. 160 v^ Fête de S. Cyprien. « Sancti Cypriani festivitatem, sicut
omnibus notum... » {Maximi op., p. 255).
Fol. 161 v°. « In martyrio beatissimi Cypriani, fratres karissimi,
universa vobiscum. .. v (Ibid., p. 259).
Fol. 162 v°. u Jam hoc nostis, fratres karissimi, quia rabbi magis-
ter... » Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 169 V". « Ex eo quod hesterno die intentam fecimus... » (Augus-
tiniop., t. III, p. 383).
Fol. 175. " Legimus, Apostolo dicente, quia omnes peccaverunt... »
{Bedae op., t. VII, p. 137).
Fol. 180. Fête de S. Michel, u Si diligenter audistis evangelicam
lectionem, intelligere potestis... « {Maximi op., ip. 285).
Fol. 182. Dédicace. « Stetit Salomon ante altare Domini, in con-
spectu... « {Liber Regum, lib. III, ch. vin, v. 22).
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 295
Fol. 184. « O"otiensciimque, fratres karissimi, altaris vel tcmpli
festivitatem colimus... » (Augustini op., t. V, app., p. 375).
Fol. 185. « Qu'iA propitia divinitate, fratres karissimi, sollempnia. . . »
(Bedaeop., t. VII, p. 180).
Fol. 191. " Audivimus ex lecliono evangelica, fratres karissimi,
quia facta siint... « (Ihid., p. 174). Se trouve également dans Maximi
op., app., p. 93.
Fol. 197. " Quod jam commendavi dilectioni vestrç, stabiliter memi-
iiisse... " (Augustini op., t. 111, ii, p. 614).
Fol. 201. "Et ingressus Jhesus, perambulabat Jliericho, et ecce vir
nomine Zacheus... » (Bedaeop., t. V, p. 397).
Fol. 203. a Recte festa Ecclesiç colunt qui se Ecclesiç filios... »
(Augustini op., t. 111, p. 379).
Fol. 205. Toussaint. « Legimus in ecclesiasticis hystoriis quod
sanctus Bonefacius... ^ (Bedaeop.,i. VII, p. 151).
Fol. 209 v°. a Hodie, dilectissimi, omnium sanctorum sub una sol-
lempnitatis Içtitia... » (Augustini op . , t. V, app., p. 348).
Fol. 212 v°. « Et ipse Jbesus, elevatis oculis in discipulos suos... «
(Bedae op., t. V, p. 285).
Fol. 215. ce Tanta ac talis est Scripturç divinae sublimitas... »
(Bedaeop., t. VII, p. 290).
Fol. 220. Fête de S. André. ^ Audistis, fratres karissimi, quia ad
unius jussionis vocem... » (S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 1450).
Fol. 222. Vigile d'un Apôtre. «Iste locus evangelicus, fratres, ubi se
dicit Dominus vitem... ^ (Augustini op . , t. III, ii, p. 702).
Fol. 226 v°. Fête d'un Apôtre. « Cum cuncta sacra eloquia domi-
nicis... 55 (Gregorii op . , t. I, p. 1560).
Fol. 230 v°. « Hoc est preceptum meum ut diligatis invicem... «
(Augustini op . , t. III, ii, p. 707).
Fol. 236. « Hec mando vobis ut diligatis invicem... » (Augustini op.,
t. III, p. 714).
Fol. 240 v°. Vigile d'un Martyr, a Nolite arbitrari quia venerim mit-
tere pacem... « (Hieronyrni op., t. IV, p. 39).
Fol. 242. Fête d'un Martyr. « Nichil enim opertum est quod nor
revelabitur... n (Ibid., p. 38).
Fol. 243 v°. « Si consideremus, fratres karissimi, qu§ et quanta
sunt quç nobis promittuntur... r (Gregorii op., i. 1, p. 1626).
Fol. 249. Fête de plusieurs Martyrs. »(Psalmus qui cantatur Domino
296 MANUSCRITS
videtur sanctis martyiibus convenire... » {Augustini op., t. V, p. 155).
Une rubrique de l'époque, placée en marge, porte : « In feslivitate
beati Xichasii, Remorum archiepiscopi « .
Fol. 252. « Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos... » (Ambrosii
op., t. I, p. 1421). Non conforme.
Fol. 256. « Quia longius ab urbe digressi sumus... » [Gregorii op.,
t. I, p. 1612).
Fol. 261. " Sufficere nobis deberent ad profectum salulis... »
(Maximi op . , "^ . IQ'^) .
Fol. 263. « Quia Dominus ac redemptor noster novus homo venit... »
(Gregorii op . , t. I, p. 1586).
Fol. 268. « Sermo beati Leonis, papç, de octo beatitudinibus. Prçdi-
cante, dilectissimi, domino Jhesu Christo evangelium regni... " [Leo-
nis op., t. 1, p. 181).
Fol. 271 v°. " Qui sanctorum mérita religiosa caritate miratur... «
(Chrysostomi op. (1570), t. 111, p. 834). Une note du XV^ siècle, placée
en marge, nous apprend qu'on lisait cette homélie à la fête de S. Ayoul.
Fol. 273 v". Fête d'un Prêtre. ^ Lectio sancti evangolii, fratres
karissimi, sollicite considerare nos admonet... " [Gregorii op., t. 1,
p. 1462).
Fol. 276 v°. Déposition d'un Confesseur. « De se ipso Dominus h§c
loquitur, ostendens... « [Bedae op., t. V, p. 342).
Fol. 277 \\ " Sermo beati Fulgentii, episcopi, legendus in natale
sancti Martini vel alterius confessoris. Dominicus sermo quem debemus
omnes... y> [Fulgentii op., p. 649). Une note du XVll" siècle ajoute :
« In feslivitate beati Caroli magni legenda " .
Fol. 282. Fête des Confesseurs. «Ad sancti ac beatissimi istius patris
nostri... » (Maximiop., p. 249).
Fol. 284. « Sanctorum Patrum memorias religiosis conventibus... «
[Ibid., p. 245). Au XIV* siècle, on a ajouté ceci : « In Translatione
sancti Remigii... »
Fol. 286 v°. a Sancti evangelii, fratres karissimi, aperta vobis est
leclio recitata, sed ne aliquibus... » [Gregorii op., t. 1, p. 1480). Une
noie du XIV^ siècle dit : « In natali sancti Bricii " .
Fol. 289 v°. Fête des Vierges. « Inter parabolas a Domino dictas
solet quçrentes multum... » Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 292 v°. « Sçpe vos, fratres karissimi, admoneo prava opéra
fugere... » [Gregorii op . , t. 1, p. 1476).
DM LA BIBLIOTHKQLK I)K REIMS. 297
Fol. 296. i' Caelorum re<jnum, fratres karissimi, idcirco terrcnis... »
(Ibid., p. 1472).
Fol. 299 v°. Fête de S" Félicité et autres Vierges. « Sancti evan-
gelii, fratres karissimi, brevis est lectio recitata, sed nmgnis... ^^{Ibid.,
p. 144i).
Fol. 301 V. Fête d'un Evêque. « Die quidem omni et omni liora. . . ^
Attribuée ici à S. Augustin.
Fol. 303. « Hodiernus dies, fratres, admonet me attentius cogitare
sarcinam meam... « Même attribution.
Fol. 305 v°. S. Grégoire. « Cum constet omnibus, fratres karissimi,
quia Redemptor... » [Gregorii op., t. I, p. 1446).
Fol. 308. "Item, inLetania, quando volueris. Sermo beati Johannis,
episcopi, de jejunio Ninevitarum. Glementissimiis omnipotens Deus, pie-
tate et misericordia... »
Fol. 310 v°. a In jejunio decimi mensis. Sermo beati Leonis,
papae. Si fideliter, dilectissimi, atque sapienter... » (Leonis op., t. I,
p. 60).
Fol. 313. u Prçsidia, dilectissimi, sanctiûcandis mentibus... »
(Ibid., p. 66).
Fol. 314. « In die depositionis anniversario cujus volueris defuncti
fidelis. Tempus quod inter lioniinis mortem... » Attribuée ici à
S. Augustin.
Fol. 315. « Jam vero de resurrectione carnis... «Même attribution.
Fol. 317 \\ Privilegium Romanae ecclesiae traditum a Flavio Con-
stantino beato Silvestro, Romano pontifici. « In nomine sancte et indi-
viduç Trinitatis, Patris scilicet, Filii et Spiritus sancti, Imperator
Caesar Flavius Constantinus, in Christo Jhesu, uno ex eadem sancta
Trinitate, salvatore. Domino Deo nostro, Gdelis, mansuetus, maximus,
beneficus, Alamannicus, Gotticus, Sarmaticus, Germanicus, Britanicus,
Hunicus, pius, felix, viclor ac triumphator semper augustus, sanctis-
simo ac beatissimo Patri patrum Silvestro, urbis Romç episcopo et
pape, etc., etc. Ea qu§ Salvator et Redemptor noster... Datum Romç,
sub die tertio kalendarum apriliarum, domno nostro Flavio Constan-
tino, augustoquater, et Gallicano, viris clarissimis consulibus -n . (Labbe,
Sacrosancta concilia , t. I, p. 1530-1539).
Fol. 324 (XV" siècle). " Mandatum domini pape Sixti llll" ex insti-
tutione festi Visitationis beale Virginis. Reverendissimo in Christo patri
[Petro], archiepiscopo Remensi, Helyas, eadem miseratione archiepi-
298 MANUSCRITS
scopus Tnronensis... a sanclissimo in Christo paire et domino nostro
domino Sixto, divina providentia papa quarto, commissus ac specialiter
et nominatim deputatus ad infrascripta, mutuam in Domino caritatem.
Dudum litteras ab eodem... indulgentias duximus concedendas... » Le
texte se termine par ces dates (fol. 334) : ' Datum Rome, apud Sanc-
tum Petrum, anno incarnationis dominice miilesimo quadringentcsimo
septuagesimo quarto, kalendis januarii, pontifîcatus nostri anno
quarto... Datum in palatio nostro archiepiscopali, Turonibus, anno
incarnationis dominice miilesimo CCCC octuagesimo primo, vT kalen-
das aprilis « . La date de la bulle vidimée manque; le bref accréditant
l'archevêque de Tours pour la publier est du 19 juin 1481.
Fol. 325. a In die festi Visitationis béate Marie virginis. Sermo
indulgentiarum a domino papa Sixto 1111'° concessarum. Hodierne fes-
tivitatis ratio atque causa... »
Fol. 327. « Morale est omnibus ut qui (idem exigunt... ^ {Ambrosii
op., t. III, p. 25).
Fol. 328. Dimanche dans l'octave. " Novit sermonem suum Spiri-
tus... n [Ibid., p. 26).
Fol. 329 v°. « Sermo domini Sixti, pape IIII'', de laudibus Visita-
tionis béate Mariae virginis. Age igitur et evangelice narrationis histo-
riam prosequentes... »
Fol. 335 (XVP siècle). « Incipit vita beati Viventii, Uemorum
archiepiscopi et confessons. Ut ecclesie caput, Christus, Dei virtus et
sapiencia ...et sua munera devovit cum gratiarum redditibus » . Cette
vie ne se trouve pas dans les Boliandistes [Acta SS., sept., t. III,
p. 62-66).
Fol. 338 (XVIP siècle). « Sequitur legenda inventionis sanctissime
Crucis dominice, in qua pependit Dominus saluator noster Jésus Cristus
pro salute humani generis, a beata Helena regina, Constantini magni
imperatoris génitrice, facto. Clementissimus Deus idemque humani
generis... ad quam nos provehet piissimus Cristus, totius boni infusor.
Amen »> . Sur l'invention de la sainte Croix, voir Acta SS., mai, t. I,
p. 361-366.
Au fol. 57, une main du XV" siècle a noté, dans la marge, ces
mots : « Commune archiepiscoporum; quere legendam post festum
Omnium Sanctorum ». — Au bas du fol. 148, on lit une note du
XIV" siècle : « In octabis [Mativitatis B. M.], sermo Aprobate. Require
in Omeliario hyemali, in fine libri ». — On trouve, à l'intérieur du plat
I
DE LA BIBLIOTHÈQIM Di: REIMS. 290
initial, l'ex-libris (XV" siècle) : a Pro fabrica ecclesie Uemensis » , et,
au dos du volume, un ancien n" 6.
Fin du XI»-XV(fol. 324-337) -XVII' siècle (fol. 338-343). Parche-
min. 343 feuillets, plus le fol. 10 ôw et trois feuillets liminaires cotés a-c.
A 2 col. 425 sur 320 millini. Initiales de couleur, à enroulenienls,
d'un dessin très décoratif, très curieuses à étudier, notamment celles
des fol. Il, 18, 26,98, 126; à signaler particulièrement celle du loi. l
qui représente un personnage assis à table, servi par des anges, celle
du loi. 30, le Christ triomphant, celle du fol. 32, S. Jean-Iîaptiste,
celle du fol. 136, l'Eglise, celle du fol. 215, S. André lié sur une croix
ordinaire; celle du fol. 109, très remarquablement exécutée, repré-
sente la Vierge assise, tenant Jésus sur les genoux. Lettrines également
intéressantes. Rel. veau blanc sur bois, mauvais état. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « li., ordo unicus, n" 65, sub fenestra »).
296 (E. 381). Liber homiliarum et legendaruni, ad usum ecclesiae
Sancti Theoderici.
Fol. 1. « Incipit sermo beati Maximini (ç/c), episcopi, de Adventu
Domini, ebdomada secunda. Igitur quoniam post tempus spiritalibus
epulis... ^ Voir plus haut, ms. 293, fol. 8.
Fol. 2. " Superiore dominica, capitulum evangelicum disserentes. . . "
Voirms. 293, fol. 11 \\
Fol. 3. « Qui sunt in illa nocte duo in lecto... « Voir ms. 293,
fol. 13.
Fol. 3 v". « Legimus sanctum Moysen populo Dei prçcepta... »
Voirms. 293, fol. 16 v\
Fol. 5 v°. a Vos, inquam, convenio, o Judçi... " Voirms. 293,
fol. 18 v\
Fol. 8 v\ u Laetitia quanta sit quantusque concursus... r Voir
ms. 293, fol. 39.
Fol. 10 v°. u Audite, filii lucis, adoptati in regnum Dei... » {S. Aure-
lii Augustini opéra, t. V, p. 898).
Fol. 11 v". « Laudem Domini loquitur {sic) os meum : ejus Do-
mini... « [Ibid., t. V, p. 886).
Fol. 13 v". " Quis tantarum (sic) rerum verborumque copiam... »
[Ibid., t. V, app., p. 221).
Fol. 15. « Salvator noster natus de Pâtre sine die... '^ (Ibid., t. V,
p. 1456).
Fol. 16 v°. «FiliusDei,idemqueriliushominis... » (Ibid., t. V, p. 900)
300 MANUSCRITS
Fol. 18. ^ Audivimus prophetam de iiativitate et divinitate Domini
salvatoris... " Attribuée à S. Augustin. [Biblioth. nova Patrum, t. I,
p. 323). — Depuis la rubrique qu'on a lue au fol. 1, aucune ne figure
en tête des homélies des fol. 1-18. La première qu'on rencontre est
celle qui suit :
Fol. 20 v°. « Item, ubi supra. Castissimum Mariç virginis uterum. . . »
(Augustini op., t. V, app., p. 324). Nombreuses corrections du texte,
ajoutées entre les lignes.
Fol. 23. u Sermo B. Isidori, episcopi, de Natale Domini. Natalis
Domini dies, ea de causa, a patribus... » Voir ms. 293, fol. 45.
Fol. 24. « XVII. Sermones pape Leonis, de Natale Domini. Salvator
noster, dilectissimi, hodie natusest... '^ Voir ms. 293, fol. 46.
Fol. 25. u XVIII. Item, unde supra. Exultemus in Domino, dilec-
tissimi, et spiritali jocunditate Içtemur... » Voir ms. 293, fol. 47.
Fol. 27. «XVIIII. Item, sermo Fulgentii, episcopi, de Natale Domini.
Cupientes aliquid de hujus diei sollemnitate... « Voir ms. 293,
fol. 78 v^
Fol. 29 V". « Item, de Natale Domini. Sermo H. Maximi, episcopi.
Justissime , fratres , festivitate presentis diei... » Voir ms. 293,
fol. 81 \J\
Fol. 30 v". " Item, sermo B. Maximi, de Natale Domini. Investiga-
biles humanis sensibus dispositiones... '^ {S. Maximi Taurinensis opéra,
p. 39).
Fol. 31 v**. « XV. Item, ejusdem, de Natale Domini. In adventu
dominico, fratres karissimi, cui [sic) honorem debitum... ^ {Ibid.,
p. 41).
Fol. 32. « XVI. Item, ejusdem, de Natale Domini. Hodie, fratres
karissimi, Christus natus est, nos renati... n Voir ms. 293, fol. 83.
Fol. 33 v°. u In adventu dominico, fratres karissimi, solutus est
omnis paternç prevaricationis metus... " Voir ms. 293, fol. 84.
Fol. 34 v\ « Hodierni mysterii sacramentum, fratres karissimi,
sicut credidistis... « Voir ms. 293, fol. 85 v°.
Fol. 36. " XXVII. In natale S. Stephani, protomartyris. Omelia
B. Fulgentii, Cartaginensis episcopi. Heri celebravimus temporalem
sempiterni régis nostri natalem... r^ Voir ms. 293, fol. 58.
Fol. 38. « Lectio Actuum Apostolorum qu§ nobis hodie lecta est,
dilectissimi fratres, cum plurimum... " Voir ms. 293, fol. 60.
Fol. 40 v°. « XXVIIII. Item, sermo S. Augustini de miraculis ejus-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 301
dem beati martyris Stcpliani. Ad aquas Tibilitanas... » Voir nis. 293,
fol. 62.
Fol. 43 v°. " In natale S. Joliannis, evangelistae. Sermo B. Isidori,
episcopi. Johannes, apostolus et evangciista, filius Zebedçi... « Voir
ms. 293, foL 66 \\
Fol. 44. « De natale Innocentum. Sermo B. Severiani. Zelus quo
tendat, qui {sic) prosiliat livor... " Voir ms. 293, fol. 73.
Fol. 45 v\ «Item, sermo B. Johannis, episcopi, deiisdemlnnocen-
tibus. Dedicatur novus ab infantibus sermo... " Voir ms. 293,
fol. 74 \\
Fol. 47. " XXXVIII. In octavas Domini, id est in kalendas januarii.
Sermo B. Maximi, episcopi, de eisdem kalendis. Quanquam non dubi-
tem vos, karissimi, per paternam... « V^oir ms. 293, fol. 86 v".
Fol. 49. « Quod mortuus est Christus peccato mortuus est... r>
Voirms. 293, fol. 88.
Fol. 49 v°. ' Circumciditnr itaqne puer. Quis ille puer... »
Fol. 50. « Post miraculum virginei parlus... »
Fol. 52 v°. « Nuper celebravimus diem quo ex Judçis... » {Augus-
tiniop., t. V, p. 908).
Fol. 54. " Ante paucissimos dies Natalem Domini cçlebravimus... »
[Augustini op . , t. V, p. 912).
Fol. 56. ^ Epipbania grece linguç vocabulo manifestationis appa-
ret... « {Ibid., p. 916).
Fol. 57 \\ « Ad partum Virginis adorandum magi ab oriente... >^
[Ibid., p. 910).
Fol. 59 \\ « Item, ejusdem. Aperiatur bodie omne os, dilectissimi,
et conlaudet... » {Ibid., t. V, app., p. 247).
Fol. 60 v°. a Sermo de [e]o quod Dominus aquas in vinum muta-
vit. Xuptiç quibus Cbristus et munerator... " Attribuée à S. Augustin
AdiX\?,\ii Kova Biblioth. Patrum, t. l, p. 247.
Fol. 63 x\ a Sicut jam aliquando caritati vestrç... » {Augustini op.,
t. V, app., p. 162). La fin de ce sermon manque. 11 s'arrête sur ces
mots : " Istç ergo sex aetates mundi velut » , qui sont les derniers de
cette partie du Lectionnaire.
Fol. 66 v\ Table d'un Légendaire, qui a été relié après coup avec
l'ouvrage précédent. « In nomine Dei summi incipiunt capitula de
passionibus sanctarum virginum n . Suit la liste des passions.
Fol. 67. a Incipit passio beatissimç Eugeniae, virginis, qu§ célébra-
302
M AN use KIT S
tur VIII kalendas januarii. Septimo igitur consulatus sui anno, Commo-
dus... ad régna siderea niigrarunt, Patrem et Filium cum sancto Spiritu,
in unitate gloriae confidentes, ipso adjuvante qui cum aeterno Pâtre et
Spiritu sancto vivit et régnât per inûnita saecula saeculorum. Amen » .
Comparer avec la vie donnée par Surius {Vilae SS., t. XII, p. 319-
326).
Fol. 79. « Incipit passio sanctorum Juliani, martiris, et Hasilissç,
virginis, quç cçlebratur v kalendas januarii. Reati martyres saeculum
relinquentes... — Beati igitur Juliani, martyris... r> (Acta S S., ]{inv.j
t. I, p. 575-587).
Fol. 99. « Incipit passio sanctç Columbe, virginis, quç cçlebratur
II kalendas januarii. In diebus illis, adveniens Aurelianus imperator
de partibus orientis... die pridie kalendas januarias, régnante Domino
nostro Jhesu Ghristo, cui est honor et gloria, virtus, imperium et
potestas in sçcula sçculorum. Amen n . Cette vie paraît antérieure à
celle que signale V Histoire littéraire (t. VI, p. 519, et t. X, p. 409).
Fol. 101. " Incipit prçfatio in vita sanctç Brigidae, virginis. Me
cogitis, fratres, ut sanctae ac béate memoriae Brigidç, virginis, virtutes
et opéra... — Sancta itaque Brigida, quam Deus prescivit ad suarii
imaginem... » [Acta SS., fév., t. I, p. 129-141).
Fol. 113. c( Incipit vita vel conversatio sanctç Eufraxiç, matronç. In
diebus Theodosii, piissimi imperatoris, fuit vir quidam senator... v
(Acta SS., mars, t. II, p. 265-274).
Fol. 125 v°. « Incipit passio sanctç Julianç, virginis et martyris
Benignilas Salvatoris nostri martyrum perseverantia comprobata. .. «
(ActaSS., fév., t. II, p. 873-877).
Fol. 130 v°. [Passio sanctç Dorotbeç, virginis]. «In provincia Capa-
docia, apud Caesaream civitatem, erat quaedam puella, nomine Doro-
thaea... » (AclaSS., fév., t. I, p. 773-776).
Fol. 134 v°. [Passio sanctç Crispinç]. u Diocletiano II et Maximiano
agusto consolibus, die nonarum deceinbrium... » Donnée par Mabil-
lon { Vetera Anal . , p. Î77).
Une note du XVII' siècle, placée à la suite, nous indique que des
mains criminelles ont enlevé les dernières vies de saintes, dont la
table visée plus haut nous a laissé les titres : a Passio sanctç Felicita-
tis et Perpetuae. — Vita sanctç Savinç, virginis. — [Vita] sanctç Rade-
gundis. — De miraculis sanctç Gemmç ') .
Au fol. 66^ un contemporain du Légendaire a noté en neumes les
I)I«: LA BlBLIOTHl-lQL'E DE REIMS. 303
anlieiîiies suivantes : « Laudciniis Jliesum Christum, qiiia ipsc est
redemptor omnium s(^^culorum. — Deus, rex c(;leslis, qui sedcs super
tronum, miserere nobis et salva nos hodie. — Adaperiat Dominus cor
vestrum in lege sua et in prçceptis suis, et faciat paeem » .
Au bas des fol. G6 v° et ()7 r% on lit cet ex-libris, en capitale rus-
tique : " Odelricus, presbiter, dédit ad Sanctum Teudericum t^ .
IX« (fol. l-6i)-X« siècle (fol. ()6-135). Parchemin. 135 feuillets à
longues lignes; le fol. 65 est blanc, ainsi que les deux gardes A, r, en
têle et à la fin. 269 sur 206 millim. pour la première partie,
279 sur 215 pour la seconde. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, sans numéro).
297 (E. 377). Liber leclionuni et homiliarum, de Tempore, ad
usum ecclesiae Sancti Thcoderici.
Le commencement et la fin manquent, ainsi que la table annoncée
à la marge du fol. 1. L'étendue des leçons n'était pas indiquée à l'ori-
gine; elle a été depuis, en plusieurs endroits, marquée d'un numéro
particulier pour chaque jour. Nous ne noterons que les homélies.
Les leçons des matines des six premiers jours manquent, ainsi
qu'une partie de celles du septième jour. Fol. 1. " ...ostenderat et an
ipse sit nesciat quem ipsum esse prophetando, baptizando, osten-
dendo... »
Fol. 3. « VIII. Ebdomada iiii de Adventu Domini. Lçtitia quanta
sit quantusque concursus quum... » Voir ms. 293, fol. 39.
Fol. 4 v°. a VIIII. Ex hujus nobis lectionis verbis, fratres karissimi,
Johannis humilitas commendatur... d Voir ms. 293, fol. 13 v°.
F'ol. 7. « X. Item, infra ebdomadam ante xVatale Domini. Sermo
beati Augustini, episcopi, de unitate Trinitatis et de incarnatione
Domini. Legimus sanctum Moysen populo Dei prçcepta dantem... n
Voir ms. 293, fol. 16 W
Fol. 8 v°. XI. Avent. « Vos, inquam, convenio, o Judei, qui
usquc... r^ Voir ms. 293, fol. 18 v°.
Fol. 11 \\ u XII. Feria un ante Matale Domini. Exordium nostrç
redemptionis... r, Voir ms. 293, fol. 22.
Fol. 15 v°. u XIII. Feria vi. Lectio quam audivimus sancti evan-
gelii et redemptionis nostrç... v Voir ms. 293, fol. 26. Une rubrique
nous dit : ^ Hçc omelia convenienter et in festivitate beatç Mariae legi
potest n .
304 MANUSCRITS
Fol. 21. " XIV. Die sabbato ante Natale Domini. Redemtoris pr§-
cursor quo tempore verbum prçdicationis acceperit... » Voir ms. 293,
fol. 32.
Fol. 27 v". " XV. In vigiliis Natalis Domini. Cum desponsata esset
mater ejus Maria Joseph... n Voir ms. 293, fol. 40.
Fol. 32. " XVII. Natalis Domini dics, ea de causa, a patribus... »
Voirms. 293, fol. 45.
Fol. 32 v°. « XVIII. Salvator noster, dilectissimi, bodie natus est,
gaudeamiis... " Voir ms. 293, fol. 46.
Fol. 34. a XIX. Exultemus in Domino, dilectissimi... » Voir
ms. 293, fol. 47.
Fol. 35. '; XX. Cupienles aliquid de hujus diei sollemnitate... "
Voirms. 293, fol. 78 v\
Fol. 38. " XXI. Justissiine, fratres, festivitate prçsenlis diei... n
Voirms. 293, fol. 81 v\
Fol. 39 v\ « XXII. Hodie, fratres karissimi, Christus natus est, nos
renati... « Voirms. 293, fol. 83.
Fol. 40 V". « XXIII. In adventu dominico, fratres karissimi, solulus
est omnis paternç prçvaricationis metus... » Voir ms. 293, fol. 84.
Fol. 41 v". " XXIV. Hodierni mysterii sacramentum, fratres karis-
simi, sicut credidistis semper... v Voir ms. 293, fol. 85 v°.
Fol. 42 v". a XXV. In adventu dominico, fratres karissimi, cui
honorem debitum... » Voir ms. 29G, fol. 31 v°.
Fol. 43. a XXVI. Investigabiles humanis sensibus dispositiones... '>
Voir ms. 296, fol. 30 v\
Fol. 44. a XXVII. Castissimum Alariç virginis uterum... v Voir
ms. 296, fol. 20 v\
Fol. 46 v\ " XXVIII. Quia, largiente Domino, missarum soUemnia
ter hodie celebraturi sumus... » Voir ms. 293, fol. 49.
Fol. 47 v°. «XXIX. Nato in Bethléem Domino salvatore... " Voir
ms. 293, fol. 50.
Fol. 50 v°. u XXX. Quia temporalem mediatoris Dei et hominum. . . «
Voir ms. 293, fol. 53.
Fol. 51. « XXXI. In natale S. Stephani. Heri celebravimus tempo-
ralem sempiterni régis nostri natalem... » Voir ms. 293, fol. 58.
Fol. 53. " XXXII. Lectio Actuum Apostolorum qu§ nobis hodie
lecta est... « Voir ms. 293, fol. 60.
Fol. 55. " XXXIII. Item, de miraculis B. Stephani sermo B. Augus-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 305
tini, episcopi. Ad aquas Tibilitanas, episcopo afférente Prejecto... »
Voir ms. 293, fol. 62.
Fol. 59 v°. XXXV. S. Jean TEvangéliste. « Johannes, apostolus et
evangclista, filius Zebedei, f rater Jacobi... » Voir ms. 293, fol. 66 v".
Fol. 60. ^( XXXVI. Audi non fabulam, sed rem gestam de Johanne
apostolo... » Voir ms. 293, fol. 67.
Fol. 61 v". « XXXVII. Lectio saneti evangelii qu§ nobis lecta est,
fratres mei, tanto majori... » Voir ms. 293, fol. 68 v°.
Fol. 65 v°. u XXXVIII. In natale beatorum infantium Innocentium.
Sermo B. Severiani, episcopi. Zelus quo tendat, quo prosiliat livor,
invidia quo feratur Herodiana... n Voir ms. 293, fol. 73.
Fol. 66 v°. « XXXIX. Dedicaturnovus ab infantibus sermo... » Voir
ms. 293, fol. 74 W
Fol. 68. « XL. De morte pretiosa martyrum Christi Innocen-
tium... » Voirms. 293, fol. 76.
Fol. 70 v°. u XLI. In octavis Domini, id est in kalendas januarii.
Quanquam non dubitem vos, karissimi, per paternam... v Voir
ms. 293, fol. 86 v\
Fol. 72. " XLII. Item, sermo de Circumcisione Domini. Quod mor-
tuus est Christus peccato mortuus est... « Voir ms. 293, fol. 88.
Fol. 72 v". « XLIII. Sanctam venerandamque praesentis festi me-
moriam... » Voirms. 293, fol. 88 v°.
Fol. 75 V**. « XLIV. Congregemus in unum ea qu§ in ortu Jhesu
dicta scriptaque sunt... y) Voir ms. 293, fol. 92.
Fol. 80 v°. « XLVI. De Epyphania. Celebrato proxime die quo inte-
merata virginitas... » Voirms. 293, fol. 104.
Fol. 81 v°. « XLVII. Gaudete in Domino, dilectissimi, iterum
dico : Gaudete... " Voir ms. 293, fol. 105.
Fol. 83. « XLVIII. Quamvis sciam, dilectissimi, quod sanctitatem
vestram... » Voir ms. 293, fol. 106 v\
Fol. 84 V". « XLIX. In bac, dilectissimi, celebritate... " Voir
ms. 293, fol. 108.
Fol. 86 V**. u L. Audistis, fratres, lectionem evangelii salutaria
prçsentis... » Voir ms. 293, fol. 110 v\
Fol. 87 v°. u LI. De eodem Epyphaniorum die. Nostis, karissimi
fratres, quia dies iste qui nobis... n Voir ms. 293, fol. 111 v°.
Fol. 90. « LU. Sicut in lectione evangelica, fratres, audistis, cçli
rege nato... « Voir ms. 293, fol. 101.
TOME XXXVIII 20
306 MANUSCRITS
Fol. 92 \\ '< LUI. Johannes Baptista et prçcursor Domini salvato-
lis... r, Voir ms. 293, fol. 115.
Fol. 95 \°. " LIV. Ouamvis, dilectissimi fratres, Christus salutis
nostrae... » Voir ms. 293, fol. 118 v°.
Fol. 96 x\ « LV. Ait prophetarum prçcipuus, Esaias : Sicut audis-
tis... » Voir ms. 293, fol. 119 v".
Fol. 97 v°. « LVl. Salutare nobis est, fratres, atque conveniens... »
Voirms. 293, fol. 121.
Fol. 98 v°. « LVll. Conplura nobis, fratres, atque diversa festi-
vitas... ') Voir ms. 293, fol. 122.
Fol. 100. « LVIII. Licet, fratres dilectissimi, de soUempnitate
diei hujus... i^ Voir ms. 293, fol. 123 v^
Fol. 101. « LIX. Redemptionis nostr§ auctor çternus... >» Voir
ms. 293, fol. 124 v\
Fol. 101 v°. " LX. Justum et rationabile, dilectissimi, ver§ pietatis
obsequium... î> Voirms. 293, fol. 125 v°.
Fol. 103. « LXI. Hodiernam festivitatem, dilectissimi, apparitio
Domini... » Voirms. 293, fol. 127.
Fol. 104 v°. LXII. Octave. « Lectio sancti evangelii quam modo,
fratres, audivimus, magnum nobis et in Domino... " Voir ms. 293,
fol. 129.
Fol. 108. LXIII. 1" dimanche après TEpiphanie. « Aperta nobis
est, fratres karissimi, sancti evangelii lectio recitata, neque opus... »
Voir ms. 293, fol. 133 \\
Fol. 112. LXIV. 2" dimanche. « Quod Dominus noster atque sal-
vator ad nuptias vocatus... " Voir ms. 293, fol. 137.
Fol. 115 \\ LXV. 3* dimanche. « Docente in monte Domino, dis-
cipuli venerunt ad eum... « Voir ms. 293, fol. 145.
Fol. 121. LXVI. S'^ Agnès. » Dum in toto mundo virgineus flos
Mariç... « V.oir m^-. 293, fol. 155.
Fol. 123. « LXVII. Inmaculatus Dominus inmaculatam sibi fami«
liam... y^ Voirms. 293, fol. 157 \\
Fol. 124 \j\ LXVIII. 4* dimanche. « Ingrediente Domino in navi-
culam... n Voir ms. 293, fol. 151.
Fol. 127. LXIX. Purification. « Exultent virgines, Virgo peperit
Christum... » Voirms. 293, fol. 158 v°.
Fol. 128. « LXX. Et ecce homo erat in Hierusalem, cui nomea
Symeon... » Voirms. 293, fol. 160.
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 307
Fol. 1^8 V". u LXXI. Sollcmpnitatem Dobis hodiernç celebritatis quam
quadragesiino dominiez nativitatis die... " Voir ms. 293, fol. 160 v°.
Fol. 131 v°. " LXXIL In LXX""". Sorino B. Johannis, episcopi, quo-
modo prinius liomo toli sit praelatus creaturç. Dignitas humanç origi-
nis facile agnoscitur... » Voirms. 293, fol. 164.
Fol. 133. « LXXIII. In explanatione sua niulta ad loquendum... n
Voirms. 293, fol. 166.
Fol. 136 v°. « LXXIV. In LX"". Sermo B. Johannis, episcopi, de
lapsu primi hominis. Nemo qui nesciat principio hominem... » Voir
ms. 293, fol. 169 v«.
Fol. 138. a LXXV. Lectio sancti evangelii quam modo, fratres karis-
simi, audistis, expositione non indiget, sed admonitione... »> Voir
ms. 293, fol. 171 v^
Fol. 140. " LXXVI. In L™*. Sermo B. Johannis, episcopi, de fîde
Abraham et de immolatione Isaac. Fides est religionis sanctissimç fun-
damentum... « Voir ms. 293, fol. 174.
Fol. 141 v°. a LXXVII. Redemptor noster prçvidens ex passione
sua discipulorum animos... » Voir ms. 293, fol. 176.
Fol. 143 v\ « LXXVIII. In initie XL". Licet nobis, dilectissimi,
adpropinquante Pascha... " Voir ms. 293, fol. 180.
Fol. 145. « LXXIX. Ante dies devotionem sanctç Quadragesimç
prçdicantes. .. « Voirms. 293, fol. 178 v°.
Fol. 146. « LXXX. Dubitari a quibusdam solet a quo spiritu sit
Jhesus ductus in desertum... » Voir ms. 293, fol. 181 \\
Fol. 148. " LXXXI. Semper quidem nos, dilectissimi, sapienter et
juste... » Voirms. 293, fol. 184.
Fol. 149 \°. « LXXXII. Praedicaturus vobis, dilectissimi, sacratis-
simum maximumque jejunium... « Voirms. 293, fol. 195.
Fol. 151. « LXXXIII. Apostolica, dilectissimi, doctrina nos admo-
net... » Voir ms. 293, fol. 185 v°.
Fol. 152 v". « LXXXIV. Audistis, carissimi, sicut evangelica tuba
cecinit... r> Voir ms. 293, fol. 197.
Fol. 154 v°. « LXXXV. Conflictus iste mirabilis quem inter cçli
regem... » Voir ms. 293, fol. 199.
Fol. 156. « LXXXVI. Advertite, fratres karissimi, quanta nobis
spiritalis vit§ documenta... n Voir ms. 293, fol. 207 v°.
Fol. 157. u LXXXVII. Peractum a Domino nostro Jhesu Christo...»
Voir ms. 293, fol. 208 v\
308 MAMUSGRITS
Fol. 158. « LXXXVIII. Quia nonnullorum est consuetudo, karis-
simi... r> Voir ms. 293, fol. 210 m\
Fol. 159. LXXXIX. 2* dimanche de Carême. « Portabat Rebecca
geminos in utero fratres... " (Opéra divi Johannis Chrijsostomi (1570),
t. I, p. 478).
Fol. 160 v°. « XC. Sermo S. Laurentii, [episcopi], de muliere Cha-
nanea. Fratres karissimi, multi quidem confligunt venti... » Donné par
Mabillon (Vetera Anal., p. 55).
Fol. 166. « XCI. In lectione sancti evangelii qu§ nobis modo lecta
est, fratres karissimi, audivimus magnam mulieris fidem... » (Venera-
bilis Bedae, Anglo-Saxonis presbyteri, opéra, t. VII, p. 237).
Fol. 168 v°. « XCII. Evangelica lectio, dilectissimi, qu§ per aures
corporis interiorem... » Voir ms. 293, fol. 189 \\
Fol. 171. « XCIII. Quia Dominus ac redemptor noster electos suos
per hujus vitç labores... " Voir ms. 293, fol. 190 v°.
Fol. 175. XCIV. 2' dimanche de Carême. « De Joseph. Mittitur a
Jacob, pâtre sanctissimo, Joseph... » Voir ms. 293, fol. 201.
Fol. 177. " XCV. De confessione peccati. Confltemini Domino quo-
niam bonus est... » [Chrysostomi op. (1570), t. I, p. 888).
Fol. 178. XCVI. 3* dimanche. «Dçmoniacus iste apud Matheum... "
Voir ms. 293, fol. 203 \\
Fol. 181 v°. XCVII. 4' dimanche. « De Moyse. Stabat Moyses in
monte... » Voir ms. 293, fol. 211 \\
Fol. 183. « XCVIII. Qui signa et miracula Domini ac salvato-
ris... » Voir ms. 293, fol. 213 v^
Fol. 186. « XCIX. Dominica uni" in Quadragesima. De Hie-
remia. Magnum Hieremiç sanctissimi meritum... » Voir ms. 293,
fol. 217.
Fol. 188. «C. Pensate, fratres karissimi, mansuetudinem Domini...»
Voirms. 293, fol. 221 v^
Fol. 190. « CI. InTraditione symboli. Cum apud patres nostros sicut
liber... » Voir ms. 293, fol. 224.
Fol. 192 v". « Dominica in Palmas. Sermo B. Maximi, episcopi, de
psalmo vicesimo primo. Psalmi vicessimi primi qui lectus est seriem
decursuri... ^ Voir ms. 293, fol. 227.
Fol. 194. « cm. Mediator Dei et hominum homo Christus Jhe-
sus... » Voir ms. 293, fol. 228 \\
Fol. 197. CIV. 2" férié. « Sermo B. Leonis, pap§, de passione Do-
DK LA BIBLIOTHKQI IC DE RKIMS. 309
mini. Desiderata nobis, dilectissimi, et universo optabilis mnndo... »
Voirms. 293, fol. 232 v\
Fol. 198 V". " CV. Moris esse prudentium solet... » Voir ms. 293,
fol. 234.
Fol. 201 \i\ CVI. 3^ férié, u Gloria, dilectissimi, dominicç passio-
nis... » Voir ms. 293, fol. 237 v".
Fol. 203 \°. « CVII. Sermonem, dilectissimi, de gloriosa Domini
Jhesu Christi passione promissum... " Voir ms. 293, fol. 240.
Fol. 205. CVIIl. 4^ férié. « Sacramentuni, dilectissimi, dominicae
passionis... »> Voir ms. 293, fol. 241 \i".
Fol. 206 v\ « CIX. Cum multis modis, dilectissimi, judaica impie-
las laboraret... » Voir ms. 293, fol. 243 m\
Fol. 208. « ex. In Cena Domini. Scio quidem, dilectissimi, pas-
chale festum... '> Voirms. 293, fol. 245 v°.
Fol. 210. « CXI. Scripturus evangelista Johannes... » Voirms. 293,
fol. 248.
Fol. 212 \\ « CXII. In Parasceven. Decursis, dilectissimi, sermone
proximo... » Voir ms. 293, fol. 251.
Fol. 214. « CXIII. Sacram, dilectissimi, dominice passionis histo-
riam... ut in natura inpassibili mortis conditio non maneret... "La fin
manque. Voirms. 293, fol. 253 v\
XI« siècle. Parchemin. 214 feuillets et 2 gardes blanches a, b.
A deux colonnes. 323 sur 246 millim. Rel. veau fauve sur carton.
— (Saint-Thierry, n» 103).
298 (F. 466). Liber lectionum et homiliarum, de Tempore, ad usum
ecclesiae Sancti Theoderici.
Fol. 1. 1" dimanche de PAvent. « Incipit prçfacio S. Hieronimi,
presbiteri, in Ysaia propheta. Nemo cum prophetas... — Visio Ysaiae,
filii Amos... » Nous ne noterons plus que les homélies et les vies de
saints.
Fol. 2.aPuto, res ipsa exigit ut quçramus... «Voirms. 293, fol. 1.
Fol. 3 v°. 2* dimanche de PAvent. « Dominus ac redemptor noster,
fratres karissimi, paratos nos... » Voir ms. 293, fol. 5 \j\
Fol. 5. 3' dimanche. « Querendum nobis est, fratres karissimi,
Johannes propheta... » Voirms. 293, fol. 9.
Fol. 6 v°. 4* dimanche, a Ex hujus nobis lectionis verbis, fratres
karissimi, Johannishumilitas.. . » Voir ms. 293, fol. 13 \j\
310 MANUSCRITS
Fol. 7. « Exordium nostrç redemptionis... n Voir ms. 293, fol. 22.
Fol. 9 V". a Lectio sancti çvangelii quam audivimus et redemptionis
nostrç... r> Voir ms. 293, fol. 26.
Fol. 13. Samedi. ^ Redemptoris precursor quo tempore verbum... »
Voir ms. 293, fol. 32.
Fol. 19. S, Etienne. « Heri celebravimus temporalem... » Voir
ms. 293, fol. 58.
Fol. 21 \\ S. Jean, a Audi fabulam, non fabulam, sed rem ges-
tam... «Voir ms. 293, fol. 67.
Fol. 22 v°. u Lectio sancti çvangelii que nobis lecta est, fratres
mei, tanto majori... n Voir ms. 293, fol. 68 \\
Fol. 24. SS. Innocents. " Dedicatur novus ab infantibus sermo... »
Voir ms. 293, fol. 74- v°.
Fol. 25. a De morte pretiosa martyrum Christi... » Voir ms. 293,
fol. 76.
Fol. 26. " Quinto die. Audivimus ex lectione çvangelica, fratres
karissimi, quia nascituro... n {Venerabilis Bedae, Anglo-Saxonis presby-
(eri, opéra, t. VII, p. 298).
Fol. 26 v\ a Nato in Bethléem Domino salvatore... y^ Voir ms. 293,
fol. 50.
Fol. 27. Octave de Moël. " Exultemus in Domino, dilectissimi, et
spirituali... « Voir ms. 293, fol. 47.
Fol. 29. « Sanctam venerandamque prçsentis festi memoriam... »
Voir ms. 293, foL 88 x\
Fol. 30 v°. Epiphanie. « Nostis, karissimi fratres, quia dies iste qui
a nobis... r> Voir ms. 293, fol. 111 v\
Fol. 32 v°. u Sicut in lectione evangelica, fratres, audistis, cçli
rege... n Voir ms. 293, fol. 101.
Fol. 34 v°. « Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audivimus,
magnum nobis... n Voir ms. 293, fol. 129.
Fol. 35. Octave. « Hodierni mysterii per universum mundum... »
Voir ms. 293, fol. 85 v\
Fol. 36. « Johannes Baptista et precursor Domini... « Voir ms. 293,
fol. 115.
Fol. 44. « Congregemus in unum ea que in ortu... » Voir ms. 293,
fol. 92.
Fol. 44 v**. tt Aperta est nobis, fratres karissimi, sancti evangelii
lectio recitata... » Voir ms. 293, fol. 133 \\
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 311
Fol. 45 v". « Quod Dominus noster ac salvator ad nuptias... " Voir
ms. 293, fol. 137.
Fol. 46. 4" dimanche après TÉpiphanie. " Docente in monte
Domino... n Voir ms. 293, fol. 145.
Fol. 47. it Ingrediente Domino in naviculam... » Voir ms. 293,
fol. 151.
Fol. 49. Septuagésime. « In explanalione sua multa ad loquen-
dum... r) Voirms. 293, fol. 166.
Fol. 50 v°. Sexagésime. « Lectio sancti evangelii quam modo, fra-
tres karissimi, audistis, expositione non indiget... » Voir ms. 293,
fol. 171 v°.
Fol. 52. Quinquagésime. «Redemptor noster prçvidens ex passione
sua... » Voirms. 293, fol. 176.
Fol. 52 V". Carême. " Licet nobis, dilectissimi, appropinquante fes-
tivitate pascliali... «Voir ms. 293, fol. 180.
Fol. 53 V". i* Dubitari a quibusdam solet a quo spiritu... » Voir
ms. 293, fol. 181 W
Fol. 55. 2' dimanche de Carême. " In lectione sancti evangelii qu§
nobis lecta est... ?) Voir ms. 297, fol. 166.
Fol. 57. 3^ dimanche. « Demoniacus iste apud Matheum non
solum... » Voir ms. 293, fol. 203 \\
Fol. 58 v°. 4' dimanche. «Qui signa et miracula... « Voir ms. 293,
fol. 213 v°.
Fol. 60. Passion. « Pensate, fratres karissimi, mansuetudinem... »
Voirms. 293, fol. 221 W
Fol. 62. Rameaux. « Mediator Dei et hominum homo... n Voir
ms. 293, fol. 228 v\
Fol. 69. Pâques. " Multis vobis lectionibus, fratres karissimi, per
dictatum... » Voir ms. 294, fol. 20 v\
Fol. 70 v^ 2* et 6" fériés. « In cotidiana vobis sollempnitate labo-
rantibus... » Voirms. 294, fol. 28.
Fol. 71. (c Gloriam su§ resurrectionis Dominus et redemptor nos-
ter... "Voirms. 294, fol. 29 v\
Fol. 71 v". u Lectio sancti evangelii qu§ modo... » Voir ms. 294,
fol. 33 v\
Fol. 72. « Maria Magdalene qu§ fuerat... »> Voir ms. 294, fol. 37.
Fol. 72 v°. <i Evangelica lectio, fratres karissimi, quam modo audî-
vimus... » Voir ms. 294, fol. 43 \\
312 MANUSCRITS
Fol. 73. Samedi. « Fractus longa molestia stomachus... » Voir
ms. 294, fol. 47.
Fol. 74 v\ « Dominica i* post Albas. Prima lectionis hujus evange-
licç... r> Voirms. 294, fol. 53.
Fol. 75 v". 2" dimanche. « Audistis, fratres karissimi, ex lectione
evangelicaeruditionem vestram... » Voirms. 294, fol. 62.
Fol. 77. 3* dimanche. « Leta Domini et salvatoris nostri pro-
missa... « Voirms. 294, fol. 64 v".
Fol. 78. 4' dimanche, a Sicut ex lectione evangclica, fratres karis-
simi, audivimus... «Voirms. 294, fol. 67.
Fol. 79 V". 5^ dimanche. « Potest movere infirmes auditores... v
Voir ms. 294, fol. 70 \\
Fol. 81. Ascension. « Quod post resurrectionem dominicam... >'
Voir ms. 294, fol. 89 \\
Fol. 82. Dimanche dans l'octave. ^ Glorificatio Domini nostri
Jhesu Christi resurgendo... » {S. Aurelii Ancjustini opéra, t. V,
p. 1071).
Fol. 82 v°. u Ex multis sancti evangelii locis invenimus... r. Voir
ms. 294, fol. 93 v°.
Fol. 83. Octave. « Salvator noster, dilecUssimi fratres, ascendit in
cçlum... )) (Augustiniop., t. V, app. , p. 303).
Fol. 83 v". if Promissum Patris Spiritus sancti gratiam... » (Bedae
op., t. V, p. 449). Se trouve également dans Rhabani Mauri op.,
t. V, p. 665.
Fol. 84 v". Pentecôte. « Audivimus, fratres, cum evangelium lege-
retur... » [Augustini op., t. III, p. 690).
Fol. 85 v°, " Libet, fratres karissimi, evangelicç verba lectionis sub
brevitate... » (S. Gregorii magni opéra, t. I, p. 1574).
Fol. 86 M\ " Non enim misit DeusFilium suum... » Attribuée ici à
S. Augustin.
Fol. 87. "De illuminato illo qui natus est cecus... « Voir ms. 294,
fol. 120.
Fol. 87 v°. " Magna graciç commendatio.. . » Voir ms. 294,
fol. 126 w
Fol. 88. « Concessa primum potestate... « Voir ms. 294, fol. 133.
Fol. 89 v°. Octave de Pentecôte. « Hanc, dilectissimi, festivitatem
toto terrarum orbe... » [S. Leonis magni, papae primi, opéra omnia,
t. I, p. 159).
DK LA BIBLIOTHÈQUE I) K HKIMS. 313
Fol. 90 v°. « De sollcmpnitate liujus diei pauca dicenda... » Attri-
buée à S. Grégoire de \azianze.
Fol. 92. 1'' dimanche après la Pentecôte. > In vcrbis sacri evan-
gelii, fratres karissinii, prius servanda est... " Voir ms. 294,
fol. 150.
Fol. 92-112. Leçons pour les dimanches après la Pentecôte.
Fol. 112. SS. Gervais et Protais. u. Ambrosius, servus Christi, fra-
tribus per omnem Italiam in Domino eternam salutem. In divinis volu-
minibus reus subscribitur... orationibus eorumconsequi misericordiam
Domini nostri Jhesu Christi, qui cum, etc. « [Acta SS., juin, t. III,
p. 821-822).
Fol. 113. Ici s'ouvre une nouvelle série de dimanches après l'octave
de la Pentecôte. 2° dimanche. « Hoc distare, fratres karissimi, inter
delitias corporis... » Voir ms. 294, fol. 158.
Ibid. « Aestivum tempus, quod corpori meo... » Voir ms. 294,
fol. 251 v°.
Fol. 114. u Hoc in loco nobis nichil aliud... r [Bedae op., t. V,
p. 290). Se trouve également dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 43.
Ibid. « Stagnum Genezareth idem dicunt... » [Bedae op., I. Vil,
p. 53). Se trouve également dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 702.
Fol. 115 \\ 7* dimanche. <■■ In bac lectione consideranda est in
uno. .. » (Bedae op., t. VII, p. 55). Se trouve également dans Rhabani
Mauri op., t. V, p. 713.
Ibid. 8* dimanche. « Attendite a falsis prophelis qui veniunt... r,
Voir ms. 294, fol. 178.
Fol. 117. 10" dimanche. « Lectionem brcvem sancti evangelii brevi,
sipossum, volo sermone... » Voir ms. 294, fol. 197.
11% 12* et 14' dimanches. Commentaire de Bède.
Fol. 118 v°. 13^ dimanche. " Et ecce quidam legis peritus... «
Voirms. 294, fol. 188.
Fol. 120. 15' dimanche. ^ Nemo potest duobus dominis servire... »
Voir ms. 294, fol. 190 \\
Ibid. 16* dimanche. « Naim civitas est Galileç... " Voir ms. 294,
fol. 205.
Fol. 121. 17* dimanche. « Ydropis morbus ab aquoso humore... »
Voir ms. 294, fol. 206 \\
Fol. 121 v°. 18* dimanche. « Et interrogavit eum unus legis doc-
tor... r Voirms. 294, fol. 210 v°.
314 MANUSCRITS
Fol. 122. 19* dimanche. « Christum in humanis actibus... » (Chry-
sostomiop. (1570), t. II, p. 1023).
Fol. 122 v°. 20' dimanche. « Textum lectionis evangelicç, fratres
karissimi, volo, si possum... > Voir ms. 294, fol. 213 m\
Fol. 123. 2P dimanche. « Lectio sancti evangelii quam modo, fra-
tres, audistis, expositione non indiget... « Voir ms. 294, fol. 238 v°.
Fol. 124 v°. 23* dimanche, u Querentes Dominum comprehen-
dere... " (Bedae op., t. VII, p. 80).
Fol. 125. « Miracula qu§ fecit... » Voir ms. 294, fol. 261.
Fol. 125 v°. ( Ecce vir cui iiomen erat Jairus... » Voir ms. 294,
fol. 264. — Le reste du volume a été écrit après coup, peu postérieu-
rement.
Fol. 126^.8. Quentin, u Igiturillo tempore, sub Maximiano impera-
tore. .. lune recesserunt ab eo... » [ActaSS., oct., t. XIII, p. 781-782).
Fol. 127. Collectes et évangiles pour les quatre dimanches de
l'Avent, la vigile de Noël et Toctave, Toctave de l'Epiphanie, les
dimanches depuis la Septuagésime jusqu'aux Rameaux, l'octave de
Pâques, l'Ascension, l'octave et 25 dimanches de la Pentecôte.
XIP siècle. Parchemin. 131 feuillets à 2 col. Initiale simplement
dessinée au trait an fol. 1 ; lettres curieuses à étudier, ornées au mi-
nium, aux fol. 47, 67, 69, 96, 121 et suivants. 472 sur 335 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 129).
299 (E. 236). Liber lectionum et homiliarum, de Tempore et de
Sanctis, adusum ecclesiae Sancti Theoderici.
Indépendamment des leçons et des homélies, le volume contient
aussi les évangiles et les collectes de chaque jour.
Fol. 1. u Incipit prefacio S. leronimi, presbiteri, in Ysaia propheta.
Nemo cum prophetas... — Visio Ysaie, Olii... t>
Fol. 2. " Puto, res ipsa exigit... » Voir ms. 293, fol. 1.
Fol. 3 v°. " Dominus ac redemptor noster, fratres karissimi, paratos
nos... " Voir ms. 293, fol. 5 v°.
Fol. 5. " Querendum nobis est, fratres karissimi, Johannes pro-
pheta... >^ Voir ms. 293, fol. 9.
Fol. 6 v°. " Ex hujus nobis lectionis verbis , fratres karissimi,
Johannis... «Voir ms. 293, fol. 13 v°.
Fol. 7.2" férié. < Exordium nostre redemptionis... » Voir ms. 293,
fol. 22.
DE LA BIDLIOTHIOQIE DE HELMS. 315
Fol. 8. 6* férié. « Lectio sancti evangelii qiiam audivimus et
redeniptionis nostre... » Voir ms. 293, fol. 26.
Fol. 8v°. Samedi, a Redeniptoris precursor quo tempore verbum... «
Voir ms. 293, fol. 32.
Fol. 9 v^ « Tribus diebus ante Natale Domini, leguntur lectiones
iste. Sermo B. Augustini, episcopi, de unitate Trinitatis et de incarna-
tione Domini. Legimus sanctum Moysen populo Dei precepta dan-
tem... n Voir ms. 293, fol. 16 v\
Fol. 10 \\ Avent. « Vos, inquam, convenio, o Judei... » Voir
ms. 293, fol. 18 v\
Fol. 11. « Si vigilia Natalis Domini in dominica evenerit, lectio
nova. Cum esset desponsata mater ejus... « Voir ms. 293, fol. 40 v°.
Fol. 12 v°. « Lectio V'. Hodie veritas de terra orta est... " (S. Au-
relii Augustin i opéra, t. V, p. 895).
Fol. 13 v°. « Lectio V1I\ Cupientes aliquid de hujus diei sollemp-
nitate narrare... » Voirms. 293, fol. 78 v\
Fol. 15. « Lectio IX'. Quia temporalem mediatoris Dei et homi-
num... » Voir ms. 293, fol. 53.
Fol. 16. « Lectio Xll". Quia, largiente Domino, missarum sollemp-
Dia... r Voir ms. 293, fol. 49.
Fol. 17. « Quinto die. Audivimus ex lectione evangelica, fratres
karissimi, quia nascituro... « {Venerabilis Bedae, Anglo-Saxonis preshj-
teri, opéra, t. VII, p. 298).
Fol. 17 v°. u Sexto die. Nato in Bethléem Domino salvatore... »
Voir ms. 293, fol. 50.
Fol. 18. Octave de Noël. " Exultemus in Domino, dilectissimi, et
spirituali... » Voirms. 293, fol. 47.
Fol. 19 v°. a Sanctam venerandamque presentis festi... ') Voir
ms. 293, fol. 88 \\
Fol. 21. Epiphanie. « Nostis, karissimi fratres, quia dies iste qui
vobis... "Voirms. 293, fol. 111 v°.
Fol. 23 v°. « Sicut in lectione evangelica, fratres, audistis, celi
rege... « Voir ms. 293, fol. 101.
Fol. 25. Dimanche dans l'octave. « Lectio sancti evangelii quam
modo, fratres, audivimus, magnum nobis et in Domino... ^î Voir
ms. 293, fol. 129.
Fol. 26. Octave. '^ Hodierni mysterii per universum mundum... »
Voirms. 293, fol. 85 \\
316 MANUSCRITS
Fol. 26 \°. " Johannes Baptisla et precursor Domini... » Voir
ms. 293, fol. 115.
Fol. 34- \°, « Dominica i" post Natale Domini. Congregemus in
unum ea que in ortu... " Voir ms. 293, fol. 92.
Fol. 35 v\ Dominica ii\ Aperta est nobis, fratres karissimi, sancti
evangelii lectio... " Voir ms. 293, fol. 133 v".
Fol. 36. « Dominica m' post Theophaniam. Quod Dominus ac sal-
vator ad nuptias... » Voirms. 293, fol. 137.
Fol. 37. « Dominica un*. Docente in monte Domino... » Voir
ms. 293, fol. 145.
Fol. 38. « Dominica v'. Ingrediente Domino in naviculam... «
Voirms. 293, fol. 151.
Fol. 41. « In explanatione sua multa ad loquendum... r, Voir ms.
293, fol. 166.
Fol. 43. " Lectio sancti evangelii quam modo, fratres karissimi,
audistis, expositione non indiget... « Voir ms. 293, fol. 171 v°.
Fol. 44 v°. " Redemptor noster previdens ex passione sua... r Voir
ms. 293, fol. 176.
Fol. 45 M\ " Licet nobis, dilectissimi, appropinquante festivitate
paschali...» Voir ms. 293, fol. 180.
Fol. 46 v°. a Dubitari aquibusdam solet... » Voirms. 293, fol. 181 v°.
Fol. 48 v°. « In lectione sancti evangelii que nobis lecta est, fratres
karissimi, audivimus magnam mulieris fîdem... n Voir ms. 297,
fol. 166.
Fol. 52. u Qui signa et miracula Domini... » Voir ms. 293,
fol. 213 v\
Fol. 54. « Pensate, fratres karissimi, mansuetudinem Domini... »
Voir ms. 293, fol. 221 v°.
Fol. 56. " Mediator Dei et hominum homo... » Voir ms. 293,
fol. 228 v°.
Fol. 63 v°. " Multis vobis lectionibus, fratres karissimi, per dicta-
tum... " Voirms. 294, fol. 20 v\
Fol. 65 V". 2* férié. « In cotidiana nobis sollempnitate... n Voir
ms. 294, fol. 28.
Fol. 66. 3* férié. « Gloriam sue resurrectionis Dominus... " Voir
ms. 294, fol. 29 v°.
Fol. 66 v°. 4' férié. « Lectio sancti evangelii que modo vestris auri-
bus... » Voirms. 294, fol. 33 v°.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 317
Fol. 67. 5* férié. " Maria Magdalene que fuerat... r> Voir ms. 294,
fol. 37.
Fol. 67 v°. 6" férié. « Evangelica lectio, fratres karissimi, quam
modo audivimus et juxta litteram... » Voir ms. 294, fol. 43 v°.
Fol. 68. Samedi. « Fractus longa molestia stomachus... 5) Voir
ms. 294, fol. 47.
Fol. 69 v°. u Dominica i' post Albas. Prima lectionis hujus evange-
lice questio... » Voir ms. 294, fol. 53.
Fol. 71. u Dominica ii' post Pascha. Audistis, fratres karissimi, ex
lectione evangelica eruditionem... » Voir ms. 294, fol. 62.
Fol. 72 v°. 3* dimanche. « Leta Domini et salvatoris nostri... »
Voir ms. 294, fol. 64 v\
Fol. 73 v°. 4" dimanche. « Sicut ex lectione evangelica, fratres
karissimi, audivimus, Dominus et... » Voir ms. 294, fol. 67.
Fol. 75. 5" dimanche. « Potest movere infirmos auditores... » Voir
ms. 294, fol. 70 v°.
Fol. 77. Ascension. « Quod post resurrectionem dominicam... n Voir
ms. 294, fol. 89 v\
Fol. 78 v°. Dimanche dans l'octave. « Ex multis sancti evangelii
locis invenimus... n Voir ms. 294, fol. 93 v\
Fol. 79 v°. Octave. « Salvator noster, dilectissimi fratres, ascendit
in celum... n Voir ms. 298, fol. 83.
Fol. 80. « Promissum Patris Spiritus sancti gratiam... n Voir
ms. 298, fol. 83 W
Fol. 81. Pentecôte. « Audivimus, fratres, cum evangelium legere-
tur... n Voir ms. 298, fol. 84 v\
Fol. 82, « Libet, fratres karissimi, evangelice verba lectionis... «
Voirms. 294, fol. 110.
Fol. 83. 2" férié, a Non enim misit Deus Filium... » Voir ms. 298,
fol. 86 v.
Fol. 83 v". 3* férié, u De illuminato illo qui natus est cecus... "
Voir ms. 294, fol. 120.
Fol. 84. 4^ férié. « Magna gratie commendatio... » Voir ms. 294,
fol. 126 v°.
Fol. 86. Octave. « Hanc, dilectissimi, festivitatem toto terrarum
orbe... « Voir ms. 298, fol. 89 v°.
Fol. 86 v°. u De sollempnitate hujus diei pauca dicenda sunt... »
Voir ms. 298, fol. 90 v°.
318 MANUSCRITS
Fol. 88 v°. « In verbis sacri evangelii, fratres karissimi, prius ser-
vanda... r> Voir ms. 294, fol. 150.
Suit la série des dimanches après la Pentecôte, dont les leçons sont
empruntées à la Bible.
Fol. 110. Nouvelle série des dimanches de Pentecôte, les uns avec
homélie spéciale, les autres avec fragment du Commentaire de Bède.
Nous ne donnerons que les homélies.
2® dimanche. ^ Hoc distare, fratres karissimi, inter delicias cor-
poris... w Voir ms. 294, fol. 158.
Fol. 111. 3^ dimanche. « Estivum tempus quod corpori meo... »
Voir ms. 294, fol. 251 r.
Fol. 111 v\ « Hoc in loco nobis nichil aliud. .. ^ Voir ms. 294,
fol. 271.
Fol. 112. « Stagnum Genezareth... « (Venerabilis Bedae, Anglo-
Saxonis presbyteri, opéra, t. VII, p. 53). Se trouve également dans
Rhahani Mauri op . , t. V, p. 702.
Fol. 113 v°. 7^ dimanche. ^ In bac lectione consideranda est
in uno... « Voir ms. 298, fol. 115 v^
Fol. 114. 8^ dimanche. « Attendile a falsis prophetis... r> Voir
ms. 294, fol. 178 v°.
Fol. 115 v**. 10^ dimanche. " Lectionem brevem sancti evangelii
brevi, si possum... " Voir ms. 294, fol. 197.
Fol. 116 v°. u Quia parabolam Dominus quam... « [Bedae op.,
t. VH, p. 63). Voir ms. 294, fol. 192 m\
Fol. 117. " Surdus ille et mutus quem... » Voir ms. 294, fol. 194.
Fol. 118. 13^ dimanche. " Et ecce quidam legis peritus... » Voir
ms. 294, fol. 188.
Fol. 118 \\ « Hii leprosi non absurde... r> Voir ms. 294, fol. 203.
Fol. 119 \\ 15^ dimanche. « Nemo potest duobus dominis ser-
vire... « Voir ms. 294, fol. 190 v°.
Fol. 120. 16* dimanche. « Naym civitas est Galylee... " Voir
ms. 294, fol. 205.
Fol. 121. 17* dimanche. « Ydropis morbus ab aquoso humore... »
Voir ms. 294, fol. 206 \\
Fol. 121 \\ 18* dimanche. " Et interrogavit eum unus legis doc-
tor... « Voir ms. 294, fol. 210 \\
Fol. 122 v°. 19* dimanche. « Christum in humanis actibus... »
Voir ms. 298, fol. 122.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 319
Fol. 123. 20" dimanche. " Textum lectionis cvangelice, fratres
karissimi, volo, si possum... " Voir ms. 294, fol. 213 \\
Fol. 124. 21" dimanche. " Lectio sancti cvangelii quam modo,
fratres, audistis, expositione non indigct, sed ne... r Voir ms. 293
fol. 171 v\
Fol. 126. 23" dimanche. « Querentes Dominum comprehendere... n
Voir ms. 298, fol. 124 v^
Fol. 126 v". 24" dimanche. " Ecce vir cui nomen Jairus... v Voir
ms. 294, fol. 264.
Fol. 127. 25" dimanche, a Miracula que fecit Dominus noster... i)
Voirms. 294, fol. 261.
Fol. 128. Propre des Saints. S. Etienne, u In diebus illis, crescente
numéro discipulorum... « Donnée par Surius, l/itae SS.^ t. XII,
p. 326.
Fol. 131. S. Jean. « Audiremgestam de Johanne... « Voir ms. 293,
fol. 67.
Fol. 132. a Lectio sancti evangelii que nobis lecta est, fratres mei,
tanto majori a nobis... » Voir ms. 293, fol. 68 \\
Fol. 133. Innocents, u Dedicatur novus ab infantibus... » Voir
ms. 293, fol. 74 v°.
Fol. 134. « De morte preciosa martyrum... v Voir ms. 293,
fol. 76.
Fol. 135. a Incipit passio beati Thome, archiepiscopi Cantuariensis.
Dormiente cum patribus suis... ut perveniam cum eo ad regnum lucis
et glorie, in qua régnât Deus per infinita secula r. Voir ms. 293,
fol. 272.
Fol. 137 V". S. Sylvestre. « Hystoriographus noster Eusebius...
cotidie necessitatibus exhiberet » . Comparer à î/itaeSS., t. XII, p. 368-
375.
Fol. 138 V". S. Rémi. « Postvindictamscelerum que facta est... lumen
optime institutionis preberet iî . (Acta SS., oct., t. I, p. 135-136).
Fol. 140. S. Maur. « Beatus igitur Maurus clarissimo senatorum
génère... quem ita jam proximum Deo videbat effectum y^ . (Acta SS.,
janv., t. I, p. 1040-1042).
Fol. 141 V". S. Sébastien, a Sebastianus, vir christianissimus... et
penitus fmiri non novit » . [Acta SS., janv., t. II, p. 265-267).
Fol. 143. S'" Agnès, a Servus Christi Ambrosius, virginibus sacris.
Diem festum sacratissime... » (Acta SS,, janv., t. II, p. 351).
320 MANUSCRITS
Fol. 144 v°. S. Vincent, u Probabile satis est ad gloriam... » (Ibid.,
p. 394).
Fol. 145 \\ (c Amen, amen dico vobis, nisi granum... » Voir
ms. 295, fol. 72.
Fol. 146. Conversion de S. Paul. " Saulus adhuc spirans mina-
rum... »
Fol. 147 v°. " Meminit euangelii predicator illePetrus... '1 Attribuée
ici à S. Hilaire; ne figure pas dans son commentaire de S. Matthieu
(S. Hilarii, Piciavorum episcopi, opéra, p. 609-752).
Fol. 148. Purification, a Hodiernus dies magnum nobis... » Attri-
buée ici à S. Augustin.
Fol. 149. « Sic namque, fratres, olim per prophetam dictum est. . . 5^
Même attribution.
Fol. 149 v**. « Sollempnitatem nobis hodierne celebritatis... » Voir
ms. 293, fol. 160 v^
Fol. 150 v". S" Agathe. « Beatissime martiris Agathe passio... cor-
pus meum a carnificibus attrectatum >> . (Acta SS., février, t. I, p. 615-
616).
Fol. 151 v°. S'^ Scolastique. " Inter parabolasa Domino dictas solet
querentes... n Voirms. 295, fol. 289 v°.
Fol. 153. Chaire de S. Pierre. « Gaudeo, dilectissimi, de religioso
vestre devotionis. . > Voirms. 293, fol. 281.
Fol. 155. S. Grégoire. " Gregorius, génère Romanus, arte philoso-
fus... autscriberet aut dictaret » . {Acta SS., mars, t. II, p. 138-139).
Fol. 155 \j\ S. Benoît. " Fuit vir venerabilis vite... si petentium fides
exigat, miraculis coruscat » . {Acta SS., mars, t. III, p. 277-287),
Fol 157. « Quoniam possibile fuit Deo salvare... » {Opéra divi
Johannis Chrysostomi (1570), t. II, p. 1053).
Fol. 159 v°. a Latent quidem divina mysteria... « {Divi Ambrosii,
Mediolanensis episcopi^ opéra, t. III, p. 20).
Fol. 160. S" Marie l'Egyptienne. « Quando autem venit sancte
Exaltationis festivitas preciosissime crucis Christi... desiderabam vinum
delectabile michi » . {Vitae SS., t. IV, p. 19).
Fol. 161. S. Ambroise. " Hortaris, venerabilis pater Augustine, ut
sicut beatus Athanasius, episcopus... " {Ibid., p. 51).
Fol. 164. ^< Iste locus evangelicus, fratres, ubi se dicit... r, Voir
ms. 295, fol. 222.
Ibid. S. Thiou. « Si dona charismatum que per sanctos suos Spiritus
DI-] LA BIBLIOTHKQl I"^ DK REIMS. 321
est operatus... cum gaudio celestium ngminum et cxultatione Christus
suscepit n . Comparer avec Acta SS., mai, t. I, p. 94-09, et Vitae SS.,
t. V, p. 16-17.
Fol. 165 v°. SS. apôtres Philippe et Jacques. « Verba sancti evangelii,
fratres, itarecteintelliguntur... » (Angustini opéra, t. III, ii, p. 683).
Fol. 166. « Erigenda estnobis, fratres, ad Deum... » Voir ms. 294,
fol. 74.
Fol. 166 V". SS. Alexandre, Evence et Théodole. « Quinto loco a
beato Petro... ad coronam martyrii pervenerunt n . (Acta SS., mai,
t. 1, p. 371-372).
Fol. 168. « Sicut ex lectione sancti evangelii, fratres karissimi,
audistis, princeps... « Voir ms. 294, fol. 58.
Fol. 168 v°. S. Jean devant la porte Latine. < Libet hic, fratres
karissimi, pulchram varietatem divine dispositionis... r^
Fol. 169 v°. « Lectio sancti evangelii que nobis lecta est, fratres
mei, tanto majori a nobis... » Voir ms. 293, fol. 68 v°.
Fol. 170. S. Servais. " Ea tempestate beatus Servatius, Armeno-
rum... n Comparer avec Acta SS., mai, t. III, p. 209-231, et Vitae
SS., t. V, p. 187-188.
Fol. 171. S. Barnabe. " Hec mando vobis ut diligatis invicem. In
lectione evangelica que hanc antecedit, dixerat Dominus... « Voir
ms. 295, fol. 236.
Fol. 172. SS. Gervais et Protais. « Ambrosius, servus Christi, fra-
tribus, etc. In divinis voluminibus... " Voir ms. 298, fol. 112.
Fol. 173. S. Jean-Baptiste. « Diei hodierne sollempnitas sollempnem
desiderat... » iAugustini op . , t. V, p. 1168).
Fol. 174 v°. « Habet sanctorum editio leticiam plurimorum... ^
(Amhrosii op., t. III, p. 28).
Fol. 175. « Privatis noctibus. Sollempnitates nobis diversorum mar-
tyrum, fratres karissimi... » Voir ms. 295, fol. 38.
Fol. 175 v". " Die secunda. Nullus ignorât, karissimi, omnem par-
vulum... r,
Ibid. « Die tertia. Quid hac, fratres, religione gloriosius... »
Fol. 176. SS. Pierre et Paul. « Omnium quidem sanctarum sollemp-
nitatum... » Voir ms. 295, fol. 52.
Fol. 177 v°. « Philippus iste frater est Herodis... '> (S. Hieronymi
opéra, t. IV, p. 73). Se trouve également dans Rhabani Mauri op.,
t. V, p. 704.
TOME XXXVIII 21
322 MANUSCRITS
Fol. 178. " Expositiosancti Hylarii, episcopi. Venit Dominus Jhesus
in parles, etc. In processu sermonis... « [S. Hilariiop., p. 689).
Fol. 179. " Dicta sancti Gregorii. Justus quisque qui nunc despi-
citur... '>
Fol. 179 v°. S. Thierry, u Memorandasanctorum Patrum exordia...
gaudentibus et perducentibus eum angelis, kalendas julii, cum gloria
migravit ad Dominum '^ . (Acta SS., juill., t. I, p. 64-70).
Fol. 182 v°. Dimanche dans l'octave. « Ad transmittendas vel ele-
vandas animas ad amena eterne felicitatis loca, misso celesti, mons
qui Or recte nuncupatur... et post magistrum cum magistro in hoc
opère laudandus « . (Ihid., p. 66-68).
Fol. 183 v°. u Dicta Ambrosii. Lucerna est verbum Dei... n {Ambrosii
op.,i. III, p. 172).
B^ol. 184. Suite de l'octave. » Ad transmittendas igilur vel elevandas
animas... ac lumen pristinum régi citius cum tactu in momento resti-
tua " . {Acta SS., juill., t. I, p. 66-69).
Fol. 186. Octave. " Desidia plurimorum vel raritate scriptorum...
totidemque nummorum capitahcia se quotannis sancto Theoderico
reddituram devovit " . (Ibid., t. 1, p. 70). La fin non conforme.
Fol. 187. « Audiens a Domino Petrus quia dives... » (Bedae op.,
t. VII, p. 332).
Fol. 188. Translation de S. Martin, a Sub eodem fere tempore,
Martinus ad episcopatum Turonice ecclesie petebatur... aut factas
cognovimus silere nequivimus, auxiliante Domino nostro Jhesu Christo,
qui cum, etc. » . (Viiae SS., t. XI, p. 248).
Fol. 188 v°. Octave des SS. Pierre et Paul. « Notum vobis omnibus
est, fratres karissimi , et universo mundo... et qui spernit sanctos
spernit et Christum « . Sans attribution dans notre manuscrit. Se trouve
dans les œuvres de S. Maxime (p. 577), de S. Ambroise (t. V, p. 873)
et de S. Augustin (t. V, app., p. 334).
Fol. 189 v°. " Discipulis precepit transfretare... » Attribuée à S. Jé-
rôme. Se trouve dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 708.
Fol. 190. Translation de S. Benoît. « Festiva beatissimi Benedicti
sollempnitas... bec etiam fîeri non ignoramus ». (Mabillon, ActaSS.
Bénédictin., t. II, p. 363-364).
Fol. 190 v°. Pendant l'octave, ce Porro eadem beatissimo viro sua
prerogativa... in Christi mil[it]ia voluntarie juratas disponit n. [Ibid.,
p. 364-368).
I
l)K LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 323
Fol. 192 V". Octave. < Inspiciamusergo quod a Doinino donatum...
ut nobiscum sit Deiis pacis per ipsum in secula seculoriim. Amen « .
{Ibid., p. 3(>8-3()9).
Fol. 193. S'" Marie Madeleine. « Hic, si esset propheta, sciret
profecto... "
Fol. 193 v°. « Cogitanti mihi de Marie penitentia... » {S. Gregorii
magniop., t. I, p. 1592).
Fol. 194. Pendant l'octave. « Licet plerisque relationis séries...
quisque tam anime quam corporis reportât bénéficia, cui rst omnis
honor et gloria, etc. " .
Fol. 195. Dimanche dans l'octave. « Nunc ergo, largiente Domino,
aggrediemur exponere qualiter gleba corporis ejusdern sacratissime
Marie Magdalene... revertens ad illos deferret » .
Fol. 195 v°. S. Jacques. « Vos amici mei estis. 0 quanta est miseri-
cordia Conditoris... r-, (Chrtjsostomi op . (1570), t. III, p. 372).
Fol. 196. ^< Dominus, conditorac redemptor noster, vulnera superbie
nostre... " (Bedaeop., t. VII, p. 117).
Fol. 197. Octave de S" Marie-Madeleine. « Fuit igitur secundum
seculi fastuni clarissimis exorta natalibus beatissima Maria Magdalene. . .
et quod bec fecit in memoriam ejus r . [Acta SS., juill., t. V, p. 218-
219).
Fol. 198. S. Pierre es liens. « Misit Herodes rex manus ut affli-
geret... n [Chrijsostomi op . , t. III, p. 529).
Fol. 199. " Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audistis,
lanto intentius... » Voir ms. 295, fol. 61.
Fol. 200. Invention de S. Etienne. « Ad aquas Tibilitanas, episcopo
afférente Prejecto... » Voir ms. 293, fol. 62.
Fol. 201. S. Laurent, a Syxtus, urbis Rome episcopus, apud Athe-
nas natus... est autem sanctus Dei Laurentius, régnante Domino
nostro, etc. « . Comparer avec Acta SS., août, t. II, p. 518-519.
Fol. 202. « Amen, amen dico vobis, nisi granum... y^ Voir ms. 295,
fol. 72.
Fol. 202 v°. S. Hippolyte. « Regressus Ypolituspost tertium diem...
et, septimo die completo, baptizaviteas » ,{Acia SS., août, t. III, p. 13).
Fol. 203 v". Assomption, u Gogitis me, o Paula e Eustochium,
immo charitas Cbristi... » [Hieronymi op . , t. V, p. 82).
Fol. 206. Pendant l'octave. < Rogo, quecunque estis, filie, que-
cunque... »
324 MANUSCRITS
Fol. 209. « Inter precipuas sanctorum festivitates, fratres carissimi,
hodierna nobis refiilsit... n Voir ms. 295, fol. 114 v°.
Fol. 210. « Notandum quod premissa de Christo prophetia... «
{Bedaeop., t. V, p. 226).
Fol. 210 v°. Octave. « Legimus ergo quam sepe ad funera et ad
sepulturas... «
Fol. 211 v°. « Hec lectio superiori pulcherrima ratione connecti-
tur... « Voir ms. 295, fol. 126 v°.
Fol. 212 V". S. Barthélémy, a Infirmes curate, mortuos suscitate..."
Fol. 213. Pendant l'octave. « Sermo venerabilis Theodori, sacer-
dotis, de translatione sacri corporis beati Bartholomei, apostoli, ab
Indya in Lypparim. Maximus quidem labor et, ut addam... in niultis
gentibusetcivitatibus est distributus " . (ActaSS., août, t. V, p. 39-41).
Fol. 215. Dimanche dans l'octave. Même texte.
Fol. 215 v". « Cum constet omnibus, fratres karissimi, quia
Redemptor noster in mundum... r, Voir ms. 295, fol. 305 v".
Fol. 216. S. Augustin. « Ex provintia Affricana, civitate Thaga-
tensi... r> (Acta SS., août, t. VI, p. 427).
Fol. 217. Décollation de S. Jean-Baptiste. « Hodie nobis Joannis
virtus, Herodis feritas... « Voir ms. 295, fol. 128.
Fol. 218. " Natalem, fratres karissimi, beati Johannis diem célé-
brantes... » Voir ms. 295, fol. 130 v°.
Fol. 219. Octave de S. Barthélémy, u Cum corpus beati Bartholo-
mei, apostoli, in ecclesia SanctiLaurentii... « Comparer avec Acta SS.,
août, t. V, p. 7-108.
Fol. 219 r. Ut supra, fol. 215 v«.
Fol. 220 v^ SS. Sixte, Sinice et Nivard. « Sanctorum laudes atque
actus enarrare... erat enim civitas nimium ydolatrie et superstitioni
gentilium dedita » . {Acta SS., sept., t. I, p. 125-126).
Fol. 221 . Nativité de la Vierge. ^ Approbate consuetudinis est apud
christianos... d Voir ms. 293, fol. 263 v°.
Fol. 224 v°. Pendant l'octave. " Nativitatis gloriose genitricis ac
perpétue... » Voir ms. 295, fol. 141 v°.
Fol. 227. Octave, a Fratres karissimi, nos qui non temere vêtus
Testamentum... »
Fol. 228 v°. Ut supra, fol. 210.
Fol. 229. SS. Corneille et Cyprien. « Temporibus Decii Cesa-
ris... Galerius maximus proconsul vita decessit, régnante Domino
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. :i25
iiostro, etc » . Sur les saints Corneille et Cyprien, voir Acta SS.,
sept., t. IV, p. 143-348, et notamment 332-333.
Fol. 230 v°. u Non de illo judicio dicit quod in Gne... » Attribuée
à S. Augustin,
Fol. 231. S. Matthieu. « Non vos me elegistis, sedego elegi vos... «
Fol. 232. « Legimus, Apostolo dicente, quia omnes... » Voir
ms. 295, fol. 175.
Fol. 233. SS. Maurice et compagnons. " Dyoclicianus igitur quon-
dam... que eternitatem beatam vite hujus brevitate mereatur ». [Acta
SS., sept., t. VI, p. 345-346).
Fol. 234. " Dicta S. Augustini. Si queritur quid significet mons... «
Fol. 235. et In veneratione S. Michaelis. Angelorum et hominum
naturam ad cognoscendum... »
Fol. 237. S. Jérôme. « Beatus igitur Jeronimus, génère nobili...
copiosis epistolis fecit esse beatos, quibus scribere, Deo prestante,
dignatus est n .
Fol. 238. S. Rémi, u Cum funus sanctissimum beati Remigii...
et quia sepius ibidem ostenduntur, omisimus ponere » . (Acta SS.,
oct., t. I, p. 161).
Fol. 239. Dédicace. « Non estarbor bonaque facit fructus malos...»
[Ambrosii op., t. III, p. 109).
Fol. 240 v°. « Que impossibilia sunt apud homines... ^ (Bedae op.,
t. VII, p. 178).
Fol. 241 v°. Fendant l'octave. ^ Quotienscunque, fratreskarissimi,
altaris vel templi festivitatem... " Voir ms. 295, fol. 184.
Fol. 242. « Recte festa ecclesie colunt... ^^ Voir ms. 295, fol. 203.
Fol. 242 v". Dimanche dans Toctave. u Libet, fratres, de encenio-
rum sollempnitate... ->•>
Fol. 243 v°. « Audivimus ex lectione evangelica, fratres karissimi,
quiafacta... « Voir ms. 295, fol. 191.
Fol. 244 v°. SS. Denis, Rustique et Éleulhère. « Preciosus de-
nique Dionisius... qui te devotissime illi optulisti » . [VitaeSS., t. X,
p. 126).
Fol. 245 v°. ( Confessio non semper penitentiam sed et... « Attri-
buée ici à S. Jérôme.
Fol. 246. S. Calixte. ^ Temporibus Macrini et Alexandri... bapti-
zavit et omnem domum Palmatii, et uxorem et filios promiscui sexus,
numéro quadraginta duos » . (Acta SS., oct., t. VI, p. 439-440).
326 MANUSCKITS
Fol. 247. S. Luc. ' Per sanctum prophétie spiritum pennata... »
{Gregorii op., t. I, p. 1199).
Fol. 248. " Sicut bonis esse raoris... » (Bedaeop., t. VII, p. 125).
Fol. 249. Translation de S. Barthélémy. « In Lyppari insula, que
inter Syciliam et Beneventum... que ad ediûcationemlegentium, opitu-
lante Domino, memorie mandare curavimus » . Comparer avec Acta SS.,
août, t. V, p. 42-43 et 49-64.
Fol. 250 v". « Dominus et salvator noster Jhesus Christus, fratres
karissimi, aliquando nos sermonibus... » (Gregorii op., t. I, p. 1496).
Fol. 251. Toussaint. " Legimus in ecclesiasticis hystoriis... » Voir
ms. 295, fol. 205.
Fol. 253 v°. " Predicante, dilectissimi, Domino Jhesu Christo evan-
gelium... " (S. Leonis inagni, papae primi, opéra, t. I, p. 181).
Fol. 255. Dimanche dans Toctave. « Hodie, dilectissimi, omnium
sanctorum sub una... « Voir ms. 295, fol. 209 v°.
Fol. 257. c. Et ipse, elevatis oculis... " Voir ms. 295, fol. 212 \\
Fol. 257 v". S. Martin. « Igitur Martinus Sabarie, Pannoniarum...
tactu blandissimo sentiebam » . [î/itae SS., t. XI, p. 247).
Fol. 260 v°. Dimanche dans l'octave. " Quo primo igitur tempore,
relictis scolis... qui Martinum posset imitari r . (Ibid., p. 252-253).
Fol. 261. S. Brice. « Igitur post excessum beati Martini... vir
magnifiée sanctitatis, prestante Domino uostro Jhesu Christo, cui, etc. »
(Ihid., p. 315-316).
Fol. 262. Octave de S. Martin. « Consequenti itidem tempore, iter
cum eo... ûdei virtus ac virtutum opéra testantur j? . {Ibid., p. 253).
Fol. 263. S" Cécile. « Humanas laudes et mortalium infnlas... et
cum eodem ad martyrii palmam attinges « . Comparer à Vitae SS.,
t. XI, p. 478-484.
Fol. 264 v°. S. Clément. «Indiebus illis, tercius Romane ecclesic...
et infantibus promiscui sexus numéro quadringenti viginti et très i5 .
Comparer à Vitae SS., t. XI, p. 484.
Fol. 266. S'* Catherine. " Hac in urbe tune Alexandrinorum... et
de sepulchro iterum, resumpto spiritu, surrexit ^ . Comparer à Vitae
SS., t. XI, p. 528.
Fol. 267. S. Basle. « Igitur beatissimus Basolus, Aquitania... vident
faciemPatris mei qui in celisest » . Comparera Vilae SS., i.Xl, ip. 552.
Fol. 270 v°. a Audistis, fratres karissimi, quia ad unius jussionis
vocem... » Voir ms. 295, fol. 220.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 327
Fol. 271 . S. Nicolas. " Nicholaus itaque ex illustri prosapia... pon-
tiOcalem accepit infiilam » . Comparer à VitaeSS., t. XI, p. 182-188.
Fol. 273. " Omnis sancti evaogelii, fratres karissimi, textus... n
Fol. 275. u Johanncs evangelista aliter eos dixit... -^ Attribuée à
S. Jean Clirysostome.
Fol. 27G. <-^ In Elevatione corporis B. Tlieoderici, abbatis. Propin-
qiianlc vero teiiipore quo Deus... eodem die accepisse sepulchrum ».
Comparer avec ActaSS., juillet, t. 1, p. 59-85.
Fol. 277 v°. S'* Lucie. " Cum per universam Sycilie provintiam...
et quousque mundus steterit » , (Vitae SS., t. Xll, p. 247-248).
Fol. 279. S. \icaise, « Post Cesaris Augusti, id est Constantini...
cum ceteris tibi triumphatoribus sanclis promeruit » . Comparer à
Vitae SS., t. XII, p. 264.
Fol. 281 v''. « Iste unus discipulus defuit... » Attribuée ici à
S. Grégoire.
Fol. 282. SS. Apôtres. ^ Cum cuncta sacra eloquia dominicis
plena... >' Voir ms. 295, fol. 226 W
Fol. 282 \\ a In lectione evangelicaquehanc antecedit... » [Augus-
tini op., t. III, II, p. 714).
Fol. 283. Martyr, a Si quis vult post me venire... » (Chrysostomi op.
(1570), t. II, p. 409),
Fol. 284. « Quia Dominus ac redemptor noster novus homo... »
Voirms. 295, fol. 263.
Fol. 284 v°. u Si consideremus, fratres karissimi, que et quanta
sint que nobis promittuntur... n Voir ms. 295, fol. 243 v°.
Fol. 287. ce Quialongiusab urbe digressi... ^ Voirms. 295, fol. 256.
Fol. 287 V". " Et ipse, elevatis oculis... ^ Voirms. 295, fol. 212 v^
Fol. 288 v°. « Juxta hystoriam manifestus est... » Attribuée à
Bède. Se trouve également dans Rhabani Mauri op., t. V, p. 132.
Fol. 289. « Ad boc fermentum pertinent omnia... » [Bedae op.,
t. VII, p. 156).
Fol. 290. Confesseur. « Servus qui geminata talenta... »
Fol. 291 v^ « Sancti evangelii, fratres karissimi, aperta nobis
est lectio recitata, sed ne aliquibus... ^ Voir ms. 295, fol. 286 v°.
Fol. 292. « Lectio sancti evangelii, fratres karissimi, sollicite con-
siderare nos ammonet... r^ Voir ms. 295, fol. 273 v°.
Fol. 292 v°. « Dicendo Dominus ad discipulos suos : Vos estis... »
(Chrysostomi op. (1570), t. II, p. 709).
328 MAiVlISCRlTS
Fol. 293. < Homo nobilis ille... " [Bedaeop., t. V, p. 400).
Fol. 293 \\ ' Dominicus sermo quem debemus omnes non solum
studiose... » Voir ms. 295, fol. 277 v°.
Fol. 294. Confesseur non pontife. « Magnum bonum est, karissimi
fratres, valde congruum... »
Fol. 294 v°. " Perspicue ostendit quare... » (Bedae op., t. VU,
p. 186). Se trouve également dans Homeliae divi Haymonis, episcopi
Halberstattensis, fol. 225.
Fol. 295. « De se ipso Dominus hec loquitur... « Voir ms. 295,
fol. 276 W
Fol. 295 x\ Confesseur, a Ad sancti ac beatissimi patris nostri N.,
cujus hodiefesta... •>•> Voir ms. 295, fol. 282.
Fol. 297. " Ut in audiendo quisque vel spernendo... y> [Bedae op.,
t. V, p. 330).
Fol. 297 v°. Confesseurs. « Beati sunt servi illi quos... » [Ambrosii
op., t. m, p. 182).
Fol. 298 v°. Vierges, a Media nocte, clamor factus est, ecce... «
Fol. 299 v°. « Sepe vos, fratres karissimi, ammoneo prava opéra
fugere... ^ Voir ms. 295, fol. 292 W
Fol. 300. Vierges martyres. « Sancta Ecclesia sagene comparatur. . . »
Fol. 300 v". u Celorum regnum, fratres karissimi, iccirco terrenis
rébus simile... » Voir ms. 295, fol. 296.
Fol. 301 v^ " Sancti evangelii, fratres karissimi, brevis est lectio
recitata, sed magnis... » Voir ms. 295, fol. 299 v°.
Fol. 302. Suivent les évangiles et les collectes d'un certain nombre
de fêtes, clôturant le volume primitif.
Fol. 311 v°. S'^ Marguerite. « Cum per universum orbem... et,
detectis viscerum inlimis, mactatur hostia Christi » .
Fol. 312. S. Quentin. « Igitur illo tempore, sub Maximiano impe-
ratore... recedite a me, insipientes et stulti corde; tune recesserunt
ab eo ^) . Voir ms. 298, fol. 126 \j\
Fol. 314-336. Cahiers ajoutés. — Fol. 314. S'" Anne. « Postulatis,
filie Jherusalem, sorores dilectissime, ut si quid alicubi... n
Fol. 315. Translation de S. Thierry. « Igitur beato Theoderico
confessore ad superne... ad amorem sancti confessoris promoli sunt» .
[Acta SS., juillet, t. 1, p. 72-73).
Fol. 316. « Incipit passio sanctarum XI milium Virginum. Tune
beata Ursula, quod diu desideraverat... sententiam mortis dictavit n.
DK LA BIBLIOTHKQLK DE REIMS. 329
Fol. 317 v°. >i Incipit passio béate Barbare, virginis. Teniporibus
Maximiani imperatoris, erat quidam satrapa Dioscorus... visita-
tione et confortationc Doinini r^ . Comparer à Vitae SS., t. XIl,
p. 123-124.
Fol. 318 v°. " In festo Visitacionis béate Marie virginis. Hodierne
festivitatis ratio atque causa... » Voir ms. 295, fol. 325.
Fol. 320. « Morale est omnibus ut qui fidern... » Voir ms. 295,
fol. 327.
Fol. 320 v". Dimanche dans l'octave. « Igitur celestis ille paranim-
phus Gabriel, qui toto celorum... »
Fol. 322. a Legenda Visitationis béate Marie. Hodierne festivita-
tis... " Ut supra, fol. 318 v\
Fol. 323 v\ " Morale est... » Ut supra, fol. 320.
Fol. 324. Dimanche dans Toctave. « Igitur celestis... « Ut supra,
fol. 320 v\
Fol. 325. a Helizabeth autem, mulier quedam vetula... " Attribuée
à S. Ambroise.
Fol. 326. Pendant l'octave. « Fateamur Deum qui de nichilo con-
didit... »
Fol. 328. S. Sacrement, u Immensa divine largitatis bénéficia... »
Voir ms. 294, fol. 1.
Fol. 329 \i\ ^ Cum enim cibo et potu appelant homines... " Voir
ms. 294, fol. 2 \\
Fol. 331 v°. Dimanche dans l'octave. « Amen, amen dico vobis,
nisi manducaveritis... » (Chrysostomi op. (1570), t. III, p. 186).
Fol. 332 v°. Pendant l'octave. « Ascendit Christus, profecto corpore
suo... »
Fol. 334. a Passio sancte Restitute. Romane reipublice principatum,
Aureliano amministrante... convaluisset elephantuosus '^ . {Acta SS.,
mai, t. VI, p. 664).
Fol. 336 v\ « Lectiones Conceptionis beatae Mariae. Tempore illo
que divine placuit pietati Anglorum gentem de malis suis corrigere et
sue servitutis officio arctius astringere, eam gloriosissimo duci Xor-
mannorum Guillermo, eandem patriam debellando , subegit... statuit
festuin in Remesiensi ecclesia solemniter celebrari et iste quoad vixit
devotis obsequiis celebravit » . La fête de l'Immaculée Conception
aurait pour origine un vœu de l'abbé Helsin, surpris en mer par une
tempête, au retour de la mission en Danemark que le duc Guillaume
330 MANISGIUTS
lui avait confiée. {S. Anselmi, Cantuariensis episcopi. Paris, 1675,
p. 505-506).
XlIl'-XV» siècle (fol. 334-336). Parchemin sali. 336 feuillels à
2 col. 443 sur 312 millim. Kel. veau fauve sur bois. — (Saint-Thierry,
no 128).
500 (C. 185). Lectionarium, de Sanctis, ad usum ecclesiae Sancti
Remigii Remensis.
Fol. 1. "In natale sanctorum confessorum atque pontificum Vedasti
et Amandi. Venerandi viri Vedasti, pontifiais Atrabatum urbis, me-
moriam posteris commendare ratum ducimus... gloriosi itaque Clo-
tharii regni anno quarto, venerabilis vir Vedastus pontifex migravit a
seculo, prestante Domino nostro, etc. » (Acta SS., février, t. 1, p. 792).
Fol. 1 v°. De sancto Amando. « Amandus igitur sanctissimus atque
gloriosissimus, Aquitanie partibus, haud procul a maris... ubi oratio-
nibus ejus multa fiunt miracula, ad laudem Domini nostri Jhesu Ghristi,
cui est, etc. ^ {ActaSS., février, t. 1, p. 849).
Fol. 3. Cl In natale sancti Theoderici, abbatis. Memoranda sancto-
rum Patrum exordia et admiranda miracula. . . qui autem intelligit quasi
legil " . Une partie des leçons manque. Voir ms. 299, fol. 179 \\
Fol. 4. « Incipit vita beati Silvestri, papç urbis Rome. Hystoriogra-
phus noster Eusebius, Palestinç provinciç Cesariensis urbis episcopus,
cum historiam... sollicitudinis su§ fructum eorum cotidie necessita-
tibus exhibebat » . Voir ms. 299, fol. 137 \\
Fol. 6. a In natale sancti Marini, martyris. Si quis venit ad me et
non odit patrem suum et matrem suam... — Exliortans nos Dominus
ad dileclionem suam... "
Fol. 8. « Quatuor lectiones de sancto Johanne, in octavis ejus. Non
parva queslio est cur apostolo Petro... « (S. Aurelii Augustini opéra,
t. III, II, p. 818).
Fol. 9. « In natale beatissimi Hilarii. Igitur beatus Hylarius, Picta-
vorum urbis episcopus, regionis Aquitaniç oriundus... iniquitas pre-
valeret ne imperator Deo resisteret, ne fidei perfidia rebellaret » .
(Acta SS., janv., t. I, p. 790-791).
Fol. 10 v°. « In natali sancli Remigii. Post vindictam scelerum qu§
facta est a Domino cède Galliarum, prosequente Wandalorum crudeli-
tate... in conveniendo populos in unum et reges, ut serviant ei " . Voir
ms. 299, fol. 138 v°. — Fol. 11-18. Cahier refait, portant la même
DK LA lUBLIOTHKQl l-: DK REIMS. 331
vie. Il s'arrête sur ces mots : « ...alteram accipiat stolani, beatarn vide-
licet una cuin anima resumpta glorificandi corporis immortalitatem n .
(Acta SS., oct., t. I, p. 135-160).
Fol. 19. Commencement actuel du recueil primitif :« ...martyrium
occubuit et tamen... quam et post obitum preclara ostensio ». [Acta
SS.j oct., t. I, p. 161). — < Dominica infra octavas. Baptizatus rex
Ludovicus cum gente intégra, ut supra diclum est. . . cogunt enim multas
invcuire medicinas, multorum expérimenta morborum » . (Ada SS.,
oct., t. I, p. 149-151).
Fol. 21 v°. " In natale sancti Mauri. Beatissimus igitur xMaurus,
clarissimo senatorum génère, pâtre Euticio... jam Dec karissimum ac
perfeclissimum in omni effecerat divina observatione » . Voir ms. 299,
fol. 140.
Fol. 22 v°. « Lucerna est verbum Dei; nonne hoc in principio... »
Voirms. 299, fol. 183 v\
Fol. 23 v°. « In natale sancti Sebastiani, martyris. Sebastianus, vir
christianissimus, Mediolanensium partium ci vis... " Voir ms. 299,
fol. 141 \\
Fol. 25. « In octavis sancti Remigii. Cum episcopi demum Galliç ac
Belgicç provinctiarum (sic), causa (idei, ad synodum convenerunt... et
quam parati sunt cçlestes cives ad succurrendum inûrmioribus fratri-
bus suis » . {Acta SS., oct., t. I, p. 157).
Fol. 27. «In natali sanctç Agnçtis. Servus Christi Ambrosius vir-
ginibus sacris. Diem festum sacratissimç virginis celebremus, hinc
psalmi resonent... » Voir ms. 299, fol. 143.
Fol. 29. ** In natale sancti Vincencii, martyris. Probabile satis est ad
gloriam venerandi Vincentii, martyris, quod, descriptis ipsiuspassionis
gestis... " Voirms. 299, fol. 144 \\
Fol. 30. « Amen, amen dico vobis, nisi granum frumenti cadens. . . «
Voirms. 295, fol. 72.
Fol. 31. « In Conversione sancti Pauli. Saulus adhuc spirans mina-
rum et cedis in discipulos Domini... sed superbos ventris cultores
occidit » . Voir ms. 299, fol. 146.
Fol. 33. " Meminit evangelii predicator ille Petrus nullam sibi
esse... n Voir ms. 299, fol. 147 v°.
Fol. 34. " In octavis sancti Vincencii. In passione qu§ nobis liodie
recitata est, fratres karissimi, evidenter ostenditur... » {Augustini op.,
t. V, p. 1112).
332 MANUSCRITS
Fol. 35. [Purification], u Omelia domni Aierici. Confluentibus gen-
tilibus ad diem festum Hierosolimam... j^
Fol. 36. « Hodiernus dies magnum nobis contulit gaudium, in que
Christus infans in templo est presentatus... » Voir ms. 299, fol. 148.
Fol. 37. « Sic namque, fratres, olim per prophetam... « Voir
ms. 299, fol. 149.
Fol. 37 v". « Sollempnitatem nobis hodiernç celebritatis... »
Voir ms. 293, fol. 160 r.
Fol. 39. a In natale sanctç Agathe. Beatissimç martyris Agathç
passio recitatur... nisi diligenler fuerit corpus meum a carnificibus
attrectatum >; . Voir ms. 299, fol. 150 v\
Fol. 40 v°. « In natale sancte Scholastice, virginis. Inter parabolas
a Domino dictas, solet... « Voir ms. 295, fol. 289 v°.
Fol. 42. c In Cathedra sancti Petri. Gaudeo, dilectissimi, de reli-
gioso vestrç devotionis affectu... « Voir ms. 293, fol. 281.
Fol. 43 v°. a Nec turbç quidem otiosa opinio est, quia Heliam... »
{Divi Ambrosii, Mediolanensis episcopi, opéra, t. 111, p. 143).
Fol. 44 v\ « In natale sancti Gregorii, papae. Gregorius, génère
Romanus, arte philosophus, Gordiani viri clarissimi... » Voir ms. 299,
fol. 155.
Fol 45 v". (' In natale sancti Benedicti, abbatis. Fuit vir vit§ vene-
rabilis, gratia benedictus et nomine... « Voir ms. 299, fol. 155 v".
Fol. 47. « Quam possibile fuit Deo salvare judaicum populum... »
( Opéra divi Johannis Chrysostomi (1570), t . II , p . 1053).
Fol. 48. " Dicta sancti Ihieronimi de Adnunciatione Domini. Ave,
Maria, gratia plena, Dominus... »
Fol. 49. « Latent quidem divina misteria nec facile... v Voir
ms. 299, fol. 159 \\
Fol. 50. « In natale sancti Ambrosii. Hortaris, venerabilis pater
Augustine, ut sicut beatus Athanasius... ^ Voir m.s. 299, fol. 161.
Fol. 51 v°. " In natale sancti AIarci,evangeliste. Si manseritis in me
et verba mea... «
Fol. 52 v". u Iste locus §vangelicus, fratres, ubi se dicit Domi-
nus... » Voir ms. 295, fol. 222.
Ibid. « In natale apostolorum Philippi et Jacobi. Verba sancti evan-
gelii, fratres, ita recte... » Voir ms. 299, fol. 165 v°.
Fol. 53 V". « Erigenda est nobis ad Deum, fratres... » Voir
ms. 294, fol. 74.
DE LA BIBLIOTHKQl !•: DK UKIMS. 33:5
Fol. 54 V". « In natale sanctorum Alcxandri, Eventii et Teodoli.
Quinto loco a beato Petro apostolo... » Voir nis. 299, fol. 166 \\
Fol. 56. « Sicnt e\ lectione sancti evangelii, fratres karissimi, au-
distis, princeps... '^ (VenerahilisBedae, Anglo-Saxonis presbyteri,opera,
t. VII, p. 91).
Fol. 56 v°. « In natale sancti Gibriani. Eo tempore, quando fîde-
lium montes divinç inspirationis gratia illustratç ... sicut non post
multum temporis rei probavit eventus ". (Acta SS., mai, t. Il, p. 301-
302).
Fol. 57 v°. « Il kalendis junii. Translatio sancti Remigii. Magnum
quidem est generaiibus festivitatibus dare vota sollempnia... fideliter
eum invocaveiimus, non deerit ab exauditione inherens Christo, cui
est honor, etc. i'
Fol. 59. « In natali sanctorum confessorum Medardi adque Gil-
dardi. Inter orthodoxos sanctç Ecclesie viros quos peculiares... de
terrenis transmigravit ad cçlestia » . Comparer avec /3c^« 55., juin, t. II,
p. 72-105.
Fol. 60 v\ « In natale sancti Barnabç, apostoli. Hçc mando vobis ut
diligatis invicem... « Voir ms. 295, fol. 236.
Fol. 61 v®. « In natale sanctorum Gervasii et Protasii. Ambrosius,
servus Christi, fratribus per omnem Italiam, etc. In divinis volumini-
bus reus subscribitur... « Voir ms. 298, fol. 112.
Fol. 63. « In Xativitate sancti Johannis Baptiste. Diei bodiernç sol-
lempnitas sollempnem... » Voir ms. 299, fol. 173.
Fol. 64 \°. " Habet sanctorum editio letitiam pîurimorum... «
Voirms. 299, fol. 174 v\
Fol. 65. " Privatis diebus, per octavas. Sollempnitatem nobis diver-
sorum martyrum Christi... ^^ Voirms. 295, fol. 38.
Fol. 66 v"*. « Dominica infra octavas. Venturus in carne Dominus... »
Voirms. 295, fol. 32.
Fol. 67 v°. ^ Condempnatur silentio incredulitas sacerdotis... "
(Ambrosii op . , t. III, p. 17).
Fol. 68. « In natale apostolorum Pétri et Pauli. Omnium quidem
sanctarum soUempnitatum... n Voir ms. 295, fol. 52.
Fol. 69 v°. " Ex commentario beati Hieronimi, presbiteri. Philippus
iste frater est Herodis... » Voir ms. 299, fol. 177 \\
Fol. 70. « Exposicio sancti Hilarii, episcopi. Venit Dominus Jhesus
in partes Cesaree... " V^oir ms. 299, fol. 178.
334 MANUSCRITS
Fol. 70 v°. « Commemoratio de sancto Paulo, apostolo. Filioli mei,
audite nos... « (Augustini op . , t. V, app., p. 338).
Fol. 71 v^ « Dicta sancti Gregorii, papae. Justus quisque qui nunc
despicitur... » Voir ms. 299, fol. 179.
Fol. 72. " In octavis sancti Johannis Baptistç. Et factum est, inquit,
in die octavo... »
Fol. 73. " Precursoris Domini nativitas sicut sacratissima... "
Voir ms. 295, fol. 42.
Fol. 73 v°. '( Privatis diebus per octavas. Cum omnes beati apostoli
parem gratiam... " Voir ms. 295, fol. 59 v°.
Fol. 74 V". « In Translatione sancti Martini. Sub eodem fere tem-
pore, Martinus ad episcopatum... » Voir ms. 299, fol. 188.
Fol. 75 v°. " Domiuica infra octavas. Gloriosissimos fîdei christianç
principes... » Voir ms. 295, fol. 54 v".
Fol. 76. « In octavis Apostolorum. Notum vobis omnibus est, fra-
tres karissimi, etuniverso mundo... ^ Voir ms. 299, fol. 188 v".
Fol. 77. « Omelia. Discipulis prçcipit transfretare et compellit... »
Voir ms. 299, fol. 189 \\
Fol. 77 v°. c' In natale sancti Alartialis. Prçdicante Domino nostro
Jhesu Christo apud Judeam... » (Vitae SS.^ t. VI, p. 365).
Fol. 79. « Sancti çvangelii, fratres karissimi, brevis est lectio
recitata, sed magis misteriorum ponderibus... " Voir ms. 295,
fol. 299 v\
Fol. 80. " In Translatione sancti Benedicti, abbatis. Cum diu gens
Langobardorum infîdelitatis su§ tenebris... qu§ sportula hactenus
pênes nos quasi novi habetur » . [Acta SS., mars, t. III, p. 302).
Fol. 81 v°. a Audiens a Domino Petrus quia dives difficile intra-
ret... ^) Voir ms. 299, fol. 187.
Fol. 82 \\ ;' Dominica infra octavas sancti Benedicti. Festiva bea-
tissimi Benedicti sollempnitas, Christo Domino propitiante, refulget. . . >;
Voir ms. 299, fol. 190.
Fol. 83 v\ « Per octavas, privatis diebus. Fuerunt igitur quidam
sanctissimi viri, nec convivium ipsius domini emolliunt » . (Mabillon,
Acta SS. Bened., t. II, p. 364).
Fol. 85 \\ " In octavis sancti Benedicti. Inspiciamus ergo quod a
Domino donatum est nobis. .. " Voir ms. 299, fol. 192 v"*.
Fol. 86 v°. Même homélie qu'au fol. 35, mais attribuée cette fois
à Haimon.
DE LA BIBLIOTHÈQUl-: DE REIMS. 335
Fol. 87. - In natale sancle Mariç AIag(lalen<^'. Hic, si esset propheta,
sciret ntiqnc. .. " Voir ms. 1299, fol. 193.
Fol. 88. « Cogitanli niihi de Mariç penitentia.. . » Voir ms. 299,
fol. 193 V".
Fol. 88 v". u In natale saneti Christophori. Teinporc illo quo Dagnus
rex regnabat in civitateni Samon... quia mihi vita sunt et dultiora
super niel et favum » . Comparer avec Acta SS., juill., t. VI, p. 146.
Fol. 90. a Si consideremus, fratres karissimi, qu§ et quanta sunt
qu§ nobis promittuntur... » Voir ms. 295, fol. 243 \i\
Fol. 91. "In natale saneti Jacobi, apostoli. Vos amici mei estis,
0 quanta est misericordia... » Voir ms. 299, fol. 195 v\
Fol. 91 v°. « Dominus, conditor ac redemptor noster, vulnera super-
bi§ nostrç... » Voir ms. 299, fol. 196.
Fol. 92 v\ « In natale saneti Germani. Igitur Germanus, Authisio-
dorensis opidi indigena fuit... non prçsumptionis, sed misericordiç
principium fuit » . {Acta SS., juill., t. VII, p. 202-204).
Fol. 93 v°. u Ad vincula saneti Pétri. Misit Herodes rex manus ut
affligeret... v Voir ms. 299, fol. 198.
Fol. 94 v°. u Lectio saneti çvangelii quam modo, fratres, audistis,
tanto intentius... » Voir ms. 295, fol. 61.
Fol. 96. " In Inventione beatissimi Stephani, prothomartyris.
Lucianus, misericordia Dei indigens et omnium hominum minimus,
presbiter çcclesiç Dei qu§ est in villa Cafargamala, etc. Revelationem
saneti Stephani quç mihi... cumque hçc audisset, de manu signifîcavit,
dicens : Ignosco, ignosco, ignosco " . [VitaeSS., t. VIII, p. 31).
Fol. 97. « Vere missi sunt sapientes adversus hereticos... » (Chry-
sostomiop., t. II, p. 936).
Fol. 98. " In natale saneti Laurentii, martyris. Sixtus, urbis
Romç episcopus, apud Athenas et natus et doctus... » Voir ms. 299,
fol. 201.
Fol. 99 V". « Amen, amen dico vobis, nisi granum... n V.ms. 295,
fol. 72.
Fol. 100. Cl Sermo beati Iheronimi, presbiteri, ad Paulam et Eusto-
chium, de Assumptione sanctç Mariç virginis. Cogitis me, o Paula et
Eustochium... « Voir ms. 295, fol. 74.
Fol. 103 v". u Dominica infra octavas. Hinc rogo omnes pariter... »
Fol. 104 v°. « \otandum quod premissa de Christo... » Voir
ms. 299, fol. 210.
336 MANUSCRITS
Fol. 105. « Privatis diebus, per octavas, lectiones. Rogo, quçcum-
que estis filiç... " Voir ms. 299, fol. 206.
Fol. 107. « In octavis sanctç Dei genitricis Mariae. Legimus ergo
quam sepe... ^^ Voir ms. 299, fol. 210 v^
Fol. 108. « Hec lectio superiori pulcherrima... » Voir ms. 295,
fol. 126 \\
Fol. 109. « In natale sanctorum martyrum Timothei et Apollinnaris.
Tempore Neronis, agente Lampadio préside, Remis civitate facta est
persecutio... et in illo altare quod ante sepulcrum eorum est sunt
reliquie sancti Pétri « . Comparer avec Acta SS., août, t. IV, p. 573-
579.
Fol. 110 m". « In natale sancti Bartholomei, apostoli. Inflrmos
curate, mortuos suscitate... et bonis actibus cuni festinatione prçpa-
remus. Amen » . Voir ms. 299, fol. 212 v°.
Fol, 111 V. u Cum constet omnibus, fralres karissimi, quia He-
demptor noster... ^ Voir ms. 295, fol. 305 v\
Fol. 112 v°. Cl In natale sancti Augustini, episcopi. Ex provintia
ergo Affricana, civitate Tagastensi, de numéro curialium... » Voir
ms. 299, fol. 216.
Fol. 113 v°. « In natale sancti Juliani, martyris. Sanctus igitur
Julianus, Viennensi ortus urbe, Arvernis datus est martyr... et quos
locus ille merentes excipit, letos remittit, régnante Domino nostro, etc. "
{Acta SS., août, t. VI, p. 174-175).
Fol. 115. « In natale sancli Johannis Baptiste. Hodie nobis Johan-
nis virtus, Herodis feritas... « Voir ms. 295, fol. 128.
Fol. 116. « Natalem, fratres karissimi, beati Johannis diem célé-
brantes... « Voir ms. 295, fol. 130 v°.
Fol. 117. a In natale sanctorum confessorum Syxti atque Sinitii.
Sanctorum laudes atque actus enarrare magnç creditur esse utilitatis...
vel segregati Domino in supradictis lucrali fuerant locis " . Voir
ms. 299, fol. 220 v\
Fol. 118 v°. « In Nativitate sancte Mariç. Approbatç consuetudinis
est apud christianos... '> Voir ms. 293, fol. 263 v°.
Fol. 121. u Sermo ex commentario beati Hieronimi, presbiteri. Plures
fuisse qui §vangelia scripserunt, et Lucas çvangelista testatur... »
{S. Hieronymi opéra , t. IV, p. 1).
Fol. 122 v°. « In natale sanctorum Cornelii et Cipriani. Temporibus
Decii Cesaris, maxima persecutio... » Voir ms. 299, fol. 229.
DE LA BIBLIOTnK(JUE DE IlEIMS. 337
Fol. 124. ^ Iste 1111°' lecture sunt de Crucc. Mon de illo judicio
dicit quod in One mundi... » Voir ms. 299, fol. 230 v°.
Fol. 125. « In natale sancti Mathei, apostoli et evangelistç. Non vos
me elegistis, sed... ^ Voir ms. 299, fol. 231.
Fol. 126. Cl Legimus, Apostolo dicente, quia omnes peccaverunt... n
Voir ms. 295, fol. 175.
Fol. 127. u In natale sanctorum martyrum Mauritii sociorumque
ejus. Diocletianus igitur, quondam Romanç rei publiée princeps... »
Voirms. 299, fol. 233.
Fol. 128 \]\ " Dicta sancti Augustini, episcopi, de sermone Domini
in monte. Si queritur quid signiflcet... n Voir ms. 299, fol. 234.
Fol. 129 v°. « In natale sanctorum martyrum Cosmç et Damiani.
Résidente Lisia préside pro tribunali... et non negamus Dominum qui
super nos est n .Comparer avec AclaSS., septembre, t. VII, p. 469-478.
Fol. 131. « In festo sancti Michaelis. Angelorum et hominum natu-
ram ad cognoscendum.. . n Voir ms. 299, fol. 235.
Fol. 132. « Ex commentario beati Hieronimi, presbiteri. Quia
viderant pro Petro et domino... »
Fol. 133. « In natale beati Hieronimi, presbiteri. Beatus igitur
Hieronimus, génère nobili ortus... n Voir ms. 299, fol. 237.
Fol. 135. a In Translationebeatissimi Remigii. Cum funus sanctissi-
mum deferretur ad sepulturam, versus ecclesiam sanctorum martyrum
Tymothei et ApoUinaris, secus çcclesiam sancti Christofori, martyris...
nichil in creatura agitur quod videre non possint n . Voir ms. 299,
fol. 238.
Fol. 141 v°. « In Dedicatione ecclesiç. Non est arbor bona qu§... »
Voir ms. 299, fol. 239.
Fol. 143 v^ « Qu§ impossibilia sunt apud homines... " Voir
ms. 299, fol. 240 v°.
Fol. 144 v°. « Privatis diebus, per octavas Dedicationis. Bonus
homo de bono thesauro... r^ [Bedaeop., t. V, p. 398).
Fol. 146 v°. "Dominicainfra octavas. Rectefesta Kcclesiçcolunt... 5)
Voirms. 295, fol. 203.
Fol. 147 v°. « In octavis Dedicationis. Quotienscumque, fratres
karissimi, altaris vel templi... ^ Voir ms. 295, fol. 184.
Fol. 148 v". a In natale sancti Dionysii. Pretiosus denique Dioni-
sius, cum arcis Romanç... » Voir ms. 299, fol. 244 v\
Fol. 150. '( In natale beati Calixti, pape et martyris. Temporibus
TOME xxxvin 22
338 MANUSCRITS
Macrini et Alexandri, incendio divino concremata est pars capitolii a
meridiano... « Voir ms. 299, fol. 246.
Fol. 151 v°. a In natali sancti Basoli, confessons. Igitur beatissi-
mus Basolus, Aquitania provincia... metrica ratione breviter sed elo-
quenler complexus est » . Voir ms. 299, fol. 267.
Fol. 152 v°. «Per sanctum prophetiç spiritum pennata animalia.. . »
Voir ms. 299, fol. 247.
Fol. 154. « In natale sanctç Ciliniç. Erat quidam venerabilis ac
dignus professione et nomine Montanus monacus... perpetuis merea-
mur perfrui gaudiis, ipsius opitulaute clementia et qui cum Pâtre, etc. n
(Acta SS., octobre, t. I, p. 135).
Fol. 155. a Occupato Domino in opère sermonis... " Attribuée ici
à Haimon.
Fol. 156. « In natale sanctorum martyrum Crispini et Crispiniani.
Cum sub Maximiano et Diocletiano,qui simul... judica judicium nos-
trum, Deus, et libéra nos ab homine malo, iniquo et doloso " . N'est
donnée ni par Surius ni par les BoUandistes.
Fol. 157. « In natale apostolorum Simonis et Judç. Mementote
sermonis mei, quem ego... « {Augustini op., t. III, p. 715).
Fol. 158. " Dominus et salvator noster Jhesus Christus, fratres
karissimi, aliquando nos sermonibus... " Voir ms. 299, fol. 250 v°.
Fol. 158 v". «In natale Sanctorum omnium. Legimus in çcclesiasticis
historiis quod sanctus Bonefacius... » Voir ms. 295, fol. 205.
Fol. 161. « Predicante, dilectissimi, Domino Jhesu Christo çvange-
lium regni... » Voir ms. 295, fol. 268.
Fol. 163. " In ^natale sancti Hucberti. Post gloriosum beatissimi ac
precellentissimi anlistitis Lanberti... contra carnis hostes aerisque
principes est prçliatus « . {Acta SS., novembre, t. I, p. 808-809).
Fol. 164. " In natale sancti Martini, archiepiscopi. Igitur Martinus
Sabbarie, Pannoniarum opido, oriundus fuit... vel simplicem hys-
toriam possimus explicare » . Voir ms. 299, fol. 257 v\
Fol. 168. « Dominica infra octavas sancti Martini. Quo primo
igitur tempore, relictis scolis... n Voir ms. 299, fol. 260 v".
Fol. 169. <i In natale sancti Bricii, episcopi et confessons. Igitur
post excessum beati Martini, Turonicç civitatis episcopi... » Voir
ms. 299, fol. 261.
Fol. 170. « In octavis sancti Martini. Consequenti itidem tempore,
iter cum eodem... » Voir ms. 299, fol. 262.
Di: LA BIBLIOTHÈQUE DE KEIMS. 339
Fol. 171. « In natale sanctç Ceciliç. Humanas laudes et mortalium
infulas videinus... » Voir ms. 299, fol. 2G3.
Fol. 172 \\ u In natale sancli Clementis, pap§. In diebus illis,
tercius Komanç çcclesiç prefuit episcopus Glemens... » Voir ms. 299
fol. 264 v°.
Fol. 174. « lu natale sancti Andreç, apostoli. Omnes presbiteri et
diacones çcclesiarum Achaiç... v (Vitae SS., t. XI, p. 653-655).
Fol. 176 v\ « Audistis, fratres karissimi, quia ad unius jussionis
vocem... y^ Voir ms. 295, fol. 220.
Fol. 177 \\ " In natale sancti Eligii, episcopi et confessons. Igitur
Eligius Lemovegas, Galliarum urbe... et a rege provocalus, crescebat
cotidie in melius » . (Vitae SS., t. XII, p. 1-2).
Fol. 178 V". " In natale sancti Nicholai , episcopi et confes-
sons. Nicolaus itaque, ex illustri prosapia ortus... « Voir ms. 299
fol. 271.
Fol. 180 \\ u Omnis sancti çvangelii, fratres karissimi, textus
usque ad iotha... » Voir ms. 299, fol. 273.
Fol. 181 \\ " In octavis sancti Andrée, apostoli. Tanta ac talis est
Scripturç divinç sublimitas... » Voir ms. 295, fol. 215.
Fol. 183. u Johannes evangelista aliter eos dixit vocatos... " Voir
ms. 299, fol. 275.
Fol. 183 v\ e In natale sanctç Luciç. Cum per universam Siciliç
provintiam... y^ Voir ms. 299, fol. 277 v".
Fol. 185. « In natale sancti Nichasii. Post Cesaris Augusti, id est
Constantini, regenerationem... quorum omnium intercessionibus
sanctorum fulti, optata mereamur pertingere ad gaudia sine fine beati
vivunt cum Christo per çterna seculorum secula. Amen r . Voir ms.
299, fol. 279.
Fol. 187. « In natali sancti Thomae. Hoc est preceptum meum ut
diligatis invicem... « Voir ms. 295, fol. 230 v\
Fol. 188 v^ « Iste unus discipulus defuit, et reversus... » Voir
ms. 299, fol. 281 v\
Fol. 189. « Cum cuncta sacra eloquia dominicis plena sunt pr§-
ceptis... " Voir ms. 295, fol. 226 v°.
Fol. 189 v°. " In lectione çvangelica quç banc antecedit, dixerat
Dominus... » Voir ms. 299, fol. 282 v\
Fol. 190. « In natali unius Martyris. Si quis vult post me venire,
abneget... r, Voir ms. 299, fol. 283.
340 MANUSCRITS
Fol. 191. « Quia Dominus ac redemptor nosler novus homo venit
in mundum... " Voir nris. 295, fol. 263.
Fol. 191 v°. « Si consideremus, fratres karissimi, qu§ et quanta
sunt qu§ nobis promittuntur in cçlis... v Voir ms. 295, fol. 243 v\
Fol. 192. " Ex commentario Hieronimi. Noiite arbitrait quia
veneriin mittere pacem in terra... " Voir ms. 295, fol. 240 v°.
Fol. 192 v°. " Ex commentario venerabilis Bed§, presbiteri. Nichil
enim opertum est, quod non revelabitur... î? Attribué avec raison à
S. Jérôme dans le ms. 295, fol. 242.
Fol. 193. « In natale plurimorum Martyrum. Ponite ergo in cordi-
bus vestris... »
Fol. 194. « Quia longius ab urbe digressi sumus... r, Voir ms. 295,
fol. 256.
Fol. 194 v". « Ex commentario venerabilis Bed§. Et ipse, elevatis
oculis in discipulos... » Voir ms. 295, fol. 212 v°.
Fol. 195. " Ex commentario beati Hieronimi. Lupos, scribas et phari-
sços... »
Fol. 195 v°. « Ex commentario Bed§. Juxta hystoriam manifestus
est sensus... « Voir ms. 299, fol. 288 \°.
Fol. 196. " Ad hoc fermentum pertinent omnia... » Voir ms. 299,
fol. 289.
Fol. 196 \\ " Ex commentario Hieronimi. Sedit in monte Oliveti,
ubi lumen scientiç... »
Fol. 197. « In natale unius Confessoris episcopi. Servus qui gemi-
nata talenta... ^ Voir ms. 299, fol. 290.
Fol. 198. « Sancti çvangelii, fratres karissimi, aperta nobis est
lectio recitata, sed ne aliquibus ipsa ejus planities... " Voir ms. 295,
fol. 286 r.
Fol. 198 v°. « Lectio sancti çvangelii, fratres karissimi, sollicite
considerare nos ammonet... ^) Voir ms. 295, fol. 273 v°.
Fol. 199. « Dicta S. Johannis Crisostomi. Dicendo Dominus ad
discipulos suos : Vos estis sal terre... » Voir ms. 299, fol. 292 v°.
Fol. 199 v°. « Ex commentario venerabilis Bedç. Homo nobilis
ille est cui cecus supra clamabat... r^ Voir ms. 299, fol. 293.
Fol. 200. « Dominicus sermo quem debemus omnes non solum
studiose... » Voir ms. 295, fol, 277 v°.
Fol. 200 v°. « In natale unius Confessoris non episcopi. Magnum
bonum est, fratres karissimi, valde congrum... w Voirms. 299, fol. 294.
1
I)K LA inBLIOTHl':QUE DE REIMS. 341
Fol. 201. « Ex commentario venerabilis Bedç. Perspicue ostendit
quare superius dixcrit... » (Bedae op., t. VII, p. 186). Se trouve éga-
lement dans Homeliae divi Haymonis, episcopi Halbcrstaltensis, fol. 225.
Fol. 201 v°. « De seipso Dominus hçc loquitur... » Voir ms. 295,
fol. 276 W
Fol. 202. « Ut in audiendo quisque, vel spernendo... » Voir
ms. 299, fol. 297.
Fol. 202 v°. « In natale plurimorum Confessorum. Beati sunt servi
illi... . Voir ms. 299, fol. 297 \\
Fol. 203. a In natale Virginum. Media autem nocte, clamor... n
Voir ms. 299, fol. 298 \\
Fol. 20i. « Sepe vos, fratres karissimi, moneo prava opéra
fugere... » Voir ms. 295, fol. 292 x\
¥o\. 204 v°. " In natale Virginum. Sancta Ecclesia sagenç compa-
ratur... ^ Voir ms. 299, fol. 300.
Fol. 205 v°. « Cçlorum regnum, fratres karissimi, iccirco terrenis
rébus... » Voir ms. 295, fol. 296.
Fol. 206. ^ Privatis diebus, per octavas beati Christofori. 0"i iion
bajulat crueem suam .. » Ut supra, fol. 88 v°.
Fol. 206 v°. « Dominica infra octavas beati Christofori. Qui sanc-
torum mérita... «Voir ms. 295, fol. 271 v".
Fol. 207 v". « In natale plurimorum Confessorum episcoporum.
Ostendens autem Dominus quomodo in cçlis... n
Fol. 208 v°. « In natali sancti Marculfî. Beatissimus igitur Marcul-
fus, régnante jam Childeberto, christianissimo rege... de Neustria
regione non semel ammonitus angelico visione, ad vestram hue pr§-
sentiam accessi » . (Acta SS., mai, t. I, p. 71-72).
Fol. 209 \J\ « In natali sancti Lanberti, martyris et episcopi. Igitur
gloriosus martyr Lanbertus et çterno régi... grandis, inquit, fratres
mei, honor est pontiGcalis, sed grave pondus istius est honoris » .
{Acta SS., septembre, t. V, p. 582-583).
Fol. 210 v°. a In natali beati Ypoliti. Regressus itaque Ypolitus post
tercium diem, venit... " Voir ms. 299, fol. 202 v\
Fol. 211. .( Ex commentario Bed§. Sicut bonis esse moris solet... »
{Bedae op., t. VII, p. 125).
Fol. 212. « Incipit vita sanctç Genovefç, virginis. Igitur Genovefa
in Nemetorensi paroechia nataest...in alias tutiores urbes bona sua
irauïerre {sic) r> . (/îc/a 55., janvier, t. I, p. 138-139).
342 MANUSCRITS
Fol. 213. " In natali sancti Mathie, apostoli. Ecce ego milto vos
sicut agnos... " Voir ins. 293, fol. 213.
Fol. 214 v°. « In natali beati Leonis, pape noni « . Une main du
XV!!" siècle a noté ceci : ' Ab Humberto , archiepiscopo , Romae com-
posita lectio; tota babetur volumine 27 m[anu]s[cripto], quod est
Hincmari, archiepiscopi, de vita sancti Remigii » . Suit le texte. « Apud
Wangionem urbem, ante prçsentiam gloriosi Henrici secundi.. . superna
clementia a cunctis eum laboribus absolverat 5) . {Acta SS., avril, t. II,
p. 657-658).
Fol. 215 \\ c( In natale sanctorum Rufini et Valerii. Erant Rome
duodecim sanctç vit§ tyrones fortissimi... ceterorum quoque creden-
tium numerum posse facilius abolere » . Comparer avec Acta SS.,
juin, t. II, p. 796-798.
Fol. 216 v°. " In natale sancti Memmii, episcopi. Dominicus sermo
quem debemus omnes... •>•> Voir ms. 295, fol. 277 v".
Fol. 217. a In natale alicujus sancti episcopi Confessons. Ad sancti
ac beatissimi istius patris... » Voir ms. 295, fol. 282. Arrangée pour
S. Osvald.
Fol. 218. « Dominica infra octavas béate Marie. Scimus, dilectis-
simi fratres, beatissimam Mariam de styrpe David... »
Fol. 219. « Morale est omnibus, ut qui fidem exigunt fîdem
astruant... « Voir ms. 295, fol. 327.
Fol. 219 v°. a Privatis diebus, [in] octavis sancte Marie. Nativitatis
gloriose ac perpétue virginis... ) Voir ms. 295, fol. 141 v°.
Fol. 220 v\ « In octavis béate Marie virginis. Nata est beata Dei
genitrix... »
Fol. 221 v°. a la natale sancti Egidii, abbatis. Sanctus igitur Egidius,
natione Grecus, a preclaris parentibus originem duxit... » {Acta SS.,
septembre, t. I, p. 299-300).
Fol. 222 v^ « In Translatione beati Remigii, que est iiii idus janua-
rii. Hujus beatissimi Remigii jam in tuto posita mérita... quç nequa-
quam lîtteris habentur, scripta sunt namque multimoda y^ .
Fol. 224 v\ a In natale sancti Vedasti. Postquam Deus et Dominus
noster Jhesus Christus ovem quçrere perditam... « {Acta SS., février,
t. ï, p. 795).
Fol. 225. Ci Sermo sancti Augustini, episcopi, inpaschali tempore. In
hoc clarificatus est Pater meus... n {S. Augustini opéra, t. III, p. 705).
Fol. 226 « In natale sancti Servatii, episcopi et confessons. Ad illu-
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 343
minandum humamim genus in hoc mundo. . . juxta ipsum aggcrem publi-
cum est sepultus » . Comparer avec Acta SS., mai, t. III, p. 209-231,
l/itae SS., t. V, p. 187-188, et Ghesquière, Acla SS. Belgii, t. I,
p. 178-220.
Fol. 227. « Manendo quippe in Christo... >» Attribuée à S. Augus-
tin. Se trouve dans Magnentii Rhabani Mauri opéra, t. V, p. 164.
Ibid. « Audivimus ex lectione evangelica, fratres karissimi, quia
facta sunt... 15 Voir ms. 295, fol. 191.
Fol. 228. " Quç impossibilia sunt apud homines... » Voir ms. 299,
fol. 240 W
Fol. 228 \\ « Incipit passio S. Oricoli sociorumquc ejus. Magnus
Dominus et laudabilis nimis. . . dum multi, diversis languoribus oppressi,
potant, ipsius sancti merito ab omni egritudine exuuntur... « Compa-
rer avec Vitae SS., t. XI, p. 422.
Les pièces suivantes ont été transcrites à la suite du Lectionnaire.
Fol. 230. Songe de Charles le Chauve, où il voit les bienfaisants
effets du culte de S. Rémi pour l'adoucissement des flammes de Tautre
monde, et où il apprend que l'empire de Charlemagne passera aux mains
de Charles le Gros. « In nomine Dei summi, régis regum, ego Karolus,
gratuito Dei dono rex Germanorum et patricius Romanorum atque
imperator Francorum, sacra nocte dominici diei, post celebratum noc-
turnarum horarum divinum officium, dum irem [causa] repausationis
cubitum, et vellem dormitionis capere sompnum, venit vox ad me...
illud perficiet et adimplebit, cujus in çternum regnum et sempiternum
imperium permanet sine fine in sçcula sçculorum. Amen. Amen w .
Fol. 231. Rôle (XII" siècle) de cens dus à l'abbaye de Saint-Remi.
« Mathildis de Braiban débet III solidos et III sextarios et dimidium
annone, ad mensuram Marolii, de uno quarterio terre... " (Varin,
Archives de la ville de Reims. Statuts, t. I, p. 165).
Fol. 231 v°. Revenus (m. d.) de l'abbaye, sur les biens qu'elle pos-
sède en Boulonnais et en Flandre : a Redditus Sancti Remigii de Nieles.
Hugo de Monte, IIIl polkin avene et XVII denarios... » {Ibid., p. 166).
Ibid. " Census qui debetur thesaurario. In burgo Sancti Remigii,
XXX solidos et VI denarios. Remis, XVI solidos. Apud Campum Flo-
ridum, XLIII solidos... » (Ibid., p. 167).
Fol. 232. Etat (XII' siècle) des revenus de Saint-Remi dans plu-
sieurs villages. « Crusneio, habet Sanctus Remigius, per annum, de
parvo censu, solidos VIII et denarios VI; solidos XI et nummum,
344 MANUSCRITS
mediante maio, de hospiciis; propter carruperam et manuum opéra,
solidos XllI et denarios VIII; mediante augusto, et in duobus festis
S. Remigii, LX quatuor solidos et denarios III ; de militibus, solidos V
et denarios VI; de placitis, IIII libras; de capitaliciis, sexaginta et
X solidos; de annona, quadraginta et I sextarium; de parva décima,
solidos VI ; item llll" modios et IIII sextarios avene ; de vino, XL sexta-
rios » . Indications du même genre pour Sault-Saint-Remi, Saint-Mas-
mes, Bazancourt, Isles-sur-Suippes , Warmeriville, Beine, Condé,
Chézy, Villers-Marmery, Plivot, Ville-en-Selve, Chenay, Villers-Alle-
rand, Courtisols, etc., etc. — Ibid. Revenus en miel dans plusieurs
villages. — Ibid. « Titulus reddituum quoquine. In januario,dc capita-
liciis, XII libras; in februario, prepositus de Montana, VIII libras, et
prepositus de Crusniaco, IIlI^Mibras... « — Ibid. « Hic est numerus
mensure frumenti et census denariorum quem debent homines qui
manent super culturam juxta molendinos Sancti Remigii et super
appenditia de Campno et extra portam Perreszonis et de Viriliaco.
Haymardus, maszo, denarios V; Jocelinus, sutor, denarios XXII et
dimidium... « Publié peu exactement par Varin [Archives de la ville
de Reims. Statuts, t. I, p. 167-168).
Fol. 232 \\ Lettre de S. Bernard au pape Eugène III. « Aman-
tissimo domino et patri, etc. Parcat vobis Deus... « C'est la lettre
CCXLVll de l'édition de Paris, 1719 (t. I, p. 246-247).
Ibid. Accord entre Geoffroi de Joinville et Pierre, abbé de Saint-
Remi, relativement à leurs prétentions respectives sur les villages de
Domremy et de Courcelles; accord réglé à « Pontem de Barro, qui
dicitur Baldulinus « , le 12 des calendes d'avril.
Ibid. Lettre du pape Eugène III au roi Louis le Jeune, à l'occasion
de la reprise d'Édesse par les Turcs, l'engageant à une nouvelle croi-
sade. « Eugenius, episcopus, servus servorum Dei, etc. Quantum pre-
decessores nostri Romani pontifices,pro liberatione orientalis Ecclesiç,
laboraverint... Datum Vetralle, kalendis decembris » (1145). (Jaffé,
Regesta pont. Rom., t. II, n" 8796).
Fol. 233. Fragment d'Obituaire de Saint-Remi, où figurent les abbés
Hugues, Henri, Odon, Azenaire, Léon, Haidericus, Pierre, rappelant
les dons qu'ils ont faits à la maison. Le document paraît antérieur à
ce dernier abbé (1181), car tout ce qui le concerne a été ajouté.
Fol. 233 v°. Origine des propriétés de l'abbaye. « Seniorum nos-
trorum relatione didici quod Rambradus et Berta contulerunt Sancto
DK LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 3V5
Remigio mansionalem Muriniacuni; Adalbeio, archicpiscopus, Sancti
Tymothei abhatiam ; ilaidericus, cornes, Sancti Martini ecclesiam cum
aclis. .. » Publié peu exactement par V'arin {Archives de la ville de
Reims. Statuts, t. I, p. 169).
Ibid. Fondation par l'abbé Azenaire d'un service annuel, avec dis-
tribution aux pauvres (s. d.), « Adzenarius, Domini favente clemen-
tia, abbas, etc. Quoniam universa caro... >- (Martène, Ampliss. coll.,
t. 1, p. 580).
Ibid. Charte de l'abbé Hérimar, pour le même objet (s. d.). «Divine
bonitatis respectu... r [Ibid., p. 418).
Fol. 23 i v**. a Omelia beati Gregorii. Ego dabo vobis os et sapien-
tiam... » (Gregorii op., t. I, p. 1614).
Fol. 235 v". « Censns qui debelur hospicio... -^ (XIP siècle). Publié
par Varin [Archives de la ville de Reims. Statuts, t. I, p. 170).
Ibid. a Redditus thesauri novi... » [ibid., p. 170).
Au fol. 1 v% on lit (XIIP siècle) : « Liber Sancti Remigii Remensis,
vol.CVIîî. — Sur le plat, le volume est intitulé (XVIII" siècle): «Lectio-
narium Remigianum, pro matutinis festorum de quibus fit per annum.
Codex saeculi X " . — On lit de même, dans la marge du fol. 25 V
(XVIl^ siècle), cette identification du nom ^ Celtus " : « Céoult, nunc
corrupte aut usu Sault per S; Celtus villa est jiixta Riennam, in pago
Porcensi, cujus ecclesiae patronus est abbas Sancti Nicasii i^ . — Enfin,
dans la marge inférieure du fol. 224, on trouve cette note (XVIl* siè-
cle) : « Anno dominicae incarnationis 882, episcopatus sui 37, mense 7
et die 4, Sparnaci, diem clausit ultimum Hiucmarus, arcbiepiscopus
Remensis " .
Commencement du XIP siècle. Parchemin. 235 feuillets à 2 col.
Les fol. 1-3, 11-18, 135-140 ont été refaits à la fin du XIΫ siècle; du
fol. 208 v° à la fin, la transcription a été faite au jour le jour, au
cours du XIl« siècle. 595 sur 355 milliui. Très nombreuses initiales,
en couleur, souvent de petites dimensions, mais d'un travail remar-
quable par la finesse et le coloris, notamment aux fol. 4, 10, 44, 45,
48, 60, 158; celles des fol. 11 et 135 offrent des gaufrures sur les
ors; nombreuses lettres ornées, extrêmement intéressantes. Rel. à dos
de veau fauve, les plats brisés. — (Saint-Remi, n** 276).
301 (C. 186). Lectionarium, de Tempore, ad usum ecclesiae Sancti
Remigii Remensis.
Fol. 1 . « Incipit prologus sancti Jheronimi, presbiteri, in Ysaiam pro-
346 MANUSCRITS
phetam. Dominica prima in Adventu Domini. Nemo cum prophetas...
— Incipit Ysaias propheta. Visio Ysaiç, fîlii Amos... » Nous laisserons
de côté les commentaires de l'Ecriture de S. Jérôme et de Bède, et ne
donnerons ici que les homélies.
Fol. 3. " Puto, res ipsa exigit ut queramus...^Voir ms. 293, fol. 1.
Fol. 5 v°. a Dominus ac redemptor noster, fratres karissimi, paratos
nos invenire desiderans... " Voir ms. 293, fol. 5 v°.
Fol. 8. Cl Querendum nobis est, fratres karissimi, Johannes pro-
pheta et plus quam... '^ Voir ms. 293, fol. 9.
Fol. 11. 'Ex hujus nobis lectionis verbis, fratres karissimi, Johan-
nis humilitas... » Voir ms. 293, fol. 13 v°.
Fol. 12. a Exordium nostr§ redemptionis, fratres karissimi, hodierna
nobis... » Voir ms. 293, fol. 22.
Fol. 16. " Lectio quam audivimus sancti evangelii et redemptio-
nis... r, Voir ms. 293, fol. 26.
Fol. 22 v\ " Redemptoris precursor quo tempore verbum... »
Voirms. 293, fol. 32.
Fol. 29. Vigile de Noël. " Cum esset desponsata mater ejus... "
Voir ms. 293, fol. 40 W
Fol. 35. Noël. " Hodie de terra veritas orta est... « Voir ms. 299,
fol. 12 v°.
Fol. 36. « Cupientes aliquid de hujus diei... » Voir ms. 293,
fol. 78 v\
Fol. 39. a Quia temporalem mediatoris Dei et hominum... n Voir
ms. 293, fol. 53.
Fol. 41. " Quid, largiente Domino, missarum sollempnia... » Voir
ms. 293, fol. 49.
Fol. 44 v". S. Etienne. ' Heri celebravimus temporalem sempiterni
régis nostri natalem... » Voir ms. 293, fol. 58.
Fol. 51 v°. (c Lectio sancti evangelii que nobis lectaest, fratres mei,
tanto majori... «Voir ms. 293, fol. 68 v°.
Fol. 54. Innocents. ' Dedicatur novus ab infantibus sermo... »
Voirms. 293, fol. 74 v°.
Fol. 55 v°. « De morte preciosa martyrum Christi Innocentium... »
Voirms. 293, fol. 76.
Fol. 57 V". a Audivimus ex lectione evangelica, fratres carissimi,
quia nascituro in mundo... » {Venerabilis Bedae, Anglo-Saxonis presby-
ieri, opéra, t. VII, p. 298)
I
DE LA BIDLIOTHKQLE DE REIMS. 347
Fol. 58. " Nato in Bethléem Domino salvatore... » Voir ms. 293,
fol. 50.
Fol. 62 v°. « Sanctam venerandamque presentis festi memoriam... n
Voir ms. 293, fol. 88 \\
Fol. 65. Epiphanie. ^ IVostis, fratres karissimi, quia dies iste qui
nobis..." Voir ms. 293, fol. 111 v°.
Fol. 68 v°. « Sicut ex lectione evangelica, fratres, audistis cçli
rege... » Voir ms. 293, fol. 101.
Fol. 72. < Lectio sancti evangelii qiiam modo, fratres, audivimus,
magnum nobis... » Voirms. 293, fol. 129.
Fol. 75. « Johannes Haptista, precursor Domini salvatoris... »
Voir ms. 293, fol. 115.
Fol. 88. « Congregemus in unum ea que in ortu... ji Voir ms. 293,
fol. 92.
Fol. 89 v°. « Aperta nobis est, fratres carissimi, sancti evangelii
lectio recitata... » Voir ms. 293, fol. 133 v°.
Fol. 91. « Quod Dominus noster atque salvator ad nuptias... »
Voirms. 293, fol. 137.
Fol. 92. « Docente in monte Domino, discipuli venerunt... » Voir
ms. 293, fol. 145.
Fol. 93 v°. « Ingrediente Domino in naviculam, secuti sunt... «
Voirms. 293, fol. 151.
Fol. 97 v°. « In explanatione sua multa ad loquendum sancti evan-
gelii lectio postulat... " Voir ms. 293, fol. 166.
Fol. 100 v°. « Lectio sancti evangelii quam modo, fratres karis-
simi, audistis, expositione non indiget, sed ammonitione... » Voir
ms. 293, fol. 171 v\
Fol. 103. u Redemptor noster previdens ex passione sua discipulo-
rum... » Voir ms. 293, fol. 176.
Fol. 104. Carême. " Licet nobis, dilectissimi, appropinquante festi-
vitate paschali... n Voirms. 293, fol. 180.
Fol. 106. « Dubitari a quibusdam solet a quo spiritu... » Voi
ms. 293, fol. 181 v^
Fol. 109. « In lectione sancti evangelii que nobis lecta est, fratres
karissimi, audivimus magnam mulieris (idem... » Voir ms. 297,
fol. 166.
Fol. 112 v°. « Demoniacus iste apud Matheum non solum.. » Voir
ms. 293, fol. 203 \i\
348 MANUSCRITS
Fol. 115 v°. « Qui signa et miracula Domini ac salvatoris... n Voir
ms. 293, fol. 213 v\
Fol. 118 v°. " Pensate, fratres karissimi, mansuetudinem Dei
relaxare... ^^ Voir ms. 293, fol. 221 v\
Fol. 122. Cl Mediator Dei et hominum homo Christus... " Voir
ms. 293, fol. 228 v\
Fol. 132 v°. Pâques. « Hanc, fratres karissimi, recte nobilitatem
soUempnitatis dicam... '^
Fol. 135 v°. « Multis vobis lectionibus, fratres karissimi, per dicta-
tum loqui consuevi... « Voir ms. 294, fol. 20 v°.
Fol. 138 v\ " In cotidiana nobis soUempnitate laborantibus... ^
Voir ms. 294, fol. 28.
Fol. 140. " Gloriam su§ resurrectionis Dominus et redemptor nos-
ter... )) Voir ms. 294, fol. 29 \i\
Fol. 141. « Lectio sancti evangelii que modo in vestris auribus lecta
est... » Voir ms. 294. fol. 33 v«.
Fol. 142. v< Maria Magdalene, que fuerat in civitate peccatrix... «
Voir ms. 294, fol. 37.
Fol. 142 v\ « Euvangelica lectio, fratres karissimi, quam modo
audivimus... » Voir ms. 294, fol. 43 \\
Fol. 143 v°. " Fractus longa molestia stomachus... '^ Voir ms. 294,
fol. 47.
Fol. 146. Octave de Pâques. " Prima lectionis hujus evangelicç
questio animum puisât... » Voir ms. 294, fol. 53.
Fol. 148 M". " Audistis, fratres karissimi, ex lectione evangelica
eruditionem vestram... » Voir ms. 294, fol. 62.
Fol. 151. « Leta Domini et salvatoris nostri promissa... " Voir
ms. 294, fol. 64 v\
Fol. 153. « Sicut ex lectione evangelica, fratres karissimi, audivi-
mus, Dominus et redemptor noster... n Voir ms. 294, fol. 67.
Fol. 155 v°. « Potest movere inûrmos auditores... n Voir ms. 294,
fol. 70 v\
Fol. 159. Ascension. « Quod resurrectionem dominicam discipuli
tarde crediderunt... » Voir ms. 294, fol. 89 v^
Fol. 160 v". « GloriGcatio Domini nostri Jhesu Christi resurgendo
et ascendendo... " Voir ms. 298, fol. 82.
Fol. 161 V*. Ci Ex multis sancti evangelii locis invenimus quia disci-
puli... r> Voir ms. 294, fol. 93 V
DK LA 1]I«L1{)THI:QUI: de RKIMS. 349
Fol. 162 v". Octave de l'Ascension. " Salvator noster, dilectissimi
fratres, ascendit in cçlum, non ergo turbemur... i Voir ms. 298,
fol. 83.
Fol. 163 v°. « Promissum Patris Spiritiis sancti gratiam... « Voir
ms. 298, fol. 83 W
Fol. 165. Pentecôte. « Audivimus, fratres, cum evangelium legere-
tur, Deum dicentern... " Voir ms. 298, fol. 84 v".
Fol. 167. « Libet, fratres karissimi, euvangelicç verba lectionis sub
brevitate... » Voir ms. 298, fol. 85 \\
Fol. 168 v". " Non enim misit Deus Filium suum in mundum... »
Voirms. 298, fol. 86 \\
Fol. 169 v°. « De illuminato illo qui natus est cecus... » Voir
ms. 294, fol. 120.
Fol. 170 v". « Magna gratiç commendatio : Nemo venit nisi trac-
tus... » Voir ms. 294, fol. 126 W
Fol. 174 \i\ Octave de Pentecôte. " Hanc, dilectissimi, festivitatem
toto terrarum orbe... » Voir ms. 298, fol. 89 v°.
Fol. 175 v°. u De sollempnitate hujus diei pauca dicenda sunt ut
letemur in spiritu... » Voir ms. 298, fol. 90 V.
Suivent 23 dimanches après l'octave de la Pentecôte, dont les leçons
sont prises dans l'Ecriture.
Fol. 216. Nouvelle série de 24 dimanches après l'octave de la Pen-
tecôte. " In verbis sacri eloquii, fratres karissimi, prius servanda est
Veritas... « Voir ms. 294, fol. 150.
Fol. 217. " Hoc distare, fratres karissimi, inter delitias corporis... «
Voirms. 294, fol. 158.
Fol. 218. « Estivum tempus quod corpori meo valde contrarium... »
Voir ms. 294, fol. 251 v°.
Fol. 222. « In hac lectione consideranda est in uno eodemque... »
Voirms. 298, fol. 115 v\
Fol. 223. « Attendite a falsis prophetis qui veniunt... " Voir
ms. 294, fol. 178 r.
Fol. 223 v°. « Querendum est quis sit villicus iniquitatis... « Attri-
buée ici à S. Jérôme.
Fol. 224 v". a Lectionem brevem sancti evangelii brevi, si possum,
volo sermone... " Voir ms. 294, fol. 197.
Fol. 226. " Quia parabolam Dominus quam... » Voir ms. 294,
fol. 192 v\
350 MAMLSGRITS
Fol. 227. (' Surdus ille et mutus queni mirabiliter curatum... »
Voir ms. 294, fol. 194.
Fol. 231 v°. « Naim civitas est Galileç... « Voir ms. 294, fol. 205.
Fol. 232 v°. a Ydropis morbus... « Voir ms. 294, fol. 206 v\
Fol. 233 M". " Convenerunt ut multitudine vincerent quein... >,
{Opéra divi Johannis Chrijsostomi (1570), t. II, p. 1066).
Fol. 234 v°. « Christum in humanis actibus divina gessisse... ^ Voir
ms. 298, fol. 122.
Fol. 235 v\ " Textum evangelicç lectionis, fratres karissimi, volo,
sipossum, sub brevitate... « Voir ms. 294, fol. 213 v°.
Fol. 236 v°. « Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audistis,
expositione non indiget, sed ne banc... » Voir ms. 294, fol. 238 v".
Fol. 241 v\ « Dominica ante Adventum Domini. Miracula que fecit
Dominus noster Jhesus Christus suiit quidem... » Voir ms. 294,
fol. 261.
Fol. 242. Au bas de la page, on lit : « Notum sit tam presentibus
quam futuris quod Theobaldus de Erpeio, pelliparius, redemit a Kogero
et fratribus ejus domum suam etortum domus, pro viginti et uno soli-
dis, quam {sic) domum et ortum tenebat ab eodem Rogero sub annuo
censu XVI denariorum. Hanc redemptionem laudaverunt fratres ejus-
dem Rogeri et filius ejus et filia. Postea idem Theobaldus recepit pre-
dictam {sic) domum et ortum a domino abbate, sub annuo ceusu unius
nummi » .
Fol. 242 v°. « Ab octavis Pentecosten usque in kalendas novembris,
lectio plurimorum martyrum in singulis feriis. Feria ii. Incipe divina
dicta recolere et ipsa evangelicaprecepta vel munera : Beati pauperes spi-
ritu, quoniam ipsorum. . . » Suivent les leçons pour le Commun des Saints.
Fol. 253. « De cousuetudinibus hoc scienduin est quod si quelibet
festivitas trium lectionum in dominica eveniat, in qua historia non
débet incipi, quatuor extrême lectiones inde fient, et incipit ab Assump-
tione beatae Marie usque ad Adventum Domini. — Hunegundis virginis.
Evangelium : Simile est regnum celorum, etc. — Rufi martyris... "
Sur le fol. 1, on lit cet ex-libris (XIII' siècle) : «Liber Sancti Remigii
Remensis » .
Commencement du XIll® siècle. Parchemin sali par l'usage.
253 leuiilets à 2 col. A noter (fol. 132), une petite peinture repré-
sentant le Christ terrassant le dragon avec sa croix. 467 sur 305 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Remi, n° 277).
DE LA BIBL10THL:(JLL: de REIMS. 351
502 (F. 472). Lectionarium, (leSanctis,pars prima, ad usum eccle-
siae Sancti Hemigii Keniensis.
Fol. A-F. Leçons pour la fête du S. Sacrement et pour son octave
(XVlll" siècle).
Les fol. 1-G, ajoutés au XVI" siècle, donnent les leçons de la fête de
la Visitation. Bien que paraissant provenir d'une même source, leur
texte ne concorde qu'en partie avec celui du ms. 295.
Fol. 1. « Sermo indulgentiarum a domno papa Sixto 1111° concessa-
rum. Hodierne festivitatis ratio atque causa, dilectissimi, devotionem
vestram... » Voirms. 295, fol. 325.
Fol. 2. " Discite et vos, sancte nmlieres, sedulitatem... » [Ibid.).
Fol. 5 v°. « Pietatisque misterium maternis... » Attribuée à
S. Ambroise.
Fol. 6. « Morale est omnibus ut qui fidem exigunt. . . n Voir ms. 295,
fol. 327.
Fol. 7. Commencement du manuscrit primitif. [Incipit epistola prio-
ns Sanctae Trinitatis Cantuariae ad episcopum VVintoniensem, de pas-
sione S. Thomae, martyris]. « E inspirato et in transitu michi Dei gra-
tia... » (Martène, 2lies. nov. anecdot., t. III, p. 1746-1750).
Fol. 10. Relation de S. Rémi. « Hujus beatissimi Remigii jam in
tuto posita mérita... » Voir ms. 300, fol. 222 v\
Fol. 12 v\ S. Sylvestre. « Historiographus noster Eusebius, Pales-
tine provintie Cesariensis urbis episcopus... n Voirms. 299, fol. 137.
Fol. 15. S'* Geneviève. « Igitur Genovefa in Nemetodorensi parro-
chia... " Voirms. 300, fol. 212.
Fol. 17 v°. « Non parva questio est cur apostolo Petro... " Voir
ms. 300, fol. 8.
Fol. 19. S. Rémi. « Post vindictam scelerum, que facta est a Domino
...glorifîcandi corporis immortalitatem « . Voir ms. 299, fol. 138 v°.
Fol. 30 v°. S. Hilaire. « Igitur beatus Hylarius, Pictavorum urbis
episcopus... " Voir ms. 300, fol. 9.
Fol. 33. S. Maur. « Beatissimus igitur Maurus, clarissimo senato-
rum génère ...in omni effecerat divina observatione ». Voir ms. 299,
fol. 140.
Fol. 35. Dimanche dans l'octave de S. Rémi. « Baptizatus rex
Ludovicus cuni gente intégra... n Voir ms. 300, fol. 19.
Fol. 39. Octave de S. Rémi. « Cum episcopi demum Gallie ac Bel-
gice provintiarum... » Voirms. 300, fol. 25.
352 MANUSCRITS
Fol. 42 v°. S. Sébastien. « Sebastianus, vir christianissimus, Medio-
lanensium civis... " Voir ms. 299, fol. 141 \i\
Fol. 45. S'* Agnès. ' Servus Christi Ambrosius virginibus sacris.
Dieni festum sacratissime virginis celebremus... » Voir ms. 299,
fol. 143.
Fol. 47 v°. S. Vincent. " Probabile satis est ad gloriam venerandi
Vincentii martyris... » Voir ms. 299, fol. 144 v°.
Fol. 50. " Amen, amen dicovobis, nisigranum frumenti cadens...»
Voir ms. 295. fol. 72.
Fol. 51. Conversion de S. Paul. " Saulus adhuc spirans minarum
et cedis... » Voir ms. 299, fol. 146.
Fol. 55. « Meminit evangelii predicator ille Petrus nuUam sibi... »
Voir ms. 299, fol. 147 W
Fol. 56. Purification. ^ Hodiernus dies magnum nobis contulit gau-
dium... r, Voir ms. 299, fol. 148.
Fol. 57 v°. « Sic namque, fratres, olim per prophetam dictum
est... « Voir ms. 299, fol. 149.
Fol. 58 v°. " SoUempnitatem nobis hodierne celebritatis... » Voir
ms. 293, fol. 160 v\
Fol. 60 v". S'** Agathe. " Beatissime martyris Agathe passio recita-
tur... " Voir ms. 299, fol. 150 v\
Fol. 63. SS. Vaast et Amand. " Venerandi viri Vedasti, pontifîcis
Atrabatum urbis... " Voir ms. 300, fol. 1. — « De sancto Amando.
Amandus igitur sanctissimus atque gloriosissimus, Aquitanie partibus,
haud procul... » Voir ms. 300, fol. 1 v°.
Fol. 66 v°. S" Scolastique. " Inter parabolas a Domino dictas... »
Voir ms. 295, fol. 289 v,\
Fol. 69. Chaire de S. Pierre. « Gaudeo, dilectissimi, de religioso
vestre devotionis affectu... )î Voir ms. 293, fol. 281.
Fol. 71 \\ u Nec turbe quidem otiosa opinio est... » Voir ms. 300,
fol. 43 v°.
Fol. 73 u°. a In natali S, Matthie. Ecce ego mitto vos sicut agnos
inter lupos, multi autem cum regiminis jura suscipiunt... y> Voir
ms. 295, fol. 252.
Fol. 76. S. Grégoire. " Gregorius, génère Romanus, arte philoso-
phus... î) Voir ms. 299, fol. 155.
Fol. 77. S. Benoît. « Fuit vir vite venerabilis, gratia benedictus et
Domine... îj Voir ms. 299, fol. 155 v°.
DE LA niBLIOTHKQL'K \)K REIMS. 353
Fol. 79 V". « Quoniani possibile luit Deo salvare judaicum popu-
lum... " Voir ins. 299, fol. 157.
Fol. 81. Annonciation. «Dicta S. Ilicroninii, prcsbitcri, Ave, Maria,
«jratia plcna... r> Voir ms. 300, fol. i8.
Fol. 82 v°. a Latent quidem divina mystcria... » Voir ms. 299,
fol. 159 x\
Fol. 84. In natali S. Anibrosii. » Horlaris, venerabilis pater Augus-
tine, ut sicut beatus Albanasius... n Voir ms. 299, fol. 161.
Fol. 8G v". S"' Marie l'Égyptienne. « In monasterio Palestinorum
fuit vir virlute, verbo, et moribus ornatus... >; Voirms. 293, fol. 286.
Fol. 89 V". " Occupato Domino in opère sermonis... » Voirms. 300,
fol. 155.
Fol. 90 v°. « In natali beati Leonis, pape. Apud VVangionemurbem,
anle presentiam gloriosi Henrici... » Voir ms. 300, fol. 214 v**.
Fol. 92 v". S. Marc. « Si manseritis in me et verba mea... » Voir
ms. 300, fol. 51 V".
Fol. 94. SS. Philippe et Jacques. ^- Verba sancti evangelii, fratres,
ita recte intelliguntur... » Voir ms. 299, fol. 165 v°.
Fol. 95 v^ " Erigenda est nobis ad Dominum, fratres, major inten-
tio... ■ Voir ms. 294, fol. 74.
Fol. 96 v". S. Marconi, a Beatissimus igitur Marculfus, régnante
jam Childtberto... ^ Voir ms. 300, fol. 208 v".
Fol. 98 v°. SS. Alexandre, Évence etThcodole. « Quinto loco a beato
Petro apostolo Romane urbis ecclesie cathedram sedit Alexander... »
Voirms. 299, fol. 166 v^
Fol. 100 V". " Sicut ex lectione sancti evangelii» fratres karissinii,
audistis, princeps .ludeorum. .. n Voir ms. 294, fol. 58.
Fol. 101 v\ Translation de S. Gibrien. « Eo tempore quo fidelium
mentes divine inspirationis gratia illustrate... " Voir ms . 300,
fol. 56 \\
Fol. 103. Translation de S. Nicolas. ^ Factum est, superna provi-
dente clementia... in urbe Barrensi, in basilica Sancti Benedicti deposi-
tnm . Comparer avec Vilae SS., t. V, p. 116-121.
Fol. 105 v°. S. Servais. •' Ad illuminandum humannm genus...
juxta ipsum aggerem publicum est sepultus ■' . Voir ms . 300,
fol. 226.
Fol. 107. Translation de S. Bemi. ' Magnum quidem est generali-
bus feslivilatibus dare vota sollempnia. .. n Voir ms. 300, fol. 57 v\
To.ME xxxvni. 23
354 MANUSCRITS
Fol. 110. SS. Médard et Gildard. « Inter orthodoxossancteEcclesie
viros... » Voir ms. 300, fol. 59.
Fol. 111 v°. S. Barnabe. « Hec mando vobis ut diligatis invicem. In
lectione evangelica que hanc antecedit... » Voir ms. 295, fol. 236.
Fol. 113. SS. Rufin et Valère. « Erant Rome duodecim sancte vite
tyrones... sed subdidit baptizando » . Voir ms. 300, fol. 215.
Fol. 114 v°. ce Habet sanctorumeditioleticiamplurimorum... n Voir
ms. 299, fol. 174 v°.
Fol. 116. a Privatis diebus peroctavas. Sollempnitatemnobis diver-
sorum martyrum Christi... » Voir ms. 295, fol. 38.
Fol. 118. " Dominica infra octavas. Venturus in carne Dominus et
redemptor... » Voirms. 295, fol. 32.
Fol. 119. «Dicta beati Ambrosii, episcopi. C.ondempnatur silentio
incredulitas... » Voir ms. 300, fol. 67 v\
Fol. 120. SS. Pierre et Paul. « Omnium quidem sanctanim sol-
lempnitatum, dilectissimi, totus mundus... " Voir ms. 295, fol. 52.
Fol. 123 M\ a Expositio sancti Hylarii , episcopi. Venit Dominus
Jhesus in partes Cesaree Philippi... » Voir ms. 299, fol. 178.
Fol. 124. Commémoration de S. Paul. « FilioU mei, audite nos et
iiberate vos... '= Voirms. 300, fol. 70 v".
Fol. 125 v°. et Dicta sancti Gregorii. Justus quisque qui nunc... »
Voirms. 299, fol. 179.
Fol. 126 v\ Octave de S. Jean-Baptiste. « Et factum est, inquit, in
die octavo, venerunt... »
Fol. 128. « PrecursorisDomininativitas... " Voir ms. 295, fol. 42.
Fol. 129. S. Thierry. « Memoranda sanctorum Patrum exordia. .. "
Voirms. 299, fol. 179 v\
Fol. 131. S. Martial. « Predicante Domino nostro Jliesu Christo
apud Judeam... yy Voir ms. 300, fol. 77 v"*.
Fol. 133. S. Thomas, u Iste unus discipulus defuit... 75 Voir ms.
299, fol. 281 V".
Fol. 133 V". Translation de S. Martin. « Sub eodem fere tempore,
Martinus ad episcopatum Turonice ecclesie... " Voirms. 299, fol. 188.
Fol. J35v". Dimanche dans l'octave des Apôtres. « Gloriosissimos fîdei
christiane principes annuis sollempnitatibus... "Voirms. 295, fol. 54 v°.
Fol. 136 \i\ « Privatis diebus. Gum omnes beati apostoli parem
gratiani apud Dominum... 3) Voir ms. 295, fol. 59 v°.
Fol. 138. Octave des Apôtres. « Notum vobis omnibus est, fra-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 355
très karissiini, et universo muiido... » Voir ms. 299, fol. 188 v\
Fol. IiOv°. « Sancti evangelii, fratres karissiini, brevis est lectio
recitata, sed inagis niysterioruin... » Voir ms. 295, fol. 299 v".
Fol. 142. Translation de S. Benoît. « Cum diu gens Longobardo-
runi intidelitatis sue tenebris... » Voir ms. 300, fol. 80.
Fol. 144 V". « Audiens a Domino Petrus quia dives difficile intra-
ret... .) Voirms. 299, fol. 187.
Fol. 146 V". Dimanche dans l'octave, u Festiva beatissimi Benedicti
sollempnitas.,. " Voir ms. 299, fol. 190.
Fol. 147 v°. « Privatis diebus per octavam. Fuerunt igitur quidam
sanclissimi viri... » Voir ms. 300, fol. 83 v".
Fol. 151 v\ Octave de S. Benoit. « Inspiciamus ergo quod a Deo
donatum est nobis... n Voir ms. 299, fol. 192 v°.
Fol. 152 v\ S. Arnoul. « Gonfluentibus gentilibus ad diem festum
Iherosolimam... » Attribuée ici à Haimon. Voir ms. 300, fol. 35.
Fol. 154. S'" Marie-Madeleine. " Hic, si esset propheta, sciret uti-
que... » Voir ms. 299, fol. 193.
Fol. 155. a Cogitanti micbi de Marie penitentia... » Voir ms. 299,
fol. 193 v\
Fol. 156. S. Christophe. " Tempore illo quo Dagnus rex regnabat
in civitate Sanion... » Voir ms. 300, fol. 88 v°.
Fol. 159. S. Jacques. « Vos amici mei estis, o quanta est miseri-
cordia... » Voir ms. 299, fol. 195 v°.
Fol. 160 v°. « Dominas conditor acredemptornoster vulnera super-
bie... » Voirms. 299, fol. 196.
Fol. 161 v°. Dimanche dans Toctave. « Qui sanctorum mérita reli-
giosa caritate miratur... )i Voir ms. 295, fol. 271 v**.
Fol. 163 v\ " Privatis diebus per octavas. Qui non bajulat crucem
suamet venit... » Voirms. 300, fol. 206.
Fol. 165 v". S. Pierre es liens. « Misit Herodes rex manus ut affli-
geret... » Voirms. 299, fol. 198.
Fol. 167 v*. « Lectio sancti evangelii quam modo, fratres, audistis,
tanto intentius cogitanda... » Voir ms. 295, fol. 61.
Fol. 169 V". Invention de S. Etienne. « Lucianus, misericordia Dei
indigens... ignosco, ignosco, ignosco " . Voirms. 300, fol. 96.
Fol. 171 v\ " Veremissi sunt sapientes adversus hereticos... » Voir
ms. 300, fol. 97.
Fol. 173. S. Memmie. " In illo tempore, beatissimus Memmius
356 MANUSCRITS
episcopus... relinquens seculum etpergens ad Dominum » . (Acta.SS.,
août, t. II, p. 11).
Fol. 175. S. Laurent. « Syxtus, urbis Rome episcopus, apud Athe-
nas et natus et doctus... » Voir ms. 299, fol. 201.
Fol. 177. Ul suprày fol. 50.
Fol. 178. S. Hippolytc. " Regressus itaquc Ypolitus post terciuni
diem... juxta corpus beati Laurenlii, in cripta, in agro Verano » . Voir
ms. 299, fol. 202 v\
Fol. 179 v°. " Incipiunt evangelia in natalitiis sanctorum per anni
circulum legenda. Prinium de Apostolis. Gum cuncta sacra eloquia
dominicis plenasint preceptis... « Voir ms. 295, fol. 226 v°.
Fol. 181. " In lectione evangelica que banc antecedit, dixeratDomi-
nus... ') Voir ms. 299, fol. 282 v\
Fol. 183. « In hoc clarifîcatus est Pater meus ut fructum plurimum
afferatis... » Voir ms. 300, fol. 225.
Fol. 184 v°. « Iste locus evangelicus, fratres, ubi se dicit Dominus
vitem... " Voir ms. 295, fol. 222.
Fol. 185 v°. « Manendo quippe in Cliristo, quid velle possunt... «
Voir ms. 300, fol. 227.
Fol. 186. Martyr, u Si quis vult post me venire, abneget... « Voir
ms. 299, fol. 283.
Fol. 187 v^ « Quia Dominus ac redemptor noster novus homo
venit... î) Voir ms. 295, fol. 263.
Fol. 188 v^ IJtsuprd, fol. 50.
Fol. 189 v°. a Si consideremus, fratres karissimi, que et quanta
sunt que nobis promittuntur... '^ Voir ms. 295, fol. 243 v\
Fol. 193. Martyrs. " Ponite ergo in cordibus vestris... » Voir
ms.300, fol. 193.
Fol. 194 v\ tt Ego dabo vobis os et sapientiam... •» Voir ms. 300,
fol. 23iv°.
Fol. 195. « Quialongius ab urbe digressi siimus... ') Voir ms. 295,
fol. 256.
Fol. 201 \\ ce Ammonemur caritati vestre de illa exhortatione
loqui... " Atlribuée ici à S. Augustin.
Fol. 202. Pontife, u Servus qui geminata talenta retulit... « Voir
ms. 299, fol. 290.
Fol. 204. « Sancti evangelii, fratres karissimi, aperta est nobis
lectio recitata... » Voir ms. 295, fol. 286 v".
I)K LA ninLIOTHKQUIC DE REIMS. 3,^7
Fol. ii05. « Lcclio sancti evangelii, IValres carissimi, sollicite con-
siderarc... " Voir ms. ^05, fol. 273 \°.
Fol. 20(>. « Dicta S. Joliannis Crisostomi. Dicendo Dominus ad
discipiilos suos : Vos estis... " Voir ms. 299, fol. 292 v".
Fol. 208. « Doniinicus sermo qiiem debemus omnes non solum... «
Voir ms. 295, fol. 277 v".
Fol. 208 V". « Perspicnc ostcndit quare superius... n Voir ms. 299,
fol. 294 V".
Fol. 209 V". Confesseur, ^c Magnum bonum est, fratres karissimi,
valde congruum... » Voir ms. 299, fol. 294.
Fol. 212 v^ (iOnfesscurs. ulîeati sunt servi illi([uoscum venerit... »
Voir ms. 299, fol. 297 v°.
Fol. 214. « Sepc vos, fratres karissimi, moneo prava opéra fu-
gère... y Voir ms. 295, fol. 292 v°.
Fol. 215. « Celorum regnum, fratres karissimi, iccirco terrenis... >'
Voirms. 295, fol. 29G.
En plusieurs endroits du volume, notamment aux fol. 7 et 118, on
trouvecetle mention (XIII^ siècle) : « Liber Sancti Remigii Hemensis" .
— Sur la garde g, qui est empruntée à un recueil de vies de saints
(XV" siècle), et contient une partie des vies de S. Léger, S. Séra-
pion,etc., on lit celte note(\VII'' siècle) : «Depuis la S. Sylvestre, qui
est le dernier de décembre, jusques à l'Assomption, quiestle 15 d'aoust,
l'on cbanle les leçons de mâtine dans ce livre » . — Les gardes ii et j,
en queue, appartiennent à une Somme en français (Xlll" siècle) à
l'usage des confesseurs, et k un Leclionnaire (m. d.) de petit format.
XIII*^ siècle, sauf les fol. a-f et 1-6, Parchemin. 216 feuillets, plus
les liminaires a-.i, plus 1 Z>w, moins 109. Deux feuillets manquent entre
212-213. 492 sur 337 niillim. Rel. veau blanc, avec dos de veau
laiive,sur bois, délabrée. — (Sainl-Remi, n" 278).
505 (F. 467). Leclionarium, de Sanctis, pars secunda, ad usum
ecclesiae Sancti Remigii Rcmensis.
Mous ne notons que les vies des Saints et les homélies des Pères.
Fol. 17. Le commencement de l'homélie manque : « ... unum est
necessarium, et beatus David solum hoc necessarium bomini. . »
Fol. 17 v". SS. Timotbée et Apollinaire. ^ Tcmpore Neronis,
agente Lampadio praeside, Remis civitate factaest... « Voir ms. 300,
fol. 109.
358 MANUSCRITS
Fol. 20. S. Barthélémy. « Infirmos curate,mortuossuscitate, lepro-
sos mundate... » Voir ms. 299, fol. 212 v".
Fol. 21 \°. a Cum constet omnibus, fratres karissimi, quia Redemp-
tor noster in mundo... » Voir ms. 295, fol. 305 v°.
Fol. 22 v°. S. Augustin. « Ex provintia ergo Affricana, civitate
Tagastensi... qui in domo erant splendorem luminis dabat ». Voir
ms. 299, fol. 216.
Fol. 24. S. Julien. « Sanctus igitur Julianus, Viennensi ortus urbe,
Arvernis datus est martyr... n Voir ms. 300, fol. 113 v°.
Fol. 26 v\ Décollation de S. Jean-Baptiste. « Hodienobis Johannis
virtus, Herodis feritas cum refertur... » Voir ms. 295, fol. 128.
Fol. 28 v°. " Natalem, fratres karissimi, beati Johannis diem célé-
brantes... » Voir ms. 295, fol. 130 v".
Fol. 30. SS. Sixte et Sinice. « Sanctorum laudes atque actus enar-
rare magnçcredituresseutilitatis... insupradictis lucratifuerantlocis « .
Voirms. 299, fol. 220 v\
Fol. 32 v°. S. Gilles, cî Sanctus igitur Egidius, natione Grecus, a
preclaris parentibus... » Voirms. 300, fol. 221 x".
Fol. 34. S. Ayoul. « Morem fuisse antiquorum seu modernorum
scriptorum, ut cujus gesta erant relaturi... id est dilectionem Dei supra
omnia et proximi post Deum ». {ActaSS., septembre, t. I, p. 748-
749).
Fol. 36. SS. Mémoire et compagnons. «Quodam tempore, irruentes
Huni cum Attila rege... septimo idus septembris commutantes terras
celis. n Comparer avec ActaSS., septembre, t. III, p. 68.
Fol. 39. Nativité de la Vierge. « Approbatç consuetudinis est apud
christianos... « Voir ms. 293, fol. 263 v\
Fol. 45. a Incipit passio SS. Quadraginta Martyrum. Temporibus
Diocletiani imperatoris, erat persecutio magna... » {Acta SS., mars,
t. II, p. 19).
Fol. 48 V*. « Hçc mulier magnam fidem habuitque... » Attribuée
à Haimon.
Fol. 49 v". « Privatis diebus, per octavam beato Mariç. Nativitatis
gloriosç ac perpetuç virginis Mario... v Voir ms. 295, fol. 141 v°.
Fol. 51 v\ Dimanche dans l'octave. « Scimus, dilectissimi fratres,
beatissimam Mariam de stirpe... » Voirms. 300, fol. 218.
Fol. 53 v". S. Maurille. ^ Igitur Maurilius, Mediolanensisoppidi... y^
Comparer avec Acta SS., septembre, t. IV, p. 72-78.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE HEIMS. 359
Fol. 57. SS. (]orneillc et Cypricn. u Temporibus Dccii Cesaris,
niaxima perseciitio... y^ Voirms. 299, fol. 22d.
Fol. 59 V". ' Iste 1111°'" loctiones sunt de Cruce. Mon de illo judicio
dicit... ^) Voir ms. 299, fol. 230 v".
Fol. ()0 v° Octave de la Nativité. « Nata est beata Dei genitrix
virgo... » Voirms. 300, fol. 220 v".
Fol. 02. « In Vsaia legimus generationeni hujus... ii V. nis. 295r
fol. 140.
Fol. 63 v". S. Lambert. « Igitur gloriosus martyr Lambcrtus... sed
grave pondus istius est honoris ^^ . Voir ms. 300, fol. 209 v°.
Fol. 65. S. Matthieu. " Non vos me elegistis, sed ego elcgi vos... «
Voirms. 299, fol. 231.
Fol. 67. u Legimus, Apostolo dicente, quia omnes... » Voir
ms. 295, fol. 175.
Fol. 68 v°. SS. Maurice et compagnons. ^ Diocletianus igitur, quon-
dam Romanç reipublicc; princeps... » Voirms. 299, fol. 233.
Fol. 70 V". ^ Dicta S. Augustini de sermone Domini in monte. Si
queritur quid signiûcet mons... y^ Voir ms. 299, fol. 23 i.
Fol. 72 V". SS. Cosme et Damien. « Résidente Lisia préside pro
tribunali... et non negamus Dominum qui super nos est ». Voir
ms.300, fol. 129 v°.
Fol. 74 v°. S. Michel. "Angelorumet hominumnaturam ad cognos-
cendum... » Voir ms. 299, fol. 235.
Fol. 78 \}\ S. Jérôme. « Beatus igitur Jheronimus, génère nobili
ortus... n Voirms. 299, fol. 237.
Fol. 80. Translation de S. Rémi, a Cum funus sanctissimum defer-
retur... una cum consortibus in celesti letatur gloria » . Voir ms. 299,
fol. 238.
Fol. 88. Dédicace. « Non est arborbona quçfacit fructus malos... «
Voirms. 299, fol. 239.
Fol. 91. « Oue impossibilia sunt apud homines... y^ Voirms. 299,
fol. 240 v°.
P'ol. 92 v". Pendant Foctave de la Dédicace. - Bonus homo de bono
thesauro... » Voir ms. 300, fol. 144 v".
Fol. 96 v\ Dimanche dans Foctave. « RectefestaEcclesie colunt... «
Voirms. 295, fol. 203.
Fol. 98. :; Audivimus ex lectione evangelica, fratres carissimi, quia
facta sunt encenia... » Voirms. 295, fol. 191.
360 MAiVUSCRlïS
Fol. 99 v°. Octave. ^ Ouocienscumqoe, fratres karissimi, altaris vel
templi... y^ Voir ms. 295, fol. 184.
Fol. 100 v°. m siiprà, fol. 91.
Fol. 101 v°. S. Denis et compagnons. ' Pretiosus deniqueDionisius
cum arcis Homano meniis... r, Voir nis. 299, fol. 244 v".
Fol. 10 i v°. S. Calixte. " Temporibus Macrini et Alexandri... quia
ignorans peccavi ei ;> . Voir ms. 299, fol. 246.
Fol. 107. S. Luc. " Per sanctum prophétie Spiritum pennata ani-
malia... « Voir ms. 299, fol. 247.
Fol. 110 V**. S"^ Cilinie. " Erat quidam venerabilis ac dignus...
ipsius opitulante clementia, qui cum Pâtre, etc. » Voir ms. 300,
fol. 154.
Fol. 112. « Occupato Domino in opère sermonis... " Voir ms. 300,
fol. 155.
Fol. 114. SS. Crépin et Crépinien. « Cum subMaximiano et Diocle-
iiano... » Voir ms. 300, fol. 150.
Fol. 115 \\ SS. Simon et .lude, ^ Memeutotc sermonis mei quem
ego dixi... " Voir ms. 300, fol. 157.
Fol. 117 v". " Dominus et salvator noster Jhesus Chrislus, fratres
karissimi, aliquando nos sermonibus... ^ Voir ms. 299, fol. 250 v".
Fol. 118 v°. Toussaint, a Legimus in ccclesiasticis historiis quod
sanctus Bonefacius, qui quarlus...-' Voir ms. 295, fol. 205. Attri-
buée ici à lUiaban Maur.
Fol. 123. " Predicante, dilectissimi, Domino Jhesu Christo evange-
lium regni... » Voir ms. 295, fol. 208.
Fol. 126. S. Hubert. « Post gloriosum beatissimi acprecellentissimi
antistitis Lamberti... ) Voir ms. 300, fol. 163.
Fol. 128. S. Léonard. « Beatus Leonardus, temporibus Anastasii
imperatoris... sed tacito corde per Beatum Leonardum laudabant ma-
gnalia Dei ^) . (Vitae SS., t. XI, p. 165-167).
Fol. 130 x\ S. Martin, c. Igitor Martinus Sabbariç, Pannoniarum
opido... vel simplicem historiam possimus explicarc » . Voir ms. 299,
fol. 257 \\
Fol. I;î8. Dimanche dans l'octave de S. Martin. « Quo primo igitur
tempore, relictis scolis... ^ Voir ms. 299, fol. 260 v".
Fol. 139. S. Brice. ^ Igitur post excessum B. Martini... sancius
Eustocbius successit, vir magnificç sanclitatis, prestante Domino nostro
Jhesu Christo, etc. » Voir ms. 299, fol. 261.
DIO LA BIBLIOTHl':()liI'^ Hl'- HKIMS. 361
Fol. 140 v°. Octave de S. Martin. " Consequenti itidcm leinpore,
iter cum eodoin... » Voir ms. 299, fol. 202.
Fol. lil V". 8S. Oiicle et compagnons. " MagniisDoniiniis et lauda-
hilis nimis... - Voir ms. 300, fol. 228 V.
Fol. 144 v°. S*® Cécile. " Humanas landes et mortalinm infulas...
ad niartyrii palinani attinges » . Voir ms. 299, fol. 2(33.
Fol. 147 V". S. (llénicnt. a In diebns illis, tercius Romane ecclesir
pivfuit episcopus Clcniens... r Vo'w ms. 299, fol. 2()4 v".
Fol. ^50. 3'*' (lalheilino. « Tradunt annales iiistorie quod Constan-
linus... pro mundi ledemptione properavit ad passionem Dominas
noster, cui est, etc. » Comparer avec l/ilae SS., t. IX, p. 528-533.
Fol. 152 ^w. S. Basic, u Igitur beatissimus Basolus, Aquitania pro-
vintia... sed eloquenter complexus est ^ . Voirms. 299, fol. 2()7.
Fol. 154 V". S. André. « Omnes presbiteri et diaconcs ecclcsiarum
Acbair... r, Voir ms. 300, fol. 174.
Fol. 159. u Audislis, fratres karissimi, quia ad unius jussionis
vocem... r) Voir ms. 295, fol. 220.
Fol. 161. S. Kloi. ' îgitur Eligius Lcmovegas, Galliarnm urbe...
crescebat cotidie in melius ^ . Voir ms. 300, fol. 177 v".
Fol. 163. S. Nicolas. « Nicholaus itaqne,e\: illnstri prosapia ortus...
pontificalem accepit infiilam i7 . Voir ms. 299, fol. 271.
Fol. 166 V". i'. Omnis sancti evangelii, fratres karissimi, textus
usque... " Voirms. 299, fol. 273.
Fol. 169. Octave de S. André. Tanta ac talis est Scriptun;... )5
Voir ms. 295^ fol. 215.
Fol. 171. a Johannes evangelista aliter eos dixit... n V^oir ms. 299,
fol. 275.
Fol. 172. Conception, c Osculetur me osculo... '
Fol. 175. S^*^ Lucie. « Cum per universam Sicilie provintiam... et
(juousqne mundus steterit « . Voir ms. 299, fol. 277 V.
Fol. 178. SS. Xicaise et compagnons, ce Post Cesaris Angusti, id est
CiOnstantini... optata mereamur pertingerc ad gaudia ubi sine fine
beati vivunt cum (^bristo per eterna seculorum secula ». V. ms. 299,
loi. 279.
Fol. 181 V". S. Thomas, apôtre, u Hoc est preceptum meum... »
Voir ms. 295, fol. 230 v".
Fol. 184. « Isie unus discipulns defuit... n Voir ms. 299,
loi. 281 V.
362 MANUSCRITS
Fol. 185. Commun des Saints. « Cum cuncta sacra eloquia... » Voir
ms. 295, fol. 226 V".
Fol. 186. « In lectione evangelica que hanc antecedit... n Voir
ms. 299, fol. 282 V".
Fol. 188-213 v\ Mêmes homélies qu'aux fol. 186-213 dums. 302.
Fol. 215 V". Vierge. i£ Media autem nocte clamor factus... » Voir
ms. 299, fol. 298 v\
Fol. 217-218. Mêmes homélies qu'aux fol. 2U-215 du ms. 302.
Fol. 219. Vierges. « Sancta Ecclesia sagenç comparatur... j^ Voir
ms. 299, fol. 300.
Fol. 220 v"-221 (fin du XIll* siècle). S. Quentin. . Temporibus
igitur Diocletiani et Maxiniiani imperatorum... >) [AclaSS., octobre,
t. XIII, p. 794-795).
Fol. 222. Octave de Toussaint, c Hodie, dilectissimi, omnium sanc-
torum sub una soUempnitatis leticia... » Voir ms. 295, fol. 209 v".
Fol. 224. « Quoniam possibile fuit Deo salvare judaicum... " Voir
ms. 297, fol. 157.
Fol. 225. Passio SS. martyrum Gorgonii et Dorothei. « Magnum
studium in perquirendis SS. martyrum passionibus. . . et ecclesie
Mindonensi patrocinatur, régnante Domino nostro, etc. » . {Acta SS.^
septembre, t. III, p. 340-342).
Fol. 228 V". Dimanche dans l'octave de la Toussaint. « Qui sancto-
rum mérita religiosa carilate... " Voir ms. 295, fol. 271 v^
Fol. 230-233 (fin du XIV^ siècle), et Lectiones ad matutinas, de
S. Ludovico, confessore, Francorum rege. Beatus Ludovicus, quon-
dam rex Francorum... crebris choruscat miraculis gloriosis " . Com-
parer aux Acta SS.j août, t. V, p. 541-758.
Fol. 233-234 (XVP siècle). S^^ Barbe. « BegnanteMaximiano impe-
ratore, Dyocleciani fîlio... misit ad celos crimine suo >^ . Comparera
Vitae SS., t. Xil, p. 123-124.
Sur le fol. 44 de la 2^ partie (228 actuel), qui finissait le volume,
on lit, au bas du verso :
« Garnei'us scriptor me scripsit, cui Deus auctor
Celitus eterna det cum sanctis sua régna. Amen. Amen.
Liber Sancti Bemigii; qui ei abstulerit, anathema sit. Fiat; fiât » . —
On lit aussi, au fol. 127 : « Liber Sancti Bemigii Bemensis " . — On
trouve enfin, sur le fol. 232 v% cette énumération (fin du XIII* siècle) ;
I)K LA BIBLIOTHE(JlIK DE REIMS. 363
a Les XII abusions du sècle. Primo, sains sensovrages, viel sens religion,
benniat sens caste, senher sens vertus, jone sens obédiencia, rey sens
bontat, crestiens contencioux, povres orguilloux, rey énioc, évesque
négligent, poplo sens disciplina et poplescns ley ^î . C'est la traduction,
dans un dialecte du midi de la France, des titres de chapitres du
u De XII abusivis saeculi « , ouvrage qui a été tour à tour attribué à
S. Cyprien et à S. Augustin. — Une main du XVI* siècle a inscrit au-
dessous cette boutade rimée :
« Guillemin Barbet, le may garson,
Aurat demain sur son poultron ».
Commencement du XIII® siècle. Parchemin. 234feuillets, moins 1-16
manquant avant la reliure actuelle, plus 1 40 ô/^ et 152 his. A 2 col.
Quelques miniatures sur or ou couleur, fatiguées ou défraîchies par
l'usage, comme l'ensemble du volume. 482 sur 322 millim.Rel. neuve,
veau fauve avec fermoirs. — (Saint-Uemi, n" 279).
504 (C. 204). Collectarium, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
Important manuscrit dont le P. Montfaucon n'a pas fait cas, en le
comprenant (Bihliotheca hibUothecarummanuscriptormnova, t. II, p. 1230-
1237) parmi des « libri satis récentes » qu'il n'a pas catalogués.
Les feuillets 1-5, employés après coup, sont delà même époque que
le reste du volume. — Fol. 1. " Hic commemorantur dies egyptiaci.
qui comodo [sic) in anni circulo sunt observandi, ne in his sanguis
minuatur aut potio ad solvendum prelibetur, sed in hac trimoda des-
criptione lector videat quid magis debeat.
Bis déni binique dies numerantur in annum,
In quibus una soletmortalibus hora timeri :
Jani prima dies et septima finetimeto;
At februi quarta est.
Fol. 1 \\
« His caveas ne quid proprio de sanguine demas,
Et caput et finem mensis in corde tcneto.
In principio mensis januarii, dies primus, et, ante cjus exitum, dies
vni ["sj ^ principio mensis februarii... — Meuse januario in-
trante, die prima, et exeunte, die octava. Meuse februario intrante... «
Fol. 2. u Super hos omnes sunt etiam isti dies peromnia observandi,
id est un kal. aprilis, ille dies lunis; intrante agusto, ille dies lunis;
;5()4 MANUSGHITS
exeunteseptenibris, ille (lies lunis; exeunte decembris, ille dies lunis ;
(juia istis diebus omnes vene plene sunt, in quibus et omnis potio et
esus, id est manducatio anseris omnimodis inhibetur, quia si homo
aut pecus incisi fuerint istis diebus, de vita periclitantur. Preterea sunt
alii dies cauiculares, a xv kal. augusti usque in nonas septembris, in
quibus sol virtutem accipit ex altitudine, quia de quarto cacli altitudine
virtus ei adicitur, probec (sic) in illis diebus nullum adjntorium medi-
caminis oportet adhibere liominibus, maxime in diminutione sanguinis,
sicut in plurimorum peritissimorum medicorum invenitur libris » . Sur
la « minulio n et les jours égyptiens, voïv \e De minuUone sangiiims
Hbcllus de Bède [Venerabilis Bedae, Angh-Saxonis preshyteri, opéra, 1. 1,
p. 398-399) et le De signis et lions mensium, du même {IbkL, t. 1,
p. 394); voir aussi la bibliographie donnée par M, l'abbé Chevalier,
au mot u Egyptiens ", dans son /?Éf/?e/'/. des sources hisior., topo-bi-
bliographie, col. 978. Sur les « dies intrantes et exeuntes » , voir
Mabillon, Vel. Analecla, p. 369.
Fol. 2 v°. Formule d'excommunication, à l'usage d'un monastère,
contre les sacrilèges qui lui ont fait du tort. » Cuni omnium scelera-
lorum temeritas duplici gladio reprimenda sit... » (Intercession de
S. Rémi).
Fol. 3. Oraisons de la messe de S'^ Marie-Madeleine. — Oraisons
des vêpres de la Septuagésime.
Fol. 3 V". Chants du Satie fus de la messe notés en neumes.
Fol. 4. Formules de prières, en forme de professions de foi à la
Trinité.
Fol. 4 v". Oraisons de la messe des SS. Sixte, Sinice et Nivard. —
Fol. 5. Id. de S. Quentin.
Fol. 5 v". Bien que le commencement réel de l'ouvrage soit au folio
suivant, on a copié ici cette préface : a Incipit prefatio capitulorum.
Capitula que beatus pater Benedictus lectiones vocat, qualiter per anni
circulum dicenda sint, annotare volumus; quas scilicet lectiones pri-
vatis diebus, ad nocturnos, post duodecim psalmorum expletionem, ad
matutinos vero post cantica et laudes, ex Apostolo recitare jubet... »
Fol. G. " Incipiunt capitula per circulum anni. Die dominica, ad
matutinos... » Le Temps et les Saints mêlés. — Fol. 12 v". Commun
des Saints. — Fol. 15 v". u In veneratione SS. confessorum pariter-
que abbatum Teoderici et Teodulfi " .
Fol. 16 V". «Incipit edictum quoddat pontifexepiscopocui benedicit.
m-: LA i;iiîLiOTiiiH>i K i>i': hkims. :u\:>
DilcGtd nobis IVatri ilKi] cpiscopo, ille poDtifex. Dur» clenim crcdi-
mus... " — Fol. 18. " Confirmatio. Ternclipsiirn mitem castum(|iic
nislodi, liabitaculnm tnurn aut raro aiit nunqiiam rnulioriim sitingrcs-
sus, oiniics piiellas aul virgincs Chrisli anl ('(juaniinitcr ignora aut
equalitcr (lili<{0... '»
Fol. 21 V". Oraisons pour la fètc des SS. Maurice et compagnons,
la Septuagcsime, S. Benoît, S. Thierry.
Fol. 22. » Orationes [pro] diurnis lioris v .
Fol. 25. « Orationes ipro] diehus jejuniis et de tribulatione » .
Fol. 26. «' Preces de Quadragesinio {sic) et de Adventu Domini » .
Suit la table de celles-ci. — Fol. 26 v". « Ordo precum cotidianarumi» .
— Fol. 27. <i [Preces an te] et post confessionern d . — « Alia diebus
dominicis diccnda " .
Fol. 28. <' Laelania cum precibus ad primani » , Invocation des
SS. Nicaise et compagnons, Denis et compagnons, Léger, Quentin,
Renii, Thierry, Tbiou, Sixte, Sinice, Martin, Benoit, Grégoire, Ger-
main, Mcdard, Gildard, Eloi, Basic, Nicolas, Geneviève, Cilinie, Sco-
lastique, Gertrude, Cuuégonde.
Fol. 33. " Preces diversarum horarum " . — « Completorii suppli-
cationes " .
Fol. 34. Collectes du Propre du Temps et des Saints. Le recueil
commence à S" Agathe, mais les deux premiers cahiers ont dû être
déplaces, en sorte que le véritable commencement paraît être au fol. 50,
vigile de Noël, et le fol. 58 faire suite au fol. 49. A noter, au fol. 81
(ajouté au XP siècle) : « Kal. julii. Natale S. Theoderici n . — Fol. 95.
u Pridie kalendarum octobris. Dedicatio criptae ubi sanctus requiescit
Bemigius " . — " Kalendis octobris. Natale S. Bemigii, episcopi » . —
Fol. 102. '> m idus deccmbris. Klcvatio S. Tcoderici " . — Fol. 105.
(Commun des Saints, Toussaint, Dédicace.
Fol. 110 Oraisons diverses pour la paix, la guerre, etc. — u Inci-
piunt orationes cotidianae 'j . — Fol. 115. u Orationes ad nocturnos» ;
>ad matutinos » ; <• ad lioras diversns » .
Fol. 120 v". Autres, c Ad clericum faciendum » ; « ad barbani et
comam tondendas " . — Fol. 121 v". u Orationes et benedictiones ad
monacos faciendos " . — Fol. 124 v". » Orationes cum in aliquodopus
ordinantur monaclii " . — Fol. 125. u Oratio post mandatum » . —
Fol. 125 V". Bénédictions diverses des fruits, du pain, du vin, (]u
.savon, etc.
366 MANUSCRITS
Fol. 127. " Oratio contra fulgur ». — « Benedictio putei » . Etc.
Fol. 130 V". « Oratio pro ebdomadario lectore » . — Autres pour
rentrée et la sortie de la cuisine, pour les repas, etc.
Fol. 132. Bénédiction de l'eau.
Fol. 134. « Oratio in sacrario » ; u ubi vestimenta sacrata conser-
vantur » ; » in dormitorio » ; « in caminata » ; « in scriptorio » ;
a in scola » ; « in refectorio » ; « in potionario » ; « in quoquina » ;
« in lardario « ; « in pistrino» ; » in domoinGrmorum » ; « in oratorio
Sancte Crucis » ; « in hospitali pauperum » ; « in hospitali » ; « in
granario » ; « in oratorio Sancte (sic) Michahelis » ; « in introitu
monasterii H ; a in oratorio SanctiJohannis» ; « in introitu basillicae » ;
« in ecclesia » ; u super penitenteni » ; a ad visitandum infîrmum » ;
« pro redita sanitate » .
Fol. 141 v°. « Reconciliatio penitentis ad mortem » .
Fol. 142. <i Orationes in agenda mortuorum » . Prières pour les
morts; lavement du corps. Messe et ofGce des morts; sépulture.
Fol. 155 V". « Orationes ad benedicendumabbatem » .
Fol. 157. « [Orationes] ad reconciliandum penitenlem r, .
Fol. 158. Formule de conjuration pour les taches des yeux. « -j- In
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ne, ne, ne. Pater noster.
Gallina in ripa maris sedebat, maculam de oculo famuli Dei toUebat.
Si est alba, Christus tollat; deleat Christus, in nomine Domini. Ayos,
ayos, ayos; sanctus, sanctus Dominus , Deus sabaoth. Adjuro
te ego, per Patremet Filium et Spiritum sanctum, utnonhabeaspotes-
tatem stare in oculo famuli Dei neque in die neque in riocte, neque
vigilantem neque dormientem « . Comparer avec une formule du même
genre donnée plus haut (p. 72), d'après le ms. 73.
Fol. 158 v^ Oraisons à la Croix et à Notre-Dame.
Fol. 161. "De invencione sancti (sic) Stephani et Gamalielis « . —
« In natali sanctorum martyrum Dyonisii, Rusticiet Eleutherii « .
Fol. 161 v\ « Kalendis maii. Natale sancti Theodulfi, confessons
atque abbatis r, .
Fol. 162 V". « Reconciliatio in capitulum, quam abbas débet facere
super congregationem » .
Fol. 163. Oraisons pour la fête de S. Nicolas.
Ibid. Formule d'excommunication solennelle. « Auctoritate Dei
omnipotentis, Patris et Filii et Spiritus sancti, cooperatione sancte Dei
genitricis Marie sanctique Johannis... »
DK LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 367
FoL 164. Prière pour tous les fidèles et pour toutes les conditions.
>< Deus misericors, quem Ecclesic; tu(; populus una eademque petende
misericordic voce multis miserantem miserationuni generationibus
interpellât... »
Fol. IG4 v". " V id. mai. Natale saneti Gengulfi, martiris " .
Fol. 1G5. Fêtes de S. Christophe, de S. Maurice, de la Déposition
de S. Jérôme, de S" Hélène, de S. Victor.
Fin du IX" siècle. Parchemin. 165 feuillets, tanlôt à longues lignes,
tantôt à 2 col., plus deux gardes a^ b, en tête et à la fin, !)lanches.
220 sur 185 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n» 125).
50o (C. 159). Collectarium, ad usum ccclesiae Saneti Theoderici.
Fol. 1. « Incipiunt capitula cum collectis. De Adventu Domini.
Venite, ascendamus ad montem Domini... ?)
Fol. 43. Capitules et collectes de la Trinité, ajoutés au XIP siècle.
— Hymne de S. Laurent, notée en neumes (m. d.). (Chevalier, Rep.
hymnol.j n' 5429). — Suivent les fériés.
Fol. 47 V". Cl Orationes matutinales. Gratiasagimus, Domine sancte,
Pater omnipotens, aeterne Deus, qui nos transacto noctis spacio... »
— Fol. 48 v°. « Orationes vespertinales. Omnipotens scmpiterne
Deus, vespere et mane efcmeridie... » — Fol. 49. « Orationes coti-
diane. Vox nostra te. Domine, deprecetur... «
Fol. 55 V". Propre des Saints, commençant ta S. Etienne. On y trouve
ces saints, dont la présence est évidemment une indication d'origine
pour notre manuscrit : Fol. 74. « Depositio S. Bertini, abbatis » ;
loi. 75. " Depositio S. Audomari, Morinorum episcopi -^ ; fol. 78.
« [Natale] SS. Remigii, Germani, Vedasti, Bavonis atque Vuasnulû et
Piatonis ». — Au fol. 79, la fête de la Toussaint est appelée : « Celé*
britas cunctorum Sanctorum " . — Fol. 82 v°. Commun des Saints. —
Aux fol. 87 et 88, oraisons intitulées : « Collecta in ecclesia cujuslibet
sanctorum propria » , où se trouvaient mentionnés les saints suivants :
Martin, Bertin, Winnoc, Omer, Folquin, Silvin, Nicolas. Un grattage
a éliminé les SS. Winnoc, Folquin et Nicolas; mais on a rajouté
S. Vaast et S. Kleuthère.
Suit une collection de prières diverses. Fol. 91. "In capile jejunii,
benedictio super cineres " . — « Preces in Adventus et in Quadrage-
sima » . — Fol. 92. u [Preces] in XL% post XXX psalmos qui canuntur
368 MANUSCRITS
post capitulum w . — Fol. 92 v°. Benedictio super ramos palmarum j .
— Fol. 93 V". " Ad novurn ignem ». — « Ad mandatum III pau-
periim -^ . — Fol. 94 v". " Super diversa ornamenta vel vasa » ; " nove
domus^î ; « super novosfructus » ; ci panis» ; " ad quecunique volueris ^ .
— Fol. 95. "Egredientesdecoquina dicanthunc versum inchoro III... »
— aingredienles dicant hune versum tertio repetitum... ) — Fol. 95 v".
(.<■ Quando lector intraverit, dicat tertio... r> — u Pro fratribus in via
dirigenlibus " ; « pro fratribus de via redientibus « (sic); ^ pro fratribus
de alio monastcrio " .
Fol. 96. « Letania privatis diebus dicenda post priniam » . Inter-
cession des SS. Denis et compagnons, Géréon et compagnons, Lambert,
Liéuin, Léger, Hilaire, Martin, Silvin, Géry, Aubert, Rémi, Germain,
Amand, Vaast, Gudual " Guduuale » , Macaire, Benoît, Maur, Wan-
drille, Paul, Colomban, Gilles, Philibert, Berlin, Antoine, Bavon, Sco-
lastique, Gcrtrude, Marguerite, Aldegonde, Vaubourg, Amalberge,
Christine.
Fol. 98. Prières diverses. A noter celle-ci ; " Si evenerit negligentia
decorporcot sanguine Domini... »; avec litanies spéciales.
Fol 101. Bénédiction de Teau. u Incipit cxorzismus salis. lia die :
Fixorzizote, creatura salis... "
Fol. 103. Autres prières : " [In dormitorio] ^ ; « in scriptorio n ;
" inrefeclorio » ; « in cellario » ; « in coquina« ; ^ in caméra abbatis ' ;
" inospitali " ; « in infirmaria » ; anpistrino fratrum» .
Fol. 104. Oraison «in introitubasilicae. Domine Jhesu Christe... ?
— " Postquam sacerdosin stationc sua venerit, expectat donec omnia
signa pulsare conversi dcsinant, moxque dicit... "
Fol. 105. « Benedictio ad monachum faciendum ad sucurendum, et
ad clericum benedicendum ». — " Hec de monacho cum supradictis
duabus dicilar non dcclcrico) .
Fol. 106. c Oido ad catecuminum faciendum. Cum ad çcclesiam
venerint, stent masculi ad dexteram, feminc autem ad sinistram, et
dicantur nomina eoruin, etsacerdos insufilet in faciem catecumini ter,
dicens : Recède, diabole... »
Fol. 109 V". Bénédiction des fonts : " Sequuntur letania ad fontes
benedicendos ». Invocation des SS. Denis, Lambert, Hilaire, Martin,
Amand, Vaast, Benoît, Berlin, Bavon, Gcrtrude, Marguerite, Vau-
bourg.
Fol. 112 v°. Prières du baptême, où Ton trouve les oraisons sui-
DK LA lUBLIOTHKQUK DE REIMS. 369
vantes : « Hac fînita, mittat saccrdos niittram super caput ejus,dicens:
Accipe vestem candidam... n — « Ad larnpadem dandam. Accipe lam-
padem inroprehonsibilem... « — « Si episcopus adest, statini confir-
niari opoitet crisrnate, et postea communicarc... n — " Oratio ad
infantes consignandos. Oninipotens scmpiterne Deus, qui regenerare
di<{nalus es... )^ — « Si autem infirmus infans venerit ad baptizandum,
faciat supiascripta... « — " Item, benedictio aque ad succurrendum.
Exorcizote, creatura aquç... »
Fol. 115. " Ordo ad benedicendum monaclium, post evangelium
majoris misse. lîencdictio est agenda antealtare, hoc modo. In primis
débet ipse novitius légère professionem suam ante altare ad gradum, si
litlera[s] scit... «
Fol. 117. " De infirmis, quomodo ungantur » .
Fol. 119 v". « Reconciliatio penitentis » .
Fol. 120. c: Commendatio anime. Percussa labula, conveniunt fra-
tres, simbolum dicentes, donec anima solvatur de corpore, nisi in
agonia multum producatur; tune agenda est h§c letania in exitu
anime... «Invocation des SS. Quentin, Maurice, Denis, Julien, Liévin,
Martin, Hilaire, Germain, Amand, Vaast, Aubert, Géry, Benoît,
Colomban, Bavon, Scolastique, Aldegonde, Vaubourg, Badegonde,
Amalberge. — Prières après la mort pour le lavement du corps, la
mise en bière, la sépulture (rôle de r« armarius »). — Les derniers
feuillets du livre font défaut; le texte s'arrête après les prières de l'an-
niversaire.
\P siècle. Parchemin. 125 feuillets ; marge coupée au fol. 110.
222 sur 158 miliim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n^l-iT).
500 (C. 176). Collectarium, ad usum ecclesiae Sancti Theode-
rici.
Fol. 2-4. Quelques antiennes notées (XV* siècle), indiquées par les
premiers mots. — Fol. 4 v^ Collecte de la fête de S. Louis, ajoutée à
la même époque.
Fol. 5. Commencement du volume. Calendrier. « Versus in inicio
mensium.
A'titniians Dominns divinagcrens bonus extat,
Gratiiilo celi fert aiirea dona fidelis.
A festo stolie numcrando... (5 vers).
TOME xxxvur. 24
370 MANUSCRITS
— a Refjiilares terminorum, qui et claves dicuntur r> , — Indications
pour Tusage de ces réguliers.
— u [Versus].
In gravibus kausis hostis grave justior hères.
Laudatur jus gracia... ii (3 vers).
— a In fine mensium versus.
GuDcta Greatoris facit ardua dicta fidelis,
Belliger est gaudens, celestibus estibus ardens ».
Fol. 5 \\ " [Januarius].
Principium Jani sanxit tropicus capricornus.
Jani prima dies et septima fine timetur s .
Le qualificatif a principalis « est donné à certaines fêtes, notam-
ment : S. Thiou, S. Thierry, S. Barthélémy, Dédicace de Féglise
S. Barthélémy. — Les fêtes de S. Louis et de S'^ Restitute ont été
ajoutées après coup, la première peu de temps après la rédaction du
manuscrit. — Très nombreuses notes de comput. — Certaines dates
sont marquées par des faits de l'histoire sainte ou de la vie du Christ,
comme ceux-ci : " Diabolus recessit a Domino '> ; u Primus liomo
creatus est » ; « Passio Domini " ; uResurrectio Domini » ; aRuptisunt
fontes abyssi et factum est diluvium » ; a Adventus Spiritus sancti » ;
« Transfiguratio Domini » .
Fol. Il v°. Table de calcul du terme pascal.
Fol. 13-56. Collectes et capitules; oraisons diverses de l'office du
soir et de la nuit. « Ad primam divisionem XV psalmorum ante noc-
turnos. A porta inferi... » — « Pro vivis fratribus nostris ') ; « super
exeuntes de coquina » ; » super ingredientes in coquinam » ; a pro fra-
tribus in via dirigendis » ; « pro fratribus de via redeuntibus ^ ; «de
Angelis « ; « de S. Bartholomeo, apostolo » ; « deS. Nichasiosociisque
ejus » ; a de S. Remigio « ; " de SS. Theoderico et Theodulfo, abbati-
bus y. ; et Commemoratio B. Marie Magdalene « ; « pro pace " ; « de
S. Nicholao " ; « de S. Benedicto » ; u in natali Undecim milium Vir-
ginum » ; c; in officiis mortuorum, pro episcopis « ; a pro sexu femi-
neo " . Etc., etc. — Autres, pour les différentes époques de l'année.
Fol. 33 v\ « Letania cotidiana post primam » . Intercession des
SS. Barthélémy, Nicaise, Denis, Christophe, Quentin, Crépin, Crépi-
nien, Maurice, Rémi, Hilaire, Thierry, Thiou, Martin, Nicolas, Amand,
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 371
Sixte, Sinice, Nivard, Hcnoît, Germain, Médard, Eloi, Gilles, Servais,
Basle, Pris(iiie, Seconde, Véracie, Albine, « Assentia n , Catherine,
Marguerite, Cilinie, Eugène, Eutropie, Geneviève, Scolastique,Gertrude,
Radegonde, Cunégonde.
Fol. 39. Suite des collectes. « Pro prelatis etsubditis» ; uprotribu-
latione " ; ' ad repellandani [sic) tenipestatem « ; « pro pluvia » ;
"pro niortalitate » ; " pro peste brutorum animalium - . Etc., etc.
Fol. 59-73. Capitules de Toffice pendant toute Tannée.
Fol. 7-4-124. Collectes durant le même temps. — Curieux rensei-
gnements sur l'office dans Tabbaye de Saint-Thierry, sur les proces-
sions, etc. — A noter la récitation des psaumes, à genoux, durant le
Carême (fol. 90 v") : « Incipiunt psalmi prostrati in XL'' >) . De même,
cette coutume, au jour des Rogations (fol. 112 v") : « Post tertiam,
mixtum accipiunt pueri; post sextam, dormitorium fratres accen-
dunt (sic)^ calceis ad lecta dimissis, nudis pedibus descendunt, manus
et faciem lavant, capita pexunt et in ecclesiam vadunt, factaque ora-
tione, incipitur ab uno puerorum intérim antealtare stantium antiphona :
Exiirije, D[omine] ». — De même, encore, celte « processio ad cru-
cem n , à l'octave de la Pentecôte (fol. 118 v°) : « Ad nocturnos, omnia
signa pro scilla pulsantur, et omnia in ipsa festivitate fiunt que in
quinque precipuis aguntur, excepto quod ornamentorum apparatus in
processione non defertur. Ad processionem, in procedendo ad Sanctam
Mariam, cantatur antiphona : Ave^ spes nostra... »
Fol. 125. Capitules du Propre des Saints, commençant à S. Etienne.
— Fol. 149. Capitules du Commun des Saints.
Fol. 156. Collectes du Propre des Saints. On en trouve notamment
pour les saints suivants : Rémi, Brigitte, Biaise, Vaast et Amand,
Déposition de S. Thierry, Translation des SS. Thierry et Thiou,
Marcoul, Thiou, Gengoul, Thierry, Martin, Benoît, Nicaise, Christophe,
Timothée et Symphorien, Barthélémy, Agile; Sixte, Sinice, Nivard et
Gilles ; Gorgon, Dédicace de l'église de Saint-Barthélémy, Lambert,
Kemi; Germain, Vaast et Bavon; Léger, octave de la Dédicace, Trans-
lation de S. Thierry, Onze mille Vierges, Cilinie, Translation de
S. Barthélémy, Crépin et Crépinien, Quentin, Martin, Brice, Cathe-
rine, Basle, Agricole et Vital, Elévation du corps de S. Thierry,
Nicaise. — Fol. 220. Commun des Saints.
Fol. 222 V". Capitules et collectes du S. Sacrement.
Fol. 225-228 (\\V siècle). Bénédiction de l'eau et son aspersion
;372 :^IA\l]SGRITS
dans la sacristie, le dortoir, rinfirmerie, le cellier, le réfectoire, la
cuisine et Téglise, dans laquelle on dit une invocation à S. Bar-
thélémy.
Au fol. 1$, une main du XVII' siècle a inscrit cette mention : « Vi-
detiir esse Diurnale divini officii, complectens pariter suis locis ritus
seriandos ». — Le fol. 1 porte de même (XV IP siècle) : « Diurnale
aiitîquum, ad usum S. Theoderici prope Remos, mss. saeculi XIV^ ^ .
— Entin, au fol. 57 v°, cette autre note (XVII' siècle) : « A moy Jehan
Guîlloman, vigneron demeurant à Ghenay; Thierry Guilloman, Jehan
La bru et Pierre Bony ^ .
Commencement du XI V*^ siècle. 228 feoillels, les fol. I, 12, 57 et
58 sont blancs. 240 sur 152 millinî. BeL moderne veau fauve, à fer-
moir. — (Sainl-Thierry, n"^ 135).
507 (G. 164). Gollectariuiii, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Bemensis.
Ce volume, qu'une étiquette placée au dos qualifie PontiGcal, est
bien un recueil de collectes et de capitules.
Fol. 1. Propre du Temps, commençant à TAvent. — A noter, au
mercredi des Gendres : ; Orationes et preces super pénitentes v .
Fol. 56. " Incipit ordoqualiter debeat sacerdos missam celebrarer .
Fol. 63. « Incipit ordo in die Cène Domini. Feria v"* majoris ebdo-
made, id est in Gêna Domini, mane primo, mansionarii ordinent
omnia que sunt necessaria ad consecrationem chrismatis... n
Fol. 79. Propre des Saints, commençant à S. Sylvestre.
Fol. 109 bis. Commun des Saints et messes votives.
Fol. 118 V". " Pro sanctis quorum reliquierequiescuntinçcclesia - »
Fol. 126 V". " Missa in cimifcerio ' .
Fol. 128. <' Incipiunt misse spetiales sacerdotis ). .
Fol. 133. « De sancto Bemigio vel de sancto Martino " .
Au fol. 1, on lit cette note (XVIII siècle) : Codex Beatae Mariae
Bemensis, continens, etc. — 1720 recognitus ».
FinduXI^ siècle. Parchemin. 133 feuillets, plus 109 Z^wel deux gardes
blanches, A, n^ en lêle et à la fin. Initiales enrichies de rinceaux et do
ligures d'animaux, couleur et or, du plus beau style et de grande
finesse, aux fol. 1 , 7, 35, 44, 70, 106. Aux fol. 57 v" et 58 r% grande
et belle initiale représentant la Beligion chrétienne découronnant ht
Synagogue; en face, le Christ en croix, accompagné de la V^ierge et de
S. Jean. Nombreuses lettrines joliment traitées. 312 sur 205 millini.
or: LA BiBLiOTiiKori: nr: rrims. st:}
Rel. dos (le veau fauve sur ais de bois, sans couverture des plais. —
(Kx-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 3^ ii " 47 »).
50ÎJ (C. 199). (iollertariuii), ad iisum ccclesiae Beatae Mariae
llcmensis.
Fol. l-(). (lalendrier.
Fol. 7. T' partie, de la vigile de Peiilecôtc à la S. André. — Pente-
côte. Procession vers l'église Saint-Maurice, avec les trésoriers de
Corbcny et de Hautvillers, et les châsses des SS. Marconi, Nivard,
Thierry, \icaise, Kemi, Basie. - — Féric v, après l'exaltation de la
Croix. Procession à Sainl-Symphorien. — Férié vi. Procession à tra-
vers le Vieux-Marché et à Saint-Pierre-le-Vieil.
Fol. 24. Oraisons diveises. Oraison en cas de miracle, ce Nota quod
quocienscunique miracula fuerinl, débet poni parva sedes cum cuis-
sineto ante altare, pro iiifumo sanato; si autem persona sanata si
nobilis vel religiosa... > — .lourdes Morts. — Commun des Saints.
— Fol. 28 v". Propre des Saints, commençant aux SS. Gordien et
Kpimache et finissant à S. André. — S. Martial. Procession à Saint-
Hilaire. — S. Ceimain. Procession à Saint-Pierre-le-Vieil. — 7*^ jour
après l'Assomption. Procession à Saint-Symphorien; le lendemain,
procession à la même église et à Saint-Timolhée — S. Michel. Pro-
cession à l'église de ce nom. — Translation de S. Kemi. Procession à
Saint-Remi. — S. Léger. Procession à Saint-Rem i. — S. Denis. Pro-
cession à Féglise de ce nom. — Toussaint. Recommandise de l'arche-
vêque Èble, c: qui dédit nobis natulas ". — S. Martin. Procession à
l'église Saint-Martin. — Fol. 60. OfGcc de la Vierge. — Fol. 63.
Oraisons diverses, c Oralio pro rege Karolo defuncto 5^ . — Prières
pour la sépulture d'un défunt.
Fol. 70. 2' partie. « Sabbato primo in Adventus Domini... » —
Fol. 72. Chant des 0 de l'Avent par l'archevêque et par les dignitaires
du Chapitre. « Et notandum est quod, die precedenti, scilicet xvni"
kalendas januarii, debent capellanus refectorii et vinitarius Capituli
cellarium domini archiepiscopi introire, quibus à gentibus domini
archicpiscopi seu ab hujus cellarii clavigero, debent vina meliora de
partibus Remis circumvicinis ibidem reposita, ut eligant quod melius
per juramentum eis videbitur demonstrari ; et ex eo vino capellano
refectorii duosmodios, utmorisest, pro dislributione facienda, debent
libéra ri. Si vero vinum ad hoc sufficiens ibidem forsitan non repe-
374 MANUSCRITS
riatur, cappellanus etvinitariuspredicti debent alibi providere, quorum
precium gentes domini archiepiscopi solvere tenebuntur. Hoc idem
dicimus de abis personis qui tenentur ad hoc per septem dies subsé-
quentes. Et sciendum est quod hospitale Béate Marie pro cantore,
senescalli pro domino decano, modo suprascripto, tenentur solvere.
De antiqua consuetudine Remensis ecclesie, campana que Papeline
vulgariter est vocata, supra vêtus refectorium Gapituli collocata, per
spaciumleuce solet pulsari in crepusculo noclis cujuslibet, a xvi" kal.
januarii, eciam per octo dies subséquentes ac eciam omni vigilia
dierum in quibus in refectorio statuuntur pastus " . — Fol. 80. Distri-
bution des cendres. — Fol. 86. Jeudi saint. Ahsolutio donnée par
l'archevêque en chapitre et sur le peuple. Bénédiction du feu nouveau;
illumination de la cathédrale. — Vendredi et Samedi saints. —
Fol. 94. Pâques. Procession dans l'église; station « ante rouellam
sancti Nichasii » . — Lundi et jours suivants. Procession à Saint-Remi,
a Saint-Symphorien, à Saint-Pierre-les-Dames, à l'église delà Trinité,
à Saint-Nicaise, à Saint-Denis. — Fol. 99. Oraisons diverses. —
Commun des Saints. — Fol. 102 v". Propre des Saints, commençant
à S. Saturnin. — S. Rémi. Procession à l'église du nom, la vigile
et le jour. — Chandeleur.
Fol. 111. Litanies et oraisons diverses.
Fol. 115. u Post Preciosa, procedunt domini canonici in Hospitale,
ad mandatum, a dominica qua cantatur Invocavit me, et per totam
Quadragesimam, processionaliter dicendo... »
La garde a est un feuillet de livre liturgique (fin du XIÏP siècle) sans
valeur.
XV" siècle. Parchemin, 107 feuillets (1-116, moins 30-39 omis,
plus 81 his), et une garde ^, à la fin; le fol. 46 n'est qu'un fragment.
267 sur 185 millim. Rel. veau blanc sur carlon. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « A, ord. 4, n° 76 »).
509 (C. 181). " Obituale ecclesiae metropolitanae Remensis » .
Fol. 1. <' Quando itur ad locum sepulchri, unus diaconus incipit
antiphonam : Aperite. — Psalmus David. Confitemini Domino, quo-
niam bonus... » Psaumes 117, 41, 131, 138, 130, 141, 142,50,
148, 149, 150. — Fol. 12 v\ " Revertente autem processione,
presbiter cum diaconis et subdiacono dicunt invicem legendo septem
psalmos penilentiales, dicentes in fine cujuslibet psalmi : Requiem
DE LA BIBLIOTHICQUE DE REIMS. 375
cternaiii, etc. " Suivent les 7 Psaumes de la pénitence et les oraisons
qui terminent la cérémonie de rinluimation.
En tête du fol. 1, on lit cet ex-libris d'une main contemporaine du
manuscrit : « Pro fabrica ecclesie Kemensis » , et, sur le fol. b (XVI« siè-
cle) : (i Pro insigni ecclesia Kemcnsi n . D'autre part, au verso de ce
dernier feuillet, on lit : « Ex libris bibliothecae S. Remigii Remensis :
anno 1785 catalogo inscriptus '^ . De ces mentions contradictoires, on
peut sans doute conjecturer qu'après l'incendie de 177 4, le Chapitre
catbédral aida l'abbaye de Saint-Remi, comme le firent un certain
nombre de lettrés de la ville, à se reformer une bibliothèque.
Le fol. A appartient à un commentaire sur les évangiles (XIV siècle) ;
le fol. B porte un fragment des Kyrie. « [Kyrie], fons bonitatis, pater
ingcnite... — Cunctipotens genitor... n — Les plats de la couverture
sont formés de feuillets d'un petit Rréviaire du XW siècle.
XVI' siècle. Parchemin. 29 feuillets et 3 gardes, a-c, les deux pre-
mières en tête. 181 sur 122 millim. Rel. veau noir gaufré, très fati-
guée. — (Saint-Remi).
310 (C. 173). Collectarium, ad usum romanum.
Ce Collectaire ne contient que les oraisons de la messe.
Fol. 2. i^ Oratio sacerdotis ad Christum, in misse celebratione vel
ante. Summe sacerdos et vere pontifex, qui te obtulisti Deo Patri... "
— Fol. 4. " In vigilia Nativitatis Domini. Deus, qui nos redemptionis
nostre... n
Fol. 40. " Dominica xxv, missa de Trinitate » .
Fol. 43 v°. Préfaces notées, au nombre de dix, suivies des prières
de la messe.
Fol. 50. Propre des Saints, commençant à S. Etienne.
Fol. 70. Commun des Saints et messes votives. « Pro his qui sunt
in captivitate " . — « Missa de rege vel [reg]ibus « .
Fol. 97. Rénédictions diverses. ^ Super crucem » ; « super casu-
lam •; ; (Ji super corporale vel pallam » ; etc., etc.
En tête du fol, 1 , on lit (XIII* siècle) : « Liber Reate Marie Remensis » .
Fin du XIÏ* siècle. Parchemin. 97 feuillets, les premiers et les der-
niers atteints des vers. 238 sur IGO millim. Rel. moderne veau fauve,
à fermoir. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 4, n" 54 »).
511 (X. fonds). " Responsaria et hymni dierum solemnium totius
376 MANUSCRITS
anni, per Stephanum Barthélémy, hujiis insignis ac metropolitanae
Remensis ecclesiae canonicuai; scripta et eideni Kemensi ecclesiae
dicata, anno Domini 1680, aetatis suae 70 » . Titre encadré. Texte et
notes exécutés au pochoir.
Fol. 2. Temps. — Fol. 18. « Commune Sanctorum ') . — Fol. 30.
« Proprium Sanctorum" . S. Nicaise, hymnes (Chevalier, Rep.hymnoL,
n"' 15094, 14641).
XVII^ siècle. Parchemin. 69 feuillets, 586 sur 385 millim.Rel. veau
noir, avec coins, fermoirs et bretelles. — (Chapitre),
512 (C. 193). Creviarium, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
Fol. 1-2. Calendrier comprenant les mois de novembre à juin. On
y rencontre les SS. Winnoc et Léonard, Aignan, Colomban, Basle,
Fuscien et Gentien, Geneviève, Rigobert, Maur, Vaast et Amand,
Médard et Gildard. On a ajouté postérieurement la fête de la Concep-
tion et celle de S. Servais, évêque de Tongres. Celle de S. Thomas
Becket manque. La Translation des SS. Thierry et Thiou, inscrite au
13 des calendes de mai, a été barrée. — Toutes ces fêtes portent en
rouge l'indication de leur degré de solennité.
Fol. 3. « Dominica prima Adventus Domini. Capitulum ad vesperos.
Ecce dies veniunt... — R[esponsumJ. Missus est. — V[ersus]. Dabit
illi Dominus Deus... — Ymnus. Conditor aime syderum... » — Aux
matines. « Commemoratio sancte Crucistunc dimitlitur usque in cras-
tinum octavarum Epyphanie, ad matutinos » . — Fol. 5-6. Capitules
et collectes del'Avent.
Fol. 18 W Noël. — Fol. 30 v". Epiphanie. — Fol. 37 m\ Offices
du dimanche et de la semaine. — Fol. 51 v°. Septuagésime, etc., etc.
Capitules et collectes des heures jusqu'au Jeudi saint. — Fol. 61.
Carême. « Psalmi prostrati » ; capitules, collectes et hymnes du
Carême. — Fol. 75. Passion. — Fol. 79. Rameaux.
Fol. 81. Du cahier 10, le manuscrit passe au cahier 14. Ascension.
— Fol. 85. Pentecôte. — Fol. 89 W Trinité.
Fol. 92 v°. " Incipitde nalaliciis Sanctorum... In primis, de sanctis
Agricola et Vitale... » — Fol. 99. « Elevatio sancti Theoderici,
abbatis» ; hymnes (Chevalier, Rep.hymnoL, n°' 6175, 5851). Octave. —
Fol. 105. SS. Nicaise et compagnons. Octave. — Fol. 119v°. SS. Rémi
et Hilaire. — Fol. 155 v°. » [Translatio] sanctorum confessorum
Theoderici et Theodulfi » . — Fol. 160. S. Marconi. — Fol. 161 \\
DE LA BIBLIOTHEQUE DE KEIMS. ^77
« [Natale] sancti Theodulfi » . — Fol. 164 v*. S. (iengoul. — S'" Marie
l'Egyptienne manque.
Fol. 166. Office des Morts.
Fol. 168. Psautier. La première partie de chaque verset est seule
transcrite.
Fol. 183. Cantiques d'isaïe, d'Ezcchiel, d'Anne, de Moyse (Exode),
d'Habacuc, de Moyse (l)eutcronoine).
Fol. 186. Ci Suffragia Sanctorum post vesperas et post laudes " ,
nolainent pour les SS. Barthélémy, Nicaise, Hemi, Benoît, Marie-
Madeleine, Catherine.
Fol. 187. Incipit Ictania privatis diebus, post primam cotidie di-
çenda » . Ony rencontre les saints suivants : Barthélémy {bis), Nicaise,
Denis, Thierry [bis], Thiou, Martin, Anjand, Sixte, Sinice, Nivard,
Benoît, Germain, Médard, Eloi, Gilles, Servais, Basic, elles saintes
« Prisca, Secunda, Verasia, Albina, Esseniia » , Catherine, Cilinie,
Entropie, Geneviève, Scolastique, Gertrude, Kadegonde, Cunégonde.
Au verso du fol. 185, on trouve une note (XV* siècle) relative à une
rente due à Saint-Thierry, par a Michiel Cannelle, demourant à
S'*-Marie-soubz-bourg, en Champaingne " , pour une durée de
60 années. — Un peu plus loin, une main peu postérieure a écrit :
« L'an mil V^ et XIX, par grand tribulacion, furent escript ces présens
vers d'ung religieulx estant en prison.
Pour et cause d'ung nicnlcur,
Par tous lesaiilztres birti éprouvez,
Et pour ce trois souflés sans denieur
En descendant luy avoit baillé,
Pour autant que tnainirois
A sou maistre, sans cause et faison,
Bourdes et mentriz mille fois
Avoit dit de luy et ces compaingnons,
Donné ung samedi après midi,
Furent ces bourdes bien apronvé
Avecques plusieurs injures dit par luy,
i'ar quoy le peimcnt luy a esté donnée « .
Fin du XIKXIIP siècle (fol. Ib*6, 167, 186, 187). Parchemin.
187 feuillets à 2 col, !:271 sur 18:2 millim. Rel. veau fauve sur carton.
— (Saint-Thierry, n» 132).
513 (C. 189). Breviarium, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
11 manque en tète huit feuillets.
378 MANUSCRITS
Le fol. 1 commence sur ces mots : « Ortus refulget Lucifer, spar-
samque lucem nuntiat, etc. " , qui appartiennent à l'hymne des laudes
de la 6^ férié. Cette hymne, dans la circonstance, est appliquée aux
laudes du Vendredi saint.
Fol. 10. « Sabbato sancto, id estvigiliaResurrectionis Domini nostri
Jhesu Christi. Super psalmos ad n[octurnum]. Antiphona. Alléluia,
alléluia, alléluia, alléluia, alléluia. — Antiphona... "
Fol. 14. Pâques. — Fol. 36. Ascension. — Fol. 40. Pentecôte.
Fol. 49. Dimanches de la Pentecôte, comptés de cette manière :
u ... Dominica sexta post octavas Pentecostes; dominica ir mensis
augusti;... dominica quarta mensis novembris v, . — Fol 62 his. Nou-
velle série de dimanches, comptés cette fois de 1 à 24. Dans la
première série, on trouvait huit leçons équivalant aux leçons 1-4 du
premier nocturne du Bréviaire bénédictin du XVIIl^ siècle; dans la
seconde, on trouve les leçons 9-12, mais elles ne correspondent aucu-
nement avec le reste de l'office bénédictin de cette époque.
Fol. 81v". aTranslatio SS. confessorumTheodericietTheodulfi n . —
Fol. 83 v°.S. Marconi.— Fol. 85 V". « [Natale] S. Theodulfi, abbatis '^ .
— Fol. 101. « In natale S. Theoderici, abbatis « ; hymnes (Chevalier,
Rep. hymnol.^ n**' 6175, 5851). Octave et dimanche dans l'octave. —
Fol. 105 W u Translatio S. Martini ». — Fol. 110. « [Translatio]
S. Benedicti, abbatis » ; hymne (Chevalier, Rep. hymnol., n" 3007).
Octave. Cet office ne ressemble en rien à celui du Bréviaire bénédictin
du XVIIl« siècle. — Fol. 123 v". S"= Radegonde. — Fol. 131.
SS. Timothée et Apollinaire. — Fol. 132. S. Barthélémy et octave;
hymne (Chevalier, Rep. hijmnol., n" 19594). — Fol. 140 v". SS. Sixte,
Sinice, Nivard et Gilles. — Fol. 155. S. Rémi ; hymne (Chevalier, Rep.
hymnoL, n" 17300). Commémoratiun des SS. Germain, Vaast et
Bavon. — Fol. 157 v". ce Dedicatio ecclesie B. Bartholomei apostoli »;
hymne : « Urbs beata Hierusalenm (Chevalier, Rep. hymnoL, n" 20933,
avec variante), avec la division « Angulare fundamentum « (ibid.^
n° 1081). Octave. — Fol. 162. SS. Denis et compagnons. —
Fol. 166 v". SS. Saudoux et Malou, « Madelupus " . — Fol. 167.
S'« Cilinie. — Translation de S. Barthélémy. — Fol. 170 v^ S. Quentin.
— Fol. 171 V'. Toussaint, avec cette rubrique : « Ipso die et incrastino,
Commemoratio omnium fîdeliumdefunctorum »' . — Fol. 175. S. Martin ;
hymne: « Rex Christe » (Chevalier, Rep. hymnoL, n' 17411), avec
la division : « Martine, par Apostolis » {ibid., n" 11196). Octave.
1)1-: LA BIBLIOTHÈQUK DE REIMS. 379
— Fol. 182 \'\ S. Basle. — Fol. 183 v". SS. Agricole et Vital.
Fol. 18() v". Commun des Saints.
Fol. 210. Fragment d'offlce des SS. Barthélémy, Etienne, Rémi,
Thierry et Thiou, Benoît.
Sur un feuillet de papier, servant de garde en tête du volume, coté a,
on lit : « Je souhzseigné conffesse avoir receu de dompt Jehan Houset,
prebstre, religieux et anfermier de ladite abaiie de Saint-Thierry, la
somme de douze livre fournies pour argent porté à mes afaire et nésé-
cité; faict le dixième [blanc] mil six cent vingt-cinq. Dompt Louis
F[...] > . Le nom a été déchiré.
Fin du XII" siècle. Parchemin. 205 feuillets cotés 9-210, \)\us,62his,
112 bis et lis bis. A 2 col. Nombreuses coupures aux marges.
302 sur 200 millim. Rel. veau fauve gaufré, sur bois. — (Saint-Thierry,
sans numéro).
514 (C. 191). Breviarium, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
Fol. 1-6. Feuillets ajoutés au XV'' siècle, portant le calendrier.
Fol. 7. Propre du Temps. — Fol. 23 V. « Incipiunt an[tiphonej
octo diebus ante Nativitatem. \à Magnifical, an[tiphona] :Osapiencia,
que ex ore... r, — Fol. 24 v". Noël. Capitules et collectes de ce temps.
— Fol. 43. Epiphanie. L'ofGce n'est pas semblable à celui donné dans
le manuscrit 312. — Lacune entre les fol. 118-119. — Fol. 121 v".
Pentecôte. Les leçons sont divisées différemment du manuscrit 312.
— Fol. 132 V". Office depuis l'octave de la Pentecôte jusqu'à PAvent.
Par une méprise du relieur, on en trouvera la suite plus loin (fol. 465-
480).
Fol. 135. Frag"ment de Psautier, commençant sur ces mots :
" [Parcet pauperi et] inopi, et animas pauperum salvas faciet... y qui
appartiennent au verset xiii du psaume LXXI.
Fol. 164 V". Mêmes cantiques que dans le manuscrit 312. —
Fol. 168 v°. Cantiques de Daniel, de Zacharie, delà Vierge, suivis du
Te Deum.
Fol. 169 v". Symbole de S. Athanase. ^ Quicumque vult salvus
esse... »
Fol. 170 V". Litanies. Mêmes saints que dans le manuscrit 312.
Fol. 172. V". Oraisons diverses.
Fol. 174-177. Feuillets ajoutés au XV« siècle. Office de S'" Marie
l'Égyptienne. — Fol. 176 \\ Calcul du temps pascal. « In anno quo
380 MANUSCRITS
ciclus currit per I post nonas aprilis, dominica prima fac Pascha ;
quando currit per II post viii" kalendas aprilis... ) — Fol. 177. Béné-
diction du pain. Oraisons pour les SS'"' Marie TÉgyptienne et ApoUonie.
— Fol. 177 V". Hymne à la Sainte-Face :
« Salve, sancla faciès
X'ostri Redemptoris,
In qiia nitet spes
(Chevalier, Rep. hymnoL, n" 18189).
Fol. 178. Commun des Saints.
Fol. 207. " Incipiunt hore béate Marie » .
Fol. 208. Toussaint.
Fol. 209 V". Collectes diverses pour tous les temps de l'année.
Fol. 211. Oftice des Morts-
Fol. 215. - Suffraoja sanctorum ». On y remarque les SS. Barthé-
lémy, Kemi, Thierry et Thiou, Benoit, Marie-Madeleine, Seconde,
Nicaise, Catherine, Barbe, Marguerite.
Fol. 222. Propre des Saints, commençant à S. André. — Fol. 231.
u Elevalio S. Theoderici » . — Fol. 239. S. Nicaise. — Fol. 256 v'.
S. Thomas Bccket. — Fol. 264 v". S. Bemi, hymne (Chevalier, Rep.
hymnoL, n' 17300). — Fol. 319. a Translatio SS. confessorum Theo-
derici et Theodulfi » . — FoL 324 v". S. Thiou. — Fol. 325. S. Mar-
coni. — Fol. 352 v\ » [Inventio S.] Theoderici, abbatis ». —
Fol. 373 \\ Translation de S. Nicaise. —Fol. 386 v". S'« Badegonde.
— Fol. 397. SS. Timothée et Symphorien. — Fol. 401. SS. Sixte,
Sinice, Nivard et Gilles. — Fol. 422 v". « Translatio S. Bemigii » .
— Fol. 424 V". « Dedicatio ecclesie B. Bartholomei » . — Fol. 438 v .
S. Basle. — Fol. 441 v". XI mille Vierges. — Fol. 444 v". a Trans-
latio S. Theoderici t^ . — Fol. 446 v". u Translalio S. Bartholomei r. .
— Fol. 451 V". S. Quentin. — Fol. 462. SS. Winnoc et Léonard. —
Les fol. 465-480 (anc. clwvii-cxch du Propre des Saints) devraient
être placés après le fol. 134 (anc. clxxvi du Propre du Temps, dont
ils sont la suite). Le fol. 481 paraît cire la suite médiate (ccLiii') du
fol. 464(ccLi*).
Fol. 490. S"= Catherine. — Fol. 493 v". S. Basle. — La Gn manque,
le volume s'arrétant sur la fcte des SS. Agricole et Vital.
On trouve, au fol. 221, le morceau suivant (XV' siècle) : " Modus
absolvendi pénitentes. Frater vcl soror, misereatur tui, etc. Dominus
DM LA BIBLIOTHKQLK DE REIMS. 381
Jliesus omnipotens pcr suani sanctain misericordiain teabsolvet, et ego,
aucloritatc mihi cornmissa, absolvo te ab omnibus peccalis tuis mibi
dictis... " — A noler aussi cette manière de folioter : ci clxxxix^ ci,xl_,
cLXLi... CLXiiix, ce 1' .
Fin du XIII* siècle. Parchemin. 494 feuillets à !2 col., et une garde
blanche, a, en tète. 150 sur 1 10 millim. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, sans numéro).
51o (C. 192). Rreviarium, ad usum ecclesie Sancti Tbeoderici.
Fol. 1-G. Calendrier.
Fol. 7. Propre du Temps. — Fol. 175-197. Dimanches après la
Pentecôte; incomplets. — Fol. 278-29G. 25 dimanches après la Pen-
tecôte; provenant d'un autre recueil.
Fol. 297-358. Psautier, suivi des cantiques d'Isaïe, d'Ezéchiel,
d'Anne, de Moyse (Exode), d'Habacuc, de Moyse (Deutéronome), du
Te Deum, des cantiques des Trois enfants, de Zacharie, de la Vierge,
(le Simcon, du symbole de S. Alhanase et de litanies conformes à
celles dums. 312. — Oraisons diverses.
Fol. 359. Office des Alorts.
Fol. 362-366. Office de S'« Barbe (XV« siècle). Hymnes : « Proies
de celo prodiens i) (Chevalier, Rep. hijmnol., n" 15572); « In celesti
palatio nova regina collitur » (sic) ; ce Plaude, turba virginea, Barbara
cantans dulciter » (iind., n" 15059); « Deus, florum fons, ortorum
odorem reddit nimium î' . — u Antiphona devota ad beatissimam
virginem Barbaram. Salve, Barbara, martyr sanctissima, tuis pre-
cibus... o pulcra, o clara, o dulcis Barbara » .
Fol. 367-516 (anc. i-cl du Propre desSaintsdu manuscrit primitif).
Propre des Saints, commençant à S. André. — Fol. 376. Conception.
— Fol. 383 V". SS. Nicaise et compagnons. — Fol. 401. S. Thomas
liecket. — Fol. 405 v". S. Bemi. — Fol. 409 v". S. Maur. —
Fol. 438 V". S. Benoît. — Fol. 445. S'" Marie l'Égyptienne. —
Fol. 449. Translation des SS. Thierry et Thiou. — Fol. 455.
S. Thiou. — Fol. 474 V. S. Thierry. — Fol. 478 v". Translation de
S. Martin. — Fol. 482. Translation de S. Benoît. — Fol. 487.
S'" Marie-Madeleine ; hymnes : a Pange, lingua, Magdalene » (Che-
valier, Rep. hijmnol., n" 14497); ce Magno salutis gaudio letetur »
(ihid., n" 11015); c^ Sydus solare reve[h]it optate festa diei » {ihid.,
n 18976). Ces hymnes, sauf la dernière, existent aussi dans le ms. 313.
382 MANUSCRITS
— Fol. 493. « Translatio sancti Nichasii v . — Fol. 511. S. Barthé-
lémy. — Fol. 516. S. Louis.
Fol. 254-277 (anc. cli-clxxiiii). Suite de la fête de S. Louis. —
Fol. 258. SS. Sixte, Sinice, Nivard et Gilles. —Fol. 276 v". S. Rémi.
— Fol. 277 v\ S. Denis.
Fol. 230-253 (anc. clxxv-clxxxxviii). Suite de la fête de S. Denis.
— Fol. 235 v\ XI mille Vierges. — Fol. 238. " Translatio sancti
Theoderici seconda > . — Fol. 239. « Translatio sancti Kartholomei » .
— Fol. 244. Toussaint. — Fol. 249 v\ S. Martin.
Fol. 218-229 (anc. glxxxxix-ccx). Suite de la fête de S. Martin. —
Fol. 225. S. Basle. — FoL 227. Commun des Saints.
Fol. 198-217 (anc. ccxi-ccxxx). Suite du Commun des Saints.
Fol. 517. "In soUempnitateSacramentialtaris » . (Fin du XIV* siècle).
Fol. 527. Office de S" Anne (XV" siècle). Hymne. « Lucis hujus
festa colat plebs honesta » (Chevalier, Rep. hymnol., n" 10698);
« Clara diei gaudia modulicet » (ibid., n" 3305); « Orbis exultens {sic)
celebret ^^ (ibid., n' 14223).
Fin du XIII* siècle, avec intercalation fréquente de pages du XIV* et
même du XV^ siècle. 532 feuillets à 2 col. 171 sur 118 millim. Rel,
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, sans numéro).
51G (C. 207). Breviarium, ad usumcujusdam ecclesiae Remensis,
Sancti Remigii, ut videtur.
Fol. 1-42. Psautier, suivi des cantiques d'Isaïe, d'Ezéchiel, d'Anne,
de Moyse (Exode), d'Habacuc, de Moyse (Deutérouome), et du symbole
de S. Athanase.
Fol. 42. Litanies. On y rencontre les saints Quentin, Nicaise, Lam-
bert, Léger, Crépin, Crépinien, Bénigne, Rufîn, Valère, Timothée,
Apollinaire, Oricle, Mémoire, Ayoul, Rémi [bis), Gibrien, Hilaire,
Martin, Martial, Sixte, Sinice, Mivard, Germain, Vaast, Amand, Prin-
cipe, Omer, Memmie, Médard, Eloi, Benoît, Maur, Bertin, Thierry,
Gilles, Philibert, Basle, Marconi, Léonard; Cilinie, Entropie, Gene-
viève, Scolastique, Cunégonde, Colombe, Foi. L'ordre des saints et
l'absence du bis après les SS. Barthélémy et Thierry semblent indiquer
que ce Bréviaire n'n pas été écrit pour l'abbaye de Saint-Thierry, mais
plutôt pour une église de Reims, peut-être Saint-Remi.
Fol. 43 v°. Offices du dimanche et des fériés.
Fol. 47. Hymnes de S. Rémi, u Remigius presul meritis » (Cheva-
f
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 383
lier, Rep. liijmnoL, n' 17300); u Psallamiis cordis orgaiio ^ {ibid.,
n" 15673) ; « Heini«jius, presul inclitc, Cliristi athleta" {ibid., n" 17298),
Ibid. Hymne de S. Benoît. « Christe, sanctornni decus ^ (ibid.,
\r 3006). — Hymnes delà Passion (21481), IViques (110, 17393,
1644), Ascension (8235, 9582, 654), Pentecôte (9215, 2339, 21204),
S. Jean-Haptiste (21039), SS. apôtres Pierre et Paul (6060, 1596),
Anges (20455, 3000), Dédicace (20918), Toussaint (2959, 9678),
S. Martin (17 411, avec la division « Martine, par Apostolis" , 11196),
Apôtres (5832, 590), Martyrs (18607, 598, 17453), Martyrs (4534,
11228), Confesseur (9136), Vierges (9507, 21703), S'« Marie-Ma-
deleine (10210).
Fol. 54. Cantiques divers. — Avent. " Ecce Dominus in fortitudine
veniet... ^ ; « Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extre-
mis terre... '> ; « Hec dicit Dominus, redemptor Israël... » —
Pâques. " Quis est iste qui venit de Edom... '^ ; " Veniteet revertamur
ad Dominum... » ; « Expecta me, dicit Dominus... ;^ — Diman-
ches. ;< Domine, miserere nostri, te enim expectavimus... ') ; " Au-
dite qui longe estis... n ; < Miserere, Domine, plebi tue... ^ —
Apôtres et Martyrs. « Vos, sancti Domini, vocabimur... )i ; « Ful-
gebunt justi et tanquam scintille... '> ; « Reddet Deus mercedem labo-
rum... ) — Martyr ou Confesseur. « Beatus vir qui in sapientia... ;; ;
« Benedictus vir qui conGdit in Domino... « ; « Beatus vir qui inventus
est sine macula... ^ — Vierges, u Audite me, divini fructus... »;
« Gaudens gaudebo in Domino... » ; « Non vocaberis ultra dere-
licta... " — Suite de neuf leçons. ^ Parce mihi. Domine, nichil enim
sunt dies mei... »
Fol. 59. Propre du Temps. — Fol. 105. « Incipiuntlectionesinestate,
a Pentecoste usque ad kalendas novembris " . Collectes pour le môme
temps. — Fol. 121. « Incipiunt collecte que sunt dicende ad III"'" et
ad Vl""" et IX*™, LX diebus privatis, a capite jejunii usque in Cena
Domini " .
Fol. 156 V". « Lectiones, privatis diebus, per totum Adventum
Domini n . — « Lectiones légende a Xativitate Domini usque ad Sep-
tuagesimam •) . — « Lectiones feriales in Septuagesima ». — " Lec-
tiones a capite Quadragcsime usque in Passione Domini ; . — « Lec-
tiones a Passione Domini usque in Cena Domini jj .
Fol. 163. Propre des Saints, commençant à S. André. — Fol. 170.
Conception. — Fol. 172. S. Xicaise. — Fol. 186. S. Thomas Becket.
384 MANUSCRITS
— Fol. 186 v". " Inrelatione S. Remigii » . — Fol. 189 v". a In festivi-
tate S. Remigii » . Octave. — Fol 229. " Incipiunt capitula in paschali
tempore, ad nocturnos et laudes, el ad omnes lioras diei, excepta
prima et completorium .
Fol. 265. ^' In sollempnitate Sacramenti altaris «. Ajouté dans la
deuxième moitié du XI V^ siècle.
Fol. 275. 25 dimanches après la Pentecôte.
Fol. 310. " Incipiunt lectiones légende ab octavis Pasce usque ad
Pentecosteo, privatis diebus ». — « Lectiones légende, privatisdiebus.
per octavas sancti Jobannis Baptiste « . — ^ Lectiones, privatisdiebus,
per octavas apostolorum Pétri et Paiili n. — " [Leciiones légende]
in Translatione sancti Bcnedicti, privatis diebus « . — « [Lectiones
légende], privatis diebus, per octavas sancti Cbristofori ?) . — u [Lec-
tiones légende] in Assumptione béate Marie, privatis diebus ». — « In
Xativitate béate Marie, privatis diebus, lectiones -n . — « A kalendis
novembris, privatis diebus, leciiones légende usque ad Adventum
Domini, de Ezechiele ) .
Fol. 337 V". Déposition de S. Gibrien. — Fol. 389. S. Barthélémy.
— Fol. 408. u Translatio S. Remigii ^) . —Fol. 428. S'' Cilinie. —
Fol. 431 v°. SS. Crépin et Grépinien.
Fol. 448 V'. Gommun des Saints.
Fol. 490-498. Gabier ajouté à la fin du XIV' siècle, portant quelques
dimanches de la Pentecôte, puis la fête de S. Gorgoii, puis la « Gom-
memoratio Béate Marie, que fit omni die snbbati « .
Fol. 499-506. Autre cahier (fin du XV^ siècle), portant des can-
tiques et des hymnes pour le saint Nom de Jésus, le Garême, ÎVoël,
FFpiphanie, S'^ A:{athe, les Vierges, la Passion. — Signalons quelques
proses et hymnes de S. Rémi (fol. 502) : « Remigi, presul inclite '^
(Ghevalier, Rep. hijmnoL, n" 17299); autre (fol. 504 V) : " Promis-
sum supere lactatur ubere » ; autre (fol. 505) • ^' Deprecemur hodie
spemgerentesvenie » (ibid., n"4381). — SS. Grépinet (>répinien (ihid.) :
" Diligens quos et in fide germanos « (zZ»?V/.,n"470i). — S. Remi(?Z>ï/.) :
« Ganatomnis Ecclesia ) . — S. Nicolas [ibid.) : a So."<pilati dédit egros »
(ïbid., n" 19244). — S" Gatherine(?^/c/.) : uSo.'^pilati dédit egros '•- (ibid.,
n« 19239).
Fin du XIII" siènle-fin du XIV- siècle (fol. 265-274, 32">-342, 354-
358, 363-365, 367, 376, 380, 385, 415-422, 448 4r)3-498)-fin
du XV* siècle (fol. 499-506). 506 feuillets, plus \i.O bis. Longues
I
DK LA lUBLIOTHKlJUE DK REIMS. ;}85
lignes. Quelques lellres à sujets et dragons, coiiliîur, gouache cl or,
laligiiêes. UJi sur 108 nilllini. Kel. veau fauve sur caiion. — (Saint-
Thierry, sans numéro).
517 (\. fonds). « Proprium Sanctorum, ad usurii archimonasterii
Sancti Hemigii licniensis; Kemis scriptum in inonasterio S. Heniigii
MDCCLIV ' .
Page 1. ^ Festa januarii. Die xiii, in festo S. Hernigii, archiepiscopi
Remensis, dnpiex I classis I ordinis, cum oclava. In priinis vesperis,
antiphona. Fonnans me... »
On y trouve notamment : Pages 1, 25, S. Rémi, avec les hymnes :
" Vos thura, Franci « (Chevalier, Rep. hymnol., n° 22157) et « Ab ore
pcndens praesulis » ; p. 31, S. Rlaise; p. 33, S'^ Geneviève; p. 36,
S. Rigobert; p. 42, S. Oswald ; p. 45, S'^ Macre; p. 47, S'« Cuné-
gonde; p. 52, S'* Hélène; p. 60, Translation de S. Gibrien; p. 62,
S. Léon, pape; p. 65, S'" Bove et Dode; p. 68, S. Frme; p. 73,
S. Marconi; p. 76, S. Gibrien; p. 78, Translation de S. Nicolas; p. 81,
S. Servais; p. 84, S. Montan; p. 90, « Translatio minus solemnis
S. Remigii « ; p. 96, S'« Clotilde; p. 99, S. Claude; p. 101, SS. Mé-
dard et Gildard; p. 113, S. Thierry; p. 115, S. .Martial; p. 118,
Translation des SS. Nicaise et compagnons; p. 120, S. Apollinaire;
p. 120, 125, 127, S. Christophe; p. 129, S. Memmie; p. 139,
SS. Timothée et Apollinaire; p. 142, S. Arnoul ; p. 145, S. Julien;
p. 149, SS. Sixte, Sinice et Nivard ; p. 152, S. Gilles; p 155,
Cl Ordinatio S. Gregorii -n ; p. 157, S. Ayoul; p. 160, S. Remacle;
p. 163, S. Berlin; p. 165, S. Génebaud; p. 169, S. Mémoire;
p. 171, SS. Gorgon et Dorothée; p. 175, S. iMaurille; p. 177,
S. Lambert; p. 180, S. Guerric ; p. 186, S. Principe; p. 188, S. Fir-
min; p. 191, « Translatio solemnis S. Remigii » ; p. 197, « Dedicatio
basilicae Remigianae » ; p. 200, S. Léger; p. 208, SS. Denis et com-
pagnons; ïbid., SS. Anges gardiens; p. 209, S. Berchaire; p. 212,
S" Cilinie; p. 215, S. Sendoux; p. 218, SS. Crépin et Crépinien;
p. 221, S. Celsin, frère de lait de S. Rémi; p. 224, S. Quentin; p. 228,
S. Hubert; p. 231, S. Léonard; p. 233, S"^Balsamie;p. 235, S. Oricle
et ses sœurs; p. 237, S. Rieul; p. 240, S. Basle; p. 244, S. Brice;
p. 246, S. Éloi; p. 250, S'* Barbe; p. 251, SS. Nicaise et compagnons;
p. 254, « Relatio S. Remigii " , avec les hymnes : « Remos triumphans
inter ovantium lurmas » et « Dum stella gentis lucida, Remigi » .
TOME xxxvni. 25
386 MAXLSCKITS
Fol. 265-269. « Calendarium Kemigianum « .
Sur le fol. A, on trouve un a ex-libris Povillon » , complété par cette
indication : < Bibliothèque de Povillon-Piérard, t. I-E, an 1833 « .
Cet amateur tenait ce livre de l'auteur même, comme en témoigne une
autre note inscrite sur le même feuillet : « Ex dono domni Goulliart,
monachi archimonasterii Sancli Kemigii Remensis, anno 1802 « .
XVIll* siècle. Papier. 270 pages, plus un feuillet de litre a, et un fol.
100 bis. 130 sur 87 millim. Rel. veau brun. — (Povillon-Piérard).
518 (N. fonds), a Le Propre des Saints de Tabbaye royalle de
Saint-Pierre de Reims, 1723 » .
Tous les offices sont traduits en français.
On y trouve les fêtes suivantes : Page 1, S. Rémi; p. 8, S. ^om de
Jésus; p. 31, S. Maur; p. 44, Translation des SS'*' Bove et Dode;
p. 46, S. Charlemagne; p. 51, S'* Hélène; p. 55, 98, S'^ Scholas-
tique, avec octave; p. 71, S. Guillaume; p. 99, Cinq Plaies; p. 116,
S'* Gertrude; p. 121, S. Joseph et octave; p. 137, S. Benoît; p. 155,
Notre-Dame-de-Pitié ; p. 173, S. Gabriel; p. 192-221, S'«' Bove et
Dode, avec octave; p. 222, S. Eutrope; p. 228, S. Claude; p. 230 èi>,
S'^ Clotilde; p. 231, S. Guillaume; p. 234, octave de la Visitation;
p. 244-279, Translation de S. Benoit et octave; p. 279, SS. Zenon et
compagnons; p. 282, S. Donat; p. 285, S'* Epine; p. 303, SS. Timo-
thée, Apollinaire et compagnons; p. 408, SS. Sixte, Sinice et Nivard ;
p. 312, SS. Ayoul et compagnons; p. 314, Translation de S. Rémi;
p. 317, SS. Placide et compagnons; p. 330, S. Baldéric, fondateur
de l'ordre; p. 339, S. Galle; p. 343, SS"' Ursule et compagnes;
p. 346, S. Quentin; p. 349, S. René; p. 353, saints de l'ordre, ou
« la Toussaint monastique ^ ; p. 367, S. Emilien; p. 371, S. Odon ;
p. 378, S. Sylvestre; p. 382, " lllation des reliques de notre Père
S. Benoît « ; p. 392, SS. Nicaise et compagnons; p. 395, « office de la
très sacrée vierge Marie, pour la votive » alias « pour le samedi » .
— Pages 336-338. Table.
A noter, au fol. 156 bis, une gravure représentant la Vierge portant
le S. Esprit sur le cœur, intitulée : " L'intérieur de la Vierge " . — De
même, au fol. 395, autre, représentant la Vierge agenouillée devant le
berceau de son fils; ' Le Bossu fe. et ex., rue des Carmes, à N.-D. de
Liesse " .
XVIIP siècle. Papier. 338 pages, moins 227-228 et 235-236 enlevées,
DK LA BIBLIOTHKQUIC DK KKIMS. 3«7
el3IS-:i27omises, plus des fol. oiy bis, WObis, 156 Ois, 2^0 bis, 230 /er.
195 sur 140 inilliiii. Uel. veau brun.
519 (C. 197). Offices notés du matin et du soir pour « le jour de
Pasques florie, le Jeudi sainct, Vandredy et Saniedy sainct » .
Fol. I . a Henedictio frondium, die dominico in Hamis palmarurn.
Procedens cuni canonicis, d[ominus] archiepiscopus ad ecclcsiani
Sancti Pétri ad Moniales, ubi benedicturus est frondes et palmas... »
Foi. 4 v°. « Feria quinta, in Coena Dornini " . Cérémonie de l'abso-
lution : « Ex antiqua et laudabili consuetudine semper id obseruatum
€sl in ecclesia Uhemensi, ut hoc die d[ominus] archiepiscopus canoni-
cos et alios in eadem ecclesia habituâtes primum in capitulo, deinde
€x superiori pulpito populum infracircunstantem absolvat» . — Fol. 23.
« Benedictio ignis » . — Fol. 32. « Ablutio altarium in ecclesia Rhe-
mensi » . — Fol. 35. < Ablutio pedum canonicorum, in capitulo, quae
vulgo Mandatum novum appellatur... (quamquam loco pedum nunc
lavantur manus)... » — Fol. 39 v°. « Feria sexta Parasceues ». —
Fol. 41. ' Benedictio novi ignis » .
Fol. 49. ^ Sabbato sancto Paschae » . — Fol. 50 v°. « Benedictio
novi ignis ^^ . — Fol. 51 v". u Benedictio tliuris benedicendo cereo
apponendi r^ . — Fol. 53 v°. ^< Benedictio fontium « . — Fol. 71. « Bap-
tismus parvulorum post benedictionem fontium... Si offeratur archi-
episcopo parvulusbaplizandus, ab eobaptizabitur. Ouo[d] si plures offe-
rantur, poterunt baptizari a parochis ecclesiarum SS. Pétri veteris,
Hilarii, Stephani et Simphoriani Rhemensium, qui tanquam testes ei
bénédiction! inlersunt... » Suit le détail des cérémonies du baptême et
de la confirmation.
Le texte est exécuté avec soin, en petit romain. Deux grandes minia-
tures ; fol. 1, entrée dn Christ à Jérusalem; fol. 4, le Christ lave les
pieds des Apôtres; sans valeur artistique. Les lettrines semées dans le
texte n'ont pas été exécutées à partir du fol. 7.
XVI* siècle. Parchemin. 87 feuillets à longues lignes. 271 sur
196 millim. Rel. veau fauve sur carton.
520 (N. fonds). Officium S. Benedicti, cum notis.
Livre de lutrin, de grossière exécution.
Les gardes sont formées par un billet de mort de l'imprimerie
Jeunehomme (1780).
388 MANUSCRITS
XVIll* siècle. Papier. 12 feuillets provenant d'un recueil plus impor-
tant. Longues lignes. 435 sur 290 millini. Cartonnage.
521 (C. 177). Officium S. Juliani, cum nolis.
Fol. 1. « Pridie festivitatis beati Juliani, ni[artyris], ad vesperas.
Beatus vir Julianus... « Hymne : « Deus, tuoruni militum virtus, salus
ac prçmium, qui dimicantes... Ut Julianum marlyrem... » (Chevalier,.
Rep. hymnoL, n° 4539). — Fol. 5-16. Distribuée en leçons, la vie de
S. Julien (ActaSS., août, t. VI, p. 174-175) : u Sanctus igitur Julia-
nus, Viennensi ortus urbe, Arvernis datus est martyr... et quos locus
iJle mçrentes excipit, Içtos reinittit, régnante Domino nostro, etc. ».
Fol. 22. « In festivitate beati Juliani, marlyris, et missis votivis.
Introitus. Letabitur justus in Domino... « — Suivent les Kyrie solen-
nels ; « Kyrie, fons bonitatis... " , et le Glona. — Fol. 25. Prose :
« Sedentem in superne majestatis arce » (Rep. hymnol.., n" 18776).
— Fol. 27 \*. « Prosam hanc, propria quando deerat, adjunxit Petrus
Bosquilius in anno 1542 : [Glorijosum militis Juliani tryumphum Içta-
bunda » .
Fol. 36. it Keliqua sermonis qui coeptus est de passione beati Juliani,
martyris. Caput vero ejus Ferreolus, martyr, accepit. . . ac viriliter usque
ad consummationem hujus vit§ custodiam. Amrn » . C'est une copie un
peu abrégée de la relation de Grégoire de Tours, donnée dans les Acta
SS., août, t. VI, p. 177 (a)-187.
Au verso du dernier feuillet, une main du XVII' siècle a inscrit cette
invocation :
a Sancte Juiiane, ora pro nobis;
Dulcis amice Dei, lachrimis inflectere nostris,
Alque Inimiles attende preces, nostraequ» saluti
Consiile, namque potes, nobis secteris Olymjium.
Te, Juiiane, precor, te quaesumus, obtin nobis ».
Une miniature (fol. 22) donnait l'image du saint; elle a été malheu-
reusement mouillée et souillée, comme tous les autres motifs décoratifs
du volume. — Initiales du genre grotesque.
XVI* siècle. Parchemin, 47 feuillets à lon.^ues lignes. 375 sur
200 millim. Rel. veau brun. — (Paroisse Saint-Julien).
522 (N. fonds). Officium S. Juliani, cum nolis.
Fol. 1. Premières vêpres, avec l'hymne : « Vos, christiani, protinus
admelos... » (Chevalier, Rep. hymnol., n° 220')7).
DK LA BIBLIOTHKQTK I)K RKIMS. 389
Fol. 5. Matines. — Fol. 17. Laudes. — Fol. 19 v*. Prime. —
Fol. 20 v°. Tierce.
Fol. 22. Messe, avec la prose : « Advenite, popijli; properate, sin-
guli; Julianuin canite ^) (Chevalier, Rep. hymnoL, n" 559).
Fol. 28 v°. Sexte et none.
Fol. 31. Deuxièmes vêpres, avec l'hymne : ^ Hue, christiani, currite,
milites, pleno hihentem » (Chevalier, Rep. hijmnoL, n" 8100).
Fol. 34. « Missa in die sponsalibus (sic)^ introitus, de 5. Deus
Abraham et Deus Isaac... »
XVIII' siècle. Papier. 36 feuillels. 500 sur 335 miilini, Rel. veau
fauve sur carton. — (Paroisse Saint-Julien).
525 (M. fonds). Officium S. Memmii.
Traduction française en regard du texte latin.
On a relié à la suite un petit ouvrage imprimé à Chàlons, chez
Seneuze (1788), intitulé : Histoire abrégée de la vie et des miracles de
saint Memmie, premier évêque de Chaulons et apôtre du diocèse, in-8°,
109 pages, contenant tout un ofGce du saint, avec litanies spéciales, et
aussi celui de sainte Pome, sa sœur (p. 82-92).
Commencement du XIX* siècle. Papier. 35 feuillets à longues lignes
et 109 pages imprimées. 166 sur 110 millim. Carlonnage. — (Don
Deullin).
524 (N. fonds). Officia propria sanctorum Martini et Mammetis,
oecnon sacri Rosarii et Translationis coronae Domini, cum notis, juxta
Proprium Lingonensis dioecesis.
Fol. A-B. Table et titre.
Pages 1-70. Translation de S. Martin (4 juillet).
Pages 71-75. Fête de S. Martin (11 novembre).
Page 75. « Officium sacratissimi Rosarii, ad missam. Inlroitus.
Salve radix... »
Page 190. « In festo Translationis coronae Domini » .
Page 206. ^ In die xvii augusti, festum S. Mammetis, martyris... »
Hymne : u Quantus in stellis » (Chevalier, Rep. hymnoL, n" 16232).
Page 235. Complément de l'office du Rosaire donné plus haut.
Sur la page 240 et dernière, on lit cette note de la main du scribe :
« Les offices contenues dans ce présent livre ont estez retirées tant de
PAntiphonaire romain que langrois, et les psaumes y contenues tirées
390 MANUSCRITS
du Psautier, comme aussi les messes tirées du Graduel romain et lan-
grois, lesquelz offices ont estez reliées, copiées, escrites et finies par
moy Pierre Haguin, natif de la ville de Chàteauvillain, recteur d'écolle,
cà Marmesse en Champagne proche dudit Chàteauvillain, ce jourd'huy
vingt-huitième octobre mil sept cents quatre " .
A l'intérieur du plat final, on lit encore, de la même main : « Ce
livre appartien à moy Jean Dupaty, de la paroisse de Chàteauvillain,
1763 » , et plus bas, un des descendants du possesseur a noté : « Donné
à l'église de Chàteauvillain, par M' Dupaty, l'an 1816 ».
Pour la décoration du livre, on a collé sur les pages a, 214, 218 et
à l'intérieur du plat initial quelques images peut-être intéressantes pour
l'histoire de la gravure sur bois. Sur le fol. n, on trouve une image de
S'* Geneviève sur cuivre,
XVllI* siècle. Papier. 250 pages à longues lignes et 2 feuillets limi-
naires A, n. 262 sur 196 niillim. Rel. veau brun, délabrée. — (Don
DeuUin).
52o (M. fonds). « Petit office de la Providence » , rédigé en
français; précédé d'un cahier imprimé ayant pour titre : ^ Litanies
[et cantiques] en l'honneur du bienheureuAL Pierre Fouricr, curé de
Mattaincourt, instituteur des religieuses de la Congrégation de Notre-
Dame, réformateur et général des chanoines réguliers de Lorraine » ,.
et portant au verso de son dernier feuillet le portrait du bienheu-
reux.
XVIll* siècle. Papier. 12 pages imprimées et 20 piiges manuscrites.
160 sur 96 millim. Cartonnage. — (Don DeuUin).
526 (i\. fonds), a Proprium ecclcsiae Sancti Eligii, aurificum
[patroni], Breviario parisiensi novo accommodatum r^ .
Fol. 2. ^t Die i deccmbris, in festo sancti Eligii, episcopi, et collegii
aurificum patroni... r
Fol. 11. « Observations. Système suivi dans la composition de cet
office ' ; notes sur les hymnes et la prose de l'ancien Propre.
Cet ouvrage n'est en somme qu'un essai d'accommodement (?) de
l'ancien office au nouveau Bréviaire et non le nouvel office du nouveau
Bréviaire.
Win" siècle. Papier. 16 feuillets, les 4 derniers blancs. A 2 col.
241 sur 184 millim. Cahier non relié.
DE LA BIBLIOTHÈQUE I)K HKIMS. 391
527 (\. fonds). Officia propria Visitationis et Presentationis beatae
Mariae, cum nolis, ad usum cujusdarn ecclesiae Coloniensis.
Fol. 1-G. Calendrier. Les fêtes principales sont inscrites en lettres
d'or. On y tronvc notamment : « Dedicationivis in Roma béate Marie r^ ,
{lisez : Dedicatio Béate Marie ad nives Rome). — La place donnée à
la fête de la Visitation, an 2 juillet, reporte la date du manuscrit
après le concile de Bàle (1431) qui la fixa k ce jour.
On trouve aussi les solennités suivantes : Translation de S'^ Barbe;
u Johannis, apostoli, qnando a Domitiano in ferventis olei dolium
missus est » ; Translation de S'^ Catherine; « Acchatii, cum X'"" sociis
suis et viginti milibus » ; c' Translatio Trium regutn Colonie « ; « Col-
lectio (sic) sancti Johannis Baptiste n ; a Dedicatio sancti Michaelis,
archangeli » ; « SS. Maurorum CCCLX (sic) martyrum « ; « Undecim
inilium Virginum in Colonia r; « Elizabeth electe >' . — Le 17 des
calendes d'août (16 juillet) est appelé : " Ultimus dies augusti >' .
Fol. 7. Office de la Présentation de la Vierge. — La présence de
l'oraison « Deus, qui sanctam Dei (lisez : tuam) genitricem , templum
sancti Spiritus, post triennium in templo Domini presentare (sic)... »
prouve que notre office de la Présentation est antérieur à la réforme
de Sixte-Quint.
Fol. 29. Office de la Visitation et son octave. La première leçon de
l'octave (fol. 54) est une lettre de Boniface IX, accordant des indul-
gences aux fidèles qui assisteront à cet office. « Bonifatius, etc. Superni
benignitas Conditoris... »
XV® siècle. Parchemin. 81 feuillets à longues lignes. 226 sur
150 inillim. Le texte est établi à l'encre rouge et les rubriques sont
en or. Lettrines or el couleur. De grands sujets en miniature devaient
exister entre les fol. 6-7, 24-25 et 30-31, où Ton constate la lacéra-
tion de plusieurs feuillets. — Les marges des fol. a, 1,7, 13, 60 ont
été coupées. Rel. veau noir gaufré.
528 (X. fonds). Liber ordinarius, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis.
Fol. A-F. Calendrier. Son rôle paraît être d'indiquer, non pas tant
les fêtes avec le nombre de leurs leçons et de leurs cierges, que les
anniversaires des bienfaiteurs du Chapitre et le chiffre de la distribu-
tion qu'ils ont fondée. Outre les noms des archevêques, des dignitaires
et des chanoines de l'église de Reims, on y trouve ceux des rois Eudes,
Louis le Gros, Philippe Auguste et Louis VIU; quelques seigneurs
392 MANL'SGRITS
laïques, comme Henri II, comte de Champagne, puis roi de Jérusalem;
le bienheureux Eskil, évêque de Roeskiide (Danemark), puis arche-
vêque de Lund (Suède); l'archevêque de Bourges, Albéric ; S. Albert,
évéque de Liège; des évéques d'Amiens, Bayeux, Beauvais, Chàlons,
Orléans, Paris et Soissons. — La Commémoration des Alorts y Ggure
au 2 novembre.
Fol. 1. « Incipit Ordinarius ad usum Hemensis ecclesie. Cum ab
antiquis rétro temporibus sancta Remensis ecclesia divini celebritate
servicii longe ante alias ecclesias hactenus exultaverit. .. i? — Fol. 1 V.
Règles pour l'Avent et Noël. — Fol. 4. Jeune du X^ mois. — Fol. 7.
Circoncision, Epiphanie. — Fol. 11. PuriGcation. — Fol. 13. Carême.
Jeûne du P'mois; ordinations ; procession u ad Sanctam Trinitatem i) .
— Fol. 15. Raineaux. Procession partant de Saint-Pierre-les-Dames.
— Fol. 17. Jeudi saint. Bénédiction du chrême; lavement de l'autel;
cérémonie du mandé; distributions de ce jour. — Fol. 20. Vendredi
saint. -— Fol. 21. Samedi saint Procession. Bénédiction du cierge :
" et de ipso novo et benedicto igné débet in omni domo ignis ac-
cendi « . Bénédiction des fonts. — F'ol. 23. Procession du matin de
Pâques; office de ce jour, chant des landes; repas des chanoines aux
frais de l'archevêque. — Fol. 25. Lundi de Pâques. Procession à
Saint- Rémi. — Fol. 27. Jour de S. Marc. Procession autour de la ville
par la porte de Vesle, la couture de l'archevêque, le cimetière de
Saint-Martin, la chapelle Saint-Vincent de la Porte-Mars, l'église
Saint-Hilaire, l'église de la Trinité, la chapelle des SS. Crépin et Cré-
pinien de la porte diacre ou Cère, l'église Saint-Pierre-les-Dames,
« ubi olim fuit ecclesia Sancte Marie rotunde ' , la porte Bazée,
a ubi habetur memoria S. Michaelis " . — Fol. 28. Rogations. l*'jour,
procession à Saint-Hilaire " extra muros " , Saint-Symphorien, fondée
en l'honneur des Apôtres, Saint-Thimothée. 2* jour, procession à
Saint-Pierre-le-Vicil, la Trinité, Saint-Hilaire « intra muros " , Saint-
Nicaise. 3* jour, procession à Saint-Denis, Saint-Martin, Saint-Remi.
— Fol. 30. Ascension. Procession au cloître. — Fol. 32. Pentecôte.
Procession au cloître. Jeûne du 4* mois; ordinations; transport des
châsses à Saint-Maurice; sermon de l'archevêque au peuple. —
Fol. 33. Trinité. Note sur la messe de la Trinité dans les fériés de la
semaine. Jeûne du 7* mois; procession autour de l'archevêché; autre,
par le Vieux-Marché, jusqu'à Saint-Picrre-le-Vieil.
Fol. 36. Propre des Saints, commençant à S. André. Conception.
I)K LA r.IBLIOTlIKQl !■: DM HEIMS. 3y3
— SS. Fiiscioii ot (îenlien. — Fol. 37. S. Nicaise. ^ Et Imbernus eo
die generalem roreccionem de re piiblica nostra nobis et congrc<j[alio-
nibus noslris •' . — Fol. 40. S. liigobert, — Ihid., S. Hcmi. OfGce
dans réf^lise de ce nom. — Fol. 45. S" Macre. — Fol. 47. S'*" Bove
et Dode. — Fol. 48. SS. Mcdard et Gildard. — Fol. 50. S. Thierry.
— S. Martial. — Fol. 51. Translation de S. Thomas, apôtre. Proces-
sion à Saint-Hilaire, ' que fundata est in honore S. Thome, apostoli » .
— Fol. 52. a SS. Remensium archicpiscoporum " . — Fol. 53.
S" Marie Madeleine. — « De Translacione sancti Nichasii sociorumque
ejus » . — Fol. 55. S' Pierre-ès-liens. Procession à Saint-Pierrc-lc-
Vieil. — Fol. 57. Assomption. Procession autour du cloître. —
Fol. 58. SS. Symphorien et Timolhée. Procession à Saint-Timothce
et à Saint-Symphorien. — Fol. 59. S. Barthélémy, u Passio ejus
legitur ". — Fol. 59 v°. SS. Sixte, Sinice et Nivard. — Fol. 60.
S. Viventius. u Integra procuracio debetur nobis et congregacionibus
a domino archiepiscopo, in refectorio, et ibi débet legi passio sancti
Adriani » . — Fol. 61. Fxaltation de la Croix. « Ipsa nocte illuminatur
corona ante Crucifixum, ex veteri Ordinario... ' -, et plus loin : ^ et
legitur, ad matutinas, sermo Fulberti, Carnotensis episcopi, approbate
consuetudinis que reperitur in fine Omeliarii hyemalis » . — Fol. 62.
S. Michel. Procession à Téglise de ce nom. — Fol. 63. Translation
de S. Bemi; y assistent les chanoines de Saint-Symphorien, Saint-
Denis et Sainte-Xourrice. Procession à Saint-Bemi. — Fol. 64. S. Fran-
çois. " In matutinis leguntur 111 lectioues de passione ipsius, que repe-
riuntur in libro Sancti Martini, post legendam feslorum martirum
Gervasii et Prothasii, Celsi et Nazarii » . — Ibid. 7 des ides d'octobre.
Procession à Saint-Denis. — S. Basle. — Dédicace de l'église de
Beims. — Fol. 66. Toussaint. Becommaiidise de l'archevêque Eble,
« qui allare de Bethiniacavilla, pro anniversario suo faciendo, nobis
donavit, et mansiones archiepiscopi labefactas peroptime reparavit, et
thesaurum ecclesie adnichilatum plenissime restauravit, unde etiam
de ipsius thesauri redditibus natulas in choro, in festivitate Omnium
Sanctorum, annuatim haberi constituit ». — Fol. 68. 3 des ides de
novembre. Procession à Saint-Martin. — Fol. 69. S. Brice.
Fol. 70. Processions " pro morlalitate » , a pro inundanciam (v/c)
pluviarum » ; « pro pluvia postulanda v .
Fol. 70 v°. (i Ordo ad inungendum regem. Paratur primo solium in
modum eschafeudi, aliquantulum eminens, contiguum exterius choro
394 MANUSCRITS
ecclesie, inter utrumque choriim positum in medio, in quod per gradus
ascenditur et in quo possint pares regni... y^ — On rapprochera de ce
morceau et du suivant le texte d'un Rituel du sacre de nos rois, com-
mandé par Charles V et exécuté pour sa librairie en 1365, qui passa
au XVIP siècle dans la bibliothèque de sir Robert Cotton, et de là, en
1700, entra au British Muséum. Le texte, écrit en français, en a été
publié tout récemment par M. G. Leroy, de Melun , dans le Bul-
letin hist. et pJiU. du Comité des travaux historiques et scientifiques
(année 1896, p. 616-621).
Fol. 72. « Ordo ad inungendani reginam '^ .
Fol. 73. "De receptione archiepiscopi « .
Fol. 73 v°. « De consecratione episcopi »; .
Fol. 74. Rôle des distributions canoniales faites dans Téglise de
Reims à certaines fêtes.
Fol. 74 x". Liste des 26 processions annuelles du Chapitre.
Fol. 75 x\ Additions du XIV* siècle, sur la Translation de S. Nicolas
et la fête de S. Thomas d'Aquin.
En divers endroits du volume on trouve des mentions relatives aux
fêtes où l'on chante des Laudes ou des Kyrie, aux jours auxquels les
chanoines doivent se présenter rasés au chœur, quand ils doivent y
entrer, etc
Au fol. 31, on trouve cette note du XVII* siècle : « Donné par nous
Jehan Pailla, licen[cié] " , qui ne paraît pas un indice certain de prove-
nance. — Au fol. 63 v% on trouve une signature : « Christophle Thié-
bault « , du XVP siècle, qui n'a peut-être pas plus d'autorité.
A l'extérieur de la couverture, cette mention (XVlll'' siècle) : « IMèce
de production nouvelle pour le Chapitre de Reims intimé contre les
sieurs Godinot et consorts, coutres-clercs de l'église de Reims, appe-
lants. — M. Foucault, rapporteur. — l**" sac ; Drouet, Pelletier de
Rilly )) .
XIII« siècle. Parchemin. 81 leuillets (a-f et 1-75). A longues lignes.
177 sur 127 millim. Rel. parchemin sur cation. — (Chapitre).
529 (C. 174). Liber ordinarius, ad usum Reatae Mariae Remensis.
Fol. A-F. Calendrier ne contenant que des fêtes, avec indication du
nombre de leurs leçons. — La Commémoration des Morts s'y trouve
inscrite au 2 novembre. — Quelques fêtes ont été ajoutées après coup,
notamment SS. Rémi et Hilaire, S. Charlemagne, Transfiguration,
1
DE LA BIBLIOTHMQll': DK UKIMS. 395
S'*' Hove et Dode, Translation de S. Nicolas, S. Pierre, confesseur,
les S**' Femmes, S. Eloi, S. Louis.
Fol. 1. « Régule ad declaracionem servicii Adventus. Cum igitur,
propter di versas sentencias, capitum plurimorum et ajitiphonarum in
diversis libris scriptarum preposterum ordinem et confusum soleat... »
Rédaction différente de celle du volume précédent. — Ibid. Noël. —
Fol. 2 v". OfGcium in Cena Domini. Officium cantoris; officium suc-
centoris; officium praecentoris.
Fol. 3 v°. « Hic est ordo ad ungendum et coronandum regem [et
reginam] " .
Fol. 5 v°. Réception de l'archevêque. — Consécration d'un évêque.
— Prières contre la mortalité, etc., comme dans le vohime précédent.
Fol. 6 v". " Incipit ordo Remensis ecclesie legendi et cantandi per
totum [anni circulum]. Cum ab antiquis rétro temporibus... « —
Fol. 18 v^ Rameaux. — Fol. 20. Jeudi saint. — Fol. 2,3. Vendredi
saint. — Fol. 24. Samedi saint. — Fol. 25 v°. Pâques.
Fol. 26 V. Note sur les repas fournis par l'archevêque aux cha-
noines, les jours de Pâques, Ascension, Pentecôte, Assomption, Nati-
vité, Dédicace, Toussaint et Noël. — Fol. 27 v°. Note sur l'assistance
des chanoines de Saint-Symphorien et de Saint-Denis aux processions
du Chapitre, pendant la semaine de Pâques. — Fol. 33 v°. Ascension.
— Fol. 34 W Pentecôte.
Fol. 40. « De Communi Sanctorum " .
Fol. 41. Propre des Saints. — Fol. 41 v\ 57. S. Nicaise; fol. 44,
52 v% S. Rigobert; fol. 44 v°, 65, S. Rémi ; fol. 49, S'^ Macre; fol. 51,
S"" Rove et Dode; fol. 54 v% S. Thierry; fol. 56, « de archiepiscopis
Remensibus » ; fol. 56, 57 v^S'" Marie Madeleine; fol. 59 v", Assomp-
tion; fol. 60 v% SS. Symphorien et Timothée; fol. 61, S. Louis;
fol. 62, SS. Sixte, Sinice et Nivard ; fol. 63, S. Lambert, S. Vivent;
fol. 64, S. Maurice, S. Firmin ; fol. 65 v% Dédicace de l'église
Saint-Remi; fol. 66, S. Denis, Dédicace de l'église de Reims; fol. iy^,
70 v°, S. Rasle; fol. 70, S. Rrice.
Fol. 71. Notes sur les Rogations, Noël, les Rameaux, le Jeudi et le
Vendredi saints.
Fol. 71 v°. Une main du XIV* siècle a ajouté la Translation de
S. Nicolas.
Fol. 72. " Sequitur declaracio legendarum sarïctorum et sanctarum
per anni circulum in ecclesia Remensi pronunciandarum et legenda-
396 MANliSCRITS
rum, prout inferius quolibet mense tocius anni describuntur, quibus
libris per litteras alphabet! a tergo librorum signatis et sub quo numéro
cujuslibet libri inveniri poterunt )^ .
Fol. 75 v°. ( Sequilur tabula lecture de dominicis per auni circulum.
Et primo sciendum est quod libri Biblie non describuntur a tergo per
litteras alphabeti, sed inlitulentur quo tempore leguntur " .
Fol. 76 v°-80. Table de chacun des Lectionnaires de l'église de
Reims, cotés A, B, C, D, K, F. Nombreuses vies de saints citées.
A rintérieur de la couverture, on lit cette note du XVIll' siècle,
relative à l'âge présumé du volume : ^ Cette copie est écrite vers la
fin du 13' siècle. La feste la plus récente qu'on y trouve dans le Propre
des Saints est celle de S. Louis. On trouve d'autres manuscrits du
même Ordinaire oii cette fête n'est pas. Celle du S. Sacrement n'est
pas même dans celuy-cy. Et il paroît, par ce qui est dit en plusieurs
endroits du réfectoire et autres anciens usages, que le corps de cet
ouvrage a esté dressé avant le 13* siècle » .
Au verso du fol. 71, on lit : « A moy, Nicholas Novisse » . — EnGn,
sur le plat extérieur, on trouve les restes d'une note en papier : « Pour
le Chapitre de Ueims, contre les sieurs Godinot et consorts... — De
Magny, rapporteur » .
Xin«-XV« siècle (fol. 72-80). Parchemin. 87 feuillets (a-f, 1-80, et
une garde blanche g, à la fin). A 2 col. 226 sur 15 i millim. Uel. veau
gaufré sur carton. — (Chapitre).
550 (N. fonds). Liber ordinarius, ad usum ecclesiae Beatae Mariae
Remensis.
Fol. 2-7. Règles de l'office de l'Epiphanie, suivant les jours où cette
fête tombe. < Hystoria dominice vite incipitur dominica prima post octa-
vas Epiphanie et débet durare usque ad dominicam in Quadragesima. . .n
Fol. 8-13. Calendrier contenant les fêtes de S. Charlemagne^
S'*' Bove et Dode, S. Louis, S. PVançois. — La fête de Notre-Dame-des-
Neiges a remplacé celle de S. Memmie, qu'on a reportée au surlende-
main. — Au XV siècle, on a ajouté les fêtes suivantes : S. Antoine,
Translation de S. Nicolas, S. Pierre, confesseur, les S"" Marie,
S. Martial.
Fol. 14. w Régule ad declarationem servicii Adventus. Cum propter
diversas sentencias... «Mêmes chapitres que dans le volume précédent,
mais augmentés.
DE LA BIBLIOTIll'lQUE DK REIMS. 397
Fol. 15 v". uXotanHiim est qiiod septem snnt f|enerales rasure cano-
nicoruni, in Xatali, in Pascha, in Pentecoste, in Assumplionc béate
Marie, in Xativitate, in PuriOcatione et in Dedicatione ecclesie. Pres-
biteri antem et pueri tenentur esse rasi in festis in quibus dupliciter
cantalnr, et insuper in principio Adventus et in Quinquagesima et in
Ramis palmarum. Si tamen dicte rasure evenirent infra tempus non
babens octo dies, una sola rasura sufficeret.
Versus.
Assump. Xati. Dedi. Mata. Puri. Pascliaque Peiitlie.
Omnes raduntur. Sanctorum nuntiat Ascen.
Advenit. Es(o. Rami. bis IVicha. Remigii bis.
Et si sit duplum, presbite. perso, pue.
Si rasura duplex contingat in octo diebus,
Fit semel illa, nisi majore fit ultima festo » .
Fol. 17 v°. « Incipit ordo Remensis ecclesie legendi et cantandi per
totum annum. Cum ab antiquis rétro temporibus... »
Fol. 69. a De Communi Sanctorum agitur in hune niodum qui
sequitur. Sanctorum feslivitates seorsum et separatim... » Dès le
verso, on passe au Propre des Saints, malgré le libellé du titre.
Fol. 104 v°. u Hic est ordo ad inungendum et coronandum regem » .
Fol. 106 v°. « Qualiter archiepiscopus débet recipi " .
Fol. 107. u Qualiter episcopus débet consecrari n .
Fol. 108. « Hec est declaratio Ordinarii Remensis ecclesie. Cum
omnes in sacris ordinibus constituti, maxime beneficiati, divinum
servitium sive horas canonicas dicere teneantur, alias graviter pec-
cant... w — F'ol. 112 v\ « Hic incipit declaratio servicii festorum sive
sanctorum « .
Fol. 114. Table des portions du Lectionnaire relatives à chaque
fête, comme dans le volume précédent.
Fol. 117. u Sequitur tabula lecture de dominicis, per anni circu-
lum r) . Comme dans le volume précédent.
Fol. 118. Table des Légendaires. « Sequitur tabula libri signati A » .
On a vu que ce manuscrit ne nous a pas été conservé.
Fol. 123. « Sequuntur bore béate Marie virginis, secundum usum
ecclesie Remensis, prout legitur in choro ecclesie » .
Au fol. 2, une main du XVllP siècle a cru pouvoir dater notre
manuscrit : « An. 1356 » .
Au fol. 17, on a copié une délibération capitulaire du 28 mars 1357,
398 MANUSCRITS
portant que tous les ans, le lendemain de la Toussaint, il y aura une
procession « per totum circuiturn processionis ecclesie » , avec prières
sur la tombe du chanoine Aimery l'^stanhac, qui a légué au Chapitre
une somme de 360 florins.
Au fol. 131, on trouve cette note du XV^ siècle: u A moy, André
Lorain ». — De même, cette autre, sur le fol. 132 : « A moy, Oudard
Bégnicourt, demourant au bourg S. -Denis, à Reims ». — Puis, plus
loin : " A moy, Fransoys Blondelle, demourant à Reims n . — Puis,
plus bas : « A moy, Nicholas Pinchart, demourant k Reims ». — Au
verso du même feuillet, on lit encore : « Hubert SoUet, Hubert David,
Jaquemin Roussiaux " .
Enûn, au verso du fol. 1 : « Offert à la Bibliothèque de Reims par
M. J.-M.-B. Ponsinet, notaire honoraire, juge au tribunal civil de
Reims, membre du conseil général de la Marne, etc., le 2 novembre
1838, et accepté avec reconnaissance par le maire de Reims. Gobet,
adjoint n .
XIV«-XV« siècle (fol. 2-7 et 114-131). Parchemin. 132 feuillets, le
dernier blanc. A 2 col. 238 sur 165 millim. Rel. neuve, veau fauve
à fermoir.
551 (C. 172). ce Ordinarius novus ecclesie Remensis » .
Fol. IJ. ce Petit almanach pour XX ans « , ou table de prévision du
jour des Brandons et du jour de Pâques pour les années 1489 à 1508.
Fol. c-H. Calendrier.
Fol. 1. « Incipit Ordinarius novus ecclesie Remensis. Régule ad
declaracionem servicii Adventus Domini. Cum propter diversas senten-
cias... r> Malgré ce commencement conforme, la rédaction n'est pas
celle des manuscrits précédents. Antiennes et oraisons diverses, notam-
ment une ic de sancto Bertaldo " . — Fol. 9. « Nota de diebus domi-
nicis et ferialibus in Adventu » . — Fol. 14. ce De ceteris attendendis
in festis mensium anni. In januario, sunt festa que sequuntur IX lec-
tionum... » — Fol. 16 v°. « Misse de Nostra Domina dicende quolibet
tempore » .
Fol. 18. i' Incipit temporale Ordinarii Remensis. Ab Adventu Domini
presentis operis sumimus exordium, quare frustra et inutiliter... »
Fol. 37 v\ a Expliciunt dies dominice. Sequuntur festa Sanctorum
per circulum anni, secundum Ordinarium Remense. Et primo, debeato
Andréa. Sanctorum festivitates seorsum et separatim... »
DK LA llinLIOTHKQlE DE HKIMS. 399
Fol. 70 « Iiicipit ordo nubendi » .
Au bas du fol. G9 v° on lit, de la main du scribe : « Explicit Ordi-
narius novus, secundumordinem et usum ecclesie llemensis, coinpletus
feria v' post Translationem sancti Martini, anno Domini niillcsimo qua-
drin<]enlesinîo octuagesimo nono. Complétas per me I^etrum liourgoy,
matriculariumde Justinis, sub signo meoappositomanuali. P. Brugoy » .
Il a signé son nom plus régulièrement aux fol. IG et 37 : « Piere
Bourgoys » .
La couverture est formée d'un acte en parchemin (12 février 1489)
portant échange de plusieurs pièces de terres sises à Hautevillc, entre
Jean Doriault, seigneur du lieu, et Antoinette de Sepoy, sa femme, et
Jacotin Gaillart, ^ nostre bourgois et habilans dudit Aulteville v .
XV* siècle. Papier. 71 feuillets, plus les fol. a-h en tête. 215 sur
1 47 millini. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 5, prope
fenestram, n° 19 >;).
552 (M. fonds). Rituel, à l'usage de l'église de Notre-Dame de Reims.
Les feuillets i-vn''''viii manquent; une vingtaine de feuillets paraissent
manquer également après le fol. iTxxxix, actuellement le dernier.
Ecrit en français, ce Rituel donne le degré de la fête, le nombre de
cierges et de leçons qu'elle comporte, les règles à suivre pour le pare-
ment de l'autel, le service du culte, la sonnerie, les mouvements du
personnel dans le chœur et dans les processions, etc.
Fol. 1. Suite du mois de mai. Invention de la sainte Croix.
Fol. 2. Les Rogations, avec la procession du " Bayart ) . Première
station à Saint-Jacques, depuis que la « chapelle Saint-Thomas hors
la ville, près la porte de Mars, au cimitière de Saint-Hillaire » , est
ruinée. Très intéressants renseignements sur la topographie de Reims.
Fol. 11 v". Ascension. Même procession qu'au dimanche de Quasi-
modo; station devant a la cage de S. Nicaise " .
Fol. 15 v". Veille de Pentecôte. On apporte le " cierge de Pasquesn ;
collation chez les religieuses de THôtel-Dieu; « arbre chargé de fleurs
etfruicts'5 , offert par elles et attaché à l'aigle du chœur de la cathédrale.
Fol. 17. Pentecôte. Lâcher du pigeon blanc contenu dans une pomme
de cuivre ornée de fleurs et de bouquets; jets d'étoupes enflammées.
Fol. 19. Lundi de Pentecôte. — Fol. 19 v\ Procession du mardi
de Pentecôte. Halte dans le cimetière de Saint-Maurice; placement des
châsses c sur une table de pierre, ornée de tapis, qui est audict cimi-
400 MANUSCRITS
tière " ; prédication en plein air. Procession extérieure empêchée par
la pluie en 1626.
Fol. 23 v°. Trinité. — Fol. 25. S. Sacrement. Le portier du cloître;
« la table d'autel doit estre ouverte [à 4 heures du malin], et n'est
fermée qu'à la fin de la messe n . Procession du matin, à laquelle
assistent le Corps de ville et les Elus; torche du Roi; « coffins n chargés
de fleurs; torches des métiers; emplacements des stations; descente
d'un ange « qui tient un chapeau qui se met sur le S. Sacrement, par
les soins du maître de la maison de l'Espée roialle « ; le S. Sacrement
placé sur le a Bayard » . Procession du dernier jour de l'octave.
Fol. 33 v°. Fêtes de S. Nicolas, S. Médard, Translation de S. Rigo-
bert, etc. — Fol. 36 v°. Translation de S. Thomas, fête de 7 cierges.
Procession à Saint-Hilaire. — Fol. 39 v°. Translation de S. Martin.
Procession à l'église de ce nom. — Fol. 41. « Tous les saincts arche-
vesques de Reims w . — Fol. 42. Visitation de la Vierge. Prédication
du théologal. — Fol. 43 v°. Translation de S. Nicaise. — Fol. 44 v".
S. Jacques. Bénédiction des pommes. — Fol. 46. S. Pierre-ès-liens.
Procession à Saint-Pierre-le- Vieil. — Fol. 48. Transfiguration. Béné-
diction du ic verjus qui est acheté par le fabricien » .
Fol. 49 v°. Assomption. Procession, avec l'assistance des chanoines
de Saint-Symphorien et des religieux de Saint-Denis. — Fol. 52. Len-
demain et jours suivants, lecture des statuts capitulaires.
Fol. 52 v". S. Symphorien. Vêpres du Chapitre, à l'église de ce
nom. A la messe, « l'oblation des 3 calices se faict comme aux jours
de festes doubles » . Vêpres et procession à Saint-Timothée, le soir et
le lendemain. — Fol. 58 v°. SS. Sixte, Sinice et Nivard. Office réglé
par une conclusion du 21 avril 1636. — Fol. 59 v°. Nativité. Proces-
sion avec les chanoines de Saint-Symphorien et les religieux de Saint-
Denis. — Fol. 61. Lendemain de la Nativité. Visite générale et détail-
lée des ornements et joyaux de l'église. — Fol. 61 v°. Mercredi des
Quatre-Temps. Procession à Saint-Symphorien. — Fol. 63. Vendredi.
Procession à Saint-Pierre-le-Vieil, par la " rue du Croc-de-fer » . —
Fol. 64. S. Firmin. Obit de l'archevêque Robert de Lenoncourt. —
Fol. 65. Lendemain. « Cérémonie appellée Apostolicos n . — Fol. 65 v**.
S. Michel. Procession à l'église de ce nom. — Fol. 67 v°. S. Remi^
S. Léger. Procession à Saint-Remi. — Fol. 68 v°. S. Denis. Proces-
sion à l'église de ce nom ; prérogative de l'abbé du lieu.
Fol. 72. Dédicace de l'église de Reims. Nettoyage général de l'église;
Dl-: LA BIBLIOÏHlîlQUlî: DE REIMS. 401
suspension des tapisseries, descente des châsses; procession générale
avec les abbayes et collégiales de la ville. — Fol. 77. Toussaint. Son-
nerie des " clabaux « . — Fol. 79. Commémoration des Morts. Pro-
cession dans le cloître.
Fol. 87. u L'ordre de Toffice qui se faict quand l'on porte proces-
sionnellement le corps de sainct Rémi " , accompagné des « pèlerins de
Saint-Jacques et de tous les corps religieux de la ville « ; suspension
des « belles tapisseries du chœur n ; descente des châsses; rang de
chacune d'elles dans cette procession, pour laquelle les «rues doivent
estre tapissées " .
Fol. 89 \\ '< Quand la procession du sieur recteur va en l'église de
Nostre-Dame de Reims ^ .
Fol. 91. u Association [de prières] faicte par MM. du Chappittre...
avec les religieuses abbesse et couvent de Saincte-Claire et les reli-
gieuses chanoinesses régulières de Sainct-Estienne de Reims, ordre de
sainct Augustin (l I avril 1639) " .
XVII* siècle. Parchemin. 91 feuillets subsistants. 289 sur 196 mil-
lim. Rel. veau blanc, délabrée. — (Don Deullin).
535 (N. fonds). Ordo processionum, ad usum ecclesiae Beatae
Mariae Remensis.
Fol. 1. « Fundatio facta a domino rege Carolo quinto. Qualibet
feria secunda totius anni, post vesperas dictas, sive post completorium
dictum in Quadragesima, exfondatione facta perdominum regem Caro-
lum quintum, proceditur in dictam ecclesiae navim, cantando prosam
Inviolata... » — Fol. 2. « Oratio pro rege vivente « ; « oratio pro
defuncto rege Carolo V -n .
Fol. 3. a Orationes sequentes dicuntur in choro, post processionem
factam, diebiis martis et jovis » .
Fol. 4. Orationes de beata Maria.
Fol. 7. a In vigiliis Paschae et Penthecostes, ante benedictionem
fontium, letania septena " (invocation de S. Rémi).
Fol. 8. ^ Sequitur letania quina » (invocation des SS. Denis,
Hilaire, Martial).
Fol. 8 V*. i< Sequitur letania trina n (invocation des SS. Nicaise,
Vincent, Maurice, Quentin, Symphorien, Timothée, Biaise, Christophe,
Sixte, Sinice, Rigobert, Mivard, Benoît, Basle, Pétronille, Geneviève,
Colombe, Barbe, Marguerite, Christine, Gertrude).
TOME xxxvm. 26
402 MANUSCRITS
Fol. 12 v°. « Benedictio aquae, diebus dominicis, in ecclesia
Remensi ^^ . Aspersion de Téglise, du re vestiaire, du Pretiosa ou cha-
pitre. Prières récitées successivement sur les tombes rencontrées dans
la cathédrale et dans le cloître, notamment sur les tombes de bronze,
u tumbam cupream » , de Tarchevêque Robert de Lenoncourt et d'Ou-
dard Grandroux.
Fol. 37. « Benedictio thuris, sabbatho sancto Paschae, ante bene-
dictionem cerei » .
Fol. 39-40. Oraisons diverses.
XVIII* siècle. Parchemin. 40 feuillets et 2 gardes blanches, a-b.
217 sur 98 millim. Rel. veau brun. — (l^egs Saiibinet).
554 (C. 175). « Ordo ad visitandum infirmum, ad usum ecclesiae
Beatae Mariae Remensis " .
Fol. 1. "Ingrediens sacerdos domum, dicat ter : Pax huic domui..."
— Fol. 14. Litanies (invocation des SS. Denis, Nicaise, Rémi, Sixte,
Sinice, Nivard, Martin, Rigobert, Benoît, Entropie, Cilinie). La céré-
monie de l'onction s'arrête après la 3* bénédiction, et le volume se
clôt sur ces mots : « Hic ostendatur crux infirmo, et remaneat coram
ipso, [vel communem dicat absolutionem et assuetaml. Hiis peractis,
recédât processio » . Les mots inscrits ci-dessus entre [ ] ont été ajoutés
postérieurement, ainsi que les suivants : « Postea dicat infirmus con-
fessionem suam, scilicet Confiteor; deinde presbiter, inungens, dicat
absolutionem per modum qui sequitur:Dominus Jhesus Ghristus, etc. "
Sur le fol. F, on a copié aussi (m. d.) d'autres oraisons pour le
même sacrement : " Deus misericors, Deus clemens... « — " Virtu-
tum celestium Deus, qui... »
On lit, sur le fol. 1, cette note (XVIIP siècle) : « Ex bibliotheca
venerabilis capituli Remensis : Lit. A, ord. 3, n° 49 » , et, plus bas,
cette autre : « Codex Beatae Mariae Remensis, continens, etc. »
XV* siècle. Parchemin. 27 feuillets et des gardes a-d, en tête, et
E-G, à la fin, blanches, sauf l'avant-dernière, 212 sur 154 millim. Rel.
veau blanc sur bois. — (Chapitre : « A, oïd. 3, n» 49 »).
555 (C. 168). Rituale, ad usum ecclesiae Sancti Theoderici.
Fol. 1. Bénédiction de l'eau.
Fol. 5. « [Oratio] ad succurrendum et clericum faciendum » . —
Fol. 6. « Professio noviciorum talis est : Ego, frater N., promitto sta-
DK LA BIBLIOTIIKOUE l)K ULIMS. 403
bilitatein incam et conversionein moriim rneorum, et obedientiarn
scciindiim regulam sancti Henedicti, coram Deo et sanctis ejus, in hoc
monasterioqiiodestconstriictiim in honore sancti Harthohjniei, apostoli,
et sanctorum confessoruin Theodeiici et Theodulfi, in presentia donini
N., abbatis » . — Fol. 7. Oraisons à chacune des trois personnes de
la Trinité. — Fol. 9 v°. « Benedictio super cucullarn » , etc. Cérémonie
de la vêture.
Fol. 10. « Unctio fratrum infirmorum » . Cérémonial et prières. —
Fol. 19. " Officium pro fratribus ab hoc seculo discedentibus, in ipso
articulo mortis eorum » . Litanies où l'on rencontre les saints Barthé-
lémy {bis)y Nicaise, Denis, Christophe, Quentin, Julien, Adrien, Cré-
pin, Crépinien, Rémi, Thierry (Aw), Thiou, Martin, Hilaire, Servais,
Sixte, Sinice, Nivard, Germain, Vaast,Amand, Médard, Gildard, Éloi,
Benoît, Maur, Gilles, Martial, Colomban, Bertin, Basle, Paul, Antoine,
Arsène, Thècle, Marguerite, Catherine, Entropie, Colombe, Cilinie,
Geneviève, Scolastique, Gertrude, Radegonde, Aldegonde, Cunégonde.
— Fol. 24. Prières après la mort. Cérémonie de l'enterrement par
r a armarius ?) .
Fol. 33. i< Ordo ad cathecuminum faciendum « . Cérémonie du
baptême " sub trina mersione » . — Les fol. 39-47 manquent.
Fol. 56. '< Benedictio ad monachum faciendum » . Vêture du reli-
gieux; accolade de l'abbé et des moines aux nouveaux frères.
Au verso du fol. 60, une main contemporaine a noté : « Liber
ecclesie Sancti Theoderici; auferenti sit anathema. Fiat, fiât, fiât.
Amen >) .
Fin du XII* siècle. Parchemin. 61 feuillets, plus 34 bis; le fol. 54
blanc. Plusieurs feuillets manquaient dès l'époque du catalogue de Saint-
Thierry; les fol. 39-47 ont au contraire été enlevés depuis. 203 sur
136 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 126).
556 (C. 195). Rituel, k l'usage de l'église de Saint-Nicaise.
Fol. 5. u Icy s'ensuient les coustumes et ordonnance, tant en
sonnages comme autres choses, ordonnées en l'église de Saint-Nichaise
de Reins, en certains jours en l'an. Premiers, des Advens ^ostre-
Signeur. Les Advens de Nostre-Signeur sont célébrés et fais par quatre
dimenches, et n'i fait-on nulles festes de quelconques sains ne saintes,
exceptés les festes de saint Agricole et saint Vitale, anciens patrons de
ceste église, et de monsigneur saint Nichaise,nostre patrons et père de
404 MANUSCRITS
Reims et martir... « — Fol. 9 v\ Vigile de Noël. Eclairage du cloître;
veillée à rinllrinerie. — Fol. 19. Circoocision. — Fol. 21. Epiphanie.
— Fol. 22. " Dimenches de Circumdederunt me » . Suppression de la
« vigile de nuit n ; messe « de monseigneur S. \ichaise « . — Fol. 23 V.
« Du dimenches de Esto michi " . — Ihid. « Comment on fait le jour
des Cendres « . — Fol. 24. « Comment on fait les processions en
Karesme i) . — Fol. 27 v**. « Pasques florie ». Procession à Saint-
Maurice, tt Item, à ce jour, on fait la premier méridienne après disner,
et nonne ensuiant ^ . — Fol. 29 v". Mercredi saint. « Le couvent vat
en cloistre, et fait-on espasse " ; chute du >< vélum templi », voile
tendu entre le sanctuaire et le chœur des religieux. — Fol. 31. « Du
Juesdi absolut » . Oraisons « protes » ; absolution et lavement des pieds
aux pauvres; mandé à la porte du couvent; préparation des « per-
sonnes » ou hosties pour la communion; petit et grand mandé au
cloître et en chapitre; collation du soir. — Fol. 41. « Du jour dou
grant Venredi » . Sermon de la Passion par un religieux, en chapitre;
adoration de la Croix; récitation complète du Psautier. — Fol. 15 v°.
a Du grant Samedi, vigile de Pasques » . La chapelle du cloître; orai-
sons et protes « ; « il y at pelis hoirs après disner » . — Fol. 48. Pâques.
Réveil du couvent « au senistre «, jusque la S. Rémi d'octobre. —
Fol. 51. Rogations. Processions à Saint-Remi, h. Saint-Maurice et au
cimetière de Saint-Nicolas. — Fol. 53. Ascension. Procession à
l'église Saint-Jean. — Fol. 55. Pentecôte. — Fol. 57. Trinité. ^^ Le
jour de la sainte Trinités n'est mie des grandes festes de precipw's . . . » ;
« vigiles pour tous les frères religieux de ceste église et bienfaiteurs » .
— Fol. 58. Fête du S. Sacrement. Procession à Notre-Dame. —
Fol. 59 v*. Dimanches après la Trinité. " Comment on doit prenre
les ystoire... « — Fol. 62. « Comment on doit faire les jeusnes des
Quatres-Temps au lonc de l'an 55 .
Fol. 65. Propre des Saints. SS. Agricole et Vital. — Fol. 67. « De
la feste et passions monsigneur saint Nichaise « . Si la fête tombe un
samedi, « on ne vat point à processions à la Galilée » ; procession dans
le cloître. — Fol. 69. S. Rémi. — Fol. 70 v\ Purification. —
Fol. 71 v\ Translation de S. Nicaise. — Fol. 72. S. Renoît. —
Fol. 73 v°. S. Robert. — Fol. 74. S. Marc. Procession avec le chef
de S. Sixte. — Fol. 75. S. Philippe. Les matines se chantent après
compiles jusqu'à la fête de S. Nicaise en juillet. — S. Servais. Pro-
cession à la chapelle " du Coucis » ou de N.-D. -de-Liesse. —
Di: LA BIBLIOTHKQIIK \)K IIKIMS. 405
Foi. 77. Translation de S. Heiioît. — Fol. 77 \\ Translation de
8. Nicaise. Dépntations d'autres abbayes à celte solennité. — Fol. 79.
Assomption. Procession à la chapelle du « Concis " et à « la Galilée » .
— Fol. 80. Nativité. — Fol. 8i2. Toussaint. Aucune indication de
vigiles des Morts. — Fol. 82 v". S. Lié. — Fol. 83. « De la rela-
cions des reliques monsigneur saint Nichaise et sa suer » .
Fol. 84. « Comment on fait les festes des sains à XII leçons au lonc
de l'an n . — Fol. 84 v°. Fêtes de III leçons. — Fol. 85 v". « Gomment
on pnet faire la grant messe ou la messe à tierce de monsigneur
saint Nichaise " . — Messes du S. Esprit et de Notre-Dame. — Fol. 87.
u Comment le couvent se doit revestir à la grant messes aux festes n .
— Fol. 87 v\ Des processions, notamment aux fêtes de S. Nicaise.
Fol. 91 v°. a Hiis diebus, ab Exaltacione sancte Crucis, secundum
constituciones majorum, debent fratres bis refici... r
Fol. 92. Cérémonies dans l'octave de la Translation de S. Nicaise.
Fol. 94 v°. Cérémonies pour l'octave de Noël.
Les feuillets demeurés blancs ont été utilisés par des mains de
diverses époques.
Au fol. 1, quelques vers (XVP siècle) : « pour une cloche [cassée] « .
Au fol. 2j on lit aussi (XVI* siècle) : « Décima die mensis octobris
[1521], obiit reverandus (sic) pater dompnus Johannes IVillemet, abbas
ecclesie Sancti Nicaisii (sic) Kemensis. Hodie (iunt vigilie; cras vero in
dicta ecclesia celebrabilur missa. Corpus est presens. Orate pro eo » .
Et encore (m. d.), cet avis de sermon : « Venerande domine, inti-
mare libeat populo vobis subjecto festum divi Nichasii, marlyris, quod
celebrabilur die mercurii in cenobio Sancti Nichasii, Remis; et de
eodem fiet sermo hodie, hora duodecima, per venerabilem magistrum
priorem conventus Sancti Augustini » .
On trouve de même, au verso du fol. 92, ces conseils pour le chant
au chœur (XV* siècle) :
( Durn canis in cetu, socios presalere noii.
Ascultando (sic) cane, simul iiicipe, dcsiiie plane.
— Psallite dévote, distincte; metratenete;
Vocibus estote concordes; vana cavete ».
Puis une note sur la recherche de la date de Pâques.
Fol. 93. a Nota (XV" siècle) quod in convivio sacerdotali vel cleri-
cali, etc., sunt ista sex observanda, videlicel : ut vita absencium non
406 MANUSCRITS
mordeatur; ut présentes non irrideantur; ut verba sacre lectionis ibi
legantur etaudiantur; ut non sumatur cibus, nisi ad nature sus[ten]ta-
cionem; ut in principio et in One semper hympnum, id est laudes et
gracias Deo référant, unde dicit Augustinus :
« Quisquis amat dictis absentem redere (sic) vitam,
Hanc mensam indignam noverit esse sibi n.
Et plus bas, ce conseil :
a Quisquis in altari vis Christo sacrificari,
Tu corpus terge prius, post ad sacrum vade tangere ».
Au fol. 99, on lit (XVIP siècle) : " Ex libris Sancti Nichasii Rhe-
mensis " , et, au dos, cette invitation (XVP siècle) nouvelle à la fête de
S. Nicaise : « Indicate, si lubet, populo vestro diem Translationis
festum divi Nichasii diveque sororis ejus Entropie sabatho proximo
celebratum iri in eorumdem coenobio, hodieque habitum iri concionem
circa meridiem. Omnes denique illud pie ac pure visitantes non pau-
corum consequi posse delictorum veniam denuntiate " . — On lit au-
dessous la signature à peu près contemporaine : « Jean Pignon" , qui
n'a sans doute aucun rapport avec cette note.
On remarquera enCn que les fol. 3 et 4, 97 v" et 98 sont remplis
des notes de l'historien rémois, dom Guillaume Marlot, sur la disci-
pline de la maison dont il fut une des gloires, les exercices de piété et
les offices, les punitions, le vêtement, etc. On les retrouvera dans le
manuscrit suivant. Les marges du volume sont remplies d'autres notes
du même religieux sur les cérémonies qui se pratiquaient à Saint-
Nicaise. Il en est de très intéressantes, comme celles relatives aux
associations de prières (fol. 65, 71, 73), à la chapelle du cloître, qu'on
disait fondée par S. Thomas de Cantorbéry, pendant son séjour à
Keims (fol. 79 v"), a la célébration de la fête de la Dédicace (fol. 81 v°);
d'autres, notamment celles qui s'essayent aux étymologies, se ressen-
tent de l'époque où elles ont été écrites; d'autres, enfin, doivent être
rejetées, comme celle du fol. 5 qui attribue à Tannée 1370 la copie de
notre manuscrit, qui ne paraît réellement pas antérieure à 1 450.
XV* siècle. Papier. 99 feuillets à longues lignes. 195 sur 144 millim.
Rel. moderne veau violet, à fermoir. — (Saint-Micaise).
557 (G. 196). Rituel, à l'usage de l'église de Saint-Nicaise.
Dl<: LA BIBLIOTIII^QI K DE REIMS. 407
Fol. 1. « Cy s'ensuivent les constumes et ordonnances, tant en
sonnaiges comme en aultres choses, ordonnés en cest[e] église. Les
Advens de Nostre-Seigneur sont célébrés... n
Foi. 79 V". [Processions diverses.
C'est le manuscrit précédent simplement rajeuni. Le copiste, qui a
placé cette invocation en tète du livre :
( Assit principio sancta Maria mcu s ,
nous donne son nom (fol. 87) :
« Scriptor qui scripsit eu m Christo vivere possit.
Jacobus DE BONNAIRE » .
Fol. 87 v\ Notes historiques de dom Guill. Marlot sur le Rituel qui
précède et certaines lacunes qu'il présente, suivies d'un Mémoire his-
torique sur Tabbaye de Saint-Nicaise, ses premières origines, sa res-
tauration par l'archevêque Gervais, ses abbés et officiers divers, ses
biens et privilèges, son rang dans les cérémonies, le régime et la
discipline, le mobilier et le vêtement, le service de l'église et la vie
spirituelle, la réception des novices, la profession et la mort des
religieux, les associations spirituelles, les difficultés de préséance avec
l'abbaye de Saint-Remi, « les causes du déchet de la régularité ", les
anniversaires et obits, etc., etc.
Dans les marges, dom Marlot a également semé quelques notes. —
Le fol. A, qui est aussi de sa main, donne des indications précises sur
la sonnerie des sept classes de solennités dans l'office de l'abbaye de
Saint-Nicaise.
XVII* siècle. Papier. 108 feuillets à longues lignes, plus un feuillet a
collé sur le plat initial. 218 sur 160 millim. Hel. veau noir sur carton.
— (Saint-Nicaise).
558 (G. 194). « Ceremoniale locale monasterii Sancti Nicasii,
ordinis sancti Benedicti, congregationis sancti Mauri » .
Fol. 1 v°. u De diebus et festis mobilibus » .
Fol. 18 v\ Il De diebus et festis immobilibus r> .
Fol. 39 V**. « De aliis ceremoniis quae per annum soient occurrere » .
Intéressantes notes sur l'ouverture de l'église, les exercices intérieurs
<ians la maison, les processions, les préséances, la musique religieuse,
les cierges réclamés par les couturières et les blanchisseuses.
Fol . 46 . « De la manière de sonner les grosses cloches, réglée en 1 742 » .
408 MANUSCRITS
Fol. 52. « Sonnerie extraordinaire du décès d'un religieux de la
maison v . Antres pour les convers, les domestiques, les officiers.
Fol. 53 V*. « [Sonnerie] pour les cérémonies extraordinaires « .
Prières de Quarante heures; canonisation d'un saint.
Fol. 55. Lettre d'association de prières avec l'abbaye de Saint-Sau-
veur d'Anchin (17 décembre [ ]).
Sur le fol. B, le volume porte le titre : « Cérémonial du sacristain » .
— On trouve, sur le fol. s, une mention détaillée des cérémonies des
funérailles (4 mars 1750) du lieutenant des habitants, M. de Pouilly,
en l'église de Saint-Jacques.
XVIII* siècle. Papier. 55 feuillels et les gardes a-e, en lêle, et f-s, à
la lin, blanches sauf la dernière. 217 sur 160 millim. Rel. basane
brune. — (Saint-Nicaise).
559 (N. fonds). " Ordinaire du sacristain de l'abbaye de Saint-
Remy de Reims » .
Rôle des contres, des sous-coutres et « des enfants de la sacristie " ;
cérémonies, ornements, cierges, sonneries, etc.
A signaler : fol. 64. « Les sépultures principales qui sont dans
l'église n : les rois Louis d'Outremer, Lothaire, Carloman, les reines
Frédéronne, femme de Charles le Simple, et Gerberge, femme de Louis
d'Outremer, le comte anglais Burchard, Renaud, comte de Roucy, la
comtesse Albrade, les archevêques Hincmar, Arnoul, Guy de Chàtillon,
Tilpin, Rainaud, R. de Lenoncourt, les abbés Airard , Thierry, Odon.
Fol. 67. « Benedictiones seu consecrationes altarium hujus ecclesiae
Sancti Remigii » .
Fol. 70. " Fondations faites en ce monastère " .
Fol. 72-75. Suite du cérémonial.
Fol. 75. « Observations à faire sur le procès-verbal du sacre de
Louis XV, dressé par M. Clignet, bailly de l'abbaye » .
Fol. 76. « Relation de ce qui s'est passé au sacre de Louis XVI, roy
de France, concernant l'abbaye de Saint-Remy ^^ .
Fol. 89. a Ordinaire du sacristain..., depuis l'année 1777 »' . Pré-
paration des hosties pour la distribution aux villages de Montbré,
Troi»-Puits, Sacy, Rilly, Chigny, Nauroy, Heine; procession des Ra-
meaux; tapisseries employées au reposoir du Jeudi saint. Etc., etc.
On a rattaché au corps de ce volume, en divers endroits, les docu
ments qui suivent :
l)K LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 409
Fol. 2. (ia<]es des sous-coutres de l'abbaye (m;irs 1711).
Fol. 3. ' Moms des églises et parroisses où l'on doit envoyer des
billets, pour faire avertir des sermons des deuv Testes de S. Remy et
de S. Benoist ' . — <» Noms pour les treize apôtres du Jeudy saint » .
Fol. 4. '( Huila [Leonis, papaenoni], pro septem cardinalibus bujus
arcbimonasterii (5 octobre 1049). Léo, episcopus, etc., Herimaro,
abbati, etc. Divinae bonitatis... » Jaffé-Loeuenfeld, 4177 (3179).
Fol. 47. a Les jours ausquelz les coustres... sont tenues d'antien-
neté porter la baguette en l'église dudit Saint-Hemy et aux processions
ordinaires, ausquelz les jours qu'ilz portent la baguette aux proces-
sions ilz doivent avoir le déjuné et le dîné au réfectoire avec les reli-
gieux de ladite abbaye ' . — ^ Les jours ausquels les coustres... ont
du vin au convent dudit Saint-Reniy, qui sont quatre potz cbacune
fois ". Placard imprimé (XVII' siècle).
Fol. 49-56. Droits et revenus des quatre contres laïques de Saint-
Remi. " En l'an de grâce Nostre-Signeur mil CCCC et six, estoient
coustres de l'esglise Saint-Remy de Reins honestes personnes Jehan
Droulot de Leffincourt, notaire de la court de Reins et procureur de la
ditte église, dit Pacience, le grand Perrart et Aubri Mélinette. . . — C'est
le gros des coustres de l'esglise de Saint-Remy de Reins. Premiers, un
chascun coustres a un tonnel de vin... «; notamment aux jours de
u l'Apparition n , des " XX jours " , de « Bonnes Pasques " , des " Ré-
visions », de " la Aliaoust r . Cahier de parchemin, 8 feuillets. 162 sur
120 millim. (XV* siècle).
F'ol. 6i) v°. " Benedictio crucis sancti patris nostri Benedicti «
(XVIP siècle).
Fol. 136-146. [Transaction relative à 1'] « ordre des cérémonies
réciproquement entre les vénérables chanoines de l'église métropo-
litaine et les religieux de Tarchimonastère de Saint-Remy de Rheims »
(12 janvier 1675), notamment pour les préséances dans les processions
et au chœur.
Fol. 147. a Mémoires [par dom Châtelain] touchant les déjeuners,
tant à la cathédrale qu'à Saint-Remi et Saint-Nicaise », de 1564
jusqu'à 1779, époque où Ton « a supprimé des fritures et du poisson
au bleu " .
Sur le fol. 1, note de Louis Paris sur cet ouvrage, qu'il attribue à
dom Sutaine, auquel, d'ailleurs, on ne peut guère devoir que les
fol. 75-135. — Au fol. 6, on lit : u Donné à Povillon-Piérard, de
410 MANUSCRITS
Rheims (qui s'est beaucoup aidé de ce manuscrit pour composer et
augmenter les siens, en 1823 et 1824), par dom Blondel, religieux
bénédictin de la congrégation de saint Maur, en 1823 " . On notera
qu'au verso du fol. 2, ce même dom Blondel est dit « ancien religieux
du monastère de Corbény « . — Enfin, au fol. 3 : « Bibliothèque de
Povillon-Piérard. Tome C, 3, an 1833 du catalogue » .
XVIII* siècle. Papier. 148 feuillets à longues lignes. 244 sur
176 millim. Bel. daim noir, recouvert de papier. — (Don de Povillon-
Piérard) .
540 (C . 1 60) . Pontificale, ad usum ecclesiae Beatae Mariae Bemensis.
Fol. 3. a Incipit ordo romanus de celebrando concilio. Hora diei
prima, ante solis ortum, eiciantur omnes ab çcclesia, obseratisque
foribus [ecclesiae], ad unam januam, per quam sacerdotes ingredi
oportet, ostiarii stabunt... ^ — Fin de la dernière oraison : « ... cum
omni fiducia loqui, per, etc. Finitum est " .
Fol. 9 v°. Alême cérémonial, dont les rubriques n'ont pas été faites.
« Unus ex senioribus episcopis consurgens , cunctis in terra adhuc
jacentibus, banc orationem... » Plusieurs variantes dans le choix et
la place des oraisons. Les derniers mots : « ... sine fine permanet in
sçcula sçculorum. Amen " , appartiennent à l'oraison : « Christus, Dei
fîlius " , tandis que dans le texte précédent on terminait par l'oraison ;
u Ad te. Domine, interni clamoris... "
Fol. 12 v\ a Absolucio generalis in Cena Domini » . Les prières
seules, sans indication de cérémonial.
Fol. 14. « Oratio in Cçna Domini, ad missam »; avec préface. —
Bénédiction des chrêmes.
Fol. 19. « De confirmandis. Deus, qui apostolis tuis sanctum dedisti
Spiritum... et viam vobis pacis et caritatis ostendat. Amen « .
Fol. 20. Orationes variae. " Ad barbas tondendas » ; « ad clericum
faciendum »; « pro iter agentibus »; « ad consecrandam patenam » ;
« ad calicem » ; a ad corporalia » ; u benedictio stolarum « ; i« ad
omnia in usum basilicç n .
Fol. 23. a Benedictio altaris sive mensç Domini, vcl tabulç defe-
rendç in itinere vel ubi nécessitas extiterit n , avec la préface : « Qui
post offendicula » , notée .
Fol. 24. « [Missa] ad sponsam benedicendam. Exaudi nos, omni-
potens Deus... » , avec préface.
DK LA BIBL10Tlll-:(JUI": 1)10 HEIAIS. 411
Fol. 25 M". « Absolutio. In primis cantentur VII poenitentiales
psalmi et oratio doininica... y>
Fol. 27 v". « Boncdictio cinerum » .
Ibid. « Ad ancillas Dei velandas » . — Fol. 28. « Benedictio [et
consecratio] virginiim » .
Fol. 29. " Ordo ad visitandum infirmum. Ingrediens sacerdos
domum, dicit ter... » — On y trouve : Fol 29 v". « Orationes et
preces super poenitentem confitenteni peccata sua, sicut in Quadrage-
sima, feria iiii" » ; puis (fol. 32) : « Reconciliatio poenitentis ad
niortem. Primitus canantur VII poenitentiç psalmi «. — Communion
du malade, prières après la mort; lavement du défunt; funérailles.
V. Martène, De antiqiiis Ecclesiae rilihus, t. III, p. 272.
Fol. 40 v^ " Ordo ad benedicendam ecclesiam. Primum veniat
episcopus, indutus vestimentis suis... ' La cérémonie débute par le
transport des reliques dans la nouvelle église, (j- sacerdotibus feretrum
tenentibus, usque dum pontifex altare et omnia instrumenta altaris
sanctificet " . Elle s'écarte peu du Pontifical moderne. Cependant elle
ne désigne pas la langue du double alphabet, « alphabetum " ; elle ne
mentionne pas un certain nombre de bénédictions et d'aspersions.
A propos du placement des reliques dans la confession, on rencontre
cette rubrique absolument extraordinaire (fol. 53), que dom Hugues
Ménard avait lue dans le Sacramentaire de Ratold ou de Corbie
(S. Gregorii papae opéra omnia, t. III, p. 436) : ^^ Deinde ponat très
portiones corporis Domini intro in confessionem , et très de incenso,
et recludanlur reliquiç in confessione... n Toute cette partie doit être
empruntée à un recueil plus ancien. — Fol. 54. Oraisons complé-
mentaires pour le mobilier et les vêtements sacerdotaux; plusieurs dif-
fèrent de celles indiquées plus haut. — Fol. 56 v\ « Ad missam i) .
Fol. 58 v**. Cl Psalmi cum orationibus in absolutione iter agentium
canendi » .
Les deux feuillets qui précèdent le texte de ce Pontifical ont été
utilisés dès le XII* siècle. Au recto du fol. 1, notes informes dont le
titre déchiré pourrait peut-être se rétablir ainsi : a [Nomina feminarum
que dederunt] se altari Béate Marie, sub capitalicio trium obolorum n ;
on y relève beaucoup de noms curieux de lieux et de personnes :
" Maria, uxor Drogonis, est femina Sancte Marie, de altari, et Hecelis,
frater suus, et Hersent, mater sua « ; " Adlesia, com (sic) familia sua,
dédit se altari Sancte Marie, per très obbolos » .
412 MAMUSCRITS
Au verso du fol. 2, on rencontre une autre liste de noms (m. d.)
ayant trait au même objet : « Hothildis et Erembur<i[is de Summavera,
cum filiis et ûliabus , sunt capitecenses Béate Marie Kemensis , de
altari... «
Au verso du fol. 1 et au recto du fol. 2, on trouve une importante
liste de villages, où le Chapitre percevait (Xll" siècle) des droits dont la
désignation n'est pas indiquée. Ces villages sont groupés sous des
noms de personnes qui paraissent être les receveurs de ces droits :
« De decania Gervasii : de Villa dominici, libr. X [...]; de Colummis,
libr. xmi;... "
A Tintérieur du plat initial, on trouve cette réflexion qui montre avec
quelle attention un lecteur du XVlll* siècle avait parcouru notre volume :
« Vide fol. 53 recto, nec te poenitebit " , faisant allusion à l'impor-
tante rubrique que nous avons signalée plus haut. Au-dessous, il avait
écrit ces mots : « Vide folio 46 verso, 47 recto et verso, quo modo
canebatur olim Prefatio, scilicet eo tono quo apud [ ] Carmelitas
presbyteri eam cantant missam solemnem diebus aut festis dum célé-
brant '^ , qui furent plus tard surchargés par une autre note dont les
caractères indécis rendent la lecture presque impossible.
Au bas du fol. 3, le bibliothécaire du XVlll* siècle a inscrit la men-
tion ordinaire : a Codex bibliothecae ecclesiae Beatae Mariae Remen-
sis, etc. « — A la fin du texte, la même main a écrit : « Ce Pontifical
contient, etc. Recensitus anno 1708". — Enfin, au bas du fol. 7 verso,
on trouve encore : « Codex bibliothecae ecclesiae Remensis, anno 1721
recog[nitus] » .
X« siècle (écriture de plusieurs mains, mais contempoiaities). Par-
chemin. 58 feuillets à longues lignes, les fol. 8 et 18 demeurés blancs.
260 sur 202 millim. Rel. veau fauve, sur carton. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : u A, ord. 3, n° 40 «).
541 (C. 163). Pontificale, adusum ecclesiae Beatae Mariae Remensis.
Fol. 1. « [Orationes] pro iter agentibus. Ps. Ad le levavi animant
meam... »
Fol. 2 v^ « Absolutio « .
Fol. 3. " Ad peras benedicendas » ; « ad dandas peras » ; « ad
baculos dandos « . — « Benedictio pro iter agentibus » .
Fol. 5 v". « Keconciliatio excommunicati vel poenitentis. Ps. Miserere
met, Deus... n — " Absolutio «.
1
1)K LA DlBLIOTHi':QUE DIO REIMS. 413
Fol. 7 v". il Bénédictin ad clericiim faciendum » . — Vèture. —
Fol. 10. " Benedictio ad cleiicos facicndos n .
Fol. 13 v**. « Oralio ad condrcnandum. Spiritus sanctus superveniat
in te... "
Fol. 15. Ici commence le manuscrit dans son état primitif. « Incipit
ordo qualiter agatur conciliuin provinciale. Prius dicat cantor : Exaudi
nos, Domine... de gregum suorum pastione gaudeatis in cçlo. Amen.
Quod ipse. Te Deum laudamus n . A noter cette rubrique : « Huic ora-
tioni oratio paterna adjungatur... n
Fol. 19 v°. " Incipit ordo in consecratione episcopi " . Très impor-
tants renseignements sur le personnel assistant le consécrateur et l'élu;
sur l'interrogatoire du candidat à l'épiscopat, son serment de fidélité à
réglise de Reims et d'obéissance au métropolitain, sa profession de foi
aux canons de Nicée, de Conslantinople, d'Ephèse et de Cbalcédoine ;
sur le discours du consécrateur au peuple, la forme et les cérémonies
de l'élection par ce dernier, celles de la consécration, la communion
de l'élu et la réserve des espèces eucharistiques pour les quarante jours
suivants, la remise de la « formata » , etc. Mention du " pallium » du
consécrateur : « accinctus pallio, sicut mos est in diebus festis... »
Fol. 44. « Incipit ordo qualiter sacri ordines fiunt « . Dialogue de
l'archidiacre et de l'évêque; cérémonies des différents ordres; baiser
du diacre à l'évêque et aux prêtres; interrogatoire du prêtre; consé-
cration des « oblationes ■>•> . Préfaces notées.
Fol. 66. " Absolutio in Cena Domini... Tune egrediatur pçnitens de
loco ubi pçnitentiam gessit, ut gremio presentetur çcclesiç... " —
Bénédiction des 3 chrêmes.
Fol. 75. a Benedictio crucis. Primitus fiât benedictio salis etaquç... »
— Fol. 80. '' Benedictio crucis metallizale » .
Fol. 83. « Ordo ad signum aecclesiae benedicendum. In primis
dicatur letania... »
Fol. 91. « Benedictio vasorum et linteaminum ad altaris officia per-
linentium... n — u Benedictio unius linteaminis vel plurimorum » ;
« ad albas, planefas, stolas vel cingulos benedicendos » ; « albe, cum
amictu et cingulo » ; « unius planetç -n ; c unius stolç vel manipuli » ;
« plurimorum corporalium " ; u unius corporalis » ; «ad consecrandas
patenas ») ; "ad calices benedicendos « .
Fol. 101. " Incipit ordo qualiter dedicatio aecclesiae fieri debeat.
Primum veniat episcopus, indutus vestimentis sacris, similiter et clerus,
414 MANUSCRITS
ad tentorium in quo reliquiç... » Litanies, où Ton invoque les SS. Gor-
gon, Denis, Martin, Julien, Benoît, Rémi, Basle, et les S'^' Félicité,
Perpétue et Afre, seules nommées. Assez conforme au Pontifical actuel,
le rite des cérémonies offre cependant de nombreuses variantes, surtout
dans les dernières pages; le nombre, l'emploi, le placement et même
la rédaction des oraisons sont souvent assez différents. Indication des
alphabets grec et latin, celui-ci de 23 lettres, celui-là de 27 lettres.
Outre les préfaces : « Adesto » et : a Et ut propensiori » , qui sont
à leur place normale, on en trouve une autre (fol. 114 v") : « Sancti-
ficare per ipsum unda celestis » , pour la bénédiction de Peau ; toutes
trois sont notées. Transposition de Fonction générale de Pautel
(fol. 133 bis) avec la préface : « Qui post offendicula », du transport
des reliques (fol. 138 v"), de Ponction de la porte (ibid.), de l'allocu-
tion au peuple (fol. 140) et au fondateur, de Ponction de la confession,
du placement et du scellement des reliques, de la consécration de
Pautel (fol. 142 et suiv.), et intercalation (fol. 137) d'une oraison :
" Consecratio basilicç novç » .
Fol. 146. Messe de Pévêque, pour la dédicace d'une basilique,
ce sicut in Sacramentario continetur r, , avec la préface : « Supplicantes
pari ter ut altare " .
Fol. 149. Oraisons pour la consécration d'autels portatifs. « Prefatio
[et consecratio] tabulae itinerariae » .
Fol. 152. « Reconciliatio violatç ecclesiae " . Nombreuses variantes
dans les oraisons. Mention [de Penlèvement et] du replacement des
reliques dans la confession.
Fol. 163 v°. Oraisons pour la bénédiction d'une châsse. « Prçfatio
consecrationis capsç » .
Fol. 167. « Benedictio ad accerandum y^ . Il est ici question de
reliques et non d'encens, comme l'indique le Gtoss. mediae et injimae
latinitatis, V Acerra.
Fol. 168. « Item, unde supra, in transcursu. Quesumus, omnipo-
tens Deus, indefectivam clementiam tuam, ut hoc instrumenlum sanc-
torum tijorum reliquiis honorificum... »
Fol. 169. « Consecratio cymiterii. In consecratione ejusdem canan-
tur VIP*"" psalmi pçnitentiales... — Deus, qui es totius orbis...
defensionis tu§ auxilium sentiatur « . Les 5 croix actuelles sont rem-
placées par 4 chandelles. Les trois premières oraisons seules sont en
concordance avec le Pontifical actuel.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 415
On lit, au bas des foL i6-47 et 124-125, cet ex-iibris (XII" siècle) :
« Liber Sanrti Nicbasii " . — Au contraire, au bas du fol. 1, on trouve
cet autre (WIII" siècle) : « Ce Pontifical contient cent soixante et qua-
torze feuillets, etc. » , complété, au fol. 174 v°, par ces lignes : « Codex
ecclesiae Beatae Mariae Keniensis, continens, etc. — R[ecensitus] a[nno]
1708 «.
Les fol. 1-1 i sont un peu plus récents que le reste du volume.
W' siècle. Parchemin. 174 feuillets à longues lignes, plus 133 bis
et deux fragments cotés 144 bis et 147 bis. Liicéralion au bas du
fol. 170. 2()0 sur 195 millim. Quel. pies initiales intéressantes, de
couleur. Deux petits dessins à la plume (XllI* siècle), au fol. 82 v";
une tête de chanoine, au crayon (XVII* siècle), au fol. 123 v°. Rel.
veau fauve sur carton. — (Ex-libris gravé du Chapitre : u A, ord. 3,
n° 41 »).
542 (C. 209). Pontificale, ad usum ecclesiae Beatae Mariae Hemensis.
Fol. 2. " Incipit ordo in die Cène Domini. Feria quinta majoris
ebdomade, id est in Cena Domini, mane primo, mansionarii ordi-
nent... » Messe de ce jour, bénédiction des chrêmes, mandé. L'abso-
lution générale manque.
Fol. 29. " Incipit ordo vel examinatio in ordinatione episcopi. Pri-
mum faciat clerus et populus electionem episcopi. Postquam autem
electio cleri et populi domnique metropolitani auctoritate corroborata
fuerit, ipseelectus... n Les promesses de soumission à Téglise romaine
et à l'église de Reims, ainsi que la profession de foi, ont été ajoutées
en marge. Introduction de cette grosse variante : u Credis ipsum
filium Dei, verbum Dei, çternaliter natum de Pâtre, consubstantia-
lem... '5 Etc., etc. — « Hic incipit qualiter episcopus ordinetur in
Ronia... « — Fol. 41. « Missa episcopi pro se ordinato » .
Fol. 42. < Benedictio vel ordinatio abbatis, quomodo episcopus
eum débet ordinare... '; Très réduite, la cérémonie commence par
une présentation de l'abbé à l'évêque par ses moines. Dans l'interro-
gatoire de révoque, on remarque cette question : a Vis Remensi
çcclesie et mihi meisque successoribus subjectionem et obçdientiam
exibere.. .? »
Fol. 46 v°. « Electio abbatis canonicorum « .
Fol. 48 v°. " Eo modo eligatur abbatissa quo de abbate superius
dictum est; postea sic benedicatur. .. " Après la prise du voile, on lit:
« Postea ponat episcopus bannum suum » .
416 MANUSCRITS
Fol. 49 v°. « Consecratio sacraruni virginum quç ût in tlpiphania
Domiiii, vel in feria v'* Paschç, aut in natale Apostolorum. In primis
benedicantur vehimina virginum vel viduarum... » — Fol. 53 v**.
u Missa pro ipsa virgine » .
Fol. 53 v°. a Ad sponsas benedicendas. Benedictio anuli « .
Fol. 56 v°. « Prefatio in consummatione (sk) capsarurn » .
Fol. 58. « Prefatio ciborii, id est umbraculi altaris " .
Fol. 59. " Benedictio ad signum çcclesiç benedicendum n .
Fol. 62. « Benedictio vexilli r) . — Ibid. -^ Ad proficiscendum in iti-
nere ». — Fol. 63. u Ad benedicendum peram v ; « ad dandam
peram ^ ; « ad dandum baculum » .
Fol. 64. " Exorcismus olei cum benedictione ad omnem languorem
corporis expellendum n .
Fol. 66. a In Purifîcatione beatç Mariç, benedictio candelarnm « .
Fol. 66 v\ " Benedictio cynerum in feria iv% capite jejunii >' .
Fol. 67. u Dominica in Ramis palmarum, benedictio palmarum ».
Fol. 67 v°. « Benedictio novi ignis, in vigilia Paschç » .
Ibîd. u Benedictio agni, in die Paschç r^ .
Fol. 68. Benedictiones variae. « Super vasa in loco antiquo reperta » ;
« putei y) ; « uv§ vel fabç » ; u ad omnia quçcumque volueris » ; « ad
fruges novas » ; « panis ^ ; « novç domus » .
Fol. 69 v°. <i Incipit percunctatio sive electio episcoporum ac cleri-
corum necnon populorum ad regem consecrandum. Admonitio episco-
porum ad regem, dicendo, ita legaturabuno episcopo corani omnibus.
A vobis perdonari petimus... — Besponsio régis ad episcopos. Pro-
mitto vobis et perdono... » — Interrogatoire de l'élu, allocution des
évêques au peuple, pour connaître sa volonté, bénédiction et consécra-
tion de l'élu, bénédiction de l'anneau, du glaive, de la couronne, du
sceptre, bénédiction du Roi, nous retrouvons presque mot pour mot
le texte de notre manuscrit dans le Sacramentaire de Ratold {S. Gre-
gorii magni opéra om7iia, t. III, p. 258). A noter cependant un triple
serment du Roi (fol. 70), et ces mots introduits dans la formule de
consécration : u Contraque omnes visibiles et invisibiles hostes idem
potenter regaliterque tuç virtutis regimen administret, ut regale solium
videlicet Saxonum, Mertiorum, Nordanchimbrorum sceptra non dese-
rat, sed ad pristinç fldei pacisque concordiam... » , enfin quelques
oraisons supplémentaires. — Fol. 78 v**. « Missa pro rege " .
Fol. 79. « Ad reginam benedicendam « . Egalement conforme au
J)K LA r.lULlOTHKlJUH l)K HKIMS. 417
texte (lu Sacranicntaire de Hatold, donné par Téditeiir des œuvres de
S. Gréjjoire [I/mL, t. III, p. 2();î).
Fol. 80. « Hcnediclio vexilli » .
Fol. 80 V". u Incipit ordo ad cathecizandos infantes in Sabbalo
sancto, id est in vij]ilia Pasclu^ « .
Fol. 91 V". « Incipit ordo ad visitandum infirnuini » . Les litanies,
1res courtes, invoquent les SS. Piat, Chéron, Quentin, Denis, Hilaire,
Martin, Lul)in, Uerni, Foi. On remarquera que plusieurs de ces saints
appartiennent à l'église de Chartres.
Fol. 95. u Incipit conimendatio anime... » — Prières des funé-
railles.
Fol. 104 v^ Serment d'obéissance de Févêque nouvellement consa-
cré à l'église et à l'archevêque de Heims. < Kgo [\.j, ecclesie ordinan-
dus episcopus, huic sancte Uemensi ecclesie et libi patri [N.], tuisque
successoribus, secundum sacros canones... »
Les six premiers feuillets sont seuls notés. — Sur le fol. 1, on a
inscrit (XV^ siècle) le texte de la bénédiction pontificale qui se donne
après la messe et les vêpres : « Sit nomen Domini benedictum... » —
Au bas du fol. 2, le bibliothécaire du XVIIP siècle a noté : u Codex
IJeatae Mariae Kemensis; continet, etc. — 1720 recensitus >i .
Fin du XII* siècle. Parchemin. 104 feuillets, plus une garde A,
blanche, h la fin ; deux feuillets manquent entre les fol. 1-2, et entre les
fol. 40-41, enlevés sans doute pour les initiales qu'ils portaient. Celles
qui subsistent, aux fol. 2, 8, 10, sont fort jolies, or, couleur et goua-
che, à rinceaux d'une grande délicatesso; la dernière représentant
ri''glise et la Synagogue; d'autres helles initiales (fol. IG, 20); très
intéressantes lettrines. Le texte et sa décoration sont de la plume et du
pinceau qui ont écrit et enluminé le Colleclaire décrit ci-dessus sous le
n° 307 (C. IGi). 320 sur 234 jnillim. Kel. veau fauve sur hois. —
(Kx-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n" -4() ';).
545 (C. 162). Pontificale, ad usum ecclesiae Heatae Mariae
llemensis.
Les fol. 1-9 sont adventices, mais d'époque contemporaine.
Fol. I. « [Missa] in veneratione sanctç Marie. Salve, sancta
pareils.. . «
Fol. 2 v". u [Orationes] ad confirmandum » .
Fol. 4. a Absolutio penitentis, in capite jejunii » .
Fol. 5. « Keconciliatio penitentium, in Cena Domini n .
TOME XXWIII. 21
418 MANUSCRITS
Fol. 10. Bénédiction de l'étole et du manipule.
Fol. 10 V*. Commencement du Pontiflcal. u Incipit ordo qualiter
dedicatio çcclesiç fieri debeat. Primum veniat episcopus, indutus vesti-
mentis... » — Litanies, où Ton invoque les SS. Nicaise et compa-
gnons, Denis et compagnons, Quentin, Sympliorien, Maur et compa-
gnons, Timolhée, Apollinaire, Rémi, Sixte, Sinice, Nivard, Rigoberl,
Nicolas, Julien, Martin, Hilaire, Benoît, Thierry, Thiou , Basle,
Entropie, Foi, Pétronille, Colombe, Geneviève, Macre, Gertrude,
Hélène, Cilinie, Bove, Dode. — Le rite des cérémonies est assez con-
forme au Pontifical actuel, et ne s'en écarte guère que par l'omission
de Paspersion du pavé vers les points cardinaux et par Ponction géné-
rale de Pautel, mais les oraisons diffèrent souvent. A noter, pour la
bénédiction de l'eau (fol. 21), l'oraison : a Sanctifîcare per ipsum unda
celestis » récitée en forme de préface. Le transport des reliques et leur
placement dans l'autel viennent à la fin (fol. 38 v" et suiv.). —
Fol. 43. Messe pontificale.
Fol. 45. ^' Prefatio tabulç itinerariç >) . — " Prefatio tabularum iti-
ner[ariarum] » .
Fol. 46. " Reconciliatio violatç çcclesiç y) .
Fol. 49 \i\ « In consecratione cimiterii, episcopus circumdet totum
cimiterium... — Deus qui es tocius. .. defensionis tue auxilium sentia-
tur ». Semblable au ms. 341. Aiention de 4 chandelles placées sur
4 croix.
Fol. 53. « Incipit ordo qualiter sacri ordines fiant » . Conforme au
ms. 341, mais on ne rencontre pas la rubrique relative aux " obla-
tiones ^ , tandis qu'on trouve déjà la mention de la récitation du Credo
avant la fin de la messe.
Fol. 67 v°. « In consecratione episcopi ordo. Duni tercia cantalur,
domnus archiepiscopus préparât se sandaliis et ceteris omnibus... »
Très sensiblement semblable, pour le cérémonial et le texte, au ms. 341,
mais dans une forme très incomplète.
Fol. 83 v**. u Ordinatio abbatis. Capitulum ex canone Theoderi » .
Intéressants détails; pas de mention d'anneau. Profession de foi et de
soumission à l'église de Reims.
Fol. 96 v°. « Missa pro abbate « .
Fol. 97 \i\ ti Ordo ad abbatem canonicorum faciendum ». Investi-
ture « per campanas (^cclesiç r> . Etc.
Fol. 101. « Ordinatio abbatisse » .
Dl-: LA niCLIOTHlOQUE I)K UKIAIS. 4lîir
Fol. 108 v°. « M issu pro abba tissa " .
Fol. 109 V". « Consocralio sacrarum virgimirn, qii<; in Epyphaniavel
in II' feria Pasclio aut iii Apostoloruni nataiiciis celehralur » . L'oraison
" Deus, plasinalor corporuin ' est appelée « Hencdictio sancli Malhei,
aposloli r> . Après la reniise de la couronne et la bénédiction, on lit :
u Dein, publica voce, bannuni cpiscopalein irnponat, ne quis eas a
divino scrvitio sub vexillo castilalis itnpediat, et ut bona sua cum pace
et quiele possidcant » . Mention d'une réserve eucharistique par ces
vierges, pour 8 jours. — Fol. 120. u Missa in natali vir^jinum >' .
Fol. 121 V". t (iOnsccratio vidue que fuerit castitateni professa >t ,
A noter la rubrique : « Postea episcopus, auctoritale cpiscopali
denuntiet ci paceni et omnibus que possidet n .
Fol. 120. u Incipit ordo ad henedicenduin rejjeni, quando novus ai
clero et populo subliinatur in regnuin. Primuni enirn, eveunte illo de
thalaino, unus episcoporuni dicat banc orationem... ^ Ne ressemble en
rien au texte du PontiOcal moderne; moins encore à celui de Katold,
sijjnalé dans le ms. 342. U contient l'interrogatoire du Roi par Farcbe-
vèque, rallocution de celui-ci au peuple pour demander la confirma-
tien de l'élection, l'oraison de cbacun des deux éié(|ues, l'onction du
Hoietla Préface : « (^reatoromnium, imperatorangelorum... » , puis les
bénédictions successives des attributs de la royauté : « Postea ab epi-
scopis cnsem accipiat... similiter ab illis armillas et pallium et anu-
lum... postea sceptr«im et baculum » ; enlîn, le couronnement du Roi,
sa bénédiction, sa profession de foi et le baiser de paix. Les litanies,
qui doivent être courtes et ne contenir qu'une douzaine de saints de
chaque ordre : ' Id est Xll apostolos, totidem martires, confessores,
virgines, etc. '' , invoquent les SS. Nicaise, Denis, Timolhée, Apolli-
naire, llemi, Sixte, Sinice, Iligobcrt, Martin, Maurille, Entropie,
Geneviève, Colombe, Scolastique. — Fol. 142 v". Messes.
Fol. 144. " Incipit bcncdictio regine » . Cérémonie assez éloignée
du Pontifical actuel; toutes oraisons différentes.
Fol. 149. u Missa de nuptiis » . N'a aucun rapport avec celle donnée
par les Bénédictins dans S. G reg or H ma g ni opéra, t. III, p. 263.
Fol. 153 V**. u Incipit ordo qualiter agatur concilium provinciale.
Prius dicat cantor antiphonam... » Conforme au texte du ms. 341.
Fol. 157 v°. « [Ordo] ad clericum faciendum « .
Fol. 159. Prières diverses pour la consécration de la patène, du
calice, du corporal.
420 MAXUSGRITS
Fol. IGl. " lîeuedictio coiisecrationis capsaruin ; consecratio in
niodiiin prcfationis » . — Fol. 1G3. " Ad accerandum -i . — Fol. 164.
u In trauscursu » . — Ibld. ^ Henediclio[nes] crucis, plancle, stole vel
manipiili •>•> .
Au loi. 1, on trouve deiiv formules de bénédiction épiseopale
(XIV* siècle). — Au verso du même, ou lit cette note (XVIIl* siècle) :
u Ce livre contient, etc. « — Enfin, au bas des fol. 8, 9, 10, ces mots
(XVIII'' siècle) : « Codex Bealae Alariae Remensis « .
Commencement du XIII^ siècle. Parchemin. IGG feuillets, le 9" blanc.
20i' sur 145 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « A, ord. 3, n" 45 »).
544 (C. IG5). Pontificale, eum notis, ad usuni ecclesiae Beati Ste-
pbani Catalaunensis.
Fol. 1. " Iiicipit ordo in dedicatione ecclesie. Primitus convenitfieri
ab episcopo exorcismuni et benedictionem salis et aque, lioc legendo. . . »
Cérémonial très réduit, ne faisant mention ni des croix sur la porte, ni
de Paspersion vers les points cardinaux, ni de Ponction générale de
Pautel et de Poffrande de Pencens, ni surtout de la consécration spé-
ciale de la confession et de la table d'autel. Au contraire, il spécifie que
les 3 aspersions extérieures de Péglise doivent se faire successivement
au bas, au milieu et au baut des murs. Curieux alpbabet grec, dont les
noms des 27 lettres sont donnés au-dessous de leur représentation,
24 lettres attribuées à Palphabet latin, par l'introduction du K. Orai-
sons presque constamment différentes de celles du Pontifical romain.
Les litanies contiennent les SS. suivants : Lupence, liippolyte, Hlaise,
Léger, Denis et compagnons, Xicaise et compagnons, Quentin, Uemi,
Martin, Hilaire,Memmie, Donatien, Domitien, Alpin, Leudomir, Klaphe,
Eloi, Amand, Benoît, Geneviève, Marguerite, Julienne, Tècle, Cathe-
rine, Pomme. — Fol. 25. Messe épiseopale, avec la prose : « Clara
cborus ') .
Fol. M \j\ " Benedictio cimiterii n . Pas d'indication de croix et de
luminaire.
Fol. 3G. " Incipit ordo qualiter in Uomana ecclesia sacri ordines
fiunt ». X'est conforme ni au ms. 341 ni au Pontifical actuel. Pour
l'ordination du diacre, à propos du dialogue, on trouve cette rubrique
étrange : " Hec non intelligentibiis arcbidiaconus cxponat plcbeio ser-
mone ?> . Pour l'ordination du prêtre, on notera : " Debcnt presbiteri
i)i: L.\ mu MOT m: (JIM dm umims. um
portioiies domiiiici corporis ah episcopo accipere, do qiiihiis porlionihus
predictis percipiaiil coinnuinionern pcr XL" dies, in exempluni Dorniui
Jlicsii Christi (jui Xli' dicbiis, cum suis discipulis, post rcsnrrcclioneni
suaiii, conversatus est " .
Fol. 5i. X Iii conseciatione cpiscopi ordo w . Même rédaction que
dans le ms. u° 3 43.
Fol. 70 v". u Incipit ordinalio abhalis. Capituluin Theodcrici (sic),
episcopi n . Dans rinterrojjaloire de l'évèque, on remarque celle ques-
tion : a Vis sancte Callialaunensi ecclesie milii(jue et successoribus
mois subjeclus esse?... -n
Fol. 78. '« In ordinalione al)balisse monaslicam regiilam profitenlis.
Capitulum Theodori, episcopi " . — Fol. 84. « Missa pro abbalissa »,
Fol. 85. u Consecralio sacrarum vir^^inum, que in Fpiphania, vel
in secunda feria l*asche, aut in Aposlolorum nataliciis cclebratur » .
Corïime dans le manuscrit précédent, sauf que celui-ci est noté, comme
on Ta vu. — Fol. 95 v°. « Missa in natali virginum » .
Fol. OG v". « Consecralio vidiic que fucrit castitatem professa » .
Comme dans le manuscrit précédent.
Fol. loi. « Feria nii' in capile jejunii, absolulio »> . Différente de
celle du manuscrit précédent, elle comprend la bénédiction des cendres,
la procession à laquelle prennent part les pénitents, la bénédiction du
cilice, etc.
Fol. 104 V**. a Incipit ordo in Cena Domini. Ad confectionem sacri
chrismatis preparentur XII*^'" presbiteri... — Postea peragatur recon-
cilialio penitencium et coniînunis absolutio omnium qui sunt in eccle-
sia. Episcopiis, ante fores ecclesie stans, cum capa de pallio, peniten-
tibus in atrio cum archidiacono expectantibus dicat... » Diffère en
plusieurs points du manuscrit 3i3. Kéconcilialion des pénitents, messe
pontificale, bénédiction des chrêmes, allocution au peuple, sonnerie
des cloches dans toute la ville. A noter, la rubrique : « Henedictio
Ambrosiana, ad consummationem sancti chrismatis.,. ^
Fol. 120. <■'■ Incipiunt benedictiones pontificales. Dominica prima
in Adventu Domini. Omnipolens Deus, cujus unigenili adventum... n
Bénédictions du Propre du Temps, depuis FAvent jusques et y compris
les2i dimanches de Pentecôte. — Fol. 144. Autres : « In Dedicatione
ecclesie » ; « in anniversario Dedicationis ecclesie » ; a concilii vel
synodi ;i ; « super rcgem, tempore synodi « . — Fol. 145 v". a Inci-
piunt benedictiones de nataliciis Sanctorum " . Ce recueil de bénédic-
422 MANUSCRITS
lions paraît emprunté à la même source que celui du manuscrit 214;
il est notablement moins considérable et offre plusieurs divergences.
Fol. 156. Apres le Commun des Saints, on trouve les bénédictions
suivantes : « In Purificatione sancte Mario, bcnedictio candelarum » .
— Fol. 157 v°. a Benedictio super flores et buxum >' .
Fol. 158. « [Ordo] ad confirmandum >) .
Fol. 159 v°. « [Ordo] ad clericum faciendum » .
Fol. 160 \\ w Bcnedictiones patène, calicis, corporalium, vestimen-
toruni et sacerdotalium indumentorum » .
Fol. 163. « Reconcilialio violate ecclesie ^ .
Fol. 166. « Consecratio capsarum ». — Fol. 169. « Benedictio
crucis lignée, que cooî)erienda est métallo '? . — Fol. 171 . « Benedictio
crucis metalliznte •>■) . — Fol. 173. « Benedictio père » ; " ad dandam
pcram « ; « ad baciilum v .
Fol. 174. " De synodo. Oi^îiiiflf* domnus episcopus célébrât syno-
dum, ipsa die hoiepulsantur matnrius solitoet cantanlur titius (sic),.. »
Fol. 175. « Benedictio aque ad reconcilialionem violate ecclesie » .
Fol. 180. Feuillet adventice, portant la formule finale des bénédictions
épiscopales : « Quoâ ipse prestare dignetur, cujus regnum et impe-
rium.. . »
Le fol. A, feuillet manqué du Pontifical, porte cette note (XVIIP siè-
cle) dans la marge inférieure : « Codex bibliotbecae ecclesiae Beatae
Mariae Remensis, constans foliis, etc. >'
Au verso du même feuillet, on lit ce conseil (XlIP siècle) :
« Si cogitas, sentis, opcraris, consecutus sis » .
Puis cette boutade (m. d.) :
K Appétit et rctinct, post digerit alcjne repeilit » .
Puis enfin cette recette pour les dents : « Ad consolidendum (sic) dentés.
R. sydia, balastya, galles, Ibus, mastyc, ossa dactillorum vel mirabo-
lanorum et origanum » .
Fol. K. Notes sans valeur sur la virginité. — Plus bas, on trouve
celles-ci (XIV siècle) : « Ad crastinum Assomptionis béate Marie, est
citatus domiuus [episcopus?] personaliter Parisius, coram domino
legato -n . — « Die sabbati post Assumptionem béate Marie, débet esse
rex Francie apud Catb[alaunum] » .
Au verso du môme feuillet, et sur le recto du fol. c, table (XIV* siè-
cle) des matières contenues dans le volume. Au verso de ce dernier
DK LA IMDMOTHKQrK DE REIMS. 423
reuillet, il en existe une traduction française qui offre quelques impré-
vus, comme cet équivalent des mots : >' Hcnedictio patène > : « la
béneison du couversel doré d'argent qui est sor le calice... 55 Le scribe
la clôt par ces mots : « Cist livres est apelez Ponlificaus à cvesqne -^ .
Au bas du même feuillet, une main de la même époque avait com-
mencé la transcription d'un itinéraire, qui a été malheureusement
grattée :
c Hcc est via de. . . . . . Verdun
Prima villa le Maurru
oiers i .
Au fol. n verso, on trouve une longue liste, qui paraît être une
collection de thèmes de sermons : « De Quis locus antiquus, pro matri-
monio; in Summa de Virtutibus, sexto libro, folio xir. — De Fili
hominis, sume tibi, pro confessione ; Ezechielis v% et doniinica XXXIIP;
in Summa... » — Autres, « pro liberatione, rememoratione, humili-
tate, penitentia, verbo Dei, reparatione virium, septem sacramentis,
mirabilibus Domini, fide, caritate, patientia, perfectione, malitia pcc-
cali, papelardis, virtute, prelato, carne, gratia vel crismate, contrittione,
confessione, religioso, prelatis « .
Au fol, E, on lit ces vers :
ii Miracula sancti Andrée, apostoli.
Alatlieo lumcii reddit pueroquc juvamen,
Scortantem sanaf, tetroscjue venire coartat,
Dat vile jiivenom, ampnlla réverbérât ignem,
Subniersos(pie mari reddit, partum parienti,
Jejunat pelulaiis, jejunat apostolus orans t.
Puis ceux-ci :
" Miracula sancti I^ligii, episcopi et confessoris.
EIi<{ius cellas ex uno pondère binas
Fccit, et, ut iegitur, contracta manns relevatur » ,
Puis, cet intéressant document, copié par une main contemporaine,
qui jette un jour inattendu sur la vie si peu connue de l'évêque de
Chàlons, Conon de Vitry : a Universis présentes litteras inspecturis,
frater Renerus, Hemensis, de ordine fratrum Predicatorum, salutem in
Domino sempiternam. Noveritis quod reverendus C, Dei gratia Catlia-
launensis episcopus, in Inventione sancte Crucis, présente maxima
multitudine cleri ac populi, signum crucis de manu nostra suscepit
humiliter et dévote, talibus pénis appositis [et] conditionibus,et coram
7*24 ,MAi\'LSCRITS
omnibus facta protestationo quod, si noluerit aut non potuorit perso-
naliter transfretare, tenebitur, ad sui voti redemptionem, juxla nostrum
vel bonorum arbitrium vel de bonorum consilio, in subsidium Terre
sancte pro se miltere bellatores. In cujus rei testimonium, sigillum
nostrum presentibus litteris duximus apponendum. Actum anno Do-
mini M'CC'LX" septimo, die predicta " . — An verso du même feuillet,
une lettre de Clément IV (16 novembre 1267) remet à Haoul de
Chevrié, évêque d'Albano, légat apostolique, le soin de décider en sa
conscience si l'excuse de Conon, fondée sur la faiblesse de santé, le
grand âge et les lourdes dettes créées par ses prédécesseurs, doit être
admise, et s'il peut profiter des indulgences accordées par le concile à
ceux qui se rendent personnellement à la croisade. " Clemens, epi-
scopus, etc. Sub ea conditione... Datum Viterbii, xvi kalendas decem-
bris, pontiGcatus nostri anno un" « .
Enfin, sur la garde F, on lit ces vers qui résument les pouvoirs de
consécration de l'évêque :
c Motio, fractura mcnse, dubiiim, combuslio dira,
Templi rassura, sacrandi dant tibi jura;
Mors et alterium [sic) coliiliisqnc rcconciliandi.
Adliitur (sic) hiis si sit illic anaihema sepultus a
Pris dans le sens inverse, ce feuillet contient une sorte d'inventaire
du trésor de la cathédrale de Chàlons, qui a été tellement raturé qu'on
en déchiffre à peine ces mots :
« Concordantie sancte,... — ^Biblia, XXVlllb. Xs... — Summade Vir-
tutibus, X Ib. — Due Summe super domiuicas, 1111 Ib. — Duo Psalteria,
1111 Ib. — Psalterium domini Uog[eriJ, G s. — , sine nota, C s. —
Liber — Missale pa[rtitum?], sine nota, XL s. — Tunica, dalma-
tica, casula cum stolis,... XX Ib. — Missale..., cum notis, in duas
partes. — Missale pa[rtitum], cum notis, in duas partes. — Ordina-
rium [istud?], XX s. — Collectarium, de manu Robini, XXX s. —
Liber Viridis, XX s. — Item, liber Albus, de eodem manu, XX s. —
Graduale notatum, XX s. — IllI Ib. — — Summa : ... Ib.
et CLlIs.
Libri acomodati. Breviarium porlalile, cum [notis], in duas partes,
de Sancto Stephano. — Summa de Viliis, a sancto Bernardo. — Duo
libri domini Badulphi de Pontibus. — Passionarium a domino Lam-
berto et ab eodem quidam liber in gallico de juribus Cath[alaunensis
ecclesie ?] » .
DK LA BIBLIOTHKCJUI': \)K HIOIAIS. 425
XIV' siôrle. Parcliemin. ISO roiiillels h 2 (ol., el G j^atdes, a-k, en
lêle, F, à la fin. 302 sur 218 inillim. Hcl, veau fauve, sur carton. —
(l'A-libris gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n» 42»).
5^5 (C 182). Poeiiitoiitiale, ad usum ecclesiae Sancti Dyonisii
Hemensis.
Fol. A-B. a Tabula omnium contontoruni in hoc lihro, ad facilius
iiivenienduni predicla contenta » .
Fol. 1. c. Absolucio penitenciuni in capile jojunii, et modus (juo
procedendum est. Onines pénitentes qui publicam suscipiunt autsusce-
perunt penitenciam... r — Fol. 7 v". liitanies, où figurent les SS.
Denis, Denis et compagnons, Xicaise et compagnons, Maiir, Timothée,
Apollinaire, Quentin, Hilaire, Martin, Nicolas, Rémi, Sixte, Sinice,
Xivard, Uigobert, Lendomir, Julien, Henoît, Thierry, Thiou, Basic,
Gibrien, Louis, Gilles, Anastasie, Barbe, Brigitte, Eutropie, Scolas-
tique, Geneviève, Pétronille, Bove, Dode.
Fol. 15. « Beconciliacio penitencium, in Cena Domini. Sedente
pontiGce, sea ejus penitenciario, in sui absencia vel ejus precepto, pre
foribus ecclesie, in habitu ecclesiastico, penitentibus cum candelis in
atrio ecclesie eminus stantibus cum archidiacono vel alio sibi adju-
tore... » — Agenouillement des pénitents « ad pelram la Rouelle ".
— Psaumes de La pénitence récités à Saint-Pierre-les-Dames par le
pénitencier. Voir à ce sujet ce que dit Marlot de l'abbé de Saint-Denis,
pénitencier de Beims [Mctropolis Remensis historia, t. II, p. 149-151).
Fol. 24. Considérations sur la pénitence et conseils aux confesseurs.
" Misericors et niiserator Dominus, cujus misericordie non est numé-
ros... » — Fol. 28. Auteurs à consulter : « Qui alia de ista materia
voluerit videre et scire, potest studere doctores sequentes, qui mulla et
diversa de eadem penitentia sollemni tractaverunt el scripserunt;
primo, frater Durandus, in suo libro super quartum Scnlentiarum... »
— Fol. 31 v'. Conseils pour le choix et la quotité des pénitences.
" Item secuntur qucdani breviter extracta de imposilione penitencia-
rum. Si per ebrietatem vomitum quis fecerit. .. » — Fol. 35 v°. Mé-
thode pour pratiquer le jeûne au pain et k l'eau pendant un an. Moyens
pour en adoucir les rigueurs. — Avis aux confesseurs qui donneraient
des pénitences insuffisantes.
Fol. 38. « Per versus sequentes cognoscere potes casus remittendos
cpiscopo vel ab eo penitenliariis ordinatis.
426 MANUSCRITS
— [Casus remittcndi] ad episcopum :
Qtt'i facit incostum, deflorans aut homicida,
Soi'tilegus, palrum perciissor, ici sodomita,
Trans<jressor uoti, jjerjuriis sacrile<;usque,
Et mcnlita fides, faciens incendia, prolls
Oppresser, blaspliemus, hereticus, omnis adulter,
Pontificern super Jiiis tlcvote semper adibis.
— Casus remittendi ad summum ponliGcem :
Percuciens clernm, nccnon falsarius, urens
Ecclesiam, symon, audens celebrare ligatus,
Pontificern summum suj)er hiis tu semper adibis.
— Nota quod feriens clernm modis in hiis versibus contentis excipitiir
a Roma.
Percuciens clernm Romam pelât. Excipiunlur
Nescius, erudiens, lenilerque jocans minor etas,
Janitor, olïicii pretexlu, vimque repellens
Femineus sexus, infirmans, religiosus ;
Etas, olficium, scola, lutlus, petlens vim vi,
Clericus armalus, soror, uxor, filia, mater » ,
On trouve une variante de ces vers dans Hauréau, Not. et exh\,
t. I, p. 208.
Fol. 39. « Exorcismus olei, cum benedictione ad omnem langorern
corporis cxpellendum. In tuo nomine, omnipotens Deus, et in Jhesu
Christi, filii tui, Domini nostri signo... » Intéressante nomenclature
de maladies.
Fol. 40 v°. " Benedictio super candelas, in Purificacione béate Marie
virginis » .
Fol. 41. u Benedictio palmarum r> .
Fol. 41 v°. a Benedictio novi ignis ■-> .
Fol. 42. « Benedictio agni, in die Pasche » .
Fol. 42 V". Benedictiones variae. « Super vasa in loco antiqiio
reperta » ; « novi putei « ; " uve vel fabe -n ; ad omnia quecumque
volueris » ; « ad fruges novas n ; " panis » ; « nove domus " ;
u annuli » .
Fol. 44 V". u Sequitur copia monicionis Nycholai pape contra bono-
rum quorumcumque mobilium ecclesie Sancti Dyonisii Remensis perli-
nenciuni delcntores. Nicolaus, episcopns, etc. Dilectis filiis vicedomino
et scolaslico ac Johanni Majoris, canonico ecclesie Remensis, salutem
et npostolicam benedictionem. Significarunt nobis dilecti filii abbas. .. "
DK LA iniujoTHKcjin': 1)1-: rkims. 427
(nome, 2() juin 14i7). D'après Alarlot (Op. cit., t. II, p. 117),
l'abbaye de Saint-Denis était dé|)osilairc de ricbcsses et de titres à elle
con(ics par les habitants de Keinis; il ne s'a<]it ici que de ses biens
propres (ibid., t. II, p. 15G) gaspillés par les abbés à la cour d'Avi-
gnon.
Fol. 46. " Sequitur copia bulle de indulgenciis cufnjtibus in ecclesia
Sancti Dyonisii Remcnsis, in sollennitatibus in ea contentis et scriptis.
Xicolaus, niiscracione divina, etc., Sanclc Crucis in Jérusalem sancle
Romane ecclesie presbiter cardinalis, in regno Francie et partibus
adjacentibus aposlolice sedis legatus, etc. Licet is de cujns munere
venit... " (Keims, 14 octobre 1435).
Fol. 47 v°. « Sequitur copia bulle Renedicti pape, per quam abbas
et prior liujus ecclesie Sancti Dyonisii Kemensis possunt absolvere suos
religiosos a casibus minoribus penitenciariis pape reservatis. Hene-
•diclus, etc. Sacre religionis sub qua dilecli (ilii... » (à Saint-Victor de
Marseille, 5 juillet 1404).
Fol. 49. " Sequitur copia indulgenciarum bulle concesse insigni
«cclesie Hemensi per dominum Nycholaum papam quintum... Nicho-
laus, etc. Ecclcsiarum omnium et presertim... " (Rome, 24 février
145-2, n, st.).
Fol. 52. « Sequitur modus quo consuetum est agerc in istii ecclesia
Sancti Dyonisii Remensis, in die servicii canonicorum ecclesie predictc
ab hoc seculo decedentium » .
Fol. 5i. « De anniversario fratrum canonicorum hujus ecclesie
Sancti Dyonisii Remensis » .
Fol. 55. « De modo servicii sororum nostrarum conversarumdefunc-
tarum et aliorum nostrorum famulorum » .
Fol. 56. « De modo rescribendi ad penitenciarium per curatos,
super casibus reservatis " . — « Rescriptio penitenciarii ad curatum r. .
Fol. 57. u Sequitur quedam moralitas de penitencia. Penitencia olim
<lepingebatur ad modum unius hominis nudati... r,
Fol. 58. u .\ota versus sequentes, et primo confitentis ad confesso-
rem et confessons ad confitentem.
Penitkns. — Adfin (pio mon âme riifcr ne morde,
Je, contrit de cuer, recjiiier miséricorde.
GoNP'KSSOR. — Se de Dien atlcns miséricorde,
En confession les péchés recorde.
Pemtkàs. — - j» (10 vers)
428 MANUSCRITS
Fol. 58 V". " Secuntiir dicta seu versus penitentis.
De pécher cesser vueil,
D'avoir péché griefmont me dueil.
, . . . » (12 vers).
Und. " Secuntur dicta scu versus Christi ad penitcntiam invitantis.
Adfin que de vos pécliés ayés aligence,
Faites frnicts dignes de pénitence,
Et à moy retournés de ciier parfaitement.
T> (12 vers).
Fol. 59 v°. « Ad pénitentes, in die Cinerum. Dilectissimi, prout
dicil Apostolus, non sunt condigne passiones hujus temporis ad futu-
ram gloriam que revelabitur in nobis... »
Fol. 60. « Ad eosdern pénitentes, in die Cène Domini. Carissimi,
liortor vos et admoneo in quantum possum ne de cetero iterando revo-
cetis quod penitendo diluistis... "
Fol. Gl v°. « Item, alia monicio ad eosdem pénitentes et in die Cène
predicte. Dilectissimi, misericors et miserator Dominus, cujus miseri-
cordie non est numerus... liée te de stercore érigent » .
La garde initiale est un fragment de vidimus d'officialité sans impor-
tance (XI V siècle).
XV^ siècle. Papier. 6i feuillets, plus a et r, en tète, portant la table.
Le fol. 64 est blanc. 215 sur I4S millim. Rel. veau fauve, sur bois,
très fatiguée. — (Saint-Deni>).
546 (C. 18i). MartyrologiumetObituarium.ad usum ecclesiaeSancti
Remigii Remensis. — Régula S. Benedicti. — Lectiones evangelii per
anni circulum.
F'ol. 1. Formules pour transmettre aux abbayes associées le décès
des religieux (copie du XIIl® siècle). " Viris venerabilibus ecclesiarum
prelatis et universij Christi fidelibus ad (juos litière iste pervenerint,
salutem. Milicia est vita hominis super terram,sed non coronabitur nisi
qui... » — Autre. « Omnibus, etc. Si legem Christi, capitis nostri,
desideramus adimplere... i? — Autre, a Quam vana sit et fragilis, fra-
tres amantissimi, presentis vite jocunditas... n
Fol. 2. Lettre de Jean [de Clinchamp], abbé de Saint-Rcmi, faisant
part du décès des frères Guillaume et Nicolas, et recommandant le
porteur du présent rouleau (copie de la fin du XIII* siècle). — Lettre de
Garin, abbé de Saint-Vaast d'.Arras, à Fabbé de Saint-Rcmi, recom-
I)K LA IJinLIOÏIlKQl IC \)V. HKIMS. 429
niaiulant de prier pour les religieux Adam, .leaii et W iberl, et de noter
sur le rouleau le jour du passa<je du frère Lauibert qui va le porter
(m. d.). — Korniiile d'avis de décès (m. d.). « Ad morleni tendunt
in<jnol)iliset gencrosusjustus ctiiijustus, pariler pi<|[er et studiosus... »
Fol. 3. Lellre de Jean [III], abbé de Saint-Martin d'Ypres, pour le
même objet (m. d.). — Lettre deTbomas, abbé de Saint-André [de...],
au cbapitre catbédral de Keims, l'avertissant du décès du frère N.
(copie du XIV* siècle). — Avis du décès de Tabbé N., mort aux ides
d'août, que le grand âge et la Gèvre avaient forcé de résigner depuis
un an (m. d.). a Universis in sancta professione militantibus Deo nostro.
Grex pusillus dolorem mcrenlium... Ilie vero, cujus nutu et gralia
datus nobis bic fuerat in pastorem, in ipsius introitu aperuit manuni
suam et nos aflluenter adeo sua benedictionc implevit, ut et ipsa pre-
terite pauperlatis vestigia brevis (^/c) satis spacio complanaret , nosque,
prêter speni et judicium pluriniorum, in statum priorem reduceret et
cliam priore pociorem. Pia namque diligencia patris nostri, non solum
posscssiones ecclesie de manu extranea revocavit, set (sic) et alias quas
primitus non babebat adjecit, edificiis quoque pulcberrimis et pluri-
mum sumptuosis nostrum itacenobium venustavit, ut locum squalidum
et longuo (sic) ncglectu déforme speciosum cfficeret et delectabilem ad
videndum... ;>
Fol. 4. Kèglement donné (octobre 1340) par l'abbé Jean, pour
l'infirmeiie du monastère et pour l'usage de la viande, en cas de ma-
ladie ou de vieillesse, a omnibus iilis qui per magistrum medicine,
sive per magistrum sirurgie, necessitatemhabebunt comedendi carnes ^ .
Distribution d'amandes et de fruits, d'orge mondé, « ordeum paratum,
avena parata » , d'épices diverses, pain, poissons, pitances, couver-
tures, etc.
Fol. 5. Hèglement(20 avril 1328) de tous les engagements souscrits
par l'abbaye de Saint-Kemi vis-ci-vis de Jean de Mont-Saint-Jean, son
abbé, tant durant sa vie qu'après sa mort, pour tous les dons qu'il lui a
faits : >< ... qui fecit fieri quatuor pcives argenteos, duos ante corpus
Domini et duos ante sepulcbrum H. Kemigii, et renovari cupam argen-
team in qua reponitur corpus Domini super majus altare, et duo can-
delabra argentea que portantur in magnis solemnitatibus, et dédit
convenlui quendam librum qui vocatur Vincentius, in quatuor volu-
minibus...; dédit etiam conventui quasi triginta libratas terre apud
Hraux... » — Mention d'un nouveau don (novembre 13 i2) de
7^30 MANUSCRITS
1,000 livres, par le même abbé, lesquelles ont été employées à acheter
sur Crugny, des moulins des vignes et une maison qui appartenaient à
Brémonde de Cruny, béguine demeurant à Reims. — Association de
prières accordée à Gérard d'Ambonnay, chanoine de Notre-Dame. —
Engagement pris de dire tous les jours une collecte pour le repos de
l'àme d'Agnès La Fournière.
Fol. G. Commencement du manuscrit primitif. « Incipiunt lectiones
[sancti evangelii in] capitulo légende [diebus dominicis el] diebus festis.
Dominica ante Adventum Domini. Cum sublevasset oculos Dominus
Jhesus et vidisset... » On y remarque la rubrique suivante (fol. 7) :
« Lectio quinti diei post Natalem Domini " . Le recueil paraît incom-
plet, et ne contient aucune mention de la fête de S. Uemi.
Fol. 31-98. Martyrologium Usuardi. « Incipit marlirologium per
anni circulum. viii kalendas januarii. Vigilia Natalis Domini. Apud
Antiochiam Siriç, natalis sanctarum Virginum quadraginta, quç sub
Deciana... « Nombreuses et intéressantes interpolations faisant corps
avec la copie, relatives notamment aux SS. Hemi, sa relation (29 dé-
cembre), sa translation (29 mai), la dédicace de l'église " in honore
S. Pétri, apostoli, et sanctorum marlyrum démentis et Christophori,
ac prefati patroni nostri ^ (2 octobre; ; Paul, restaurateur de l'église de
Verdun (8 février); Bove et Dodc (24 avril); Maternien, G' évêque
de Ueims (30 avril) ; Gibrien, sa déposition (8 mai), sa translation
(27 septembre); Siméon, du Sinaï, à Trêves (1" juin) ; Thierry, sa
déposition (I" juillet), miracle sur la fille d'un roi de France ; Arnoul
(18 juillet) ; Nicaise (23 juillet) ; Sixte, Sinice etNivard (1" septembre) ;
Basic, sa translation (15 octobre); Berchaire (IG octobre); Sendoux
(20 octobre); Cilinie (21 octobre); Celsin (25 octobre); Junien
(15 novembre) ; Oricle (18 novembre). Un certain nombre d'autres
mentions ont été ajoutées après coup. — On y trouve aussi quelques
notes intéressantes, comme celle-ci : 1"" janvier, « Hodie venam in
capitulo "; 25 mars, « Hodie vena in capitulo accipi[lur] »; 3 juin,
u Dedicatio SanctoMariç in infirmaria ' ; 15 septembre, « Hodie omnes
debent petere venas in capitulo » .
Fol. 98. Association de prières accordée par l'abbé Pierre de Celles
(11G2-1181) à Pierre, cardinal évêque de Tusculum (1178-1187?),
qui venait de présider le chapitre de l'abbaye.
Fol. 98 v". Tableau de comput, pour le cours de la lune. « Cursus
lune per singulorum kalendas mensium... — Hanc idcirco descrip-
l)K LA HIlîIJOTHKQrK DM KKIMS. 431
simus pagellain, ut piieri vcl adolescenciores IValres qui iii capitulo
legunt... — Fol. 99. Autre tableau.
Fol. 99 V -100. AiTan«][emcnt conclu (s. d.) enlre l'abbé Odon (1118-
1151) et Mathilde, sœurdc .lean de Cbàlons, cbevalier, relativement au
moulin de Cour-Saint-Kcmi, à Courtisols. Copie du temps.
Fol. 100 V". Associations de prières entre Hugues, abbé de Saint-
Kemi (1151-1 l(>i2), et Martin, abbé de Saint-lJrbain-en-Pertois ; Pierre,
abbé de Saint-Martin d'Aumale; Jean, abbé de lîeaulieu. — Associa-
tion semblable entre l'abbaye de Saint-Hemi et l'abbaye de Saint-
Maurice d'Agaune. — Autre, conclue avec la chartreuse du Mont-Dieu,
à la prière de Pierre de Celles : ^ Xoverint présentes et futuri quod
abbas Petrus Cellensis, veniens de Monte Dei, divertit ad capitulum
Sancti Kemi<j[ii,petens societatem inter ecclesiam suam et nostram... »
— Autre, accordée par l'abbé Gui (l!206?-1212), à Roland, abbé
de Moustier-Kamey, et à ses religieux. Copies du temps.
Fol. 101. Conclusions capitulaires prises, du consentement de l'abbfr
Pierre (XIV* siècle), pour le vestiaire des moines envoyés dans les
prévôtés et pour les distributions des anniversaires.
Fol. 101 v°. Don fait par Constant, prêtre, doyen de Joinville, à
l'abbaye de Saint-Remi, de quelques revenus sur Sault-Saint-Remi et
Bazancourt, pour fondation d'une pitance au jour de S. Luc. — Asso-
ciations de prières consenties par l'abbé Hugues déjà cité, à Colomban,
abbé de Bourcette, près Aix-la-Chapelle; à Ansoldus, abbé de Saint-
Corneille de Compiègne. — Autres, accordées par les abbés Pierre et
Simon (1182-1198) au prévôt de Saint-Pierre de Chàlons; à Jean,
sous-prieur de Saint-Pierre de Corbie ; à Liétard, convers du Mont-
Dieu.
Fol. 102-136. « Incipit liber régule beati patris Benedicti. Ausculta,
0 nii, precepta magistri... ;>
Fol. 136. Associations de prières accordées par l'abbé Hugues à
VV'arambaud, moine de Saint-Crépin de Soissons; à A., prieur de
\euvy, et à Renaud, sous-prieur de « Silva « ; à Gautier, chantre de
Saint-Amand.
Fol. 136 v^ Lettre de l'abbé Odon (1118-1151) au comte Thomas,
à propos d'un miracle de l'apôtre S. Thomas. « Thome dilecto suo,
frater Odo, salutem in Domino. Salutare est omnibus christiani nomi-
nis cultoribus... majora impetrare posse acclamabant. Vale n . (V. Ma-
billon, Analecta, t. I, page 334).
432 AI A i\l se RIT S
Fol. 137-138.
I Quatuor anle (lies Nalalis, solis ad ortum
Tliornas prcradiat solem de Virgine natiirn,
Solis in occasu Thomas déclarai idipsurn,
Gujiis qiiarta dies seqiiilur natale beatum » .
Association de prières conclue avec Tijibbaye de Saint-Albaii " in
Anglia " ; avec Hubert, moine de Cluny; avec lîernerède, moine de
Saint-Crépin. — Autre, consentie par l'abbé Pierre de Celles, à Gilbert,
moine de Saint-Martin d'Orion. — Autres, consenties parTabbé Hugues,
à Hunfroy, moine de Cluny, jadis chapelain de la comtesse de Hlois,
mère de Thibaut de Champagne; à Girard, abbé de Saint-Clément de
Metz; à Nicolas, abbé de Saint-Pierre de Corbie; à Pierre, jadis prieur
de Souvigny, sous-prieur de Cluny. — Autre, sollicitée de l'abbaye de
Cluny par le même abbé Hugues, « Homam pergens cum aliquot de
suis religiosis fratribus r, . — Autres associations, consenties à Tabbaye
de La Crête, « Cristensis »; à Geoffroy, abbé d'Igny; à Robert, tréso-
rier de Saint-Alban; à Pierre, abbé de Notre-Dame « de Silva « ; à
deux chanoines de Notre-Dame de Chartreuve ; à Simon, convers de
Foigny ; à Guillaume, abbé de Saint-Maximin de Trêves. — Autre,
accordée par Tabbé Pierre de Celles (?), à Marc, abbé de Toussaint, en
Danemark,
Fol. I38v°-186. Obituaire, dressé au XIP siècle sur des listes beau-
coup plus anciennes, multiples et mal classées, comme en témoigne
cette inscription du 4 des nones de septembre : « Guido, Tilpinus,
Seulfus, archiepiscopi » . Il est divisé en deux parties, Tune occupant le
verso des feuillets, réservée aux religieux de Saint-Kemi et des abbayes
associées (les noms des prêtres sont surmontés d'une croix) ; l'autre,
figurant au recto, affectée d'abord aux bienfaiteurs laïques des deux
sexes, mais peu à peu envahie, par inadvertance sans doute, pur les
membres du clergé régulier ou séculier. — Commencement. Au verso :
« Kal. januarii. Obierunt Fulradus, Grinbaldus, Gifardus, Lethardus...»
Au recto : « Kal. januarii. Odo,rex; Levildis, Hildealdis, Tiwinus... «
Intéressantes mentions dans ce genre : « Balduinus junior, prepositus
Remensis, monachus ad succurrendum » (3 cal. mars); « Lambertus,
qui fecit turrem novam et campanam que pendet in turri S. Nicholai,
et turibulum optimum n (9 cal. avril); « Maurus, qui dédit nobis vas
argenteum et pallium quod vocatur Chunradt n (i id. juin) ; « Guido,
tliesaurarius, qui pavimentum renovavit et très campanas... » (3 non.
DK LA lUlW.IOTIIMQLI': DK HKHIS. 433
scpleinbre). — Les fol. 1 75-1 7G ont été intercalés au XV" siècle, dans le
corps (le rObitiiaire. Ils relatent les fondatioDs d'anniversaires de l'abbé
Roycr ( 1"297-13I7), d'Ade de Ventelay, mcre d'un sous-prieur, et sur-
tout celle de l'archevêque Samson ; de même, une conclusion capitulaire
(1311) réglant le repas des jours de l'Ascension et de Pentecôte: «unum
quarterium mutonis pi opter olus »; enfin un contrat passé entre l'abbaye
et la confrérie de Saint-Gibrien (22 février 1331), relativement à la
desserte quotidienne d'une messe du matin, aux quatre messes de
Requiem, aux funérailles des confrères et à leur nombre, qui ne peut
excéder cent vingt.
Fol. 18G V". Texte de l'association spirituelle conclue avec Guerric,
abbé de Saint-Vaast d'Arras (1151), notamment pour la célébration
des fêles patronales res[)ectives.
Fol. 187. Autres associations, conclues par l'abbé Pierre de Celles,
avec Jean de Verneuil et Pierre deMelun, moines de Saint-Martin-des-
Champs; Jean, moine de Marchiennes; Nicolas de Roye, moine de
Cluny; Bernard, abbé de Saint-.leau-au-Mont; Yvon, prieur de Notre-
Dame au faubourg de Metz, avec assignation d'un siège au chapitre ^
« assignavit etiam sedem m capitulo, post Jofridum Anglicum » ; Foul-
ques, prieur de Saint-Maurice de Reims.
Fol. 187 \\ Règlement (mars 122G) de l'abbé Pierre de Nogent,
relativement à la réception des moines et notamment des enfants. —
Amende honorable (juin 1228) d'Adam, évêque de Thérouane, qui
promet à l'abbaye de Saint-Remi de ne plus lever de procuration suv
sa maison de Nielles. — Association de prières accordée par le même
abbé à Sicard, moine de « Silva major '^ .
Fol. 188. Associations avec Saint-Médard de Soissons, Saint-Pierre
de Chàlons, Fontevrault (hommes), Saint-Pierre de Chézy, Hautvillers,
Saint-Thierry, Saint-Pierre de Gorze, Saint-Paul de Verdun, Fonte-
vrault (dames), Le Rcc ; autre, avec Richer, moine de Saint-Martin
d'Orion. — Ordonnance de l'abbé Pierre (s. d.), pour distribution de
pain, vin et viande à 100 pauvres, au jour de Toussaint. — Association
entre Pabbé de Saint-Remi, Simon (1182-1198), et feu Èble, abbé d^e
Chézy. — Autre, conclue entre l'abbé Pierre et Eskil, archevêque
de Lund en Suède, lorsqu'il présida le chapitre de l'abb.iye. —
Autres, conclues par l'abbé Simon, avec Saint-Eloi de Noyon ; avee
Raymond, abbé de Notre-Dame « de Silva » . — Concession faite à
litre de garde, par l'abbé Pierre, à Raoul, moine de Saint-Nicaise,
TOMK XXX l III. 28
434 MANUSCRITS
de tous les biens possédés parTabbaye de Saiiit-Kenii à Archon.
Fol. 189. Associations de l'abbé Simon, avec Hugues, abbé de Moire-
mont; Jean, moine de Saint-Picrre-aux-Monts; Thibaut, moine de
Saint-Arnoul de Metz; Clarembaud, moine de Saint-Nicolas-au-Bois ;
Renier, chantre de Saint-\icaise ; Aimery, moine de Cormery, actuelle-
ment prieur de Ponts ; Conrad, abbé de Saint-Maximin de Trêves,
et feu Siguin, éuêque " Biterbicnsi » ; Simon, moine de Saint-Pierre
de Chézy. — Autre, de l'abbé Ingo , avec Erenfroi, prieur de
Saint-Pry. — Anniversaire d'Odon de Sarcy. — Association de Tabbé
Simon, avec Gautier, moine de Coincy, « ut in capitulo, in claustro,
in choro, in refectorio proprium locum et ordinem suum teneat, et sit
quasi unus ex professis nostris, tam in morte quam in vita... » ; Pierre
d'Aire, moine de Saint-Jean-au-Mont; Pierre, prieur de Vassy, moine
de Montiérender. — Autres, de l'abbé Pierre, avec Robert, moine de
Notre-Dame de Reading, « Radinges » ; Guy, abbé de Bucilly ; Guillaume,
curé de '^ Morgnivalle » .
Fol. 190. Associations de l'abbé Hugues, avec Bertrand, abbé de
Saint-Gilles; Saint-André de Provence; Ponce, abbé de Vézelay;
Hugues, moine de Saint-Vincent; Thomas, moine de La Crête; Notre-
Dame de Mouzon ; l'abbaye de Saint-Remacle. — Associations de l'abbé
Pierre, avec Raoul, dit Arundrer, moine d'Igny; avec des moines de
Marmoutier (mention d*un miracle de S. Rémi).
Fol. 191. Autres, de l'abbé Pierre, avec Herlin, doyen de Saint-Cor-
neille « in Aquensiterritorio » ; Odon, évêque de Paris ; Pierre, prieur de
Neuvy. — Autres, de l'abbé Ingo, avec Hugues, prieur de « Bergis » ;
Jean de Chimay, moine de Saint-Michel en Thiérachc ; Roger et Gérard,
moines [de Saint-SilvinJ d'Auchy. — Autres, de Pierre, avec son
parent Thierry; Robert, moine de " Silva major ^ ; Garin, moine de
Moutier-la-Gelle. — « Hec sunt societales istius ecclcsie, pro quibus
prebenda debetur ^ : Saint-Vaast d'Arras, etc. La même liste, plus
complète, se retrouve au fol. 193.
Fol. 192. Associations entre l'abbé de Saint-Remi, Odon (1118-1 151),
et Gontier, abbé de Notre-Dame de La Chalade ; Gautier, abbé de
Saint-Martin de Laon; Saint-Maur-des-Fossés; Girard, abbé de Saint-
Remi de Sens, Notre-Dame-de-Haute-Fontaine, Sainte-Catherine-du-
Mont, Saint-Bertin de Saint-Omer, Mont-Notre-Dame de Rennes, Saint-
Michel de Sigeberg. — " Statutum estadomno Hugone, abbate..., ut
in crastino Puriûcationis béate Marie, celebretur générale officium pro
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 435
aolinubus palruin et nialruni nostruruni omnium horiim qui iiitus et
foris suiit... 5
FoL 193. Associations avec Thierry, moinede Gorze, et avecl'abbaye
d'Anchin. — Autres, de Tabbc Pierre de Celles, avec Gui II, abbé de
Saint-Xicaise ; Gui, abbé de Saint-Martin d'Orion; Eble, abbé de
Saint-Pierre de Montiércnder ; les abbayes de Saint-Gilles, de Saint-
André de Provence, de Sainte-Madeleine de Vézelay, de Saint-Remacle,
de Marmoutier, de Saint-Iiénigue de Dijon, de Notre-Dame de VVor-
chester, des Dunes, de Moutier-Kamey ' Arremanensis » (sic) y de Saint-
Victor de Marseille.
Fol. 194. Associations de Tabbé Pierre de Nogent (1226), avec
C., abbé de Prémontré; avec C, abbé de Cîteaux (m. d.). — Autre,
de l'abbé Odoa, avec Renaud Perugun, moine de Cîteaux.. — Autre, de
l'abbé Déodat (1238), avec Aubert, moine de Saint-Pierre de Melun,
prieur « de Fonte HadulO ». — Lettre de Guillaume, archevêque de
Reims, rendant (octobre 1223) aux religieux de Saint-Remi le libre
usage des revenus du monastère, dont il avait eu quelque temps la
direction et la réforme. — Lettre de l'abbé Pierre (mars 1227) déci-
dant que les pitances de vin, qui donnent lieu à de nombreuses diffi-
cultés, seront remplacées par 200 muids de vin pris sur ses vignes
propres de Murigny, et, à leur défaut, sur celles de Sacy, Villers-
Alierand, Chenay et Hermonville. — Associations de l'abbé Pierre,
avec Jean de Chimay, archevêque « Nixiensis » , et avec Nicolas, abbé
de Saint-Michel en Thiérache.
Fol. 195-198. Autres, avec Geoffroy, sous-prieur de Lagny; Hai-
mard de Senlis, c clerico domini Régis » ; Hilduin, moine de Saint-
Remi de Sens ; Hélie, archevêque de Rordeaux, et quelques digni-
taires ; Eustache, prieur et prévôt de Saint-Jean-au-Mont; Guillaume,
évêque de Coventry, et quelques dignitaires; Odon , abbé de Marmou-
tier; Thomas, abbé de Saint-Jean-au-Mont; Saint-Rénigne de Dijon;
Thibaut de Crugny, moine de Saint-Thierry; Notre-Dame de ll'or-
chester (anniversaire de l'évêque IVlstan et fête de S. Osvvald) ; Saint-
Rerlin de Saint-Omer; Jean, moinede Saint-Magloire; Foulques, abbé
des Dunes; Léger, éiêque d'Avignon; Henri, abbé de Saint-Rénigne de
Dijon; Saint-Pierre de Moutier-Ramey u Arremanensis ;> ; Saint-Victor
de Marseille ; Gautier, abbé de Saint-Médard ; Hugues , abbé de Saint-
Pierre de Chàlons; Godon, moine deNogent; Richard, abbé de Saint-
Edmond « de Anglia » ; frère Rainaud Le Peintre; Raimond, moine
436 MANUSCRITS
de Saint-Crépin de Soissons; Etienne, moine de Mainioutier ; Guidry,
abbé de Saint-Pierre de Gorze; lîenoît, sous-prieur de Marnioutier;
« ecclesiam Frontisvallis {sic) » ; Thibaut, moine de Saint-Médard ; plu-
sieurs moines de Saint-Victor de Marseille et Grimaud, moine de Saint-
Berchaire; Nicolas, abbé de Saint-Nicaise, et Etienne, sous-prieur;
Hugues, abbé de Montiérender; Arnoul, fondeur de cloches (entre 1 141-
1162); Saint-Pierre de Gemblours et Saint-Vanne de Verdun; Hfigues,
moine de Cluny, prieur de u Luziaco » ; Pierre, moine d'igny; Saint-
Pierre de Chézy ; Angubran, abbé d'Hautvillers : « Licet diversarum
numerositas ecclesiarum... » ; Saint-Thierry; Barthélémy, abbé de
Saint-Paul de Verdun; dames de Fontevrault etdeSaint-Pierre deUeims;
moines de Cluny, de Saint-Bertin et de Saint-\Iartin-dcs-Champs.
Fol. 198 v°. Association entre Odon, abbé de Saint-Hemi, et Pierre,
abbé de Cluny. — Autres, avec Boson, abbé du Bec; Amédée, prieur
du Val-Saint-Pierre, et Gérard, prieur de La Val-Dieu, chartreux.
Fol. 199. Mention détaillée des dons faits à l'abbaye par le reli-
gieux Jean, jadis procureur de la cour ofliciale : autel de « Driecorte " ,
vêtement précieux et ornemenls pour le culte, ustolas de Alemannia» ,
missel en 3 volumes, vitre de prix à Tinfirmerie : « reparavit eliam
intirmariam auxilio monachorum et posuit in ea vilrinam precio C soli-
dorum » (XIl" siècle). — Association des abbés Gui, Milon et Ingo,
avec Hugues de Toiry, abbé de Saint-Riquier; Hervéc, moine de Saint-
Denis ; Olhon, abbé de Saint-Laurent de Liège; miilre Peregrino,
chapelain du pape; moines de Saint-Martin de Glandières; Pierre,
moine de Saint-Pierre-aux-Monts; Pierre, moine de Saint-Martin- des-
Champs; Uaoul, abbé de Saint-Eloi de Noyon; Roger, abbé de Saint-
Jean-au-Mont; H., abbé de Cluny; Herbert, moine de Saint-Thierry;
Nicolas, moine de Saint-Jean-au-Mont.
Fol. 200. Réorganisation des offices de cellérier et d'infirmier de
l'abbaye, par Guillaume, archevêque de Reims (1197), et reconstitu-
tion de la dotation de ces offices.
Fol. 200 v". Don de Pautel de Dricourt, par le même archevêque
(1188), pour son anniversaire; à cette occasion, le donateur fait la
liste de tous les anniversaires que Pabbaye a déjà souscrits.
Fol. 201 v°. Don parle même, pour le même objet (I 192), des autel»
de Ville-en-Selve et de Louvois. — Confirmation (5 février 1202) de
ce don pur le pape Innocent III : « Solet annuere... »
Fol. 202. Réorganisation delà cuisine, sur des revenus fixes ajoutés
I)i: I, A r.Ilil-IOTHKQlK DM HKIMS. VH
par l'abbé Iii<jo (1:203) à ceux que l'abbé Pierre y avait déjà affectés.
Héorgaiiisalion des prévôtés de Miellés, d'AlIiancelles et de Hraux, des
pècberies de la Vesle, du moulin de Sapicoiirt, etc., etc. Intéressante
liste des villa*]es qui fonrnissent l'office de la cuisine.
Fol. 20 4 \\ Approbation, par rarclievcque (luillaurne (1189), du
don d'une partie de dîme sise à Taissy, par Xicolas de Taissy, clie-
valier.
Fol. 205. Affectation, par l'abbéSimon, de cereveniiet d'autrcspris
à Condé-sur-Marne, aux distributions d'anniversaires (1 197). — Lettre
du même abbé, concédant le moulin de Monceaux, moyennant un tré-
cens annuel, et ré<]lant les charges de l'anniversaire de Simon, cheva-
lier de Houit, sur des biens sis à Bazancourt et à Villers-Allerand
(1197). — Affectation, par l'abbé Ingo, des revenus de la chênaie de
Givry à l'office de la cuisine (1205).
Fol. 206. Restitution aux religieux, par l'abbé Simon, des revenus
de la cuisine et de l'infirmerie, sous certaines conditions (1 197).
Fol. 207. Confirmation, par l'abbé Pierre, des décisions précé-
dentes (s. d.).
Fol. 208. Réorganisation de la cuisine, par Fabbé Pierre (1203), et
affectations mensuelles des revenus fonciers qui y sont attribués.
Fol. 209 v^ Réorganisation de l'infirmerie, par le même. Intéres-
sants détails sur l'abatage des animaux, la préparation des mets, la
barbe, la saignée, le médecin, les bains des moines, « balnea sano-
rum >y , etc. (s. d., XIP siècle).
Fol. 211. Confirmation par l'abbé Milon (1206) des réformes
tentées par ses prédécesseurs dans les offices de la cuisine, l'infirmerie
et les anniversaires. — Association avec l'abbaye de Saint-Remi de
Sens (mai 1208) et échange d'un doigt de S. Hilaire contre un de
S. Rémi. — Autre, conclue entre Gui, abbé de Saint-Remi, et Ancher,
abbé de Montiérender (s. d.).
Fol. 212. Xouvelle réorganisation de la cuisine et de rinfirmerie
(février 1213); fixation des droits des sergents fieffés de la cuisine et
des officiers de la table de l'abbé; curieuses indications sur le traitement
des malades, la séquestration des moines lépreux ou fous, etc., etc.
Fol 215. Associations spirituelles accordées par l'abbé Pierre à
Gamaliel, moine de Marchiennes; à Henri, moine de Saint-Jean de
Laon; à Jean de Langres, moine de Saint-Rénigne de Dijon; à Thibaut
de Sézanne et Renaud de Saint-Firmin, moines de La Chanté; à Jean,
438 MANUSCRITS
feu abbé de Saint-Basle; à Ponsard, moine de Saint- Vanne; à Guil-
laume, prieur a Luviniensis « ; à Martin, moine de Saint-VIarlin-des-
Champs; à Raoul, abbé de Saint-Jean-des-Vignes; à Robert, moine de
Saint-Pierre de Chézy. — Autre, donnée par l'abbé Déodat, à Bernier,
moine de Saint-Corneille de Compiègne.
Fol. 216. Nouvelle et très intéressante réglementation des repas du
couvent, par l'abbé Pierre (mai 1220). — Achat de la portion du vivier
de Fléchambaut possédée par le Chapitre (1216?). — Réglementation
de la pêche sur Fléchambaut, le moulin d'Huon, Cormontreuil et
Vrilly, et dispositions nouvelles pour l'office du cellérier (juin 1216.)
Fol. 217. Charte d'Etienne, doyen, et du Chapitre de Laon, rappe-
lant et confirmant les termes d'une association spirituelle et tempo-
relle conclue anciennement avec l'abbaye de Saint-Remi. — « Ce sont
les utilles et li aisément de la chambre enmi que li convens a fait
achater des deniers dou couvent r, (janvier 1299). Inventaire publié
par M. L. Dcmaison, dans les Trav. de V Académie de Reims, t. LXXll,
p. 117-119.
Fol. 218. K Littera avenatici per totam Quadragesimam « . Règle-
ment par l'abbé Roger des pitances en temps de Carême, à propos de
l'anniversaire de l'abbé Azenaire (12 mars 1299). — Conclusion capi-
tulaire édictée par l'abbé Odon (janvier 1257), portant qu'à l'avenir
l'abbé n'aliénera aucune maison ou prieuré, sous quelque prétexte ou
nécessité que ce soit. — Autre, de l'abbé Roger (1316). portant que
les marguillicrs sont exempts des tailles du ban de Saint-Remi. —
Échange de livres. « Domnus Henricus de Bena habet Decretum con-
ventus de littera Garneri, tali condicione quod ipsum Decretum ad
usum suum possidebit, et propter hoc, per licentiam domni Rogeri,
abbatis, dédit convenlui quoddam aliud Decretum positum ex nunc in
armario claustri et quasdam Décrétâtes quas adhuc possidet predictus
Henricus; post mortem vero ipsius Henrici, predictum Decretum de
littera Garneri ad antedictum conventum cum predictis Decretalibus
revertetur; si vero, Domino volente, predictum Henricum ad aliquani
promoveri contingeret dignitatem, statim predictum Decretum red-
deret conventui antedicto « .
Fol. 219. Bulle d'Innocent IV (18 août 1254) : « Ut pulchra et
décora... n, accordant k l'abbé de Saint-Remi le droit de porter
l'anneau, la mitre, la tunique, la dalmatique, les gants et les sandales,
et de bénir les calices, pâlies et autres ornements. — Lettre d'associa-
n:; la hibliothkqle di: hmims. 439
lion, (lomioo (s. d.) par Aiibert, abbé de Saiiit-IIubcrl d'Ardenne.
Fol. ^220. Atïortalion, par l'abbé Pierre (121 G), de 10,000 des
21,000 harengs dus annuellement par la prévôté de Nielles, à des
pitances spéciales pendant la durée de l'Avent. — Compromis passé
(février 1217) entre l'abbaye et le Chapitre, fixant les formes et con-
ditions de la réception de cehii-ci par celle-là, quand les chanoines
vont en procession à Saint-Uemi, de façon à éviter les scandales des
années précédentes.
Fol. 221. Confirmation par Honorius lll (22 avril 1217) : " Cum
a nobis petitur... ^ , de la cession faite par le Chapitre k Saint-Hemi
delà partie du moulin et du vivier de Fléchambaut qui lui appartenait
(septembre 1215).
Fol. 222. Confirmation parle même (17 avril 1217) : « Justis peten-
tium desideriis... « , de l'attribution qui a été faite de nouveaux revenus
au réfectoire et à l'infirmerie. — Associations accordées par l'abbé
Pierre à Guillaume, évèque de Comminges; à Hubert, moine de Saint-
Pierre-de-Montmajour; à Héri , sous-prieur de S.iint-Martin-des-
Champs; à Pierre, moine de Cluny, prieur de Dammarie en Lorraine.
— Statuts capitulaires sur la discipline intérieure (s. d., XIII* siècle),
le silence, l'office, le séjour au dortoir, les repas et la distribution des
reliefs aux pauvres. — Associations données par l'abbé Pierre à ïloric
de Chocherel , moine de Cluny; à Tliomas, moine de Saint-Pierre-
d'Orbais; à Philippe, prieur dOrbais.
Fol. 223. Don par l'abbé Pierre (février 1246), à son couvent, du"
vivier qu'il a fait creuser dans le jardin de l'abbaye. ■ — Autorisation
du même (s. d.), à Godin de Pontbair, de constrijire un moulin à
(^ Thasnaio » . — Associations données à iMathieu Pujet, moine de
" Ligeto " ; Michel, abbé de Saint-Jean-au-Mont; Maynard Barrieira,
moine de Saiut-Étienne de Vaux; Philippe, curé du Chêne. — Con-
clusion capitulaire relative à la « minulio " et à l'assistance à l'olfice
pour ceux qui l'ont subie (Xlll" siècle). — Mention de l'anniversaire
de Helvide, fille d'Odon Le Moine (1248).
P'ol. 224. Règlement de l'abbé Pierre (juillet 1225), fixant les
dates des « minutiones » et la nourriture que ceux qui l'auront
subie recevront à l'infirmerie ou au réfectoire. — Compromis-
enlre cet abbé et ses religieux, portant que la maison du Chêne
appartiendra en propre à l'abbé, et qu'au contraire le clos de la
maison et le pressoir, la mairie, le ban, la justice, le moulin, etc.,.
UO MANUSCRITS
d'Hermonvillc appartiendront en entier au couvent (date effacée).
Les fol. A-B, D-E faisaient partie d'un recueil canonique (XIII* siècle)
sans valeur. — Le fol. c, qui a été (gratté pour servir de garde, est un
fragment de rouleau de la justice de Saint-Hemi (XIV^ siècle). — En
haut des fol. G et 102, on lit (XIV* siècle) : " Liber Sancti Hemigii
Remensis » .
XIP-XIV* siècle. Parchemin. 224 feuillets, moins le 154* omis, plus
cinq gardes, A-n, en lôle, c-E, à la fin. Iniliales enlevées, avant lallévo-
lulion, aux fol. 31, 102, lOi. 200 sur 212 millim. Kel. moderne
veau fauve, à fermoirs. — (Sainl-Remi).
547 (C. 187). Martyrologium et Obituarium, sccundum usum
ccclesiae Sancti Remigii Remensis, ad usum praepositurac de Mersen.
Fol. 1-G. Calendrier. Parmi les fétcs on remarque, outre les saints
rémois, les saints et saintes Aldetrude, Gerlac, Oswald, Gertrude,
Monulplie etGondulphe, « Dedicalio Aquen[sis] >i , Arnoul, Cuné;{onde,
Remacle, Gorgon,Thodart, Lambert, Goéric, " Victoris et Visi, marty-
rum r> , Amour, Géréon et compagnons, "Maurorum)^ ,VVillibrod, Vanne.
Fol. 7. « Prefatio que in pluribus libris ascribitur Bede super opère
Martirologii. Plurcs autem ipsam excerptam dicunt ex libris beati
Augustini, episcopi. Festivitates sanctorum apostolorum seu martirum
antiqui Patres... — Epistola seu prefatio Lsuardi monacbi ad Karolum,
regem, super opère Martirologii. Domino regum piissimo, Karolo
augusto. Usuardus, indignus sacerdos ac monachus, perhennem in
Cliristo coronam. Minime vestram latet celsitudinem... — De arte
inveniendi qualiter sit pronuncianda luna, qualibet die, secundum
numerum suprapositum singulis litteris Martirologio et ubi singulis
annis littera mutetur. Sciendumest quod qualibet littera alphabeti, que
in hoc Martirologio in inferiori linea usque ad T litteram... — Kalen-
dis januarii , etc. Gctava Nativitatis Domini nostri Jbesu Christi , et
Circumcisio ejusdem. In Cesarca Capadocie, depositio sancti Rasilii,
episcopi... n Notre texte s'écarte sensiblement de la version initiale
d'Usuard ; les éléments de celle-ci sont largement interpolés ou
transposés. D'autre part, de noïnbreux saints, S'* Gudule, de Bruxelles,
S. Patient, de Metz, S. Guillaume, évéquc de Bourges, S. Airy,
évêque de Trêves, etc., etc., s'y rencontrent intercalés dans le texte,
Presque toutes ces divergences concordent avec les versions d'Héringen,
d'Anvers, d'Utrecht, de Leyde, de Louvain, d'Albergen, de Bruxelles,
DE LA lUDLIOTIIMQrE I)K HKIMS. ^Vl
dont parle le P. SoUier (p. liv-iai et lix-lx) diins son édition d'IIsiiard
{Marlf/rofoyiiim Usuardi, monachi, Anvers, 1714) et qu'il a consignées
dans ses -^ Auctaria » .
Fol. 108. a In nomine sancte et individuo Trinitatis. Incipit proloyus
reyule sancti Henedicti, abbatis. Ausculta, o fili, preccpta magistri... »
Fol. l;J8. Fvanjjelia missae, pcr circulum anni. « Dominica prima
Adventus. Sccunduni Mallieuni. In illo tempore, cum appropinquas-
sent llicrosolimis... «
Fol. 150 v°. Cérémonie de la profession monastique. « Post evange-
lium, aut si eadem die Credo cantetur, procédât abbas vel prepositus
ad allare, circa finem symboli, et ibi assistens novicius légat suam pro-
fessionem... n — Fol. 157. Formule de la profession de foi. On y lit
ces curieuses indications : u .. .et secundum regulam beali Henedicti, in
hoc monasterio de Mersen per prepositum solito gubernari, ad honorem
sanclorum apostolorum Pétri et Pauli, Bcrtholotnei {sic) etbeatiUemigii,
Francorum apostoli, fundato ; promitto etiam obedientiam us(jue ad
mortem reverendo in Christo patri donnno Arnoldo deGlimis, moderne
ipsius monasterii preposito, et successoribus ejus canoniceintranlibus^î .
Fol. 158. Obituaire. Les rares inscriptions qui ont pu être faites
sont iniéressanles : 5 mai. " Obiit Gerberga , humilis Francorum
regina ac ducissa Lotbarie, fundatrix monasterii de Merssen ». —
11 juin, u Obiit nobilis vir Jacobus de Glimis, pater prepositi de
Merssen ». — 30 juillet. " Obiit dompnus Xicholaus de Wercko, pre-
positus de Merssen » . — 24 septembre. « Obiit Hillegundis deOImeu,
uxor quondam magistri Emondi de Ly n . — 28 novembre. « Anno
M V'XI, dompnus Petrus de Gomont acepit (sic) possessionem et intra-
vit ad preposituram de Merssen, pro abbatc et conventu Sancti Kemi-
gii n . — 22 décembre. « Obiit domnus Henricus de Dadenbcrch, qui
quondam fuit prepositus in Mersen, xxii' mensis decembris anno
MCCCC°LXXX1"«.
Les gardes .4, b, collées sur les plats, appartiennent à un Antipho-
naire noté du Xlil" siècle. Sur la première, on lit ce vers singulier ;
a Offendit Chrislum qui cluuderc iicgligit istiim n .
On y trouve aussi la cote « 66 » de la bibliothèque de Saint-Remi.
XIV* siècle. Parchemin. 183 feuillets, plus 157 his; le 107 blanc.
Longues lignes pour le Martyrologe et TObituaire; 2col. pour le reste.
Très intéressantes initiales de couleur, mi-parties, à rinceaux bizarres
'i2 !»a\l:sciuts
et î\ lilifijranes d'une «grande délicatesse intéressants à étudier, aux
fol. 7, 108, 110, 138; quelques curieuses lettrines. 288 sur 210 mil-
lim. Rel. veau noir sur bois. — (Saint-Remi, n" 66).
548 (N. fonds), u Necrologium archimonasterii Sancti Remijjii
Remensis, transcriptum et reparatum annis 1758 et 1759, cura et opère
ffatris Pétri Ghastelain, ejusdem archimonasterii decani, thesaurarii et
sacristae n .
Fol. 2. « Auno ab incarnatione Domini DCCCCXLV, régula S. Bene-
dicti, quaedudum defecerat, restitnta est in monasterio Sancti Remigii,
jubente Hugone, comitis Heriberli filio, et arcbiepiscopo Remensi, cuni
consilio Erchamboldi, abbatis Sancti Benedicti supra Ligerim, ordinato
ibi Hincmaro, Sancti Remigii monacho. — iiic defunctorum scribantur
nominafratrum qui vitani monasticam sunt professi. Sigloardi, Remigii,
Rothmari, Gifardi, Hodoardi, Leudoini, Rodrici, Kmmonis... » Suit
une longue et très précieuse liste de noms. D'abord inscrits seuls, ces
noms sont ensuite accompagnés du nom de famille, auquel se joignent
bientôt les indications de la fonction des personnages dans l'ordre
ecclésiastique ou conventuel, du lieu d'origine, de la date de décès,
puis enfin toute une notice biographique. A titre d'exemple, en voic^
une des moins prolixes : « Guillelmus Moët, prepositus de Brans et
archiprior, detulit sanctam ampullam ad ccclesiam Remensem, pro
inauguratione régis Henrici 2, 25 jnlii 1547; obiit 13 martii 1554;
jacet in claustro cum epitaphio « . Arrêtée à l'année 1778, sur la men-
tion de dom Vincent, dernier bibliothécaire de l'abbaye, l'œuvre de
dom Châtelain a été continuée par Povillon-Piérard, dernier possesseur
de ce manuscrit, jusqu'en 1821. — On y voit défiler non seulement
les officiers claustraux de toutes les époques et les titulaires des divers
prieurés ou prévôtés de Saint-Bemi, mais encore un grand nombre de
religieux d'abbayes ou de prieurés de l'ordre bénédictin. — Notes bis-
toriques nombreuses sur les reliques de S. Marconi et de S. Oricle, la
châsse de S. Rémi, les sacres des rois François I*% Henri II, Louis XIII,
Louis XIV et Louis XV, le cloître, les cimetières, l'église et les chapelles
de Saint-Remi, les tombeaux et les épitaphes qui s'y rencontraient, les
eaux À£ Plombières (1585), etc. — A noter, enfin, les œuvres de plu-
sieurs religieux conservées en manuscrit dans la bibliothèque de la
maison, telles que : la Defensio Arnaldina (1700), de Robert Philip-
ponat, d'Épernay, les histoires de Saint-Remi de Henri Eget, de Reims
DE I,.A nir.LIOTIIKQlK I)K RKIMS. VV:)
(y 1718), el (le Fr. \,c Vacher, de Paris (y 1733); les livres spirituels
(le G.-Fr. de Turnienies, de Paris (y 1734) ; le Traité de Fontcnges, de
Fr. Febves, de CIcrmont (-[- 1736) ; le Fanatisme deVéglisede Tournay^
de X'orbert Jomart, d'Hesdin (-[- 1738); l'histoire du chanoine de La
Salle, fondateur des Frères, celle de Maillefer (j- 17()1).
XVIIl" siècle. Papier. 23 feuillcls. 280 sur 205 rnillim. Non relié.
— (Povillon-Piérard).
549 (C. 188). Martyrologium et Obituarium, ad usum ecclesiac
Sancti Theoderici. — Régula S. lîenedicti. — Lectiones evangelii pcr
anni circulum.
Fol. 1-77. Martyrologium Usuardi. « ix kalendis januarii. Vigilia
\atalis Domini. Apud Autiochiarn Syrie, natalis sanctoruni Quadra-
ginta... » Cette copie, établie sur la fin du XlIP siècle, contient de
nombreuses et intéressantes interpolations, relatives notamment aux
SS. Julien, du Mans (27 janvier) ; Hélène, arrivée de son corps à Haul-
villers(7 février); Victor, de Mouzon (9 février); Thierry, son inven-
tion (19 avril) « in monte Or n , sa déposition (1" juillet), sa transla-
tion (23 octobre), son élévation solennelle (11 décembre); Maternien
(30 avril) ; Barthélémy, sa translation de Lippari (13 juin), son arrivée
(25 octobre) ; Sixte et Sinice (1*"^ septembre) et Xivard, 25*' évéque de
Reims; Teutléchilde, abbessede Jouarre(10 octobre); lîasle (15 octo-
bre et 26 novembre); Sendoux et Madeloup (12 octobre) ; « in monte
Or, adventus et cxccptio béate Secunde, virginis et martyris, cum reli-
quiis sanctarum Albine, V^erasie atque Essentic ;; (7 novembre).
Fol. 77 v". Mention contemporaine (27 octobre 1243) de la dédicace
du grand et du petit autel de la crypte de la nouvelle église de Saint-
Thierry, par Gérard, évéque de Cambrai. Parmi les reliques citées :
" de camisia béate Virginis " ; "de limatura sancte Crucis " .
Fol. 78. Mentions (XIII'' siècle) de la dédicace de Fautel de la Tri-
nité, par Farchevêque Samson (1155); de l'autel des Apôtres, par Bar-
thélémy, évéque de Beauvais ( 17 janvier 1166) ; de l'autel de S. Laurent
(21 janvier 1 166) ; des autels de la Vierge, de S. Etienne, de S. André,
par l'archevêque Samson (1151) ; de l'autel de S'" Croix, dans la crypte,
" in sepulchro r. (1115); de l'autel de S. Martin (1121); de l'autel de
S'* Croix, dans la nef. Intéressantes mentions de reliques, notamment
de S. Rémi. — c Sciant omnes tam présentes quam futuri a Theo-
baldo de Croini, monacho et tliesaurario nostro, sudaria SS. Théo-
\k\ MANUSCRITS
derici et TheodulG alque Rigoberti in sepulchro esse posita in lapide
niagno subtiis pedes angeli justa hoslium [âc] >> (XIII* siècle). —
Dédicace (20 août 1225) de l'autel de Notre-Dame, dans la chapelle
de l'abbé Milon, « super curiam ;) , par Foulques, évêquc de Toulouse.
Fol. 78 v°-79. Calendrier perpétuel, en deux tableaux, avec noie
explicative.
Fol. 79 v°. Mention contemporaine (1261) des distributions dues au
couvent pour les anniversaires de Tabbé Jean et de tousses parents
bienfaiteurs. — Convetition entre Raoul, abbé de Saint-Thierry, et
Tabbé de Sainte-Colombe de Sens, spécialement délégué par le Pape
(1338), stipulant qu'on prendra sur les vignes de Villers-Franqueux
les revenus nécessaires à l'entretien d'un écolier : « pro pensionibus
unius scolaris et magistri monasterii r, .
Fol. 80-85. Calendrier (XI V" siècle), donnant les différentes fêtes
de S. Thierry, S. Thiou, S. Barthélémy et S. Renoît. Nombreuses
indications compiitaires et quelques dates de l'histoire sainte. — Au
fol. 81, on lit, dans la marge, cette indication contemporaine : " Anno
Domini M" CC" XXX° primo, tercio ydus martii, recepimus oleum
béate Katherine, virginis ac martyris, ab ecclesia Letiensi » ,
Fol. 86. Tableau des réguliers et du terme pascal. « Si quis per
istos regulares videlicet XIX termines cujuscumque anni invenire
cupit... « Il est suivi de ces vers :
« A festo stelle numeramlo pcrficc lune
Qii-HJiaginla (lies, ibi Septiiagnsima fiel.
Kt si bissextus fiicrit, siipcradditur unus.
— Allitonans Domirius diviiia gerens bonus extat;
Gratuito celi fcrt aurea doua fideli,
— Cuncta Creatoris facit ardua dicla fidclis;
Bclliger est gatidens celcstibus estibus ardens.
— - In gravibns kausis bostis grave justior lieres
Laudatnr jus, graiia karis hoste karcndis
Kriideles houiincs luror incitai hoste karentes rt.
— « Hoc est sacramentum quod curati parrochiarum nostrarum
debent facere, stola super coUum. Ego, N., presbiler, curatus de... j'
— Mention (XI 11^ siècle) des trois messes d'anniversaire fondées par
l'archevêque Pierre Barbet (1274-1298), sur les revenus de la dîme
d'Amifontaine, a Arnica « . — Curieuse note mnémonique relative aux
réguliers :
Dl-: LA lillILIOilIlOQlIl': DK RKLMS. 445
c (I) Kxcluinunt, (II) tristes, (III) indiimcMitis (IIII) spoliati ;
(V) Lujjent, (VI) precaiitcs; (VII) Iclaniur, (VIII) {i[lori(icali;
(I\) DfiMiilaiit, (\) humilos, (\I) cariialihus (\II) eiaciiali;
(XIII) (ii-iinina (^MIII) (Icspiciuiit ; ( \V) rcdiimint (XVI) scelus; (WII) cdificati,
(WIII) Meiislma (X\) mundificanl • .
Toi. 87-lî5(). Obituairc dressé dans le dernier tiers du XIII* siècle,
sur des listes préalablement classées, comme nous le montre cet extrait
relevé au 15 des calendes de mars : « Thomas, Kemensis archiepisco-
pus n (-j-I^G3); Ci Simon, episcopus [Voviomensis] {-[ 1148)... » Les
jours de l'année étaient divisés à l'origine en deux alinéas, l'un pour
les religieux de Saint-Thierry ou des abbayes associées, l'autre pour les
ecclésiastiques ou laï({ues bienfaiteurs; les inscriptions postérieures,
dont la dernière paraît être de 1G20, n'ont pas souvent tenu compte de
cette classification. Commencement : « ix kaL januarii. Guiterus, Eus-
tachius, Philipus, U'ilardus, Egidius , Lambertus, monachi... » —
A coté de nombreux archevêques de Reims , on trouve cités des
évoques d'Amiens, Cambrai, Chàlons, Laon, Moyon et Soissons, et,
parmi les très nombreux religieux inscrits, on rencontre de fréquentes
mentions de religieux de Saint-Sauveur d'Anchin et de Saint-Martin de
Tournai. On remarque en outre de nombreuses iiidications de dons
et ad opus Fabrice i (XV^ siècle), de pitances s»ipplémentaires aux jours
de fête, de biens ruraux nouvellement acquis à Aumenancourt, Con-
treuves, Orainville, Pétéghem, Pouillon, Puisieux, « Trecees » , Tri-
gny et Villers-Franqueux. — Enfin le chant des « 0 » de l'Avent est
confié tour à tour aux officiers de la maison (XIII" siècle) : a abbas,
prepositus, elcmosinarius, thesaurarius, camerarius, prepositus do
Trigni,scriba, infirmarii " . — L'Obituairc est clos par cette liste (m d.) :
« Isti dehent annotari in hoc Martirologio : monachi Sancti Pétri Gan-
densis... " (Mentions de Saint-Martin de Tournai, Saint-Jean de Laon,
Saint-Vincent de Laon, Saint-Ilemi de Ueims, Saint-Nicaise de Heims,
X'otre-Dame d'Homblières, Saint-Faron de Meaux, Saint-Iîasle, Saint-
Pierre de Chàlons, Saint-Vanne de Verdun); « abbates Sancti Salva-
toris Aquicincti. w. n Au XI V" siècle, on a ajouté les moines de Saint-
Sauveur d'Einham, et, au XVI' siècle, ceux de Saint-Michel en Thié-
rache. — u Ter in anno legimus brèves in capitule, scilicet... »
Fol. 137. u Infirmarii debent bec anniversaria que sequuntur. Pro
domino Johanne, milite de Sarceio, XX s. par., super minutam deci-
mam de Aguillicurle... « (XIII* siècle).
446 MAALSCRITS
Le verso du feuille!, demeuré blanc, a été employé (m. d.) à la copie
.de quelques pièces. 1". Considérations spirituelles sur la contrition.
» ïu qui di«{ne
Vci indigne
Hic lïieris proclamalus,
Tarn bcnijjne,
Velud ignc
Cariialis itiflammatus
Qui pro se nicliil raeruit ». (9 strophes)
Sur ce petit poème, qu'on a attribué à tort à S. Bernard, v. Hauréau,
Poèmes latins atlribués à S. Bernard, p. 31, et Not. et extr., t. IV,
p. 32G, et VI, p. 177-178.
2°. Note sur le serment que doivent prêter à Tabbaye les curés qui
relèvent d'elle. 3°. Formule d'excommunication (XIU^ siècle) contre les
personnes qui font du tort à Saint-Thierry : « Auctoritate Dei omni-
potentis, Patri et Filii et Spiritus sancti... «
Fol. 139-172. Règle de S. Benoît, u Ausculta, o lili, precepta ma-
gistri... doctrine virtutumque culmina, Deo protegente, pervenies » .
Fol. 173-183. Evangiles de Tannée. [Dominica ante Adventum
Doniini]. « Cum sublevasset oculos... »
Fol. 183 v°. Associations spirituelles accordées par l'abbé Jean
(1 20 1-1 300), à Jean, moine de Foigny, et à Simon de Besannes, moine
d'Hautvillers.
Fol. 184. Copie (XllP siècle) des fondations d'anniversaires des
abbés suivants : Albert (f 1063?), don de biens à Thil(?) « Tilia-
cum " ; Uaimbaud (\ 1078-1084?), donateur de la chasse d'argent des
SS. Thierry et Thiou et de biens à Sommepy; Nicolas (f cal. mars)
(ne figure pas dans la Gallia christlana)^ « qui palliuin dédit « ; Richer
(yGid. mai) (ne figure pas dans la Gallia)^ don de terres à Toussi-
court; Gaucher (f 10 cal. juin 1197?), biens sur Atliies.
Fol. 185. Fondations semblables du clerc Haimon ; de Hélie, doyen
de Saint-Thierry; de Eudes, frère de maître Ponce; d'Audry, abbé de
Saint-Thierry (f 17 cal. décembre 1156), dîmes à Courcy; de R., fon-
dation de la pitance du jour de S'" Catherine ; de l'abbé Héribert
(f 6 cal. décembre 1186?); de Renier Le Juif, de Péronne; d'Ernaud
d'Orient, biens sur Saint-Obeuf; de Gérard Le Maigre, « qui prius
apud vicum qui Domna Maria vocatur, curiam ecclesie Beati Theoderici
I)K LA B11JLI0THI':(JLI': \)K KEIMS. U7
inullis opprossioiiibiis iiiqiiictaverat » , dimc de lîouniyncreux, « Bof-
finiacus rivus n; de rarcliidiacrc Alexandre, de Sibille, femme de
Milon de Hreuil; de Hobert de Buissy, chanoine de Reims ; de Hairy,
clerc de Trigny, une vigne « en viez Marzèle ^ .
Fol. 187 \°. " Ci est li nombres des choses qui sont en moutier :
VII calices, III cncensiers d'argent et II acerres d'argent, IIII bacins et
II chandélabres d'argent, XII messes, XII chasures, XII paires d'estoles,
XXXII aubes parées, XXXI chape, XI saintuaires, XXVIII philatières,
un dras d'or, XI cruis d'argent, I coltenier et I agende, et VI tables
d'argent, et VI paires de domaticle et VI tuniches » (XIII® siècle). —
« S'est li cens qe li enfremier ont à lîains... » (m. d.). — Note sans
importance sur le sacre de Charles VIII, le 30 mai 1 484. — Associa-
tion spirituelle entre les abbayes de Saint-Thierry et de Saint-Michel
en Thicrache , conclue entre les prieurs Gérard et Gobert Oger
(l"mai 1523?).
Fol. 188. Note sur plusieurs anniversaires fondés (XIIP siècle). —
Notes contemporaines sur la dédicace des nouveaux autels de l'église
abbatiale, par l'archevêque Juhel (7 mai 1249). — Note (m. d.) sur
la dédicace du grand autel par Guy, évêque de Noyon (21 novembre
1273). — Autre note contemporaine, sur la dédicace de l'autel de
Saint-Jean-Baptiste (25 octobre 1517). — « Li ordcnamce (sic) des
bourgois en la terre le Roi et en Champaine fu prononcié et publié le
jour saint Jasque et saint Christofle. Et avoit ancore aucunes choses qui
sambloient oscures; si seront desclariés... n (XIV*' siècle).
Fol. 189. « Nomina abbatum istius loci post restitutionem mona-
chorum. Ayrardus, qui primus in hoc loco vicem rectoris supplevit... »
(Airard, Chrétien, Asson, Joibert, Dominique, Albert, Raimbaud,
Richer, Raoul, Geoffroi, Guillaume, Herlin, Audry, Albert, Herbert,
Gaucher, Foulques, Milon, Gérard, Jean Faget. La liste a été ultérieu-
rement augmentée de Raoul de Sarcy et Jean de Dormans et leurs
successeurs jusques et y compris Foucauld de Rochechouart, mais de
malheureux essais de lecture à l'aide de noix de galle ont rendu presque
impossible l'utilisation des dernières inscriptions). Intéressants détails
sur l'œuvre de ces abbés, notamment en ce qui concerne la construction
de l'église abbatiale. On remarquera encore que l'abbé Richer ne Ogure
pas dans la Gallia chrisUana.
Au verso du même feuillet, on lit (fin du XIII*' siècle) : « Anno incar-
nali Verbimillesimo centcsimo nono decimo, indictione duodecimo {sic)^
448 MANUSGIIITS
anno domni IlodulG archiepiscopi XII, ordinationis vero domni Gau-
fridi abbatis Vil, date suntsocictates iste. In priinis domno abbati Sancti
Pétri Gandavi, qiiam hic annotari placnit, dcind<î aliis. Titulus ecclesie
Sancti Pétri Gandensis. Jugi sit memoria fixum... n Ces associations,
qui ne sont pas toutes de l'époque qui vient d'être indiquée, visent
Saint-Pierre de Gand (abbé Arnoul), Saint-Iîertin de Saint-Omer,
Einham, Notre-Dame d'Af(lin<}hem, Saint-Médard de Soissons, Saint-
Nicolas-au-Bois, Saint-Lambert de Liossies, Saint-Q)uentin-en-rîle,
Saiiit-Micaise de Heims, Saint-Hubert d'Ardenne, Saint-Colomban de
Luxeuil, Saint-lVinnoc de lîergues, S lint-Kemi de Heims (abbé Hugues),
Saint-Sauveur d'Anchin, Notre-Dame de Mouzon, Saint-Denis de Reims,
Prémoiitré, Saint-Pierre de Reims, Saint-Basle, Saint-Nivard d'Haut-
villers, Saint-Pierre de Cbézy (abbé Simon), Cluny (abbé Pierre),
Saint-Pierre de Honneconrt, Notre-Dame d'Homblières (abbé Rénier),
Saint-Jean de Laon (abbé Enguerrand), Saint-Gilles en Provence,
Saint-Vincent de Laon (abbé Hugues), Sainl-AIartin de Tournai, Saint-
Faron de Meaux (abbé Renaud), Saint-Vanne de Verdun (abbé Conon),
Saint-Urbain de Perthois (abbé Airaud), Notre-Dame de Chartreuves
(abbé Guillaume), Belval, Sepl-Fontaines et Elabemont, Prémontré
(ofGce de S. Chrysogone). La suite manque.
Au dos du volume, on lit ce titre bizarre : « De antiquis ritibus
ecclesie S. Theodorici " . — De même, k l'intérieur du plat initial, on<
voit que, se Gant au premier feuillet qui a été refait, le bibliothécaire
de Saint-Thierry a daté à tort notre manuscrit en ces termes : « Mss.
saeculi XV « .
XIII« siècle. Parcliepiin. 193 feuillets, et 2 gardes blanches, a, en
lèle, R, à la On. Le fol. 5i, rafait en papier, délabré. 270 sur
188 millim. Rel, veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n® 120).
5t50 (N. fonds). « Necrologium vêtus ecclesiae Remensis, scriptura
ad annum 1260, ad cujus marginem annotatae sunt variantes quaedara
lectiones ex alio antiquiori quod dono dédit Odalricus, praepositus
ejusdem ecclesiae, ad annum 1060, et additamenla excerpta ex altero
posteriori scripto ad annum 1400 » . — Copie de De La Salle.
Page 2, on trouve des notes sur les anciens Nécrologes de l'église da
Reims, notamment sur celui qui de la bibliothèque de la reine Christine
passa dans celle du cardinal Ottoboni, celui-Là même dont le titre ci-
dessus parle en ses dernières lignes, et auquel le présent manuscrit a>
DE LA BIBLIOTHÈQUE DK RIMMS. 449
fait des emprunts considérables. C'est ce texte qui a servi de base à
l'édition qu'a donnée Varin, dans les Archives de la ville de Reims, Sta-
tuts, t. I, p. G2-105.
Page 89. Etat des joyaux légués par Tarchevêque Gervais à l'église
de Reims. Tiré du fol. 23 de notre manuscrit actuel n^ 15.
Page 91. Testament du prévôt Odalric. Tiré du fol. 9 du même.
Les pages 95-97 demeurées blanches ont été utilisées par le posses-
seur du manuscrit, L.-J. Uaussin. On y trouve des « Kemarques sur
les habits des chanoines » .
De même, sur le fol. a, la même main a consigné des notes sur
le pied-lève dû par l'archevêque et sur les prébendes canoniales. On y
trouve aussi le document suivant : « Ordo receptionum DD. archiepisco-
porum, dignitatum et canonicorum praebendatorum aliorumque bene-
Gciatorum in sancta et venerabili ecclesia metropolitana Remensi. Ut nota
sint successoribus nostris, canonicis Remensibus futuris, quae ex libris et
scripturis antiquis sanctae et venerabilis ecclesiae nostrae metropolilanae
Remeusis didicimus. . . » La fin de ce texte est écrite sur les pages 97-99.
Fin du XVII* siècle. Papier. 99 pages, plus un feuillet initial a.
270 sur 195 milliui. Rel. parch.Mnin, au noui du possesseur, dont
l'ex-libris gravé, aux armas, est collé à l'intérieur du plat initial : « Ex
bibliotheca Lud. Hieron. Raussin, D. medici in Universitate Remensi ».
— (Fonds Raussin).
5ol (N. fonds). « Obiluarium insignis ac metropolitanae ecclesiae
Remensis, ex vetustissimo codice manuscripto, jussu Capituli ejusdem
ecclesiae de novo descriptum, anno Domini MDCLXI n .
Ce texte, copié par de La Salle, est beaucoup plus étendu que celui
du manuscrit d'Odalric,n*' 15 ci-dessus, mais moins considérable et con-
séquemment plus ancien que celui du manuscrit n° 350 qui précède.
Il occupait le n° 17 dans le portefeuille XX d'où il a été récemment
détaché.
XVII* siècle. Papier. 24 feuillets. 198 sur 138 millim. Non relié.
552 (N. fonds). Obituarium ecclesiae Sancti Pétri ad Moniales
Remensis.
Fol. 1. "Kalcndis januarii. Obierunt Elizabeth, abatissa, et Richar-
dus, monachus, et Lucinna (?), Deo sacrata, et Dionisia, monacha, et
Helivendis (?), laica, que dédit nobis caliccm pro anniversario suo, et
Hasundis(?), Deo sacrata, etTheobaldusLeChatelain,civisRemrnsis... »
TOME xxxviii, 2.;
450 MANUSCRITS
Transcrit par Adrien Duchénoy, sur une mauvaise copie tirée du
tome I" de \ Histoire de la ville de Reims, de J. Rogier (Bibl. nat., Fonds
franc., n° 833 i). L'auteur l'avait empruntée à a un vieil manuscrit des
dames de Saint-Pierre de Reims » .
XIX^ siècle. Papier. 43 feuillets. 315 sur 200 millim. Non relie.
555 (M. fonds). Martyrologe des saints du diocèse de Langres, suivi
d'une « Liste des saints et dévots personnages qui n'ont point de jours
assignés pour leurs festes, et dont on ignore le jour de leur mort » .
Notes biographiques par J.-B. Charlet, prêtre de Langres, chanoine de
Grancey, chapelain de l'hôpital de la Charité de Langres (1703).
Copié sur le manuscrit de la Bibliothèque de Langres.
XIX" siècle. Papier. Petit in-4;°. 134 pages. Cahiers non reliés. —
(DonDeulhn).
554 (C. 183). " Martyrologium Romanum illustratum » .
Cet ouvrage est, à proprement parler, un index géographique assez
étendu de tous les noms de lieux qui se rencontrent dans les Martyro-
loges. Il se divise en treize tables comprenant toute la catholicité.
La table IIP est consacrée à la France et aux Pays-Bas (fol. 8 v^-SS).
Fol. 79 v**. « Catalogus sanctorum quibus in Martyrologio nuUa
positio ascribitur « .
Fol. 88 v°. a Festa positione carentia n .
Fol. 90. « Tabula alphabetica locorum Martyrologii, in qua pauca
positionis ignotae asterismo discernuntur » . C'est la table de l'ouvrage.
Fol. 96. « Chronologia et topographia sanctorum qui Benedictinis
colendi proponuntur in Breviario, aliorumque paucorum " .
Fol. 104. « Nomina divoruni suis in locis omissorum » .
Fol. 105. « Index nominum sanctorum qui colendi proponuntur in
Breviario bénédictine » .
Au fol. 94, on lit cette épigramme, d'une main différente ;
« D'où vient que ces saints qu'on nous mande
Du côté du pays latin,
Ne font, quels honneurs qu'on leur rende.
Merveille petite, ni grande?
D'où vient qu'on les invoque en vain,
Comme on invoqueroit ou Luther ou Calvin?
— D'où vient? J'admire la demande!
C'est que ce sont tous saints de contrebande s .
\)K LA BIBLIOTHKQUI-: DK UKIMS. 451
Wlll- siôcle. Papier. I0(î CeuilleLs. 188 sur 123 millim. Uel. par-
chemin. — (Estampille auv armes de Saint-.Vicaise).
5i>4> (N. fonds). Calendrier liturgique, provenant d'un livre d'heures,
à l'usage de Reims.
On y trouve les fêtes des SS. Rigobert (janvier et juin), Rémi
et Hilaire, Macre, Rove et Dode, Pons, Potence, Alédard, Thierry,
iXicaise (juillet et décembre), Symphorien, Timothée (août et décembre),
Loup et Gilles, Frémy, Rémi (octobre), Rasle, Crépin et Crépinien,
Liénart, Rrice (écrit en rouge). A noter, au 27 février, l'adjonction
(1680) d'une " sainte Vénisse « ,
Un des possesseurs de ce livre, Claude Jabron, né dans la région
d'Épernay ou d'Ay, baptisé le 21 mars 1G49, a noté sur ce calendrier
toutes les étapes de sa vie conjugale. On y voit qu'il eut neuf enfants,
dont quatre (1670-1676) de Claude Collange, qui mourut le 5 février
1680, et cinq (1680-1690) de Françoise Boudin, qu'il avait épousée
après vingt-deux jours de veuvage, et qu'il enterra le 16 mars 1691.
On y lit aussi ce détail : « Ce jour 27 [de juillet], j'estois à la Sainte-
Baume, en Provence >• .
Fin du XV* siècle. Parchemin. 6 feuillets, marge fleuronnée or et
couleur, 182 sur 136 millim. Non relié. — (Achat).
556 (X. fonds). Calendrier liturgique russe, à l'usage des Vieux
croyants.
Première partie. Fol. 1. « L'ordre du chant ecclésiastique et de l'as-
semblée de toute l'année [pour les fêtes fixes du Temps et des Saints],
depuis le mois de septembre jusqu'au mois d'août, d'après la règle de
la Sainte-Laura de notre saint et théophore père Sabba le Sacré, à
Jérusalem » .
Ce calendrier donne, outre le nom des saints, l'indication du lieu
où ils ont vécu, leur parenté, la date de la mort, de l'invention ou du
transport des reliques. Aucune mention des saints des XIIP et
XIV siècles. Inscription complète et détaillée de ceux de la période
moscovite des XV* et XVP siècles, notamment de ceux de la région de
Novgorod. Les plus récentes fêtes citées sont le transport des reliques
du saint tzarévitch Dmitry d'Onglitch cà Moscou, en 1606, et la fête
nationale de M.-D. de Kazan, établie par le tzar Michaïl Féodorovitch
Romanof, élu en 1613. Aucune indication postérieure à la canonisa-
452 MANUSCRITS
tion du patriarche Joseph, mort vers 1650. On notera la mort du
métropolite S. Philippe, indiquée au 23 décembre au lieu du 9 jan-
vier; celle de S. Sabba, archevêque et précepteur de la Serbie, au
14 janvier, et non au 8 février; l'inscription en noir, et non en rouge,
de S. Etienne, Tilluminateur de Perm, mort en 1396; l'absence de
S. Maxime le Grec, écrivain et correcteur de livres liturgiques, admi-
rateur de la Renaissance italienne. A noter enfin, au 14 avril, les saints
martyrs de Lithuanie, mis à mort pour la tonsure de la barbe, et, en
plusieurs endroits, les SS. Zozime et Sabbatias, du couvent de Solo-
vetzk, à la mer Blanche.
Deuxième partie. Fol. 94 \i\ Table des fêtes mobiles, ou clef de la
Paschalie. Commence à Tan 7290 d'Adam, soit 1782 de notre ère, et
s'arrête à 7349 ou 1841.
Fol. 100. « Paschalia '^ , ou table perpétuelle pour la recherche de
la lettre pascale.
Fol. 125. Cours de la lune. Fin : « La fin de ces cycles constitue
l'année. La Pàque commence avec le premier cycle. La Saint-Nicolas
termine le nombre ci-dessus •>•> .
Écrit de façon soignée, où la langue russe moderne est largement
mélangée de vieilles formes slavonnes. — Nombreuses indications de
comput.
Les notes qui précèdent sont dues à l'obligeance de M. S. Sloutsky,
de Moscou, et de M. Laloy, sous-bibliothécaire à la Bibliothèque
nationale.
XVIIÏ' siècle. Papier. 145 feuillets; les 98-99 blancs. 106 sur
82 millim. Rel. veau noir gaufré sur bois, l'un des fermoirs perdu.
— (Don de M. le baron de Baye, 29 mars 1895).
557 (N. fonds). Recueil de fragments liturgiques.
I. Fragment d'un Sacramentaire de Reims, du XP siècle. Quatre feuil-
lets, 2 et 2, qui paraissent être les fol. b, dj g, j d'un cahier a-k.
Offices des Jeudi, Vendredi et Samedi saints. — Fol. b. Partie de la
réception des catéchumènes. — Fol. d. Partie de la cérémonie du
mandé. — Fol. g. Epitre du Vendredi saint. — Fol. y. Partie de la
cérémonie du baptême par immersion.
Parchemin. 270 sur 185 millim. Ces feuillets servaient de cou-
vertures à des registres de catholicité de Reims, des années 1690 et
1692.
DE LA BIBLIOTHKQUR DE REHIS. 453
11. Fragment d'un Missel noté, de la fin du XII' siècle. Deux feuillets
in-folio portant les fêtes de S. André, S" Lucie et la Dédicace.
Parclienua écrit sur 2 col. Ancienne couverture d'un registre de
catholicité de Reims, pour 1691.
m. it Premières vêpres [et complies] du sacre » . L'hymne " Veni,
Creator » , non conforme au texte actuel.
XVlll* siècle. Papier. 8 feuillets. 220 sur 145 millim. Cahier détaché
d'un recueil sur le sacre. Provient dti fonds Deullin.
IV. Fragment d'un Hymnaire, sans notes (XVIIl" siècle).
Fol. 1. Invention et Translation de S. Firmin. Hymnes (Chevalier,
Rep. hymn., n"' 13983, 20887, 20948). — Fol. 2. Fête de S. Firmin.
Hymnes (n"' 6509, 3166, 63il , 20886 a authore D. D. Delfaut,
can[onico] Amb[ianensi] »). — Fol. 4. Déposition de S. Blimond
« Blithmundus » . Hymnes (n'" 12146, 12135). — Fol. 5 \\ Transla-
tion de S. Valéry. Hymnes (n- 7529, 16529, 8121). — Fol. 7.
Relation des reliques du même. Hymnes (n"' 16643, 16228, 8355,
7146). — Fol. 9. Octave du même. Hymnes (n"' 15871, 12091). —
Fol. 10. Déposition de S. Valéry. Hymnes (n- 8133, 3369, 12528).
— Les fol. 12-13 forment une plaquette en 4 pages in-8, intitulée :
Sanclo Luciano, Bellovacorum jprimo episcopo et martyrij contenant
les hymnes (n"' 15893, 16200, 16050), et signée : « Hos hymnos,
procurante clarissimo viro D. Jacquin, in aeternum sui erga divum
Lucianum monumentum scripsit Santolius Victorinus " . — F'ol. 14.
uProprium temporis paschalis ^ .Hymnes (n"' 5924, 7721). — Fol. 15.
Pentecôte. Hymne (n" 16576). — Fol. 15 \i\ S. Éloi. Hymnes
(n"' 16364, 15594). —Fol. 17. S. Chrodegand. Hymnes (n"' 17070,
16853, 14802). — Fol. 18. « Ode ^ à la Vierge (24 vers en
6 strophes).
c 0 quaiitas animus linguaque gratias
Papier. 18 feuillets. 236 sur 178 millim. Précédemment relié dans
un recueil imprimé.
V. Hymne pour la fête des SS. Lazare, Marthe et Marie (Chevalier,
Rep. hymn., n" 9059).
Copie moderne, papier.
VI. Fragment d'un Lectionnaire, de la fin du Xlll* siècle.
Fol. 1. a Hec omnia olim figuraliter precesserunt, et nostra tem-
pora quasi digito demonstraverunt » . — Fol. 2. « In Cena Domiai.
454 MANUSCRITS
Kevertar ad Jherusalem cum misericordia, et çdificabitur domus mea,
dicit Dominus. Sicut sçpe dixi vobis, karissimi, Jherusalem dicitur
visio pacis... " — Fol. 5 v\ " De Pascha Domini. Hçc est dies quant
fecit Dominus ; exultemus et letemur in ea. Omnes dies, karissimi, Domi-
nus sua majestate fecit... »
Au bas du dernier feuillet, on trouve le nombre « VII », qui nous
donne la place de ce cahier complet dans le manuscrit primitif. On y
lit aussi, d'une main contemporaine, cet ex-libris : " Liber sancti Bar-
tholomei apostoli et sanctorum confessorum Theoderici et Theodulû » .
Parchemin. 8 feuillets écrits sur 2 col. 307 sur 222 millim. Ils
servaient de gardes dans un manuscrit.
VII. Fragment d'un Bréviaire, du XIIP siècle. Comprend les 3' et
5* dimanches de Pentecôte, avec les fériés.
Parchemin. 4 feuillets, 2 et 2, écrits sur 2 col, 305 sur 232 millim.
VIII. Extrait moderne (XIX^ siècle) des fol. 109 et suivants du Bré-
viaire de Saint-Thierry, n'' 278 (XIP siècle), pour l'office de S'" Marie
Madeleine, avec l'hymne (Chevalier, Rep. hymn., n" 18976). On a
copié à la suite ceci : « P. de Rosenheim, canon Scripturae sacrae :
Astra polum juncta terram Genesisque patres dat,
Bis binis verbis simul et plagis patet Exodus
Nos voluit bene sic Apocalypsis fore cautos s .
(72 vers).
Papier. 6 feuillets. 197 sur 158 millim.
IX. Fragment d'un Processionnal (?), du XV* siècle. Contient la pro-
cession des Rameaux.
Parchemin. 2 feuillets in-foi. cotés xii-xni. Longues lignes. Employé
comme couverture d'un registre de catholicité de Reims, pour 1676.
X. Fragment d'un Pontifical noté, de la fin du XV« siècle.
Fol. 25, 27, 28, 30. « Ordinations du sous-diacre et du diacre »
Sur le dernier feuillet, est demeuré collé le reçu délivré au curé de
la paroisse Saint-Jean de Reims (1698), par le greffier conservateur
des registres de catholicité de l'Election de Reims. — Fol. 49-54. Con-
sécration d'une église. Le fragment commence à l'alphabet latin, dont
il fournit un joli spécimen, et s'arrête au cours de la préface :
« Adesto » . — Fol. 57, 59, 60, 62, 75, 76, 81, 86. Suite de la céré-
monie précédente, jusqu'à V Introït de la messe.
18 feuillets, écrits à longues lignes. Initiales de couleurs, à rehauts
d'or d'une grande finesse d'exécution, sur fonds de couleur également
DE LA BIBLIOTIIKQUE DE REIMS. 455
rehaussés, avec motifs de feuillages dans les marj^es. Jolies lettrines
traitées dans le même genre. Conservés 2 à 2, ces feuillets avaient été
utilisés comme couvertures, en 1G97, sur les registres de catholicité
des paroisses Saint-Martin, Saint-Etienne, Saint-Denis, Saint-Julien,
Saint-Michel, Sainte-Madeleine et Saint-Symphorien de Heims.
XI. Fragment d'une traduction française delaBible(finduXIII'' siècle).
Les morceaux «, b forment un feuillet et contiennent l'histoire de
l'une de Balaam (Nombres, ch. xxii, 13-41 ; xxiv, 1-G). Les morceaux c,</
forment également un feuillet et donnent un épisode de l'histoire de
Samuel (Rois, I, xii, 8-25; xiii, 1-18).
Les premiers mots du chap. xiii dul*"" livre des Rois montreront que
cette traduction n'estpas littérale : « GomeDeus, par lapréère Samuel,
fist toner forment et merveillose pluie enveia en terre. Saiil esteit fîz
d'un an quant il comença à régner, et II régna en Israël. Geste parole
fait si à entendre : Innocenz et humiles come enfes esteit Saiil quant
primes régna, et la bonté II ans li dura. Saiil eslut treis milie cham-
pions d'Israël et esturent od lui li dui milie en Magnias et el mont de
Béthel... r^
Parchemin. Quatre morceaux formant 2 feuillets, pet. in-fol. 2 col.
— (Don de M. P. Contant, octobre 1887).
558 (C. 205). Livre d'heures de René, duc d'Alencon.
Fol. 1-12. Calendrier. On y remarque entre autres les fêtes solen-
nelles inscrites en or, telles que « l'Invencion S. Taurin « ; d'autres,
tracées en bleu, parmi lesquelles '^ Aquilin, Aubin, Léon, archevesque,
Yves, Désir, Godart, Leufray, Thibaut, Turian, Philebert, Melon,
Emond ^i ; d'autres enfin , en lettres rouges : « Honorine, Mausse
«Maximus '^ et Vénérend, la Translacion S. Urin (sic)^ Evod, Aquilin et
Cler, Taurin, Liénard, Vivian, les XI mille Vierge, Séverin, Ursin » ;
la plupart se rapportant aux diocèses d'Evreux et de Rouen.
Fol. 13. Evangile selon S. Jean.
Fol. 19. " Oraison dévoste de la benoite vierge Marie. Obsecro te,
domina sancta Maria, mater Dei... » — Fol. 23 v°. Autre « oraison
très dévoste : 0 intemerata et in eternum benedicta... »
Fol. 27. Petit office de la Vierge. — Fragment de l'office du S. Esprit
et de celui de la Croix. Lacune entre les fol. actuels 67-68.
Fol. 80. Psaumes de la pénitence.
Fol. 93. Litanies, oii l'on rencontre les noms des SS. Martin, Mé-
456 MANUSCRITS
dard, Julien, Nicolas, Maur, Wandrille, Catherine, Barbe, Anne, Foi
tt Fides " , Espérance « Spes » .
Fol. 98. Office des Morts.
Fol. 132 V". " Oratio devota. Stabat mater dolorosa... n — Fol. 135.
« Oraisou très dévote : Ave,cujusconceptio. .. » (Chevalier, Rep. hymn.,
n*» 1744).
Fol. 136v\ "Nous trouvons es Escripture que nostre benoit Sauveur
Jliésucrist s'apparut une fois à monseigneur saint Grégoire, lui estant
[ravy] en contemplation ou secret de sa (sic) messe, en la forme de la
présentation cy démonstrée. Lequel, considérant que toute l'éficace de
la rémission des péchiez procède du mérite de sa passion, donna
quatorze mil ans de vray pardum à tous vrays confés et repentans
qui, les genoulz fléchiz en terre devant semblable représentacion, dé-
votement diront sept fois : Pater noster et Ave Maria, avec les sept
oraisons qui s'ensuivent. Et depuis, autres papes y ont adjousté grande
quantité montant comme l'en treuve à quarante six mille ans ou environ .
Oratio. 0 Domine Jhesu Christe, adoro te in cruce pendentem... «
Fol. 139. « Pape Boniface a donné à tous ceulx qui diront dévote-
ment ceste oraison qui s'ensuit, antre l'élévation du Corpus Domini
et le àei'vemQY Agnus Dei, deulx mil ans de vray pardon. Domine Jhesu
Christe, qui hanc sacratissimam carnem... »
Fol. 140. Oraisons diverses à S. Laurent, S. Fiacre, S. Sébastien,
S. Jean-Baptiste, S. Jacques, S. Nicolas, S. Claude, S. Martin,
S" Barbe, S'* Marie Madeleine, S'* Marguerite, S'" Anne, S'" Apollonie.
Ce volume est d'exécution très soignée. Toutes les pages sont riche-
ment encadrées, mais dans le mauvais goût de l'époque, avec feuillages,
rinceaux, animaux grotesques, dont plusieurs coiffés du capuchon ou de
la mitre (fol. 65); à noter un combat de coqs (fol. 13). L'artiste a
essayé, aux fol. 49, 131, 149, une manière en damier d'un curieux
effet; le premier notamment est d'une exécution remarquable. Très
jolies lettrines. Sujets peints prenant toute la page, aux fol. 13, 19, 27
(l'Annonciation; la scène est dominée par le S. Esprit, sous forme
d'une colombe, et par Dieu le Père, sous les traits d'une statuette placée
dans une niche), 38, 49, 50, 51, 58, 62, 66, 70, 73, 80 (David et
Bethsabée), 98 (office des Morts), 132 (Mater dolorosa), 136 (messe
de S. Grégoire). Le fol. 150 est demeuré blanc; son encadrement est
intéressant; une banderole s'enroule autour d'un arbre et porte cette
invocation à la Vierge : « Jésus, Maria, o Mater Dei, mémento mei » ,
DE LA lilBLIOTHl'OUI'] DE REIMS. 457
tandis qu'un tronc à deux branches, surmonté d'un L couronné, soutient
Técu de France et celui d'Alençon (bordure de gueules portant des
besants d'or en nombre indéterminé). Au verso, mêmes écus, mais la
banderole donne cette inscription : « Vive le Roy de France! vive le
duc d'Alençon ! » Il n'est peut-être pas invraisemblable de penser que le
propriétaire de ce livre fut ce René (1476-14912) qui, après avoir été
l'ami de Louis XI, fut enfermé par lui dans une cage de fer et dépouillé
de ses biens.
Au verso du fol. c, on lit cet ex-libris (XIT siècle) : « A maistre
Mathurin Gouyn r^ .
Fin du XV« siècle. Vélin de choix. 150 feuillets à longues lignes,
plus les gardes .i-c, en tête, et d-e, à la fin, blanches. Souillures aux
fol. 87-88 et 135-136. 223 sur 158 milliin. Rel. velours rouge sur
carton.
5i59 (X. fonds). Livre d'heures de Menault de La Salle.
Fol. 2. « Inicium sancti evangelii secundum Johannem. Gloria tibi,
Domine. In principio erat Verbum... v
Fol. 5-10. Calendrier. Les 1" et 6 janvier s'appellent « le jour de
l'an » , " le jour des Roys " . La Transfiguration n'y figure pas. A noter
la fête de « Saint-Martin de bouillant » . Une main, que nous qualifie-
rons plus loin, a ajouté : S. Ménault et S" Elisabeth.
Fol. 11. Petit office de la Vierge. — Fol. 58. Heures de la Croix.
^Fol. 62. Heures du S. Esprit. — Fol. 66. Psaumes de la pénitence.
Fol. 76 \\ Litanies. Invocation des SS. Quentin, Christophe, Alpin,
Martin, Nicolas, Catherine, Marguerite, Pome. Le frère de cette der-
nière, S. Memmie, paraît avoir été oublié parle scribe.
Fol. 80. Office des Morts.
Fol. 115. Légende rimée de S" Marguerite.
« Après la sainctc passion
Jhésucrist, à l'Ascension,
Quant il fut ou ciel montés
Or déprions tous à la pucelle
Margueritte, la Dieu ancelle,
Que pour nous prist au Créateur
Que en son siècle nous doient honneur
Et à sa joye puissions venir
Lassus tout droit en paradis. Amen » .
(245 vers).
458 MANUSCRITS
Fol. 123. Table, moderne.
Demi-encadrements de feuillages, couleur et or, à toutes les pages.
Sujets peints, de bonne conservation, riches de coloris, sinon de dessin :
Fol. 2, S. Jean écrit son évangile; fol. 11, TAnnonciation ; fol. 21,
la Visitation; fol. 30, Naissance du Christ; fol. 35, les Anges, bergers
et bergères dans la campagne; fol. 39, Adoration des Mages; fol. 43,
Circoncision; fol. 47, Fuite en Egypte; fol. 53, Couronnement de la
Vierge; fol. 58, Crucifiement; fol. 62, Descente du S. Esprit; fol. 66^
David chante les psaumes; fol. 80, morts appelant à eux un pape,
un cardinal, un évêque et un chanoine; fol. 115, S" Marguerite
triomphe du dragon. — Le fol. 1 porte une très jolie miniature, pas-
tichée habilement, dans le goût du livre, par M. Charles Givelet, de
Reims, et représentant le martyre de S. Etienne, avec ce titre : « Les
présentes heures, toutes au long sans requérir, avec les figures... appar-
tiennent à Estienne Saubinet, demourant à Rains, rue de Venise,
M VIII*^ LU n . La table est de la même main.
Au fol. B verso, on lit : « Icelles Heures appartiennent à Menault
de La Salle, chevalier et homme d'arme du roy de France Charles
huitiesme à présent reignant, dans sa (sic) compagnie d'ordonance de
messire Pierre de Rohan, seigneur de Gié, maréchal de France, demeu-
rant à présent à ma garnison. Tan mil IIUMIII" VI, à la ville de
Soissons, Tannée de mon mariage avec Izabeau Tonnart. J'ay esté
depuis aux expéditions de Rretaigne, Tan mil IIIMIII" VII, VIII, IX,
X et XI, jusque au mariage de Charles et d'Anne de Rretaigne,
et es expéditions de Naples, en mil 1111= 1III"XIIII et IIII"XV, avec
messire Pierre de Raiart, dit le Chevalier sans peur. Icelle Izabeau est
fille de Saudouin (sic) Tonnart, cappitaine du bourg S'-Vas, pour la
quelle j'ay acheppté icelles Heures « . Si'gné : « Menault de la Salle,
manu propria » , avec parafe. — " Mil IIITIIII" . Demeurant en la cité
de Soissons. Achepié à Paris, la dicte année, IIII escus quart soleil » .
« La ditte paire d'heures m'est eschu au partage de mon père Lan-
celot Delasalle, le v* octobre mil V'^L. 11 est mort le xxvii' septembre
mil V' L ; il est enterez à Soissons, en l'esglise de S'-Vaast » . Signé :
« Lancelot de La Salle » , avec parafe.
De même, sur le fol. b, on lit : « A Jean Delasalle, chanoine de
S. Gervais de Soissons, en mil V'^VII » . Signé: « L. de La Salle, 1625 « .
Au-dessous encore, cette note (XVIIP siècle) : « A. S. de la Salle,
gentilhomme des vénerie et fauconnerie de France » .
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 459
Enfin, au verso du fol. a, on trouve la date « 1 480 ^ .
On lira avec intérêt les opinions successives et contradictoires de
M. H. Jadart, A. Bonvallct et L. Demaison {Revue de Champagne et
Brie, t. \XV, anc. série, p. 242-255 et 417-420, et t. I, nouv. série,
p. 172-176) sur toutes ces notes, dont l'écriture, Torlhographe et la
rédaction, sinon les éléments historiques, doivent être considérés
comme apocryphes.
Fin du XV* siècle. Vélin de choix. 123 feuillets, plus 5 gardes, a-':,
en tête, d-e, à la fin; ces deux; dernières blanches comme le fol. 65.
198 sur 139 millim. Spleudide reliure, maroquin La V^allière, plais
hiseaulés, gaufres de fers spéciaux (semis d'animaux et de fleurs de lis)
reproduisant ceux du volume dans son ancien état; tranche dorée,
guillochée et peinte. — (L^gs Etienne Saubinel).
560 (N. fonds). Livre d'heures.
Fol. 1-12. Calendrier écrit en français. On y relève les noms sui-
vants : " Frambourg, Lucien, Sauveur, Satir, Mor, Lomer, Kadegunde,
Marteau; — Bride, Salnion, Scolace, Disier, Victor, Véran, Badoue;
— Aubin, Maurine, Boutoul, Blanchart, Macédone, Longin, Édouart,
Patris, Eufren, Humbert, Mondain, Ligier, Salbine; — Urbain, Pro-
cope, Gobbert, Presme, Anachet, Léonde, Alayolice, Profert; — Flo-
rent, Béath, Alénier, Gengulf, Audronie, Yves, Wandrille, Audebert,
Didier, Géréon, Pétrenelle; — Lieffart, Alédard, Landrin, Aignan,
Ysidoire, Boutoul, Marine, Lyeffroy; — Thibauld, Appolin, Domi-
nique, Procope, Zézin, Curin, Landrin, Spérat; — Osonant, Gon,
Donne, Mémer, Grand, Philebert, Thymon, Piacre ; — Gile et Leu, Gode-
gran, Victorin, Clou, Omer, Prothin, Lyeffart, Signe, Hostête, Firmin,
Presme; — Bemy, Légier, Fransoys, Foy, Géréon, Vena[n]t, Curient,
Gérard, Anthioche, Cerbon, Campraise, XI"" Vierges, Mellon, Gacien,
Magloire, Crespinet Crespinien, Amant, Marri, Germain, Quentin; —
Lyé, Liénard, Herculain, Ling, Brice, Maclou, Aignen, Mauduit,
Enemond, Columbain, Geneviève; — Flain, Clandrieu, Fare, Nychaise,
Fuscien, Ladre, Flamen, Avoye, Enville, Supplice » .
Fol. 13. Evangiles selon S. Jean, S. Luc, S. Matthieu, S. Marc.
Fol. 18 v°. Oraisons à la Vierge.
Fol. 26 v°. a Pape Boniface a donné à tous ceulx qui diront dévo-
tement l'oreison qui s'ensuit, entre la élévation du Corpus Domini et
le dernier Agnus Dei, deux mille ans de vray pardon. Domine Jhesu
Christe, qui banc sacratissimam... -n
460 MAMUSGRITS
Fol. 27 V". Autres oraisons avant et après la communion.
Fol. 30. Petit office de la Vierge. — Fol. 96. Office de la Croix —
Fol. 101. Office du S. Esprit.
Fol. 106. Psaumes de la pénitence, suivis des litanies des saints
(intercession des SS. Denis, Christophe, Martin, Dominique, Bernard,
Maur, François, Bernardin, Benoît, Fiacre, Eloi, Claire, Badegonde,
Scolastique, Suzanne, Anne, « Auteberta » , Bose, Julienne).
Fol. 127. Office des Morts.
Fol. 174. Prose à la Vierge, c^ Ave, mundi spes. Maria... ^5 (Che-
valier, Repert. hymnol., n° 1978, avec variante).
Fol. 175 V. Prose à Jésus-Christ, a Christe, fîli summi Patris, per
amorem... » N'est pas dans le Repert. hymnol. de M. l'abbé Chevalier.
Fol. 177. ce Nous trouvons es Escriptures... « Comme dans le ma-
nuscrit 358.
Fol. 180 v°. « Orayson dévote à Jhésucrit. 0 bone Jesu, salvator
mundi, salva nos... ^ — Autre, à Dieu le Père.
Fol. 186. Prières à S. Christophe, S. Sébastien, S. Claude, S'^ Ca-
therine.
Fol. 190 x\
a Glorieuse vierge Marie,
A toy me rens; et si te prie
Que tu me vueilles ayder
En tout ce que je ay mestier;
Garde mon corps de villenie
Et prens mon âme eu ta baillie
Dans les marges du calendrier, un des possesseurs a placé des
quatrains français ou latins, qui ne sont relevés ni par l'idée ni par la
langue. Voici les deux plus intéressants :
« En juing les biens commencent à meurir,
Aussi fait l'homme, quand a trente six ans.
Pour ce, en tel temps, doit il femme quérir,
Se, luy vivant, veut pourveoir ses enfans ».
— « Remigi, Franciscum mone
Provideat durae hyemi.
Lucas jam pluit, Severinus flat,
Simon gelât » .
En maints endroits du volume, il a de même semé les oraisons en
vers ou en prose.
1
DK LA lilBLIOTHKQll': DK REIMS. 461
Fol. 28 \\ ^^ Oratio devota ad beatam virf][inem Mariam.
Mère do Dieu, qui fustes mise
Et assise
Là sus au ihrosne divin,
Eu ccstc présen(e église
Sans feintises
Suis venu à ce matin,
Comme vostre pèlerin
Fol. 61 \i\ Conseils de vie.
« Les vrays thrésors pense d'aquerre
Là sus au ciel, non en la terre!
La pièce se continue autour de chacune des pages peintes, en une ou
plusieurs strophes adaptées au sujet représenté.
Fol. 94 v°. Regrets de Pilate. " Ecce Homo exposé à tous estats.
Voici l'Homme saint, innocent et juste,
A moy, prévost dessoubs César Auguste,
De par les Juifs faulsement accusé.
Fol. 99. Prière à la Croix.
« Sainle vraie Croix aourée,
i}ui du corps Dieu aournée,
Et de sa sueur arousée.
Et de son sang enluminée;
Par ta vertu, par ta puissance,
Deffens mon corps de méchance.
Et m'olraie par ton plaisir
Que je puisse confès mourir. Amen i
173 W Oraison.
• Vray Dieu, donnés moy de mon estât cognoissance,
De vostre mort et passion mémoire et souvenance,
Fol. 179. A côté d'un losange de 35 sur 27 millimètres, on lit :
" C'est icy la mesure de la playe du costé de Nostre-Seigneur
Jhésus-Christ, laquelle fut apportée de Constantinople à l'empereur
Charlemaigne dedans un coffre d'or... •>
Fol. 179 v°. Bénédictions de Dieu le Père, Dieu le Fils, Notre-Dame,
S" Catherine et S" Marguerite, dans ce genre : « Benedictio f sanctae
Catharinae, virginis, sitsemper mecum. Amen ».
462
MANUSCRITS
Ibid. Oraison à Jésus-Christ, précédée de cette note : " Geste oraison
a esté trouvée à Romme, sur le sépulchre de la vierge Marie, et a telle
vertu que qui la dira ou fera dire une fois le jour ou la portera sur soy
en escript, jà ne mourra en eaue, ne en feu, ne en bataille, ne de mort
subite, ne fouldre, ne tempeste, ne cherra où elle sera; et si celui qui
la portera avoit Tennemy dedans le corps, bientost départira; la femme
qui travaille d'enfant bientost enfantera sans péril. Et est cette oraison
ensuyvante escripteà Homme, à S'-Jean-de-Latran, [ad] Sancta Sancto-
rum, en lettres d'or couverte dessus de voirre « .
Fin du XV* siècle. Parchemin. 191 feuillets. 148 sur 102 millim.
Pages peintes, à encadrements exécutés avec assez de finesse, mais fort
défraîchis, aux fol. 13, 30, 50, 62,67,72, 76, 81, 89, 96, 101, 106,
127; mêmes sujets que dans le manuscrit précédent. A noter le pinacle
en forme d'éteignoir placé au-dessus de la tête de Dieu le Père. Rel.
maroquin violet, gardes de moire bleue. — (Achat à la vente Barbier,
1897).
561 (V. fonds) . " Heures dédiées au Roy, oiî il est enseigné la manière
comme le chrestien doit employer le jour au service de Dieu, le tout
escritpar Claude Loyseau, 1668 " . En français.
Fol. II. « Au Roy v, .
Fol. II v°. « Table des lestes mobiles, allant de 1663 à 1685 « .
Fol. III v°. a Kalendrier royal » . Curieuses éphémérides sur l'ordre
du S. Esprit, le départ de Louis XIV de Paris (1649), le sacre de Fran-
çois I", l'épée et le " rozier d'or » donnés à Louis XllI et à la reine
par le Pape (1616), l'assassinat de Charles P"^ à Londres (1649) et
l'arrivée de la reine à Paris (1644), la mort du cardinal de La Roche-
foucauld (1645), l'incendie du Palais de Paris (1618) et de la Sainte-
Chapelle (1630), la paix deRueil (1649), la mort duP. Bernard (1641),
la bataille d'Ivry (1590), la mort de Marguerite de Valois (1615), les
carrousels à l'occasion du mariage de Louis XIII (1632), le baptême
de ce roi (1613), la naissance du duc d'Orléans (1603) et son mariage
(1627), la mort de Henri HI (1589), du maréchal de Biron (1602),
de Henri IV (1610), du maréchal d'Ancre (1617), de S. François de
Sales, de Cinq-Mars et de de Thou (1642), de Louis XIII (1643), de
Saint-Preuil, l'incendie du Pont-au-Change (1621), sa reconstruction
en pierre (1641) et sa destruction par « les grosses eaux » (1651), la
reprise des îles Sainte-Marguerite et Saint-Honorat sur les Espagnols
par le comte d'Harcourt (1637), la paix avec le roi d'Angleterre (1629)
1)K l.A BIBLIOTIIKQI l!: DK RKIMS. 463
«aprc'z la deffaitc de Houquincan • , les batailles de l'île de Ré (1627),
d'Avesncs (1035), de Kocroi (1043) et de Lens (1048), la prise de
« la pucelle (iraveliiie ^ (1044), l'érection de la statue de Henri IV au
Pont-Neuf (1027), la journée de Castelnaudary (1032), la prise des
villes de Philipsbourg, d'Arras et de Dunkerque, la réception de Tam-
bassadeur du roi de Pologne à Paris (1045), la mort de Mostradamus
(1500) et de Marie de Médicis (1042), la prise de La Rochelle (1028)
et le retour triomphal du roi Louis XIII à Paris.
Fol. XI v°. a Epistre au lecteur dévot, portant instruction de ce que
Ton doit espérer se servant de ce livre » .
Fol. XIII v°. Évangiles.
Page 1. Prières du matin et du soir. — Autres pour différentes
occasions et diverses fêtes. — Page 2. « L'exercice ordinaire du chres-
tien r> . — Page 18. Prières pour tous les jours de la semaine. —
Page 30. « Prières pour assister au S. Sacrifice de la messe » .
Page 00. Office de la Vierge. — Page 227. < Manière de réciter le
rosaire avec dévotion » .
Page 207. Psaumes de la pénitence. — Page 289. Litanies. S. Joseph
n'y figure pas. — Prières diverses.
Page 305. Vêpres des Morts. — Page 320. Paraphrase sur le Libéra
me. Domine.
Page 330. Litanies du S. Nom de Jésus. — Litanies de la Vierge.
Page 340. Office du S. Sacrement, avec litanies.
Page 300. «Instruction pour l'examen particulier " . — Oraisons
diverses, notamment à S. Joseph, S" Anne, S'* Geneviève.
Page 399. « Heures canoniales '^ , à none. — Page 410. Vêpres et
complies.
Page 441. Hymnes pour toute l'année. — Page 472. « Complainte
à la vierge Marie : Stabat Mater... i»
Page 479. Prières pour recevoir le précieux corps de Jésus-Christ
au S. Sacrement de l'autel.
Page 492. Invocation du S. Nom de Jésus.
Page 493. " Amande honorable à Jésus dans le très S. Sacrement
de l'autel, qui se fait le 3' dimanche de chaque mois, dans l'église
du grand Hostel-Dieu de Nostre-Dame-de-Pitié du pont du Rhosne, en
la ville de Lion, pour le peut de respect qu'on luy porte et pour les
outrages qu'il y reçoit des hérétiques, des libertins et de la pluspart
des chrestiens, célébrée pour la première fois en 1608 " .
464 MANUSCRITS
Quinze gravures de Mariette, Moncornet, Jaspar Isac, H. Veyen,
intercalées dans le texte, représentant les SS. Claude, Jeanne, Mar-
guerite, Pierre, Philippe, Marie Madeleine, etc.
XVII* siècle. Papier. 525 pages, moins 140-149 omises, plus
XVI feuillets en tête; les pages 519-522 transposées entre celles cotées
502 et 503. 191 sur 137 millim. Rel. maroquin noir, tranche dorée.
— (Legs Et. Saubinet).
562 (N. fonds). ^ Petit exercice de la journée, dans lequel sont con-
tenues des prières pour les principales heures et une instruction de la
confession et communion, avec un ad vis général pour vivre chrestiéne-
ment « . En français.
XVII* siècle. Papier. 117 pages, plus l^bis et 14Z>/.?, et un feuillet a,
portant le litre. 166 sur 110 millim. Rel. maroquin noir, dos fleur-
delisé.
565 (N. fonds). « Manuale christiani fidelis, cum precibus, psalmis,
canticis, prosisque ad ritum Ecclesiae, quibusvis horis, aetati, statui ac
ordini quamprimum accomodatis. Scripsit Thomas Desain, natus
25 9^™ 1662, mortuus 7''''^ 1740, notarius regius, Remis » .
Fol. i-ii. Titres donnés ci-dessus. — Fol. ii v\ u Tabula festorum
mobilium » (1715-1734). — Fol. m v\ Calendrier. — Fol. xii v°.
« Supputatio annorum a creatione naundi usque ad presentem annum
^eparatae salutis, 1715 «.
Page 1-140. Prières diverses. — Page 141. Psaumes de la pénitence.
Page 154. Litanies rémoises.
Page 168. Psaumes adaptés aux heures de Toffice. — Page 233.
Hymnes, notamment pour S. Nicaise : « Pastores, teneri presidium
gregis " (Chevalier, Rep. hymnol.j n" 14641); S. Rémi ; « Vos thura,
Franci » [ibid., n" 22157). — Fol. 275 Proses diverses. — Page 285.
Cantique des Trois enfants, d'Isaïe, d'Ezéchiel, d'Anne, de Moyse
(Exode et Deutéronome), d'Habacuc, de Zacharie, de Notre-Dame,
de S. Siméon, Te Deum. — Page 310 v". Symbole de S. Athanase. —
Page 315. Litanies du S. Nom de Jésus et de la Vierge.
Page 327. " Litanye qui se chante eu l'église métropolitaine de
Reims, après la première collecte de la messe, par deux chanoines
prestres et deux enfans de cœur, lorsque Monseigneur Farchevesque y
ofGcie " , ou Laudes.
Dl-: LA niBLIOTHEQll!: I)l<: HEIAIS. 465
Au bas du fol. i, on lit : « Kmpturn a domino Desain, procuratore,
iîlioTlioniae, notarii regii, 178^". — Tout à côté, cachet do propriété,
aux armes : « Sig[illuin] dom[ini] de Recourt n , qui paraît désigner
un possesseur intermédiaire entre l'auteur du livre et son fils.
Coininenceinonl du WIII* siècle. Papier. 330 pagos, plus xii fol. en
têle. Gravures de Landry et Bouché aux pages 10, 3i, 54, 70, 92,
1 10, 1 40. 149 sur 92 millim, Uel. veau noir, tranche dorée. — (Achat).
504 (N. fonds). " Thesauriolus ad usum N. M. 1700» .
Sorte de Bréviaire privé donnant, pour toutes les fêtes de Tannée,
un office dont les divisions sont : a Ad primam " , « ad secundam « , « ad
tertiam ^ , et parfois « ad primas " , « ad secundas vesperas » , et dont le
texte est un mélange de prières liturgiques et d'oraisons particulières,
avec grand appoint d'hymnes empruntées aux Sanleuil, à Coffin, à
Guyet, <à Vaillant, etc. — Page 2. « Benedictiones ad primam » . —
Page 3. Propre du Temps. — Page 115. Propre des Saints. —
Page 232. Commun des Saints.
On remarque (p. 59) un office « de Compassione B. M. virginis »;
(p. 204), « gratiarum actio, pro dono professionis religiosae » , que
l'auteur a datée, en ce qui le concerne: « 10* octobris 1757 » ; (p. 260),
tt in natali sancti missionarii v ; (p. 262), a in natali sancti régis » ;
(p. 265), « in natali justi ^ ; (p. 282), « in natali sanctae penitentis " .
Des notes placées sur les pages 1 et 288 nous indiquent que ce livre
a été donné à Povillon-Piérard, par dom Bernard religieux bénédic-
tin de Reims, en décembre 1835, et qu'il était l'œuvre de dom Laleu,
religieux et bibliothécaire de Saint-\icaise de Reims.
On trouve aussi, sur la page 1, cette mention autographe : u Biblio-
thecae publicae Remensi hune manuscriptum obtulit die 28" decem-
bris, anno reparatae salutis 1844, Povillon-Piérard, Remus ». —
A l'intérieur de la première garde, on trouve le billet de mort de dom
Bernard, prêtre habitué de Saint-Jacques, « desservant de la chapelle
des Marais » (23 avril 1838).
XVIIP siècle. Papier. 289 pages. 192 sur 135 millim. Rel. par-
chemin. — (Povillon-Piérard).
565 (M. fonds). Sonnet « sur le tableau présenté à la sainte Vierge
et donné à Nostre-Dame, le premier jour de may 1656, par Jean
Blaru et Antoine Turpin, marcliands orfèvres n de Paris (?), suivi d'une
« prière pour le Roy, à la Sainte Vierge » .
TuuE xxxvni. 30
466 MANUSCRITS
Chef-d'œuvre de calligraphie en italique et petit romain, les titres
couleur et or, jolies initiales ; le tout signé : a M. Jarry scribebat, 1656 » .
— « E. Villequin, peintre du tableau n . Sur Tœuvre du célèbre « écri-
vain du roi ", V. Xouv. Biogr. gén., t. XXVI, col. 385-386.
XVII' siècle. Placard vélin de choix. 335 sur 240 millim. Cadre or,
du temps.
566 (N. fonds). Lectiones Jeremiae prophetae in Hebdomada
sancta, cum notis.
Fol. 1. « Feria quinta, in Coena Domini. Lectio I. Incipit lamenta-
t tio Jeremiae prophetae. Aleph. Quomodo sedet sola civitas... »
Fol. 7. " Feria sexta, in Parasceve. Lectio I. De lamentatione Jere-
miae prophetae. Heth. Co<i[itavit Dominus... »
Fol. 13. « Sabbato sancto. Lectio 1. De lamentatione Jeremiae pro-
iphetae. Heth. Misericordiae Domiui. .. r,
Livre de luxe, dont le texte est entièrement écrit à la main. Sa
superbe décoration, qui rappelle absolument la manière de Pierre
Famelart, déjà admirée dans les mss. 238-2 i6, et qui a conservé toute
sa fraîcheur, comprend, outre les lettrines, un joli frontispice et une
initiale à rinceaux, or et couleurs, au fol. 1, trois culs-de-lampe en
camaïeu rehaussé d'or, aux fol. 6, 12, 18, enfin deux initiales égale-
ment à sujets en camaïeu, aux fol. 7 et 13. Les titres de couleur sont
t diaprés d'or.
Fin du XVIP siècle. Vélin de choix. 18 feuillets. 290 sur 216 millim.
Rel. veau noir sur carton; doubles gardes papier peigne de l'époque.
— (Achat, 1898).
567. a Index scriptorum ecclesiasticorum, cum censuris » .
Cette série de notices, qui commence à S. Jacques et s'arrête à
Thomas de Vio, de Gaëte (1530), est suivie d'une table alphabétique,
et ne comprend que les 29 premiers feuillets.
Fol. 31. (^ Index omnium conciliorum, numéro 212 «. Les conciles
y sont classés sous les rubriques suivantes : « Generalia, catholica et
conûrmata a Romano pontifice; — generalia, partim confirmata, par-
tim reprobata; — haeretica et penitus reprobata; — particularia, tam
probata quam non probata; — particularia, reprobata r. .
Fol. 34 v\ [Index haeresiarcharum]. Suite de notices sur les
diverses hérésies et leurs fauteurs, depuis Thébute jusqu'aux hérésies
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 46T
qui eurent pour théâtre la Hongrie, en 1567. Les notices concernant
les hérésiarques du XVI* siècle sont particulièrement étendues.
En tète du fol. a, on lit cette note d'une main contemporaine :
« Scripsit [hune libruin Guillelnius] Carterus, in turre Londinensi
incarceralus, paulo ante martyrium suum, anno Doniini 1583, circa
festum sancti Michaelis " . Sur cet auteur, voy. Nie. Sander, De origine
et progressa schismatis x^nglica/u (In^oUtadi, 1588), p. 347, et Dia-
rium rerum gestarum in turre Londinensi ( 1 Ojuillet 1 582-2 1 janvier 1 584) .
En tète du fol. 1, on lit aussi : tt Th. Roland, théologal de lleims » .
XVI* siècle. Papier. 99 feuillets, plus une garde A, en lêle, et
11 leuillds blancs à la fin. 196 sur 140 millim. llel. parchemin. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « H, ord. 4, n® 32 »).
508 (E. 213). Cujusdam incerti librideCoelesti hierarchia, deEccle-
«iastica hierarchia, de Divinis nominibus, de \Iystica theologia, B. Dio-
nysio Areopagitae assignati, de graeco in latinum pcr Johannem Sco-
thum translati. — Ejusdem incerti epistolae.
Fol. 1. " lu historia Martiniana legitur quod Michael, imperator
Constantinopolitanus, misit domino Ludovico, régi, filio Karoli magni,
libros beati Dyonisii Ariopagite... — Prologus Johannis Scothi in libris
B. Dyonisii Ariopagite. Gloriosissimo regum catholicorum Karolo
Johannes, extremus extrême sophie, id est sapientie studentium, salu-
lem. Valde quidem admiranda... » — Fol. 7. « Prologus Anastasii,
ecclesie Romane bibliothecarii, in libris B. Dyonisii Ariopagite. Inter
cetera studia que tam laudabilis actio quam saluberrima commo-
nitio... ')
Fol. 9. a Prologus Athanasii [sic) in libro de Celesti iherarchia.
Quoniam prudentie vestre serenitatem. . . — Epigrama in libro de Celesti
iherarchia. Angelice sapiencie... — Quod divina illuminatio veniens
improvisa manet in se simpla et unit ad se et convertit illuminata.
Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est... et
super nos secretum silencio honoriflcantes. Explicit liber B. Dyonisii
Ariopagite de Celesti iherarchia » . Comparez avec S. Dionysti Areopagitae
opéra, cum scholiis S. Maximi et paraphrasi Pachymerae. Anvers, 1634,
t. 1, p. 1-228.
V. aussi l'œuvre de S. Denis dans la Max. Bibl. Patrum, t. II,
p. 115-376, et la critique de cette œuvre dans VApparatus ad Max.
Bibl. Patrum (1713), p. 170-210.
468 MANUSCRITS
Fol. 30. " De Ecclesiastica iherarcliia librum cumpresbitero Thimo-
theo Dyonisius, presbiter. Que sit ecclesiastice iherarchie traditio et ejus
speculatio. Quoniam quidem secundum nos... repositosin te divini ignis
accendens usque vapores, etc. Explicit liber B. Dyonisii Ariopagite de
Ecclesiastica iherarchia « . [Ibid.,^. 229-436).
Fol. 56 V. « Prologus. Senior hospicii et mee sponcionis... — Epi-
grama libri de Divinis nominibus... — Nunc igitur, o béate, post theo-
logicas ypotiposes... ad simbolicam autem theologiam, Deoduce, trans-
ibimus. Explicit liber B. Dyonisii Ariopagite de Divinis nominibus n .
(Ibid., p. 437-893).
Fol. 96. " Prologus in Mistica theologia. Ante misticani theologiam
simbolica erat transferenda... — Trinitas supersubstantialis super
divina... — De unitiva consurrectione. Tu autem, o amice Thimothee»
circa mislicas... ab omnibus absolute, simpliciter et super tota.
Explicit Mistica theologia B. Dyonisii Ariopagitç » . [Ibid,, t. 11^
p. 1-60).
Fol. 99. « Incipiunt epistole. Prima epistola. Ténèbre ocultantur
lumine... » (Ibid., p. 61). — Ibid. '« Epistola 2" ad Gayum. Quo
quidem et super omnia... » [Ibid., p. 68). — Ibid. « Epistola 3' adi
Gayum. Subito est quod prêter spem... r^ (Ibid., p. 72). — Fol. 99 v"".
« Epistola 4' ad Gayum. Quando, dicis, Jhesus... r> (Ibid., p. 74). —
Fol. 100. " Epistola ad Dorotheum, ministrum. Divina caligo est... »
(Ibid., p. 81). — Ibid. « Epistola ad Sosipatrem, sacerdotem. Ne
opineris hic... » (Ibid., p. 85). — Ibid. « Epistola Polycarpo, summo
sacerdoti. Ego non sum adversus Grecos... » (Ibid., p. 88). —
Fol. loi v°. a Epistola ad Demofîlum, monachum. Hebreorum historié
dicunt... » (Ibid., p. 104). — Fol. 106. « Epistola ad Tytum, disci-
puliim, querentem que est sapientie domus, quis creator, que esce et
quispotus. Sanctus Thimotheus, opulcherrime Tite... ï^ (Ibid.,^. 141).
— Fol. 109. « Epistola ad Johannem, evangelistam. Saluto te animam
sanctam, o dilecte, et mihi hoc est... » [Ibid., p. 178). — Fol. 109 v".
« Apollofanio consecrato et conphilosopho D\onisius Ariopagita. Nunc,
nunc ad te mihi sermo dirigitur... ita nam in Jhesu esse et vita nostra
est; letus jam moriar cum in eo vives. (Ibid., p. 273). Expliciunt librt
et epistole S. Dyonisii Ariopagite » .
Le scribe prend congé du lecteur en ces deux vers :
• Explicit iste liber, scriptor sit crimitie liber.
Explicit, expliceat. Qui plus vult scribere scribat «,
DE LA lUHMOTllKQllO DM 11 Kl M S. 469
qu'il accoinpa«îiie (l'un monogramme malheureusement peu déchif-
frable.
Aux fol. 5 v"-()r°,le même scribe a placé une liste des ouvrages pcrdu^
de S. Denis : « Libri H. Dyonisii de quibus meiisioncm facit in libris
sequcntibus, et illos non habemus, quos sub tali signo repperics... »
L'ex-libris de l'abbaye de Saint-Denis est inscrit en tête du fol. 1
(XVil* siècle) : « Kx libris S. Dyonisii Remensis r .
XV' siècle. Parchotnm. 111 feiiillels à longues lignes, et une garde
initiale, a, blanche. 280 sur 195 millim. Hel. veau brun gaufré de
l'époque, mauvais élat. — (Saint-Denis).
56Î) (E. 217). Libri duo de Singularitate clericorum et de Sacrificiis
propitiationis Origeni Adamantio adscripti. — Gaudentii, Brixiensis
episcopi, sermones XVll ad Hcnevoliim. — Ejusdem, ad Germanium,
de Villico iniquitatis. — Ejusdem, ad Paulum, diaconum. — Inno-
centii, pa|)ae primi, epistola qiiaedam. — S. Hilarii de Synodis.
Fol. 1. Titre écrit en capitale et onciale. « In hoc corpore conti-
nentur, id est de Singularitate clericorum Origcnis, de Sacrificiis pro-
pitiationis, et alia opuscula (iaudeiili[i], episcopi, quaeposthaec degesta
sunt sub signo secundo. — Incipit de Singularitate clericorum. Emi-
seram (juidem vobis ante tempus epistolam. . . et Deus pacis et dilectionis
erit vobiscum. Amen « . Public par Baluze, à la suite des œuvres de
S. Cyprien {S. Caecilii Cypriani, episcopi Carlhaginensis, opéra. Paris,
172G, p. CLXi-cxci'i).
Fol. 22 v". " Incipit Origenis de Sacrificiis propitiationis et de duo-
bus hircis corum unus sors est Domini et unns apopompei qui mittitur
in hcremum, et de ingressu pontificis sanct.i sanctorum. Die propitia-
tionis indigent omnes qui pcccaverunt... inimicam destruxerit niortem
ipse Dominus noster Jhesus Christus, qui est via, veritas et vita, cui
gloria et iniperium in secula seculorum. Amen » . [Origenis Adamantii
opéra omnia, t. I, p. 93-98).
Fol. 32 v°. « Incipit pracfatio Gaudentii, episcopi, ad Benivolum,
magistrum memoriae. Servo Christi Benivolo Gaudeiitius, episcopus.
Cum communis voti fuerat ut ea... » — Fol. 38. Tractatusin Exodum,
nocte vi[gi]liarum, de Pasche observatione. Oportuno tempore, Dominus
Jhesus beatissimam festivitatem Paschae... » [Bibl. max. Patrum, t. V,
p. 945). — Fol. 40 v°. « Incipit tractatus secundus, regressis a fonte
neophitis, de ratione sacramentorum quaecatecuminos audirenoncon-
470 MANUSCRITS
<|riiit, licet eadem scripta in evangeliis patere omnibus videantur. Résur-
gente Christo a morfuis... '^ (Jhid., p. 946). — Fol. 44. « Incipit
tractatus tertius, prima dominichae [sic) Paschne. Deus loquitur per
prophetam... « [Jhi(J., p. 948). — Fol. 46. « Incipit tractatus quartus,
de lectione Exodi. Carnalem judaicae Paschae... » (Ibid., p. 949). —
Fol. 48. « Incipit tractatus quintus. Ordinem lectionis Exodi... » [Ihid.y
p. 950). — Fol. 50. a Incipit tractatus sextus. Quantum Deus Pater,
pervirtutem suam... " {Ibid., p. 951). — Fol. 52. a Incipit tractatus
septimus. Discussis validioribns mandatorum paschalium membris... v
(Ibid., p. 952). — Fol. 54 v°. « Incipit tractatus de lectione Evangtlii
primus, qui est in ordiue octavus. Post illius finem traclatus quem
dilectioni vestrae... " (Ibid., p. 953). — Fol. 60. a Incipit de eadem
lectione [tractatus] secundus, qui est in ordine VIIII. Explanavimus
hesterno die caritati vestrae... » (Ibid., p. 956). — Fol. 67. « Incipit
iterum de Exodi lectione octavus, qui est in ordine decimus. Explicitis
his quae preposueram disseranda.. . » (Ibid., p. 959). — Fol. 70.
" Finitis paschalibus, incipiunt excepti tractatus de diversis capitulis,
quorum primus est de Paralytico. Memini me superiore tractatu... "
(Ibid., p. 961). — Fol. 73. « lacipit de eo quod ait Dominus Jhesus :
NuTic judicium est hvjus mundi. Post illarn Del Patris vocem... ^ (Ibid..,
p. 962). — Fol. 75. « Item, die Natalis Domini, contra avaritiam
Judae et pro pauperibus. Per omnes divini eloquii libros... " (Ibid.,
p. 963). — Fol. 78 v°. a Item, tractatus depromissione adventus Para-
cliti. Ineffabilis providentia unigeniti filii Dei... « (Ibid., p. 965). —
Fol. 80 v". u Item, tractatus ejusdem de Machabeis martyribus, die
natalis eorum. Si quis vestrum, fratres dilectissimi, fortasse... -ii (Ibid.,
p. 966). — Fol. 83. " Incipit ejusdem tractatus quem prima die ordi-
nationis ipsius quorundam civium notarii exceperunt. Inperitiae meae
conscius... r (Ibid., p. 968). — Fol. 84 v". « Item, tractatus ejusdem,
die dedicationis basilicae concilii sanctorura. Divinis muneribus et
caelestibus beneficiis... " (Ibid.).
Fol. 88 v". « Item, responsio ejusdem ad Germanium, de Vililjico
iniquitatis. Servo Christi Germinio Gaudentius episcopus. Sapientem
virum... n (Ibid., p. 970).
Fol. 93. « Item, responsio ejusdem ad Paulum, diaconum, deeo quod
Dominus Jhesus dixit Apostolis : Quia pater major me est. Ante istum
sacri evangelii locum. . . habitationem domus ejus perpetuam promereri,
ah ipso Dei filio scmpitcrno, cujusregni non erit finis » . (Ibid., p. 973).
DE LA BlliLIOTHKQllE DE REIMS. 47li
Fol. 98 \\ u Dilectissimis fratribus Aiirelio, Alspio (sic), Aiiguslino,
Evodio et Possidonio Innoccntius. Fraternitalis vestrae litteras pleiius
Gdei... Data pridie kaleiidas fcbruarii, gloriosissimi Theodosi [anno...]
quietiuni {lisez : qui et .lulii) qiiarti Pallidium (lisez : Pallidiique) con-
sulum '^ . ('ette lettre du pape Innocent I" se trouve imprimée dans les
Sacros. concilia de Labbe (t. Il, p. 1290), moins, toutefois, les mots
dont nous venons d'essayer la restitution.
Fol. 100. « Incipit tractatus S. Hilari[i]. Vobis enim, fratres, vobis
dico, qui jam non lacté alimini.. Deus Dominus noster incontaminnios
vos et inlaesos in die reielalionis reservet, opto, fratres karissimi.
Finit tractatus S. Hi[ari[i] " . [S. Hilariiepiscopi opéra, ^. 1200-120G).
C'est un fragment du traité « De Synodis " .
Au bas des fol. 7-8, 23-24, 39-40, 55-56, 69-70, 85-86, 101, on
lit cet ex-libris en capitale rustique contemporaine : a Sanctae Mariae
Hemensis ecclesiae '^ . D'autres feuillets portaient une indication qui a
été grattée.
A l'intérieur du plat final, on trouve cette note : " Iste liber est de
antiquis libris ecclesie Remensis, et erat in capitulo. Et sunt in eo valde
plures tractatus et diversi, et primo tractatus Oregenis de Singularilate
clericorum et tractatus ejusdem Origenis de Sacrificiis propitiationis;
post prefatio Gaudentii episcopi ad Benivolum, magistrum memoriae,
et capitula ; postea tractatus in Exodum, et sunt septem tractatus; post
sequitur tractatus delectione Evangclii primus, qui est in ordineoctavus,
et postea secundus tractatus de eadem lectione evangelii, qui est in
ordine nonus ; et postea sequitur de lectione Exodi, qui est in ordine
decimus ; postea, finitis pascbalibus misteriis, incipiunt excepti tractatus
de diversis capitulis, quorum primus tractatus est de Paralitico ; post
sequitur tractatus de hoc verbo quod dicit Salvator : Nunc est judicium
mundi ; deinde, in die Natalis Domini, contra avaritiam Jude et pro
pauperibus. Item, tractatus de promissione adventus Paraclyti ; item,
tractatus de Machabeis martyribus ; ilem, tractatus ejusdetn de prima
die sue ordinationis; item, tractatus de die dedicationis basilice concilii
sanctorum ; item, responsio ejusdem ad Germanium, de Villico ini-
quitatis ; item , responsio ejusdem ad Paulum , dyaconum , de hoc
quod Christus dixit : Quia pa ter major me est ; item, quidam tractatus
S. Hylarii. Et in hoc finitur liber iste, qui continet in toto 101 folia,
et nescitur quis eum dederit ecclesie, et bene indiget religari. Si
quis autem furaverit, anathema sit. Qnotatus [et numeratus] per [me
Ji72 MANUSCRITS
Eg. de] Asperomonte, die xiiii" maii, anno Domini M^CCCC/XII". " 1
IX* siècle. Parcliemin. 101 feuillets à lonj^ues lignes et une garde a,
blanche, en tête. 238 sur 191 millim. Rel. chamois jadis noir, sur
bois. — (Ex-lihris gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n° 36 »).
570 (E. 218). « Epistole S. Cypriani, martyris, Cartaginensis epi-
scopi, numéro LXXXXI n .
Fol. 1. « Epistola ad Donatum, de comptentu [sic] mundi. Bene
admones... » [S. Caecilii Cijpriani, episcopi Carthaginensis et marlyris,
ojiera, Paris, 1726, p. 1). — Fol. 5. « De habitu virginum. Disciplina
custos spei... " {p. 173). — Fol. 11 v°. « De oratione dotninica.
Evangelica prçcepta... » (p. 204). — Fol. 21 v". « De niortalitate.
Etsi apud plurimos... « (p. 229). — Fol. 28. « Rogatiano, praesbytcris
et caeteris coufessoribus fratribus, de observatione discipline. Etjam-
pridem ad vos... r, (p. H). — Fol. 29 v". « De cçlo [lisez : zelo) et
livore. Celare (lisez : zeXiive) quod bonum videas... >' (p. 255). —
Fol. 35. " De opère et elemosina. Magna et mulla sunt... « (p. 237).
— Fol. 43. " De bono et [sic) pacientia. De pacientia loquuturus... »
(p. 247). — Fol. 50 V". " Celio [sic) fralri, desacramentodominicicalicis.
Quamquam scio, frater carissiine, cpiscopos plurimos... « (p. 104).
— Fol. 56. « Pape, praesbytcris et dyaconis Rome consistentibus [sic).
'Quanquam sibi bene conscius animus... r, (p. 42). — Fol. 58 v"\
« Aduersns Novatiannm, scismaticum, de Fcclesiç unitate. Quom [sic)
moneat Dominus... » (p. 193). — Fol. 67. u De lapsis. Pax ecce... «
{p. 181). — Fol. 78. « Demetriano. Oblatrantem le... .. (p. 216). ~
Fol. 85 v°. Cl Moysi et Maximo, praesbytcris, et céleris coufessoribus
fratribus. Et cunctos vos pariler... i (p. 24). — Fol. 87. a Maximo
et Nicostrato et céleris coufessoribus, [ut ad unitatem redeant]. Quom
(sic) fréquenter... )> (p. 58). — Ibid. « Prçsbyteris et diaconibus fra-
tribus, [ut confessoribus in carceve conslitutis omnis humanilas prae-
beatur]. Quanquam scio vos... " (p. 50). — Fol. 88. « Nemesiano,
Fçlici, Lucio et alteri Fçlici, Litteo, Pollianio(m'), Victori, Laderi (sic)
€t Daturo (sic), coepiscopis, item comprçsbyteris et diaconibus in
métallo constitutis martyribus Dei Patris.elc. Gloria quidem vestra... »
(p. 158). — Fol. 90. « Fratri et collegç Lucio [sic). Exultanlibus et
letantibus nobis... « (p. 162). — Fol. 90 v". « Cypriano patri Neme-
sianus, Daturus (sic), Fçlix et Victor. Magnis seusibus... » (p. 161). —
Fol. 91 . " Presbyteris et diaconibus fratribus Rome (sic) consistentibus.
DM LA inHLlOTHKOLK DK HKIMS. 473
Quales lilteras.. . » (p. 45). — Fol. 1)1 v". lisdcm. « Quoiiiain coin-
peri... » (p. !2li). — Fol. 92 v*. u Cornelio, [de Novati sceleribus|. Kt
cuin dili}{entia... " (p. 63). — Fol. 93 v°. Cornelio fratri, [(juod ad coii-
l'essores a Xovaliano seduclos litteras fecerit] . i' Ft relijjiosum nobis...»
(p. 58). — Ibid. uCyprianus, Liberalis, C;ilideiuus(A7'6),Nicoinede.s,Ceci-
lius, Jiiliiis, Mauticius [sic)^ Félix, Successus, Fauslinus, Fortiinatus,
Victor, Saturniniis, Euticcs, lambus (sic), alius Satuiniiuis, Auielius,
Friscus(5/c), Herculianus [sic), Victoricus, Quintus, Honoralus, Manta-
neus, Horthensianus, Gerianus [sic), Tabus (sic), Donatus, Pomponius,
Policarpus, Demetrius, alius Donatus, Puanus (5?c), Fortunatus.llogalus
et Miimillijs (sic) Cornelio fratri. Statiieramus qiiidem... )' (p. 77). —
Fol. 95 v°. [Oratio Cypriani Antiocheni, quam sub die passionis suae
<lixit]. u Domine sancte, pater agios... « (p. xxxiii). — Fol. 97.
»' Antlioniano fratri, [de Cornelio et Movatiano]. Accepiinus litteras... "
(p. iS^). — Fol. 105. " Seajjero (sic) et Rogatiaiio et cçteris confesso-
ribus [in carcere constitutis]. Saluto vos... » (p. IG;)). — Fol. 106 v°.
" In laudem niartyrii. Etsi incongruens est... » (p. 343). — Fol. 114 V.
« Martyribus et confessoribus. Exulto letus et gratulor... « (p. 16). —
Fol. 116. " Moysi et Maxinio, prçsbiteris, et confessoribus cçteris
dilectissiniis fratribus. Gloriam fidei... » (p. 33). — Fol. 117.«Pres-
byteris et diaconibus fratribus, de deprecando Deuni pro peccatis
nostris Quanquani scio, fratres carissirni, pro timoré... » (p. 13). —
Fol. 119. « Presbyteris et diaconibus et plebi uniuersç. In ordiuatio-
nibus clericis... " (p. 46). — Fol. 119 v°. " Prçsbyteris et diaconibus et
■jilebi uni verse fratribus, [de Cclerino lectore ordinato]. .^giiosccnda et
amplectenda snnt... -n (p. 47). — Fol. 121. a Plebi Thibari consis-
4enti, exortatoria [ad martyrium]. Cogitaveram quideni... » (p. 90).
— Fol. 125. tt Jubaiano fratri, [de hereticis baptizandis]. Scripsisti
mihi, frater carissime, desiderans... n (p. 129). — Fol. 131 v**.
« Quinto fratri. Retulit ad me, fiater carissime, Lucianus... " (p. 126).
— Fol. 133. « Cyprianus, Liberalis, Calidouius (sic), Julius (sic),
Primus, Cecylius, Policarpus, Nicomedis, Félix, Mauricius (sic), Suc-
cessus, Lucianus, Honoratus, Fortunatus, Victor, Donatus, Lucius,
Herculanus, Pomponius, Demetrius, Quintus, Saturninus, Januarius,
Marcus, [alius Saturninus], alius Donatus, Hogatianus, [Sedatus, Ter-
tullus, Hortensianus], item alius Saturninus, Satins Januario, Satur-
oino, Maximo, Victori, alii (s/c) Victori, Cassio, Proculo, Mediano (^/c),
Citino, Gargilio, Eititiano (sic), alii (sic) Gargilio, alii (sic) Saturnino,
474 MAi\USCRlTS
Vemesiano (sic), Hapulo(5/c), Anthoniano, Rogatiauo, Hoiiorato fralri-
bus, de hiis qui apud herelicos baplizati videotur. Quom (sw) sirnul;"
in concilio... " (p. 124). — Fol. 134 v°. « Conventus episcoporum «
numéro LXXXVII, [de haereticis baptizandis]. Quom [sic) in unum-
Carthagini convenissent... « (p. 329). — Fol. 140 v°. « Pompeio fra-
tri, [contra epistolam Stephani de haereticis baptizandis]. Quanquam ;
plene ea... >' (p. 138). — Fol. 144. u Magno filio, [de baptizandis-
Novatianis et de hiis qui in lecto gratiam consequuntiirl. Pro tua reli-
giosa... » (p. 151). — Fol. 147 \°. « Magno. Quesisti etiam, fîli i
carissime, quid mihi... « (p. 156). — Fol. 149 1'". a Presbjteris eti
diaconibus et plebi universe dilectissimis fralribus, [de Numidico ordi-»
nato piesbytero]. Nunliandum vobis fuit... o (p. 48). — Fol. lid his.
« Cyprianus, Cecylius, Primus, Polycarpus, Nicomedes, Lucianus {sic),
Successus, Sedatus, Fortunatus, Januarius, Secundidus (sk), Pompo-
nius, Honoratus, Victor, Aurelius, [Satius, Petrus, alius Januarius,
Saturninus, alius Aurelius], Venantius, Q^ietus, Rogatianus, Tenax,
Félix, Faustus, Quintus, alius Saturninus, Lucius, Vincentius, Libosus,
Geminius, Marcellus, lambus, Adelphus, Vicloricus et Paulus Felici
prçsbitero et plebibus consistentibus ad Legionem et Asturice, item
Lelio, diacono, et plebi Emerite consistentibus fratribus. Quom (sic) in
unum convenissemus... " (p. 117), — Fol. 152. « De infantibus bapti-
zandis, Cyprianus et ceteri collège quiin consilio affuerunt numéro LWI,
Fido fratri. Legimus litteras tuas, frater carissime, quibus... » (p. 07).
— Fol. 153 V". « Eugratio (sic), fratri dilectissimo, [de histrione]. Pro
dilectione tua atque verecundia... -n (p. 101). — Fol. 154. « Cornelio
fratri, [in exilio, de ejns confessione]. Cognovimus, frater carissime,.
fidei ac virtutis... » (p. 94). — Fol. 155 v°. Eodem, [de Fortunato et
Felicissimo, sive contra haereticosj. « Legi litteras tuas, frater caris-
sime, quas... '> (p. 79). — Fol. 164. Eodem, [de ordinatione ejus a se
comprobata et de Felicissimo]. u Quod servis Dei et maxime sacerdo-
tibus... » (p. 56). — Fol. 165. Eodem, [quod ordinationem Novaliani '
non receperit]. « Venerunt ad nos, frater carissime, missi... » (p. 55).
— Fol. 166. Eodem, [de illius reditu ex schismate] . « Egisse nos et
agere... » (p. 61). — Fol. 166 v°. « Plebi universe, [de quinque
presbyteris schismaticis factionis Felicissimi]. Quanquam , fratres-
carissimi, Briecius Cdelissimus... « (p. 52). — Fol. 169. « Epitecto
fratri et plebi Assurris consistentibus, [de Fortunatiano , quon-
dam eorum episcopo]. Graviter et dolenter motus sum... n (p. 110)..
DE LA BIBLIOTHEIJI E DE REIMS. 475
— Fol. 170. « Cyprinno carissimo et dilectissiino Félix, Jader, I^olit-
miis {sic), una cum prc^shiteris et omnibus diaconibus nobisciim corn-
morantibiis apud nietallum Sejjnensem {sic). Kesalutavimus(5?c) tc,fraler
carissinie, per... « (p. 1G3). — Fol. 170 v°. u Presbyteris et diaconibus
et plebi Fiirnis consistentibus, [de Victore, qui Faustinum presbyterum
tutorem nominavit]. Graviter comnioti sunius... y^ (p. 114). — Fol. 171.
« CyprianiJscumcolle(]isLuciofratri, [papa Komano, reuerso ab exilio].
Et nuper quidem tibi... « (p. 96). — Fol. 172. « Cyprianus qui et
Tbeseius Florentiocui et Pupiniano fratri, [de obtreclatoribus]. Ejjote,
frater, credideram... » (p. 121). — Fol. 175. a Maximo presbytero,
item Urbano et Sydonio et Machario, fratribus, [de reditus ex scbis-
mate, congratulatoria]. Lectis litteris vestris... " (p. 65). — Fol. 176.
« Cypriano, pape (sic), Moyses et Maximus, presbyteri, et Nicoslrutus et
Rufinus et ceteris {sic) qui cum eis sunt confessores. Inter varios et
multipliées... r> (p. 34). — Fol. 178. « Cyprianus, Gecilius, Victor,
Sedulius (sic), Tertullus cum presbyteris qui présentes aderant, Pom-
ponio fratri, [de virginibus]. Leginius litteras tuas... d (p. 102). —
Fol. 180. a Ouod ydola dii non sint. Quod idola dii non sint et... »
(p. 225). — Fol. 183. « Forlunato, C.irissimo {sic), Optato, Pri-
vatiano, Donaculo (sic) et Felici, fratribus, [de iis qui per tormenta
superantur]. Scripsistis mihi... n (p. 76). — Fol. 183 v°. « Hogatiano
fratri, [de diacono qui contra episcopum contendit]. Graviter et dolen-
ter commoti... v (p. 112). — Fol. 184 v°. « Cyprianus et cçteri Ste-
phano fratri, [papae, de concilio]. Adquedam disponenda... n (p. 128).
— Fol. 186. (i Cornelio fratri, [de confessoribiis ad unitatem reversis].
Ouantam solliciludinem... " (p. 60). — Fol. 186 v". Eodein, [de
factione Novatiani cum suis]. " Ne qiiid minus nd pœnam... « (p. 62).
— Fol. 187. Eodem, [de Polycarpo Hadrumetino]. « Legi litteras tuas,
frater carissime, quas per Primitium... » (p. 59). — Fol. 187 v"'
« Januario, Maximo, Proculo, Victori, Modiano, Nemesiano, Nampulo
et Honorato fratribus, [de redemptione fratrum ex captivitate barbaro-
rum]. Cum maximo animi... n (p. 99). — Fol. 188 v\ « Plebi in
evangelio stanti. [Liber de speclaculis]. Ct me satis contristat... »
(p. 339). — Fol. 191 v°. a Benedicto, dulcissimo parenti Turasio.
Caritatis tu§ scripta... ^ (p. 168). — Fol. 194 W a Presbyteris et
diaconibus Rome consistentibus. Quom de exitu (sic) boni viri... »
(p. 8). — Ibid. Eisdetn. u Post factas ad vos litteras... » (p. 31). —
Fol. 195 v°. Eisdem. « Et dilectio communis et ratio... " (p. 39). —
476 MANUSCRITS
Fol. 196. " Calidonio (sic) et Herculiano (*?c), collegis, item Rogatiano
et Huniidico {sic)y compresbyteris. Vehementer contristatus sum... n
(p. 51). — Fol. 196 v°. « Calidonio fralri. Accepi litteras tuas... n
(p. 28). — Fol. 197. " Saluto vos incolumis, per Dei gratiam... «
(p. 9). — Fol. 197 v\ «Optaverani quidem... r^ (p. 9). — Fol. 198 v\
« [Ad plebem]. Ingemiscere vos et dolere... n (p. 21). — Fol. 199.
[Ad cleriim, de lapsis et catecuminis, ne vacui exeant]. « Miror vos,
fratres carissimi, ad inultas epistolas... » (p. 22). — Fol. 199 v°.
u Dominus loquitur et dicit... » (p. 26). — Fol. 200. " [Lapsis]. Domi-
nus noster, cujus precepta... » (p. 37). — Fol. 200 v". [Ad Snccessum,
de nuntiis Roma reversis persecutionern niintiantibus]. a (Jt non vobis
incontinenti... » (p. 165). — Ibid. [Ad clerum et plebem, de suo
secessu paulo ante passionem]. " Quom perlatum ad nos..." (p. 166).
— Fol. 201. [Ad clerum, de quibusdam presbyteris qui lemere pacem
lapsis dederunt, necdumsedata persecutione, et citra conscientiam epi-
scoporum] . u Dum (sic) pacientiam meam... )> (p. 18). — Fol. 202.
[Ad martyres et confessores qui bipsis patierunt pacem dari]. « Solli-
citudo loci nostri... « (p. 19). — Fol. 203 [Ad clerum, de litteris
Romam missis et de Saturo lectore et Optato bypodiacono factisj. « Ne
quid vos vel conscientiam... » (p. 33). — Fol. 203 v°. [Cypriano
fratri Maximus, Urbanus, Sidonius etMacharius, de suo redituex schis-
mate]. « Certissimum(5/cl est... » (p. 64). — Ibid. [Caldonu ad Cypria-
num]. « Nécessitas temporum facit... » (p. 27). — Fol. 204. [De mon-
tibus Sina et Sioii]. « Probatio capitulorum... ii (p.xxiii). — Fol. 208 v°.
u Presbyteris et diaconibus fratrihus. Legi litteras vestras... » (p. 22).
— Fol. 209. Eisdem, [de cura pauperumet peregrinorum]. «Saluto vos,
fratres karissimi, per Dei gratiam.. . » (p. 49). — Ibid. « Quirinofilio.
Obtemperandum... opto te, fili karissime, semper bene valere Amen
(p. 274). Fpistolarum diui (^ypriani liber explicit foeliciter. Chère ".
Contemporain des incunables, ce livre imite assez bien les impres-
sions de l'époque, tant pour les initiales peintes en rouge et en bleu,
que pour récriture qui est due à une main italienne. — Sur le fol. 1,
on lit : u Ex libris Sancti Dionisii Remensis » , et plus bas, d'écriture
à peine plus récente : « Ex monasterio canonicorum regularium Sancti
Dyonisii Remensis, 1674 » .
XV" siècle. Papier vélin de choix, malhpiu enscment piqué. 210 feuil-
lets (1-209 et 149 bis). 281 sur 200 millim. Rel. basane fauve sur
carlon. — (Sainl-Dcnis).
I)K LA RIBLIOTIIKQUK DM HKIMS. /,T7
571 (E. 210). B. Hilarii do Trinilato lihri \II. — Kjusdem liber
de Synodis. — Kjusdem libri ad Constancium et contra Auxentiuni.
Vol. I V'. « Jeroniinus, de libro iii viris illuslribus. Hyladus, urbis
Pictavorum Aquitanice episcopus, factione Saturnini, Arelatcnsis epi-
scopi... » — " Item Jeronimus, in epistola ad Paulinum, presbiterum.
Sanctus Hylarius jjallicano cotcnno attollitur... »
Fol. 2. « Incipit liber S. Hylarii de Trinitate primns. Circnrrispi-
cienti michi proprium vite butïiane... aut carnis sacramentum in
Domino Jhesu Christo hoc se semper scirc quod natas est » . —
Fol. 1 'il . a Oratio S. Hylarii. Ego quidetn in quantum, conccsso mibi
hoc a te spiritu... in te et ex te et apud te semper Deus, qui est bene-
dictus in sccula seculorum. Amen. Explicit liber duodecimus S. Hylarii,
episcopi, de Trinitate " . {S. Hilarii, Piclavorum episcopi, opéra. Paris,
1693, p. 765-1144).
Fol. 148 v°. " Incipit epistola S. Hylarii in libro de Synodis contra
omnes hereses. Dilectissimis et beatissimis fratribus episcopis Germanie
prime, etc. Constilutum mecum habebam,fratres karissimi... — ■ Exem-
pluni biasphemie apud Syrmium, per Osium et Potamium conscripte.
Heretici ita credunt. Curn nonnuUa pularetur esse de fide disceptatio...
absolutionem religiosam et unitati congruam efferemus » . — Fol. 155.
« Expositio ecclesiastice fidei que exposita est in synodo habito per
eucenias {sic) Antioehene ecclesie, cui interfuere episcopi nonaginta
septem, cum in suspicionem venisset unus ex episcopis quod prave
sensisset. Credimus consequenter evangelice et apostolice traditioni. . . »
— Fol. 156. " Fj les Serdica conscripta. Sancta synodus in Serdica
congregata... — Credimus in unum Deum, Patrem... » — Fol. 157.
« Exemplum Gdei Syrmio, ab orientalibus, contra Fotinum scripte.
Credimus unum Deum, Patrem... » — Fol. 166 v°. a Fides Nicea
conscri[)ta. Credimus in unum Deum, Patrem... sed per omousion
oportet intelligi. Explicit liber S. Hylarii de Synodis » . La fin n'est pas
conforme à l'édition. {Ibid., p. 1149-1206).
Fol. 168 v°. « Incipit liber ejusdem contra Constancium augus-
tum. Tempus est loquendi, quia jam preteriit tempus tacendi... aequa-
nimiter imperitus in tuis, insolenter in Dei rébus ignarus » . (Ibid.,
p. 1237-1260).
Fol. 176. " Incipit tractatus S. Hylarii ad Constancium augustum.
Benefica natura tua... de se loquitur ipsa sententia " . (Ibid., p. 1217-
122 i).
478 MANUSCRITS
Fol. 178. « Incipit tractatus ejusdem ad eumdem, quem Constanti-
nopoli eidem ipse tradidit. Non sum nescius, piissime imperator... ab
ea juxta ista non dissonans « . (Ibid., p. 1225-1232).
Fol. 180. u Incipit exempluin blasphemie Auxentii, arriani. Beatis-
simis et gloriosissimis imperatoribus Valentiniano et Valenti, augustis,
Auxentius, episcopus ecclesie catholice Mediolanensium. Ego qiiidem,
piissiini imperatores... bec relractari non oportere » . {Ibid., p. 1270-
1272). — Fol. 180 \J°. «Tractatus S. Hylarii adversus Auxentium,
arrianum, episcopum Mediolanensium. Dilectissimis fratribus in fide
paterna, etc. Speciosum quidem nomen... anatheniatizatis arrianis,
Christum Deum verum predicabunt « . {Ibid., p. 1263-1269).
Au verso du fol. 148, on lit cet aide-mémoire, de la main du scribe :
a In Germania prima est Maguntia; in secunda, Agrippina colonia ; in
Belgica prima, Treveris; in Belgica secunda, Remis; in Lugdunensi
prima, Lugdunum; in Lugdunensi secunda, Rotomagis; in Novem-
populana est Tolosa » .
En tête du fol. 2, on trouve Tex-libris (XIV* siècle) : « De conventu
Sancti Dyonisii Remensis. — A » , complété plus bas par un signe de
reconnaissance bibliographique.
XlIP siècle. Parchemin. 183 feuillets à 2 col. 333 sur 246 millim.
Lettrines mi-parties bleu et rouge, llel. veau blanc sur bois. — (Saint-
Denis) .
372 (E. 220). B. Hilarii de Trinitate libri XII. — Ejusdem liber
adversus omnes haereses, seu de Synodis. — Ejusdem libri ad Constan-
cium et contra Auxentium. — Boecii libri de Trinitate. — Ejusdem
libri ad Johannem, diaconum, et contra Eutychen et Nestorium.
Fol. 1 v°. « Incipit liber S. Hilarii, Pictavensis episcopi, de Trini-
tate primus. Circumspicienti michi... « Le même que le précédent.
Fol. 155. «Incipit liber S. Hylarii, episcopi, adversus omnes here-
ses. Dilectissimis et beatissimis fratribus... » — Fol. 157. « Exem-
plum blasphemiç apud Syrmium, per Osyum et Potamium conscriptç » .
— Fol. 161 v° , a Exposicio çcclesiasticç Odei qu§ exposita est in
synodo habita per encenias Antiochçnç çcclesiç consummatç, quam
€xposuerunt qui affuerunt episcopi nonaginta septem, cum in suspi-
cionem venisset quod unus de episcopis prava sentiret » . — Fol. 163.
(i Fides secundum orientis synodum. Sancta synodus in Serdyca con-
gregata... » — Fol. 164. « Exemplum fîdei Syrmio, ab orientalibus,
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 479
. contra Folinum scriptt; " . — Fol. 173 v°. « Fides Nichena conscripta» .
Fol. 17(>. ^ Incipit liber primas S. Hylarii, episcopi, contra Constan-
ciiiin au(|ustum « .
Fol. 1S3 \°. u Incipit tractatiis S. Hylarii, episcopi, ad Constancium
impcratorem " .
Fol. 185 v°. « Incipit liber secundus S. Hylarii, episcopi, ad Constan-
cium imperatorem, quem Constantinopoli eidem ipse tradidit, id est
dédit ^ .
Fol. 187 v°. " Incipit exemphim blasphemiç Auxcncii n . — Fol. 188.
u Tractatus S. Hylarii, episcopi, adversus Auxencium, arrianum,
Mediolanensium episcopum « . Tous ces traités comme dans le manus-
crit précédent.
Fol. 190 v". « Iheronimus, in epistola ad Paulinum, inter cetera,
ait : Sanctus Hylarius... » Comme dans le ms. précédent, avec adjonc-
tion de ces mots : « Verum est hoc " .
Fol. 191. « Incipit prçfacio in libro Boçcii de Trinitatç [sic). Iste
Boecius consul fuit Homanorum, Theoderico (sic) duce... — Anicii
IManlii Severini Bo§cii quinto consule, etc. Incipit liber Boçcii, quo-
modo Trinitas unus Deus ac non très dii. Investigatam diutissimç quçs-
tionem, quantum nostre mentis ifrniculum... — Christianç religionis
reverenciam . . . quantum imbecillitas subtrahit vota supplebunt ».
Imprimé pour la première fois dans l'édition générale des œuvres de
Boèce donnée à Venise, en 1492. V. Hain, /?^jo. bibliogr., n° 3351. La
meilleure édition est celle de Bàle (1570).
Fol. 195. « Anicii Manlii Severini Boecii et ialu[stris] ex consule
ordinato patricii, ad Johannem, diaconum. Utrum Pater et Filius et
Spiritus sanctus de divinitate substancialiter prçdicentur. Quçro an
Pater et Filius et Spiritus sanctus... racionemque tuam conjunge n.
{Ibid.).
Fol. 195 v°. u Item, ejusdem Boçcii ad eundem Johannem. Quo-
modo substanciç in eo quod sint bon§ sint, cum non sint substancialia
bona. Postulas ut ex ebdoniadibus nostris ...omnia igitur substancia-
liter sunt bona « . {Ihid.).
Fol. 197. « Christianam fidem novi ac veteris Testamenti ... laus
perpétua Creatoris. Explicit liber primus. — Incipit liber II Anicii
Manlii Severini Boecii quinto consule et inlustri ex consule ordinato
patricii. Incipit liber contra Eutychen et Nestorium. Domino sancto ac
♦venerabili patri Johanni, diacono, Boecius filius. Anxie te quidem diu-
480 MANUSCRITS
que sustinni... " Incomplet de la fin, l'ouvrage s'arrête sur ces mots :
ce ... nequeenim tanta indigencia in Adam fuisse credenda est ut, nisi
manducasset, vi[...] » [Ibid.).
Les gardes a, b, collées sur les plats intérieurement, portent la table
d'un Lectionnaire du Xlll* siècle. — Une main du XVII' siècle a trans-
crit sur le fol. 1 une table fantaisiste de l'ouvrage. — Au bas du verso
du dernier feuillet de chacun des cahiers, du fol. 8 au fol. 192 inclus,
on lit cet ex-libris contemporain du texte : " Liber sancti Bartholomei
apostoli et sanctorum confessorum Theoderici et Theodulfn) . — Enfin,
en haut du fol. 2, on aperçoit encore, malgré le lavage, la signature :
.( L. Art. d'Anglade « .
XIII« siècle. Parchemin. 206 feuillels à 2 col. 328 sur 227 millim.
Très intéressantes initiales, les unes peintes, les autres dem 'urées au
trait, à l'encre, représentant des personnages on des animaux, parfois
simplement des motifs décoratifs peu usités, aux fol. 1, 10, 18, 26,.
37, 48, 64, 78, 91, 114, 131, 143, 153, 161, 164, 173, 176, 191,
195, 197. Kel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 22).
375 (E. 221). Optati, Milevitani episcopi, ad Parmenianum libri VII,
de schismate Donatistarum.
Fol. 1. Titre en capitale et onciale. « Optati Milibitani libri
numéro Vil. In hoc libro primo continentur qui in persecutione fue-
rint traditores et causae schismatis et ubi et a quibus schisma sit factum.
— Cunctos nos christianos, carissimi fratres, omnipotenti Deo fides
una commendat... « Au lieu de finir sur les mots : « infatuatos esse
intellegere noluerunt " , comme dans la Max. Bibliolh. Patrum, notre
texte poursuit ainsi, en 28 lignes, au bas du fol. 63 : « Nam et illud
quale est ut si seductioni vestrae... et longe fueratquod videbatur audi-
tum 5^ , et continue sans alinéa, par ces lignes que l'édition susvisée
rattache au 3* livre : --i Sed ut ad paulo ante dicta redeamus... nostrum
non potestis damnare juditium. Explicit liber Optati, episcopi catholici,
libri numéro VII, ad Parmenianum, scismaticorum auctorem n . Insérée
dans la Max. Bïbl. Pairum, t. V, p. 342-370, sans les sommaires
qui sont dans notre manuscrit, l'œuvre d'Optat a été publiée à Paris,
en 1700 [S. Optati Af ri, Milevitani episcopi, de schismate Donatistarum)^
in-f% puis de nouveau, en 1842 [S. Optati Afri, Milevitani episcopi, et
S. P. N. Cyrilli, Hierosolymitani archiepiscopi , opéra), in-8®.
Au verso du fol. 65, une main du commencement du XIII* siècle a
copié les deux importants documents qui suivent :
DE LA BIBLI0THI-:QIIE de REIMS. 481
1" Lettre du roi Louis VU à la commune de Kcims : u Ludovicus,
Dei gratia Fraiicorum rex et dux Aquitanorum, majori totique com-
munii; Hemensi, fidelibus nostris, salutem. Scitis quia nos humili peti-
cioni et prçcibus vestris... »
2" Lettre du même aux mêmes : ^< Ludovicus, Dei gratia rex
Francorum et dux Aquitanorum, salutem et gratiam suam. Gravissi-
mum nobis est id quod vos facitis, quod nulla alia communia facere
prçsumit, et modum Laudunensis communiç qui vobis prepositus (sic)
estomnino excedilis... ^ Publiées avec quelques variantes dans Marlot
(Melropolis Remensis hisloria, t. II, p. 32(3-327).
Au bas du fol. 1, on trouve Tex-libris (XII' siècle) : u Liber çccle-
siç Sancti Theoderici ; anathema sit auferenti » , et, en haut du fol. 2
cet autre : « L. Art. d'Anglade » .
Commencement du IK« siècle. Parchemin. 65 feuillets à loncrues
lignes ; la marge du dernier coupée dans le bas. 272 sur 223 millim.
Rel. veau fauve sur carton, — (Saint-Thierry, n*» 138).
57 i (E. 222). Passio S. Adriani, martyris. — B. Gregorii Nazian-
zeni Apologeticus. — B. Ambrosii liber de Arbore interdicta. —
BB. Basilii et Johannis Chrysostomi dialogus de Sacerdotio. — Liber de
Singularitate clericorum, Origeni adscriptus.
Fol. l.« Incipit passio sancti Adriani, martyris, cum sociis suis
XXIII, quae est vi idus septembris. Factum est secundum jussionem
tiranni Maximiani, ut ingrederentur. .. perfecto corde ibidem Domino
Christo serviant, cui esthonoret gloriain seculaseculorum. Explicitpas-
sio sancti Adriani sotiorumque ejus XXIIII » [sic). Comparer avec .4c/«
SS., septembre, t. III, p. 218-230, et avec Vitae SS., t. IX, p. 88-93.
Fol. 16. " Incipit prefatio in Apologetico Gregorii, episcopi Nan-
zanzeni (sic). Proficicenti (sic) michi ex urbe... — Incipit Apologeti-
cus Gregorii, episcopi Nazanazeni (sic), in latinum translatus ex greco.
Victus sum et fateor me esse superatum... ut in templo ejus omnes
dicamus gloriam, grex simul et pastores, in Christo Jhesu Domino
nostro, cui est, etc. Explicit Apologeticus Gregorii, episcopi Nazan-
zeni ^ . (S. GregoriiNazianzeni opéra. Paris, 1609, t. I, p. 726 et 1-45).
Fol. 28. « Incipit de Arbore interdicta. In veteri Testamento, id est
in Genesi, legimus... qui non audes loqui de conservo tuo. Explicit
sermo de Adam et de Arbore interdicta « . (Divi Ambrosii opéra, i. I,
p. 541-548). Nombreuses variantes.
TO.ME xxxviir. 31
482 MANUSCRITS
P'ol. 29 v°. " Dialogus Basilii Cesariensis, fratris Gregorii, [Nysseni
episcopi, et Johannis Chrysostomi, de Sacerdotio] . Mihi quidem multi
fuerunt amici cerli... in die illo périclitantes in eterniim tuuni recipins
tabernaculum. Explicit liber sancti Johannis » . (iS. Johannis Chryso-
stomi opéra, t. V, p. 409-478).
Yo\. 51 V'. i' Desiderabam vos, o fîlii, quia et pari mensura... n Le
texte s'arrête sur ces mots, au bas du même feuillet : " et nullus est
talis architectus » .
Fol. 52. Fin d'une antre copie du traité a de Sacerdotio » donné
ci-dessus : " ...in aeternum tuum recipias tabernaculum. Explicit
liber sancti Johannis et BasiHi -n .
Fol. 52 v°. " Incipit liber Origenis de Singularitateclericorum. Emis-
seram (sic) quidem vobis ante tempus... mortificate ergo membra vestra
qu§ sunt super terram. Fornicationem... )) Incomplet de la fin.
V. ms. 369, fol. 1.
Le feuillet de garde a, collé à l'intérieur du plat final, est un frag-
ment de compte des frais faits pour la réception de l'archevêque îlobert
de Courtenay : «... Le venredi devant la Triniteit, l'an mil III* et
XVIII, vint messires de Reins en palais. Despens fais pour lui... » —
Au haut du même feuillet, on lit la note : « Liber iste est de antiquis
libris ecclesie, et erat presens in capitule. Quis hune dederit Sancte
Marie Remensi... nescitur. In quo libro primo est legenda seu bios (?)
sancti Adriani, episcopi et martiris; 2" Apologeticus Gregorii Nazaneni
[sic) ; 3° Sermo de Adam et de Arbore interdicta; 4" Dyalogus Basilii,
Cesariensis episcopi, et Johannis Crisostomi, in quinque (sic) libris ;
5° et ultimo, liber Origenis de Singularitate clericorum. Fuit liber iste,
qui continet 59folia, quotatus per Egidium de Asperomonte, xviii«maii
anno M^CCCC^XII"» . — Le premier recueil, qui compte deux cahiers,
porte au commencement et à la fin, dans la marge inférieure, l'ex-
libris contemporain : a Sanctae Mariae Remensis çcclesiae » , en capi-
tale rustique. — Le second recueil (fol. 16-51), d'écriture un peu plus
récente, porte dans la marge inférieure de son premier feuillet (fol. 16)
l'ex-dono suivant qui le date : « Ragenerus, prçpositus, dédit Sanctç
Mariç Remensi «. Le Chapitre, à son tour, inscrivit (XIII* siècle), en
tête du même feuillet, son ex-libris : " Liber Sancte Marie Remensis i? .
— A l'intérieur du plat initial, on trouve aussi la cote ordinaire :
u b 162».
X« (fol. 1-15 et 52-59)-fm du X« siècle (fol. 16-51). Parchemin.
DE LA lUBLIOTHEQUK DE REIMS. 4S3
59 feuillets et unej][arde a, h la fin, collée. 272 sur 207 rnillirn. pour
le piemifM" recueil; 275 sur 221 pour le reste. Rel. veau blanc sur hois.
— (Ex-libris jjra\é du Chapitre : « A, ortl. 2, n° 23 ").
57o (E. 291). Collectanea tlieologica graccornm Patnim.
La notice ci-flessous est enipninlée pour une partie (p. 56-57)
au Catalogue des manuscrits grecs des départements donné par M. Omont
(1886) dans le Catalogue général.
Fol. l v°. Constanlini Palaeocappae, hujus libri scriptoris, epistola
dedicatoria Carolo a Lotharingia, archiepiscopo Hemensi. Latine.
Fol. 2. Index latinns eorum quae in codicc continentur. — Fol. 4.
Index graecus eorumdem.
Fol. 5. " [Heati] Theodoriti, episcopi Cyrensis, explicationes et dis-
solutiones dubiorum divinae Scripturae quae in Levitico, IVumcris,
Deuteronomio, Jesii iVave et .ludicibus inveniuntur « . — « HoXkav.ox)
^ïv YjIÛv eïûYiToci... Bvaiav eveyy.etv " . {B. Theodoretl, episcopi Cy ri, opéra
omnia. Paris, 1642, t. I, p. 114-224). La fin non conforme.
Fol. 92. « Beatissimi Hippolyti, papae Romani et martyris, demons-
tratio Jesu Christi, servatoris nostri, ex divinis Scripturis, et anti-
christi» . — " BouXyjGsyroç aou xai a/xt'êEtav... ^o^aî^oov Trarépa, aùrô)
Y, (^6^«, xtX '5 . Sur les œuvres de S. Hippolyte, v. Cave, Scriptorum
eccles. Hist. lilt. Genève, 1705, p. 61-65. Elles ont été éditées à Ham-
bourg (1716-1718), en 2 vol. in-fol.
Fol. 119. " S. Gregorii [IVeocaesariensis] de Anima, ad Tatianum » .
— « Tôy Tzzd 4*^)^"^^ (jot ).6yov... à'pa loyŒY] ri ^"^jri " . D'après Cave
{Ibid.jip. 82-83), Tattribution de cette œuvre à Grégoire de Néo-Césarée
ne serait pas certaine.
Fol. 123. <f [Nicetae Acominati], Choniatae, et aliorum de Anima '^ .
— a W-oyjn loyiyiYi îaziv^ ovale/.... x-ç wnr/î a^vasi ". — Fol. 126 v\
" De modo quo anima corpus ingreditur, et de dissolutione " . — « ToO
Tyjç elay.piGîodç, iwv ^vyOiv... ovzt i/.eT<xaTocatv va^iarazoci " . Une traduc-
tion latine de Fœuvre de Nicétas Acominat se trouve dans la Bibl.
max. Patr., t. XXV, p. 54-180.
Fol. 133. a Sancti Anastasii, patriarchae Antiocheni, de Providentia,
et unde mala bonis viris et bona malis contingant « . — « EpwTyictç.
Ç^QL^^zï'ZOLi Tidaoc Yi rCôi) av9p(07rcoy cpuctç... "
Fol. 141 v°. « Sancti Johannis Damasceni quod Deus non est causa
malorum )> [de fide orthodoxa, IV, 27]. — « EBoçïarl tyj BsiccTf.af?j...
48i MANUSCRITS
cx.\)z(xi xarà dvvaiiLV » . (5. P. N. Johannis Damasceni opéra omnia. Pans,
1712, t. I, p. 301-304). Non conlbrme.
Fol. 142 v°. " Maximi, philosophi christiani, de Materia, quod [non]
sit ingenita, neque maloruin causa ». — ^ Oxl ^h à^wcnov... r/îv wXy]^
(^stV-yuTai. TaOra duo tov Tuepi vXyjç Xoyou Ma^t'iJLou 7rape/-êéêXyjTai " .
Fol. 149 \\ " Origenis, de eo quod quae bona sunt, et quae mala,
quodque alla suscipiuntur voluntate nostra, alia vero non nostra volun-
tatecontiiiguntJuxtaChristi disciplinani,non ut Aristoteles arbitratur» .
".ovit 5). [Origenis Adamantii philocalia. Paris, 1624, p. 408-428).
Fol. 156. « [Sancti] Joannis Damasceni cur Deus, praesentiens et
praecognoscens homines peccaturos et nullam poenitentiam acturos,
eos creavit r) [de fîde orthodoxa, IV, 21]. — " O 0£Ô; ^C ayaÔo-
XYixa.., TOVTov ïvcx.izojj.ivnvTcc n (5. P.N. Johannis Damasceni opéra, t. I,
p. 291-292).
Fol. 156 \\ a Origenis, ut nullus eo offendatur, in legendis divinis,
quod, cuni obscurum sit, intelligi non potest, cujusmodi sunt aenig-
mata et parabolae ». — "H ^sv axpa wcféXeta. .. ^stpova zatapystrat 5) .
(Origenis Adamantii philocalia , p. 101-105).
Fol. 158. « Ejusdem, de iis quae in divina Scriptura videntur ha-
bere aliquid lapidis offensionis, vel petrae scandali ». — « Eav ttots
avayivcoaitwv. . . àvèiz^eÙDmov ypd^iioc 5> . [Ihid., p. 95-98).
Cette belle copie, dressée par Constantin Paléocappa, écrivain ori-
ginaire de l'île de Crète, a fourni Tune des planches du tome II de la
Paléographie universelle de Sylvestre (1839). Elle est ornée d'un grand
frontispice enluminé, aux armes du cardinal Charles de Lorraine
(1555-1574), avec la pyramide fleurie emblématique et la devise: « Te
stante, virebo » . La même pyramide se retrouve aux fol. 92 et 119.
En haut du fol. 1, on lit (XVIII* siècle) : a Archimonasterii S. Hemi-
gii Remensis, cong[regationis] S. Mauri. — 517 ».
XVI* siècle. Papier oriental, à grandes marges, 159 feuillets.
495 sur 306 millim. Rel. velours rouge, avec tranche dorée et guillo-
chée; des creux réservés dans les plats montrent qu'ils portaient jadis
un motif ornemental représentant la pyramide ornée de lierre, sym-
bole du cardinal. — (Saint-Remi).
576 (E. 229). B. Ambrosii opéra quaedam.
Fol. 1. ^ Incipiunt dicta sancti Ambrosii de Salomone. Mirum satis
I
DE LA niBLIOTUMQUE I)K REIAIS. 485
est, (lilcclissinii fraircs, quod inhoccapiUilo snpicDlissimus liominurn...
talis autcni via rnulieris mcretricis que, postcaquam abliita est, dicit se
nihil fecisse « . {Divi Amhrosii opéra, t. II, p. Ii370-1375).
Fol. 10. « Incipit saiicti Amhrosii, e[)iscopi, de divinis misteriis. De
moralibus cotidiamiin sermonem habuimus... veritalem regeneralionis
opcratur . . {Ibid., t. IV, p. 305-316).
Fol. 27 v". (i Incipit de Gedeon. Hierobahal ciim siib arbore, ut
legimus... inlcsi possimus calcare vesligium, per Jhesum Christum
Dominuui nostruni, cui, etc. t {Ibid.,p. 169-174). C'est le prologue du
traité : « De Spiritu sancto » .
Fol. 33 v°. " Incipit de vinea Nabuthe israhelitae. Nabuthe historia
tempore vêtus est... si primç laqueos prevaricationis cvaserint « .
(Ihid., t. I, p. 697-718). La fin non conforme.
Fol. 66 v°. " Incipit apologia David; apologia id est excusacio.
Apologiani prophète David presenti arripuimus stilo... ut Christi sibi
gratiam mercarentur, cui est honor et gloria, laus, perpetuitas, cum
Deo Pâtre et Spiritu sancto a saeculis et nunc et seniper et in omnia
saecula seculorum. Amen ^ . [Ihid., p. 625-638).
Fol. 109. " Incipit Paschç mystcrium. Paschae mysterium de fide
omnibus credenlibus.. . et dominus dominorum, absque initio, sine
fine, in Pâtre regnans cum Spiritu sancto nunc et semper et in secula
seculorum. Amen. Explicit Paschae mysterinm. Amen y . [Ihid., t. IV,
p. 293-296).
Au bas du fol. 1, on lit, en capitale rustique contemporaine de
Touvrage, ces mots qui semblent indiquer qu'il n'était pas seul dans la
reliure originelle : « Dédit Sanctae Mariae Remensi » .L'ex-libris exis-
tait complet sous cette forme, au bas des fol. 27-28 et 62-63 : « Hiiic-
marus, archicpiscopus, dédit, etc. r> , mais il a été gratté, pour un
motif qui nous échappe. Au bas des fol. 32-33, on a enlevé seulement
le nom et la qualité de l'archevêque; au bas des fol. 87-88, on s'est
même borné à gratter le qualificatif " archiepiscopus » ; au verso du
fol. 112 et dernier, le nom et la qualité ont été au contraire scrupu-
leusement respectés. — L'ex-libris (XIII' siècle) : « Liber Béate Marie
Hemensis », qu'on trouve en haut du fol. 1, est confirmé par cette
note au crayon (XIV^ siècle) jetée au bas du fol. 112 : a Iste liber est
Remensi ecclesie reddendus » et par cette mention (XVIP siècle), au
bas du fol. 1 : a Ex dono Hincmari, archiepiscopi ". — La reliure
récente (XVIII* siècle) a fait sans doute tomber la note habituelle de
486 MANUSCRITS
Gilles d'Aspremont qui avait folioté l'ouvrage, mais sur la garde a et
sur le fol. 112 nous lisons celte vérification : « Ce volume contient
cent douze feuillets. Lempereur ») , et cette autre, sur la seule garde a :
« Il commence par ces mots : Incipiunt dicta sancti Amhrosii de Salo-
mone, et finit par ceux-cy : Explicit Paschae mislerium. Amen, en grosses
lettres rouges. Larmoise r^ . — Enfin, sur le fol. I, la cote ordinaire :
«138 b ..
IX« siècle. Parchemin, 112 feuillets et une garde a, blanche, en
tête. 236 sur 186 millim. Initiales nii-parlies rouge et jaune, aux
fol. 1, 10, 34, Q>^, 109. Rel. veau fauve, sur carton. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « A, ord. 3, n° 32 »).
577 (E. 230). B. Ambrosii opéra quaedam. — Rufini Aquileiensis
de Fide symboli. — Victoris, Tunensis episcopi, de Delapsis.
Fol. 1. "In nomine Domini nostri Jhesu Christi incipiunt libri bea-
tissimi Ambrosii, Mediolanensis episcopi, primus de Misteriis et sextus
de Sacramentis " . — De Mysteriis. « De moralibus cotidianum sermo-
nem habuimus... veritatem regenerationis operetur. Finit de initiandis
féliciter .. V. ms. 376, fol. 10.
Fol. 10 v°. « Incipit de Sacramentis liber primus. De sacramentis
quae accepistis sermonem adorior... et ad prçmia virtutum pervenire
possitis, per Dominum nostrum Jhesum Christuui, cui est gloria,
honor, laus, perpetuitas a seculisetnunc [et] semper et in omnia sçcula
seculorum. Amen «. {Divi Ambrosii opéra, t. IV, p. 315-344).
Fol. 32. u Incipit domni Ambrosii de Paradyso. Et plantavit Deus
paradysum in Aeden, etc. De paradiso adoriendus (sic)... metemus ea
quae sunt spiritalia. Explicit Paradi[sus], disputatio deservandaanimae
puritate .> . {lôid., t. I, p. 137-170).
Fol. 63. « In nomine sanctae Trinitatis incipit liber sancti Ambrosii,
episcopi, de Virginibus primus. Si juxta caelestis sententiam veritatis...
et jam bonorum propugnacula struat vota meritorum. Explicit de Vir-
ginibus liber II r. . [Divi Ambrosii opéra, t. V, p. 527-546). e IIP livre
manque.
Fol. 81. " Incipit tractalus episcopi Augustini de Fide simboli, ad
Laurentium, papam. Mihi quidem, fidelissime papa Laurenti, ad scri-
bendum... a confusione et obprobrio aeterno, per Christum Dominum
nostrun], per quem est Deo Patri omnipotenti cum Spiritu sancto
gloria et imperium in sçcula seculorum. Amen » . Cette œuvre, attri-
I
Dl-: LA BIBLIOTHÈQUE DK RI-lIMS. 487
buée à tort ici à S. Augustin, est de Rufiri d'Aquilce et se trouve dans
S. Eusehii Hieronym'i opcra, t. V, p. 127-146.
FoL 109. i' Incipit liber saiicti Victoris, Tonensis episcopi historio-
<]raplii, de Delapsis. Paenitentiae officia et mérita narraturus, niihi,
frater carissime, puto non verbis... et in orationibus tuis nulla capiaris
oblivione Victoris. Amen » . Sur Victor de Tunes, voir Ceillier, Hist.
des auteurs ecclés., t. XVI, p. 5 i 1-543.
Deux gardes, a, b, collées à l'intérieur des plats, en tête et à la fin,
d'écriture un peu plus ancienne que celle du texte, appartiennent à
l'évangile selon S. Luc. — Ce manuscrit a été écrit pour le Chapitre,
sur l'ordre de l'archevêque Hincmar, comme en témoigne l'ex-dono
contemporain, en capitale rustique, qui se lit au bas des fol. 48-49 et
76-77 : « Hincmarus, archiepiscopus, dédit Sanctae Mariae Remensi » ,
et dont une porlion subsiste, au has du fol. 1, laissant entendre que le
volume n'est plus complet aujourd'hui. Tel qu'il est cependant, il offre
un intérêt particulier, en ce sens que trois scribes ont concouru à la
copie que nous avons sous les yeux. Au bas du fol. 1, on lit : «Pars
Huberli « ; au bas du fol. 63 : « Incipit pars Aderhardi " ; enfin au bas
du fol. 109 : « Pars Berulû « . — Notons encore, au bas du fol. 139 v%
un ex-libris du XP siècle, en minuscule : « Hincmarus, archiepiscopus,
dédit Sanctae Mariae Remensi '),à côté duquel se lit la note de Gilles
d'Aspremont qui a folioté le volume : " Istud volumen est de antiquis-
simis libris ecclesie et erat in capilulo; in quo continentur primo sex
libri beati Ambrosii de Misteriis et Sacramentis; deinde liber ejusdem
Ambrosii de Paradiso sive de servanda anime puritate ; et post liber
ejusdem de Virginitate sive de Virginibus; postea sequitur tractatus
beati Augustin! de Fide simboli, ad Laurentium, papam; deinde liber
sancti Victoris de Lapsis, lonensis (sic) episcopi hystoriographi, et in
hoc finitur liber iste, et continet in toto folia 139. Hune librum dédit
domnns Hincmarus, archiepiscopus « . Sur les fol. 1 el 139, on lit
aussi : '^ Ce volume contient cent trente-neuf feuillets. Lempereur r> ;
enfin le fol. 1 porte la cote : « 153 " — La première partie du codex
(fol. 1-62) contient d'assez fréquentes notes tironiennes dans les marges.
— A l'extérieur du plat final, reste d'un titre du XV^ siècle, contem-
porain de la reliure.
\\^ siècle. Parchemin. 139 feuillets et 2 gardes a, b, en tête et à la
fin, collées. 256 sur 224 millim. Ilel. chamois jadis noir, sur bois. —
(Ex-libiis gravé du Chapitre : « A, ord. 2, n« 16 »).
488 MANUSCRITS
578 (E. 224). B. Ambrosii tractatus super psalmum CXVIII"™. —
Ejusdem liber de Officiis. — Ejusdem liber de Paradiso. — Epistola
ejusdem ecclesiae Vercellensi. — Ejusdem de obitu Valentiniani. —
Ouaedani B. Hieronymi epistolae. — Libri III paschales Theophili
Alexandrini ad totius ^gypti episcopos. — Epist la Epiphanii ad Hie-
ronymum.
Fol. 1 v°. Copie contemporaine du prologue qu suit.
Fol. 2. " Incipit tractatus sancti Ambrosii de psalmo centesimo
octavo decimo. Licet mistice velut tub§... — Beati immaculati, inquit,
in via, qui ambulant in lege Domini... « Comme dans le ms. 71 ci-
dessus.
Fol. 109. a In nomine sancte Trinitatis, incipit tractatus sancti
Ambrosii, episcopi et confessoris, de Officiis. Liber primus. Non arro-
gans videri arbitror, si inter filios... plurimum instructionis conférât.
Explicit liber tertius de Officiis " . {Divi Ambrosii opéra, t. V, p. 421-
526).
Fol. 145 v^ " Incipit liber sancti Ambrosii, episcopi, de Paradyso.
De paradyso adoriendus (sic) sermo non mediocreni metum... si vero
spiritalia seminaverimus, metemus ea que sunt spiritalia. Amen.
Explicit liber de Paradyso » . (Ibid., t. I, p. 137-170).
Fol. 157. u Incipit epistola beati Ambrosii, episcopi, ad Vercel-
lenses. Ambrosius, Christi vocatus episcopus, Vercellensi çcclesiç et
bis, etc. Conficior dolore quia Ecclesia Domini... sobrietas doctrine
fidelis sine heresis temulentia. Explicit epistola ad Vercellenses ^ . [Ibid.,
t. V, p. 1134-1154).
Fol. 163. « Incipit liber beati Ambrosii, episcopi, de morte Valen-
tiniani. Et si incrementum doloris sit... maturiore suscitatione compen-
ses. Explicit » . {Ibid., p. 695-712).
Fol. 168. « Hieronimus ad Pammachium et Marcellam. Rursum
orientalibus vos locupletor mercibus... " [S. Eusebii Hieronymi opéra,
t. IV, p. 689).
Fol. 169. «Incipit epistola paschalis Theophili, Alexandrine urbis
episcopi, prima, ad totius Egypti episcopos, de greco in latinum a beato
Hieronimo translata. Sollemnitatis auguste sermo divinus... et ab bis
accipite pacificas juxta ecclesiasticum morem litteras. Finit Theophili,
episcopi Alexandrini, epistola paschalis ad totius Egypti episcopos
prima « . {Ibid., t. IV, p. 691-705).
Fol. 173 v**. « Incipit epistola ejusdem paschalis secunda. Christum
DE LA niBLIOTHEQUE DE REIMS.
489
Jhesuin, Doininiiin gloric;, fralrcskarissinii. .. salntate inviccm in osciilo
sanclo. Saliilant vos qui meciim sunt fratres. Explicit epistola paschalis
beati Tlicophili, Alcxandrini episcopi, ad totius Ij^gypti episcopos » .
{Ihid., p. 705-716).
Fol. 177. ^( Incipit ejiisdom ad totius Egypti episcopos epistola pas-
chalis tertia. Nunc (juoque Dei viva sapienlia... bis ergo scribitc, et ab
eisjuxta morein çcclesiasticas suscipite litleras. Explicit epistola pas-
cbalis 111% etc. ^ {Ihid., p. 716-727).
Fol. 181 . " Incipit çpistola Epypbanii ad Hieronimum, presbyteruni.
Domino amantissimo filio ac Hieronimo, presbitero, et cunctis, etc.,
Epypbanius in Domino salutem. Generalis epistola quç ad omnes catbo-
licos scripta est... qui tecum in monasterio Domino serviunt et tecum
et per te plurimum salutamus " . (Ihid. , p. 599-600).
Ihid. " Incipit epistola S. Hieronimi, presbiteri, ad Theophilum, epi-
scopum. Dilectissimo atque amantissimo papç Tbeophilo, episcopo,
Hieronimus in Domino salutem. Paucis in exordio placet judicium veri-
tatis... voluntati veniam commodabis n . (Ihid., p. 727-728).
Fol. 181 \\ Symbole de \icée.
Ihid. " Hec reliquie continentur in ecclesia Lateranensi. In çcclesia
Lateranensi que caput est mundi, que patriarchalis est et imperialis,
sedis est apostolicç cathedra pontificalis.. . sunt et ibi acoliti, id est
ceroferarii, lectores,exorcistç etostiarii, quorum quisque suum implere
nititur officium » . C'est une description de la basilique et un tableau
du personnel qui la dessert. Sur la basilique du Latran, voir Rasponi,
De hasil. et pair. Lateranensi.
Fol. 182. " De archa federis, utrum Rom§ sit, quidam dubitant... »
Ihid. « In palatio est quoddam sancti Laurentii oratorium, in quo
tria sunt altaria. Primum, in archa cipressina quam Léo tercius condi-
dit, très capsç sunt... in alio sancti Pétri altario nemo nisi papa vel
episcopus; in tercio vero cardinales vel sacerdos legitimus r, . Voir Ma-
rangoni, Istoria del venerabile e anlichissimo oratorio di S. Lorenzo.
Au bas du fol. 181 v°, après les derniers mots du dernier traité, on
lit cette réflexion du scribe : " Sicut cum bos dissolvit aratrum, vel
sicut nauta cupiens lit[t]us pertingere plantis, sic mihi sate sulcum
extremum n .
Une main contemporaine a inscrit en minuscule, au bas du fol. 2,
Tex-libris suivant : « Liber ecclesiç Sancti Theoderici ; si quis abstulerit,
anathema sit » . Plus loin, à la même date, on a écrit, dans cette minus-
490 MANUSCRITS
cule allongée qu'on rencontre dans les chartes de Tépoque (fol. 170-
171, 177-178) : " Liber çcclesiç Sancti Theoderici ». — Enfin, au
fol. 2, on rencontre la trop fameuse signature : " L. Art. d'An-
glade " . — Un peu bref, le titre doré du dos (XVIII^ siècle) porte ;
" Anibrosius in psalnium 118 ».
X1I« siècle. Parchemin. 182 feuillets à 2 col., plus un demi-feuillet
coté m bis. 360 sur 240 niillim. Initiales dessinées au trait sur fonds
de couleurs variées, représentant des dragons et des enroulements
fleuronnés ; plusieurs sont très intéressantes, notamment celles des
fol. 91 et 105. Uel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 23).
570 (E. 227). B. Ambrosii plnres libri de Patriarchis. — B. Cy-
priani Carthaginensis de Oratione dominica. — Kuffini Aquileiensis de
Eide symboli.
Fol. 1 v°. Le volume s'ouvre sur un grand titre occupant toute la
page, écrit en capitale avec lettres inscrites ou liées : « Hic continentur
libri sancti Ambrosii, Mediolanensis episcopi , qui de Patriarchis
inscribuntur, in primis de Abraham liber 1; de Ysaac et Anima liber
unus, de Bono mortis liber unus, de Esau et Fuga seculi liber unus,
de Jacob et Vita beata libri duo, de Joseph liber unus, de Benedic-
tionibus patriarcharum unus, de Apologia David liber unus, de Nabuthe
et Achab liber unus. Fiunt simul X. Expositio quoque sancti Cypriani
In Dominicam oracionem atque Explanatio Bufîni in Symbolum » .
Ibid. « Incipit liber primus sancti Ambrosii de Patriarchis. Abraham
libri hujus titulus est... et bona senectute complevit diem ». (D/vi
Ambrosii opéra, t. I, p. 266-310). Le 2^ livre manque.
Fol. 21. « De Ysaac. In pâtre nobis... servare se débet et custodire ^ .
(/M., p. 3i8-374).
Fol. 39 \i°. " De Bono mortis. Quoniam de anima superiore libro...
perpetuitas a sçculis et nunc et semper et in omnia sçcula sçculorum.
Amen » . (Ibid., p. 375-396).
Fol. 55. " De Esau et Fuga seculi. Frequens nobis de fugiendo
seculo... cui regnum est a sçculis et nunc, etc. » (Ibid., p. 449-468).
Fol. 69 \\ « De Jacob et Vita beata. Necessarius ad disciplinam
... summa animi tranquillitate perfusus ». (Ibid., p. 397-410). —
a Superiore libro de virtutum prçceptis. . . atroci peremptus est morte » .
(Ibid., p. 415-446).
Fol. 90. " De sancto Joseph, patriarcha. Sanctorum vita cçteris
normavivendiest. .. audite Israël patremvestrum » . (Ibid., p. 473-510).
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 491
Fol. 105 v°. " De Bencdictionibus patriaichaniin. Prinium oniniutn
quantam disciinus parciitibus referre rcverentiam... ego plantavi,
Apolio rigavit )^ . (Ihiil., p. 51l5-5;îO).
Fol. 1 12 V**. « De Apologla sancti David. Apologiam prophctç David
présent! arripuimus .stilo... laus, perpetuitas cum Deo Pâtre et Spirilu
sancto aseculis et luinc et seniper et iii omnia secula seculoruni. Amen " .
(Ibid., p. 625-638).
Fol. 123 \\ « De Nabutlie israhelita. Nabuthç bistoria temporc
vêtus est... oinnipotentis Dei proniissa accipere mereamur. Amen ».
{Ibid., p. 697-718). La On non conforme.
Fol. 133. « Incipit expositio sancti Cypriani, episcopi et mart\ris,
in Dominicam orationem. Evangelica precepta, fratres dilectissimi,
iiibil aliud... et gratias agere non desinamus. Amen ». (S. Caecilii
Cypriani j episcopi Carlhaginensis, opéra, p. 204-216).
l'ol. 139. " Incipit explanatio Ruûni in Symbolum. Micbi quidem,
fidelissime papa Laurenti, ad scribendum animus tam non est ciipidus. . .
liberari a confusione et obprobrio sempiterno. Per Gbristutn Dominum
nostrum, per quem Deo Patri omnipotenti cum Spiritu sancto gloria et
imperium in secula seculorum. Amen r . (S. Hieronymi opéra, t. V,
p. 127-146).
Fol. 153. S. Ambrosii alia apologia Davidis. « Portasse plerosque
psalmi titulus... babes judicium, quia futura prçscripsit ». (Divi
Ambrosii opéra, t. I, p. 639-662).
Au verso du fol. 160, on trouve cette recette médicale transcrite par
une main contemporaine :
" Contra tussim aridam. Tantum contundes arciotiti quantum capa-
bilis est cortex ovi, et ex tribus ouis relinquetur, et bine faciès tortel-
luiM in oleo fringcndum, et fringendo non sit reversatus, neindurescat.
Quem tijssi laborans mane jejunus comedat. At, postquam bora sexta
pretericrit, quodcumque volueris licenter edat, prêter lac et piscem
aut caseum, quoadusque dies decem transierint. Hisopi, mente arefactç,
gligani desiccati, marrubii viridis, seminis etiam papaveris, sulphuris
quoque et mellis... uncia una, terens in unum rédige, et in vino
calenti resolutum bibes, et, ex eo bibens, adtende ne excédas modum
unius coclearis. Item tussi medenda, sive sit arida, sive bumida. Arse-
nicon, croci et piperis ana (?) unam dragmam teres et in vino résolves,
deinde cum mellis modico aut oleo prius tepefacta potabis " .
Puis cette autre : « Pulvis medicatoria ad diversos capilis bumores,
492 MANUSCRITS
sive ad tussis molesliarn propellendam. Hisopo binos denarios et tan-
tundem origani et piperis si usque ad pulverem pariter in pila contii-
deris, et bibalur cum modico vini ante guslum illius cibi, multum
prodcsse expertum est « .
En haut du fol. 1 , on trouve l'ex-libris (Xll^ siècle) : « Liber aecclesiç
Sancti Theoderici ». — De même, au fol. 3 : « L. Art. d'Anglade » .
XIP siècle. Parchemin. 160 feuillets, la 152 réduit à un fragment ;
les 1-152 à longues lignes; les 153-160 à 2 col., reliés après coup à
l'ouvrage précédent. 2S6 sur 198 niillim, Rel. veau fauve sur carton.
— (Saint-Thierry, n« 26).
580 (E. 228). B. Ambrosii V libri de Trinitate seu de Fide. — Ejus-
dem de Incarnatione dominica. — B. Augustini sententiae excerptae
de confessione peccatorum. — Liber de miracnlis beatae Mariae. —
B. Athanasii sermo de miraculo imaginis Christi.
Fol. 1. Table du temps. « In hoc corpore continentur libri sancti ac
beatissimi Ambrosii, ortodoxi episcopi : de Trinitate libri quinque; de
Dominica incarnatione liber I; sentencie sancti Augustini, episcopi,
de confessione liber I r> .
Ibid. « Incipit epistola Graciani imperatoris ad sanctum Ambrosium.
Ambrosio, religioso sacerdoti omnipotentis Dei, Gracianus augustus
Cupio valdeque recordor... — Incipit tractatiis sancti ac beatissimi
Ambrosii, episcopi, de Trinitate, ad Gracianum imperatorem. Regina
austri venit... sed quomodo detrahes eum qui alta scrutatur Dei " ?
(Divi Ambrosii opéra, t. IV, p. 53-170). La fin non conforme.
Fol. 72. « Incipit liber sancti Ambrosii, episcopi, de Incarnacione
dominica. Debitum cupio solvendum, sed hesternos... et per omnia
penetrans spirituum intelligibilium » . [Ibid., p. 273-294).
Fol. 84. " Symbolum vere fidei. Credimus simplicem naturam divi
nitatis... » Comme dans le manuscrit 128.
Fol. 84 \°. i^ Incipiunt sententiç sancti Augustini, episcopi, de
confessione peccatorum. Sentite de Domino in bonitale... bene facit
aversum convertere, pugnantem adjuvare, vincentem coronare. Expli-
ciunt sentencie exceptç ex libris sancti Augustini, episcopi, de confes-
sione peccatorum « .
Fol. 110. Fragment d'un recueil de miracles de Notre-Dame, auquel
doit se rapporter cette note contemporaine qui a été ajoutée à la table
qu'on a trouvée plus haut (fol. 1) : « De miracnlis béate Marie libri
\)K LA HinLIOTlIK^Jl K DM UKIMS. 493
duo ■. — Le coinmencement manque, u ... promota, cum duobus
pueris pactuni ex placito locat, vicenos cuiquc solidos pollicens, si eum
uti docebunt sçqucncia trucidaient. Erant autein ii, ut fertur, génère
Nervii, qui, vindeniialibus lucris adacti, in provinciam Lauduncnseni
sese contulcrant... liberacionis eduxit. Vocabatur auteni mulier eadem
Theodeberga " . Cette Tlicodeberge avait été condamnée au bûcher par
le vidame de Laon, Ybert, contemporain de révéque Hélinand. —
FoL 110 v°. « De quodani infirmo, Petro nomine. In (îracianopolitano
terrilorio, vir quidam, ex vidua que sil)i nupserat, privignum habue-
rat... y^ — Fol. 113. « Ad sanctam Mariacn sanctumque Johannem,
evangelistam, oracio. Erumnarum et dolorum plena gerens viscera...
— Et Johannes, tu qui tantç castitatis... « — Fol. 114. « De llilde-
fonso, archiepiscopo. Fuit in Toletana urbe quidam archiepiscopus... «
— Fol. 114 v°. « De (juadani muliere quç fidem sibi videbatur amit-
tere. Miraculuni me referre non piget... » — Fol. IIG. « De quadam
matrona Britannie, Asserunt quidam antiqui relatores Britanniam
dictam majorem a distancia minoris quç partes incolit occidentis, fore
prç omnibus terris opulentam, omnibus diviciis refertani, ac nobili-
tatam nrbibus, castellis ac vicis, et, ut prçdiximus, nulla ei regio
similis in diviciis... " — Fol. 116 v\ ;' De imagine cerea quam fece-
rant judei. Aleminimus et meminisse delectabile est, o domina, quali-
ter... « C'est en somme une prière à la Vierge; quant au miracle, il est
incomplet. — Fol. 117. « Qualiter ab ea pauper in fînem vocatus est.
Vir quidam pauper degebat in quadam villa... » — Ibid. « De quodam
monacho per sanctam Mariam casligato. In monasterio Sancti Pelri,
quod est ante urbem Coloniam, erat quidam frater... » — Fol. 118.
« De quodam peregrino eunti ad Sanctum Jacobum. \eque hoc debemus
silere quod beatç memori§ domnus Hugo, abbas Cluniacensis, solet
narrare, de quodam sui monasterii fralre. Idem vero frater dicebatur
Giraldus... " — Fol. 118 v". "De quodam presbitero. Sacerdos
quidam erat parroechiç cujusdam ('cclesi; serviens... » — Ibid. «De
duobus fratribus in urbe Roma et de orto Sancte Agnelis et de tribus
domibus Sancti Laurentii quas unus ex istis injuste rapuit. Erant duo
fratres in urbe iloma, quorum unus vocabatur Petrus, admodum
prudens et slrenuus, çcclesiç Sancti Pétri archidiaconus... » —
Fol. 119 v^ a De Iheronimo, cancellario Dominç nostrç'. Apud civi-
tatem qui; vocatur Papia... » — Ibid. « De quodani clerico a nupciis
per beatam Mariam revocato. In territorio civitatis quç dicitur Pysa, erat
494 MAMUSGRITS
quidam clcricus, ecclesio Sancti Cassiani canonicus... " — Fol. 120.
« De festivitate Concepcionis. Tempore quo Normanni Angliam invase-
runt, erat quidam abbas, Elsinnus nomine, constitutus in ecclesia sancli
Augustini, Anglorum apostoli... r^ — Fol. 120 x''. ce Quod cuidam
morienti matrem se misericordiç dixerit. Meminimus et meminisse
delectabile est qualiter ad commendandum... » C'est la prière qu'on a
rencontrée plus haut (fol. 116 v°). — Ibid. u De quadam muliere que
conjugatum virum a latere uxoris distrahebat. Est preterea aliud quid-
dam relatu brève, exemplo magnificum, cui erigende sunt aures omnium
peccatorum. Ex relacione Atrebatensis episcopi... » — Fol. 121 v\
« De quodam priore. Apud civitatem que vocatur Papia, in monasterio
Sancli Saluatoris... ^ — Ibid. « De panno pristino colori reddito. Sancti
Michaelis archangeli nomine consecrata quçdam çcclesia est quç clausa
dicitur ab incolis... r — Fol. 122. « Beatus Iheronimus, de imagine
béate Mariç. De illa autem vere incontaminata virgine... d —
Fol. 122 v°. " De fure suspenso et per bealam Mariam liberato. Sicut
dicit beatus Gregorius de septem stellis... jî — Fol. 123 v°. a De morte
apostate Juliani imperatoris. Julianus, impius imperator, pergens
adversus Persas, venit in partes Cçsariensium civitatis... « —
Fol. 124 v^ « Sermo de penitencia Theophili, qui Christum abnegavit
et per beatam virginem Mariam veniam promeruit. Factum est autem,
priusquam incursio fieret in Romana republica... " — Fol. 125. « De
alio muto per visionem sanato. Vidimus et alium de pago Laudunensi,
desuper fluviolum Seram nomine... ' — Fol. 125 v°. " De bubulco
blasphemo et punito. ServuscujusdammilitisSuessionensis, operi rusti-
cano deputatus... « — Fol. 126. ^ De oculo femine sanato et puero
contracto et erecto. Femina quçdam oculum dolebat, et cçlidoniam seu
quaslibet herbas adhibuit ne doleret... r, — Fol. 126 v°. " De surdo et
muto Atrebatense. Quidam surdus et mutus de Atrabatensi pago, intel-
ligens... ^ — Fol. 127. « De puero Coloniensi et muliere a demone
sanata. Sed et quidam puer, nacione Coloniensis, nutriebatur in pago
Belvacensi, apud castrum Clarum montem nomine... ^ — Fol. 127 v".
« De furioso divite Doacensi. Prçterea ex Castro quod dicitur Doacus,
versus pagum Atrebatensem, quidam furiosus nomine Guarinus... » —
Fol. 128. «De oberrantibus reductis ad viam per beatam Mariam. Obhçc
et alia celeberrima Dei Christi et virginis Mariç matris, fama vulgante,
miracula, concursus et occursus diversç çtatis utriusque sexus diversç
condicionis longe lateque ad urbem Suessonicam , ob amorem et pietatem
DE LA ninLIOTlIÈQUE DE REIMS. V05
sancto virginis Marii; fiebat. Tiiiic elexciti honiines et fominç de Montibus
in Hainaco iisque ad viginti quinque numéro carpcbant iter quod dncit
ad Sanctuni Qnintinnm... " — Fol. 129. « De fcmina quç peperi
lapides. Apud villarn qiu; dicitur Hcrala, in torritorio Sucssioniensi {sU')y
que et ipsa est niatris (;cclesie beatornm martyrnm Gervasii et Prothasii,
Miulier qn(;dam... n — Ibid. « De paralitico sanato. Quidam parali-
ticus in porticu ejusdem ecclesiç... » — Fol. 129 v". a De femina
ceca et illumiuata. Qurdam mulier, mater familias, de lîlericuite, que
villa est prope Cociacum, capta oculis cecitate... » — Ibid. « De qua-
dam muliere [de Ruminiaco, in pago Laudunensi], que virtute invisibili
prohibebatur ab ingressu templi. Anno igitur ab incarnacione Domini
nostri Jhesu Cbristi millesimo centesimo tricesimo primo, Luce evan-
gelisle, non dedignatus est Deus iterum gorificare nomen suum etiam
inusitato miraculo. Papa Innocencius, ab emulo suo Roma pulsus, ab
(;cclesiis cisalpinis et regibus et principibus terrç honorifice susceptus,
monasterium Sancli Medardi Suessione, quod est trans fluvium situm,
recens dedicaverat... " — Fol. 130 v°. " De inflato mulieris utero et
sanato festis pascalibus. Apud castrum quod Nigilla dicitur, in Viro-
mandensi pago situm, mulier quçdam... » — Ibid. « De infirmo per
panem sanato qui soccum tetigerat. Dicite, inquit, justo... est igitur
locus juxta castrum Batpalmas, locus autem ille Latgniacicurtis dici-
tur... n — Fol. 131 v**. « De duobus scutiferis de capcione liberatis. Duo
pueri sciitiferi, de pago Laudunensi, capti et abducti ultra silvam quç
Tberescbia dicitur, ad castrum quod Advesniç vocatur, et uterque in
cippn conjecti fiierant. Diim itaque sibi asservantur, alter eorum, ille
qui major natu fuerat, (erat autem nepos Milonis de Asceiaco), recor-
datus est quod, ad constructionem ecclesie beato virginis Marie Sues-
sionensis, inter alia quibus opus fuerat, qnidam etiam clavos ferreos
defcrebant et offerebant. Vovit ergo centum clavos... n — Fol. 132.
« De maire quç fllium suum reduxit liberum de capcione. Apud Sanc-
tum Richarium in Pontico, qui viens est in pago Ambianensi, cuidam
feneratori... " — Fol. 132. a De femina cçca et illuminata. Quçdam
c<,'ca, de Cenomannensi territorio, audivit famam virtutum quas faciebat
Dominus Suessione... n — Fol. 132. « De Radulfo Cautello. Thomas
autem, domiims castri quod Cociacus vocatur, in Laudunensi pago
situm, iturus ad regem Anglorum, quendam ex clientibus suis Radulfum
agnomento Cautellum... « — Fol. 133. « De duabus mulieribus
ardenlibus et restinctis. Duc mulieres de Monasterio in Der, quarum
496 MANUSCRITS
altéra maxillam igné peresam, cum horrore spectaculum sui exhibebat,
altéra vero manum et brachium igné tabifîco consumptum, putridas
carnes etluridas et ad omnium nauseam fetentes prç se grstabat, véné-
rant Suessionem... » — Fol. 133. " De igné novo. Annus Domini qui
ab incarnacione ejus die iniciiim accipit computari millesimus cen-
tesimus tricesimus primus inchoabat, anno Ludovici vicesimo tercio et
Philippi, ejus (ilii, secundo, die sancti Vincencii, martyris... »
Fol. 133 v°. " Sermo sancti Atbanasii, episcopi, de mirabilibus que
facta sunt per imaginera Domini nostri Jhesu Christi, in Biriio civitate,
v" idus novembris. Elevate oculos sensus vestri... n Voir notre ma-
nuscrit 139, fol. 135 \j\
Fol. 135 v°. « Oracio pura. Ave, Maria, gratia plena, Dominas
tecum; benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui.
Ave, cçli janua, Dei mater et filia... » (81 lignes).
Fol. 136. " Epistola papç Paschalis de decimis. Paschalis, episcopus,
seruus servorum Dei, venerabili fratri Baldrico, Noviomensi seu Torna-
censi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem. Fraternitati tuç
jam secundas litteras misimus, ut monacbis Sancti Martini de injuriis
illis justiciam faceres quas a Tornacensibus clericis paciuntur ... Data
Lateranis, per manum Jobannis, diaconi cardinalis, iiii'" idus novem-
bris » . (1103-1113, d'après Jaffé, Reg. pontif., n" 4699).
Fol. 137. Variante d'une épigramme bien connue, en douze hexa-
mètres, sur les trois maris de sainte Anne.
tt Mupta fuit Joachim mater prius Anna Marie.
Deluncto Joachim, Cleophe fit nupta secundo.
Mortuus est Gleophas ; Salome fit tercio nupta.
Nascitur ex Joachim virgo benedicta Maria;
Altéra de Cleopha generatur dicta Maria;
Tercia de Salorae fuit, et vocala Maria.
Filia sed Joachim fît Joseph nupta Maria;
Traditur Alpheo conjunxque secunda Maria;
Et Zebedeo fit tercia nupta Maria.
Nascitur ex prima Jhesus sine sorde Maria;
Jacobus Alphei Cleopha matre Maria;
Jacobus ex alia cum fratre Johanne Maria » .
Voir notre manuscrit 249, fol. 149 v°.
Ibid. Poème sur le massacre des Innocents et la fuite en Egypte.
tt Marie nitidam veneretur quisque figuram.
Res nova, que Deus est homo. Cur? Sola pietate
Vobis vita datur mortalibus.
DK LA BIBLIOTHEQLK DE KKIiMS. 497
Arbor felici dat porna Dei genitrici,
Virgo gorit florem, flos virge prebct odorcm « . (26 vers).
Au bas du verso des fol. 7, 15, 21, 37, 45, 53, 01, G9, 77, 85,
93, 101, IIG, 132, on lit Tex-Iibris cofitemporain : « Liber sancti
Bartbolornei, apostoli, et sanctoruni confessorum Tlieoderlci et Tbeo-
dulG " . — A noter, comme curiosité paléographique, les cédilles
placées sous les lettres jï? et q dans les abréviations de pr a e et de quae.
XII* siècle. Parchemin. 137 feuillets à 2 col. et 2 gardes blanches,
A, en lètc, n, à la lin; le premier (euillet lacéré; nombreuses marges
coupées, 315 sur 220 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Sainl-
Thlerry, n° 27).
581 (E. 231). Liber Ambrosii de Bono mortis. — Nicolai Bonavie,
de laudibus Hieronymi. — Firmiani Lactantii liber de Ira Dei. —
Ejusdem liber de Opificio hominis. — lî. Johannis Chrysostorni, quod
nemo leditur nisi a semetipso. — B. Bonaventurae liber de corpore
Christi,sive de Praeparatione ad missam.
Fol. 1. " Liber beati Ambrosii de Bono mortis. Qnoniam de anima
superiori libro... plenitudo divinitatis, et ipsi est decus, honor et glo-
ria, perpetuitas a seculis et nunc et semper et per omnia secula secu-
lorum. Amen. Explicit liber B. Ambrosii de Bono mortis. Deogratias» .
(Divi Ambrosii opéra, t. I, p. 375-396).
Fol. 23. « Nicolai Bonavie, Lucani, ad universum littcratorum
cetum, de maximi Iheroninii laudibus incipit féliciter. Tam multe et
tam varie laudes... exultemus in celesti gloria, quam nobis omnibus
largiri dignetur qui vivit in secula seculorum. Amen. De maximi Ihe-
ronimi laudibus explicit ». — La main du scribe a ajouté ces lignes
intéressantes : " Recensita intra delubrum Andrée dedicatum, Patavi,
inter missarum sollempnia, pridie kalendas octobrias, a Chrisli nata-
liciis annum nobis agentibus millenum et quatricerium decimum, co-
ram Deo et amabilibus episcopis » . Sur le B". Bonavita, tertiaire fran-
ciscain, né à Lugo (1375), v. Acta SS., mars, t. I, p. 122-123.
Fol. 31. a Ex verbis Jeronimi. Lactancius, quasi quidam fluvius
eloquentie... — - Idem Jeronimus. Lactancium propter erudicionem...
— Idem Jeronimus, in libro de Viris illustribus. Firmianus, qui et
Lactancius, Arnobii discipulus... — Firmiani Lactancii divinarum
institucionum adversus gentes libri septem. Et primo de falsa reli-
gione, aliqua excepta notabilia subscripta notantur in brevi. De falsa
religione, libro primo. Si quidem sibi... » Ce commencement n'appar-
TOMK xxxvni. 32
498 MANUSCRITS
i tient ipas à l'ouvrage annoncé : « De falsa religione «, qui est le pre-
mier 'des sept livres : « De divinis institutionibus adversus gentes » .
.D'ailleurs, dès le feuillet suivant, le scribe reprend ainsi :
Fol. 32 v°. « Firmiani Lactancii de Ira Dei. Animadverti sepe, Do-
nate, plurimos id existimare... ut et propicium semper habeamus et
nunquam vereamur iratum. Explicit Firmiani Lactancii de Ira Dei
liber. Deo gracias «. {L. C. Firmiani Lactancii opéra omnia. Paris,
1748, 2 in-4"; t. II, p. 127-179).
Fol. 60. " Lactancius, de Opificio hominis. In summis necessitatibus
ac supra vires nostras libellum volui iutirnare, quem ad te rudibus pêne
verbis, proutingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, utcolhi-
dianum stiidium meum nosces... ab erroribus liberatos aH iter céleste
deduxerit. Explicit Lactancius de Opific'o hominis, alias de l'troque
homine «. Comme on le voit, notre texte s'éloigne considérabletricnt
de celui qui a été donné dans Téditi m précitée (p. 71-125), sous le
titre : De Opificio Dei vel Formalione hominis liber, ad Demetrianum, au-
ditorem suum.
Fol. 87. a Johannis Crisostomi. Quod nemo potest ledi nisi a semet-
ipso. Scio quod crassioribus qmbusque et presentis vite illecebris
inhabitantibus... nocere nequaquain poterunt ei qui a semetipso non
leditur. Explicit liber iste Johannis Oisostomi, recte et vere Os auri » .
{S. Johannis Chri/sostomi opéra, t. V, p. 637-65 î).
Fol. 107. a Incipit tractatus et sermo Boneventure de Corpore
Christi. Ad honorem gloriose ac individue Trinitatis et ad honorera
excelleutissimi Sacramenti... quod ipse tibi et michi prestare dignetur.
Amen » . {S. Bonaventurae opéra omnia, t. Vil, p. 67-71).
La gardes, en tète du volume, est intéressante. Elle porte 'l'abord
une table contemporaine du volume : " Tabula. Ambrosius, de Bono
mortis. Laudes beati Jeronimi. Firmiani Lactancii de Ira Dei. Lac-
tancius, de Opificio hominis. Crisostomus, quod nemo leditur nisi
a seipso. Calumnia Luciani, ex greco (4 feuillets, enlevés entre les
fol. 106-107 actuels, paraissent avoir reçu ce traité aujourd'hui
manquant). Bonaventura, de Corpore Christi d . Elle donne aussi cette
note, également contemporaine : « Scriptum Constancie, in concilio
generali, anno Domini M" CCCC" XVI", apostolica sede vacante r, .
Enfin elle offre cette mention autographe : « Ego, Guillelmus, cardi-
nalis Sancti Marci, hune libnim dono librarie ecclesie Remensis " . —
^a garde c complète le renseignement bibliographique en ces termes.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 499
d'une écriture contemporaine : « Hic [liber] cathenatus 21' junii anno
142G » . — Notons enOn, au fol. 1, la cote : « 184 visa » .
XV* siècle. Parchemin. 115 feuillets mimérolés, plus 43 bis et 86 bis
et 2 gardes a, b, en tête, et c, à la fin; les fol. 8G bis, a, c, blancs.
Encadrements à miniatures, aux fol. 1 et 23, aux armes du donateur,
dans l'initiale : de gueules, à la bordure enyrêlée d'or, à une ren-
contre de cerf de même, timbrées d'un chapeau de cardinal. 207 sur
138 millim. Rel. moderne veau rouge sur carton, à fermoir de cuivre.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 4, n" G7 »).
582 (E. 233). B. Jobannis Cbrysostomi libri II de Compunctione
cordis. — Ejusdem de Reparatione lapsi. — B. Augustini Retractatio-
num libri II. — Ejusdem liber contra Academicos. — Ejusdem liber
de Ordine.
Fol. 1. " Incipit liber beati Jobannis Crisostomi, episcopi Constan-
linopolitani, de Cordis compunctione, ad Demetrium, episcopum. Cum
te intueor, béate Demetri, fréquenter insistentem... vitam quidem
atque opéra negligenti. Amen i5 . — Fol. 21 v". « Incipit ejusdem se-
cundus» ad Stelecum, hominem Dei. Et quomodo potest Geri quod
imperas... in mortalibus flammis ». {S. Johannis Chrysostomi opéra,
t. V, p. 478-504).
Fol. 36. De Reparatione lapsi. « Quis dabit capiti meo aquam...
alia ultra medicamenta non queras. Explicit liber sancti Johannis,
episcopi Constantinopolitani, de Reparatione lapsi » . [Ibid., p. 833-
858).
Fol. 79. Retractationum S. Augustini libri duo. Le commencement
de ce traité manque. Les premiers mots appartiennent au 27* para-
graphe : «... nisi quod cum volumus sit ubi prius et maxime est
ipsum velle sive ullo... alios a me dictos retractare cepissem. Aureli
Augustini, episcopi, Retractationum libri duo expliciunt « . (S. Aurelii
Augustini opéra, t. 1, p. 3-63).
Fol. 98. « Aureli Agustini, episcopi catholici, Achademicorum liber
primus incipit. 0 utinam, Romanianae [sic), hominem sibi aptum. ..
modestius tamen et citius quam speraveram fecimus. Expliciunt libri
très Aureli Augustini Achademicorum » . {Ibid.^ p. 249-296).
Fol. 134 v°. « Incipit de Ordine liber I. Ordinem rerum, Zenobi,
cumsequi ac tenere... cum jam nocturnum lumen fuisset inlatum.
Explicit libri Aureli Augustini de Ordine II » . (Ibid., p. 315-351).
Au bas du fol. 78, on retrouve, malgré un grattage, cette très curieuse
500 MANUSCRITS
conjuration du mal de dents (XI* siècle) : « Idoloy, Sadaloy, Deme-
daloy ; liberator dentium meorum » .
La première partie du vol. actuel (fol. 1-78) porte, au bas du fol. 1,
l'ex-libris (XII" siècle) : « Liber Sancti Theoderici ; anathema sit
auferenti », et, au bas du fol. 78, cet autre (XIV* siècle) : « Liber
sancti (sk) Theoderici et Theodulfi et sancti Barlholomei apostoli;
auferenti sit anathema '> ; enfin, au fol. 1, la signature : « L. Art.
d'Anglade » . La seconde partie, plus ancienne, porte au contraire, au
bas des foL 101-102, 123-124, 147-148, la mention contemporaine
du texte : " Hincmarus, arcliiepiscopus, dédit Sanctae Mariae Kemensi » ,
et formait jadis, dans la bibliothèque du Chapitre, un manuscrit spé-
cial de 92 feuillets. — La garde a, collée à l'intérieur du plat initicil,
est un feuillet de Sacramentaire du X* siècle; la garde b, collée à l'in-
térieur du plat final, appartient à un commentaire ou à une homélie
sur l'évangile de Pâques.
IX« siècle (fol. 79-171)-XI« siècle (fol. 1-78). 171 feuillets et
2 gardes a, b, en tête el à la fin, collées. 270 sur 193 millim. ReL
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n*" 36 et 51).
385 (E. 232). B. Johannis Chrysostomi et B Basilii dialogus de Sa-
cerdotio. — B. Johannis Chrysostomi quaedam opuscula. — Eutropii
et Pauli diaconi libri XVII de Historia Romana. — Amalrici Augerii
Chronicon Bomanorum pontificum.
Fol. 1. " Incipit liber dyalogi Johannis Crisostomi et Basilii, Cesa-
riensis episcopi, de Dignitate sacerdocii, libri sex et de vita solitaria.
Michi qnidem mulli fuerunt amici certi... in eternum tuum recipias
tabernaculum. Explicit dyalogus Crisostomi et Basilii Cesariensis de
Dignitate sacerdotali » . (S. Johannis Chrysostomi opéra, t. V, p. 409-
478).
Fol. 34 v°. L'ouvrage qui devait suivre celui-ci était ainsi annoncé :
« Prefacio in libellum Martini, episcopi, ad Miroveum regem, de Qua-
tuor viitutibus. Gloriosissimo... n La copie s'arrête à cette réclame, et
les deux feuillets 35-36 qui devaient la porter n'ont pas été utilisés.
Fol. 37. « Incipit epistola Crisostomi ad Theodorum, monachum.
Si fletus possit et gemitus per litteras. .. ex litteris tuis maximum nobis
gaudinm esse venturum. Amen ». [Ibid., p. 859-866).
Fol. 40 v°. « Ejusdem de Militia sperituali [sic). Bona quidem sunt
et utilia... « [Ihid., p. 625).
DE LA lUBLIOTIIEQUE DE REIMS. 5;)1
Fol. 42. u Tiactatiis Crisostomi [ad Theodorurn, lapsum], de Kepa-
ratione lapsi. Quis dabit capili meo aquam... alia ultra medicamcnta
non queras. Finit de Kcparalioiie lapsi " . {Ilfid., p 833-858).
Fol. GO. u Epislola Pauli Dyaconi, monasterii Sancti Bencdicti, in
ystorins Eutropii. Domine Adilperge, eximie suminequc dominatrici,
Paulus exignus et snpiex. Cuni ad imitacionem excellentissimi com-
paris... — Incipitprinius liber Eutropii Romane hystorievelprenostice.
Frinius in Ytalia, ut quibusdam placet, regnavit Janus... quia non
restant adhuc que de Justiniani augusti felicitate dicantur, in sequenti,
Deo presule, libello promenda sunt. Explicit liber Eutropii vel XVII'"
et ultimus Hystorie Romane « . — L'ouvrage se poursuit en ces termes :
u Cum jam, ut premissum est, Romanorum desierit aput Italos impe-
rium... et ejus in loco Anastasius, presbiter, ordinatus est. Explicit
liber XVII"' de Historia Romana » . La première édition de l'œuvre
historique d'Eutrope avec la continuation de Paul Diacre est de Rome
(14-1).
Fol. 125. Actus pontiGcum Romanorum. L'ouvrage s'ouvre sur une
table alphabétique des papes, dont le renvoi à la pagination n'a pas
été fait. Viennent ensiâle des listes méthodiques : « Sequitur de pre-
dictis Romanis ponlificibus qui pro Deo interfecti fuerunl. Et primo
Jhesus Cliristus, Dei filius. Item, beatus Petrus... — Seqtiilu: de aliis
supradiclis Romanis pontificibus qui per violenciam vel fraudem sedem
apostolicam occupaverunt. Et primo Constanlinus, secundus papa.
Item Johannes... — Sequitur de aliis Ronianis pontificibus antedictis,
qui de collegio cardinalium tantum assumpti fuerunt. Et primo beatus
Petrus, apostolus. Item, Formosus... — Sequitur de prefatis Romanis
pontificibus qui primo religiosi extiterunt. Et primo Silvester, papa
secundus, qui fuit monachus monasterii Floriacensis... — Sequitur de
sanctis passagiis ultra citra marinis concessis et factis per dictos Ro-
manos pontifices et sub quibus ipsorum. Et primo fuit passagium
ultramarinum inceptum et factum tempore Urbani, pape secundi...
contra Sarracenos qui vénérant ultra marc pro Yspania occupanda.
Explicit prima tabula hujuslibri in nomine Domininostri Jhesu Christi» .
— Fol. 128. " Reatissimo patri in Christo et suo vicario glorioso ac
domino nostro precipuo domino Urbano, digna Dei providencia papa
quinto, vester devotus capellanus, Amalricus Augerii de Biterris,
prior vestri monasterii Sancte Marie de Aspiranno per priorem soliti
gubernari, ordinis sancti Augustini, Elnensis diocesis, etc. Sanctissime
502 MANUSCRITS
pater et domine, quia sensualitas humana... Explicit prohemium hu-
jns libri, ad laudem et memoriam ejusdem domini nostri Urbani, pape
qiiiuti » (1362-1370). — Fol. 129. L'oiivrn<|e, qui se compose d'une
série de notices biographiques des papes, commence ainsi : " Jhesus
Christus, Dei filius, secundum suam divinitatem, a Deo Pâtre est geni-
tus...» Il s'arrête sur cette notice consacrée à Clément H (1046-1047):
ce Clemens secundus, post dictum Gregorium sextum, per violenciam et
intrusionem, in Romanum pontificem fuit assumptus, et post beatuni
Petrum apostolum extitit papa centesimus et sexagesimus, anno a nati-
vitate Domini millesimo quadragesimo nono secundum unam croni-
cam, sed secundum aliam dicitur de quinquagesimo ' . Les initiales
dont la place avait été laissée n'ont pas été peintes.
L'œuvre d'Amaury Augier a été éditée dans le t. II du Corpus histo-
ricum medii aevi d'Eccard, et dans le t. 111, part, ii, des Scriptores rer.
Italie, de Muratori.
Sur le fol. A, on lit cette table contemporaine du volume : " Dyalo-
gus Crisostomi et Basilii Cesariensis de Dignitate sacerdotali. Item,
epistola ipsius Crisostomi ad Theor^orum, monachum. Epistola beati
Augustini ad Cirillum, de laudibus beati Jeronimi. Item, prefacio in
libellum Martini, episcopi, ad Miraneum (sic) regem, de IlII virtutibus.
Cujus secundum folium incipit : Prestiti et finitur : esse non dehet; ulti-
mum folium incipit : [eonjtempnens eundem et ultima pagina : hac
quoque vicii » .
La signature de Guy de Roye, qu'on trouve en haut du fol. 123 verso,
montre que le volume primitif ne comprenait que les 123 premiers
feuillets du recueil actuel, bien que l'Histoire d'Eutrope ait reçu une
pagination spéciale. — Sur le fol. b, on relève cette note (m. d.), qui
paraît viser la même partie : « Ext[imatur] I f[loreno] eu [m] d[imid]io » .
— La signature de Guy de Roye clôt également le dernier ouvrage, au
bas du fol. 182 verso. — Au verso du fol. 208 et dernier, on lit encore
celte note qui paraît dater la reliure, malheureusement délabrée :
a Folia in isto volumine papiri, in quo sunt plures libri, sunt in toto,
îibsque custodiis, 208, CCVIIl, quorum XXV ultima sunt non scripta,
notata per me Egidium de Asperomonte, die xxvi mensis octobris
anni Domini MCCCC"' XII ""' ^ . — Enfin, sur le fol. 1, la cote ordi-
naire : « 145 visa '^ .
XV« siècle. Papier. 208 feuillcls, plus 54 lis; les 35, 36, 57-59,
123-124, 183-208 blancs. Pagination en chiffres arabes de l'époque.
DE LA BIBLIOTHKQI l<: DE REIMS. 503
305 sur 225 millim. pour les fol. 1-12 5; 300 sur 212 millim. pour
les loi. 124-208, cnix-ci rognés. Rel. dos de veau blanc sur bois, le
dernier plat perlant une élicpielle de papier aux armes peintes de
Guy de Hoye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : ^ C, ord. 1, n» 5 »).
584 (E. 254). Tichonii Vil libri Hegularnm.
Fol. 1. ^' Incipit liber rigulnruni Tyconii. Ncccssarium duxi antc
oninia qnae mihi videiilur libelluni regularcm sciibere... donec de
medio ejus discedat ]^>clesia » . — Fol. 4. « De Domino et corpore
ejus. Régula de Doniini corpore bipertito. Régula bipertiti corporis...
florere atque perire tcslatur « . — Fol. 6. " Incipit [de] promissis et
lege régula. Auctoritas est divina neminem aliquando... discedente
Loth a Sodoniis n . — Fol. 15 v". u Incipit de specie et génère. De
specie et génère loquinmr... sed adversus spiritalia nequitiae in
caelestibus ^ . — Fol. 26 v°. « Incipit de temporibus régula. Tern-
poris quanlitas in Scripturis fréquenter... non putavimus alio pro-
peianles « . — Fol. 32. u Incipit regiila de reca])ilulalione. Inter
régulas quibus spiritus legem signavit... filioli, abstinete vos a
simulacris v. — Fol. 33 v°. u Incipit de diabuli {sic) et corpore
ejus régula. Diaboli et corpore ejus ratio... iterum occidit sol meri-
die et tenebris cavit super terram. Finit liber Tyconii i) . Edité par
Sybel, De VII regulis Tijchonii ad interpretandum sanctam Scriptu-
ram. Halae, 1756, in-4°, et Rurkitt, The rides of Tijconius, freshly
edited from the mss. with an exammation of his wilness to Uie old latin
version.
Fol. 36. ' Reatissimo papae Damaso Hieronimus. Nowum opus me
facere cogis... «
Aux fol. 1-35, 16-17, on lit l'ex-dono contemporain : « Hincmarus,
archiepiscopus, dédit Sanclae Mariae Remensi " . — Sur le fol. 37,
Gilles d'Aspremont a noté : « Libellus iste in quo continentur Régule
Tyconii et in quo sunt 34°' folia sine primo folio et isto ultimo que
faciunt custodiam libri, est de libris antiquissimis istius ecclesie, quem
quondam bone memorie domnus Hincmarus, ar(hiepiscopus, dédit
Sancte Marie Remensi. Anima ejus in pace requiescat, et mortuus
est fere erant quingenti et XXX" anni quando ego Egidius de Aspero-
monte, canonicus hujus ecclesie, hune libellum cum ceteris ipsius
Hincmari quotavi seu numeravi ethanc litteramscripsi, videlicetdiexiiii
mensis maii, anni Domini M"" CCCC""' XII ""', et ipse domnus Hincmarus
obiit anno Domini octingentesimo ocluagesimo 11°, et XXXVII" anno sui
304 MANUSCRITS
episcopatus, obiit ncmpe scptimo mcnse scilicct mi* die julii. Oratc
Demn pro co, ut ipse [oret] pro [cotatore] r^ .
An-dessous, on lit : « Recensio praesentis codicis facta fuit anno 1 412,
die xn mensis maii, per .'Egidium de Asperornonte, ecclcsiae Beatae
MariaeRemensiscanonicum. — Rec[ensio] iterum a[nno] 1708, m[ense]
iiov[embris] « . — Au dos du même feuillet, on lit cette inscription du
XV* siècle : « Ex libraria insignis ecclesie Remensis n . — Notons enOn
qu'au bas du fol. 1, on trouve la note ordinaire : u Codex bibliothecae
ecclesiae B. Mariae, etc. r> , qui est de la recension de 1708, et qu'en
haut du même feuillet une main du XVll* siècle donne au lecteur cet
avis : « De hoc Tyconio D. Augustinus, lib. 3 de Doctrina christiana « .
1X« siècle. Parchemin. 37 feuillets à 2 col. 2il sur 203 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (E\-Iihris gravé du Chapitre : « A,
ord. 3, n" 35 »).
585 (E. 249). B. Hieronymi tractatus contra Luciferianos. —
Altercatio B. Athanasii contra Arrium, Sabellium et Fotinum. — Acta
concilii Francofurtensis (794) contra Elipantum, Tolalanum episco-
pum. — Alcuini et Elipanti epistolae et opuscula. — Confessio fidei
Felicis, Urgellilani episcopi. — Ejusdem epistola.
Fol. l. «< Incipil epistola Hieronimi, presbiteri, adversus Luciferia-
num. Proxime accedit quidam Luciferi sectator... novi facilius eos
vinci posse quam persuaderi. Explicit adversus Luciferianum » . (S,
Hieronymi opéra, t. IV, p. 289-306).
Fol. 14 v\ « Incipit altercatio Athanasii contra Arrium, Sabellium
vel Fotinum, hereticos. Cum in manus strenui lectoris... — Incipit
qualiter res a principio gesta est. Cum apud Nicheam urbem, a tre-
centis decem et octo episcopis... ad victoriae palmam pure fidei ad-
sertur valeat pervenire. Explicit altercatio r) . (5. P . N . Athanasii opéra,
X. Il, p. 632-642). — Fol. 54 v". « Incipit sententia judicis Probi.
Probus judex dixit : Amore veritatis et fidei... verc; integn^que confes-
sionis pri'miuni indubitata sorte capescant. Amen. Explicit sententia
judicis Probi inter Athanasium, episcopum catholicum, et Arriuin,-
Sabellium et Fotinum, hereticos « . (Ibid., p. 660-667).
Fol. 61. « Adrianus, papa, sanctae, catolicae atque apostolicae pri-
maeque pontifex sedis. Dilectissimis fratribus et consacerdotibus nos-
tris Galliciis Spaniisque ccclesiis presidentibus in roseo Chrisli san-
<juine salutem. Si tamen licet de omnibus fratribus... sicut dignum
DK LA lUBLIOTlIEQlK DM UKIMS. 505
est vccio fidei que est in Christo Jhesii Domino nostro, qui cuin I*atre
el Spirilu sancto vivil et régnât Deus in Trinitale perfccta, per oninia
seciila seculoruin. Amen » . (V. Labbe, Sacrosancta concilia, t. VII,
p. IOIi-1021).
Fol. 68. Titre en capitale rustique. " Incipit libellus sacrosullabus,
catliolico salubriter editus stilo, in concilio divino nutu habito in sub-
urbanis Moguntie, metropolilanae civitatis regione {sic) (iermaniae, in
loco celcbri qui dicitur Francono Furo, sub praesenlia clementissimi
principis domni Caroli gloriosique régis, anno felicissimo regni ejus
XXVI et XX. Placuit igitur sancto venerandoquc concilio quatenus bic
libellus, pro causa fidei, ad provincias Galliciae ac Spaniarum mitti
deberet, [ad] noxios resecandos errores, specialitcr autem ad Klipan-
dum, Tolitanae sedis episcopum, in quo omnis bujus negotii constat
materia questionum. Sancto incitante Spiritu ac zelo lidei catbolice. .,
sit omnium Cbristianorjim moderantissimus gubernator, auxiliantc
Domino nostro Jhesu Cbristo, qui cun) Pâtre et Spiritu sancto vivit et
régnât Deus in Trinitate perfecta, per omnia secula saeculorum.
Amen» (//»/</., p. 1022-1032).
Fol. 77 v\ u Sancta synodus et venerabilcs in Cbristo Patres, cum
omnibus episcopis Germaniae. Galliae et Aequitaniae (sic) et toto catbo-
licae pacis clero, praesulibus Hispaniae et caeleris ibideui cbristiani-
tatis nomen babeutibus, in Domino Deo, Dei filio vero et proprio Jbesu
Christo, aeternae beatitudinis salutem. In nomine Domini nostri Jbesu
Christi, qui dixit : Ubi sunt duo vel très... in qua est aeterna beatitudo
et beata aeternitas et laus et gloria in omnes aeternitates. Amen » .
{Ibid., p. 1032-1047).
Fol. 90 v° u Carolus, gratia Dei, rex Francorum et Langobardorum
ac patricius Romanorum, filius et defensor sanctae Dei ecclesiae, Ele-
pando, Toletanae civitatis metropolitaiio, et caeteris in partibus Hispa-
niae consacerdotibus ortodoxae fidei et fraternae caritatis in Christo
Deo, Dei filio proprio et vero, optamus salutem. Gaudet pietas cliris-
tiana divinie scilicet atque fraterne... adimplendam humane salutis » .
(Ihid., p. 1047-1054). La fin non conforme.
Fol 95 v*. [1°] a Kpistola Alchuini. Venerabili in Christi caritate
amabili patri Elipanto, episcopo, ccclesiasticae pacis filius, Albinus,
levila, salutem. Perfectio fraternae caritatis... » (B. Flacci Albini sive
Alchwmi, ahhatis, opéra. Paris, 1617, col. 901-910).
Fol. 101. [2°] « Epistola Elip.inti ad Albinum. Revcrentissimo fratri
506 MANUSCRITS
Albino, diacono, non Christi ministro, sed antifrasi beato, fetidissimi''
discipulo, tempore gloriosi principis in flnibus Austriç exorto, nc-vo-^
Arrio, sanctorum venerabilium patrum Ambrosii, Agustini, Isidori,.
Hieronimi doctrinis contrario, si converterit ab errore viae suae a Do--
inino, aeternam salutem, et si noluerit, aeternam damnationem. Epi-
stolam tuam a recte fidei tramite... y^ [Ibid., col. 919-924).
Fol. 108 v°. Ici un scribe maladroit a transcrit comme texte la table
du codex qu'il copiait, laquelle nous donne Tordre des matières qui;
précèdent et qui vont suivre, et que nous numérotons entre []. " Ini
hoc codice continetur : [1°] Epistola Albini magislri ad Elipantum,
Toletanum episcopum, exhortatoria in catliolica fîde. [2°] Item, epistola^
ejusdem Elipanti ad Albinum, responsiones retinens prioris epistole.
[3°] Item libelli duo ejusdem Albini contra epistolam quam sibi idem^
Elipantus direxit, evacuans pravasillius adsertiones. [4"] Item, ejusdem-
Albini libelli duo de Incarnatione Christi et de duabus in eo naturis et
de veritate unius personae. [5°] Item, ejusdem Elipanti ad Felicem,,
episropum. [6°] Item, ejusdem Felicis epistola, de fîde catholicaetquo-
modo conversus fuerit ab errore Hispauiç sectae " .
Fol. 109. [3°] " Dominis in Christi caritate venerabilibus atquc di-
lectissimis Laidrado, episcopo Lugdunensi, etc. Scio me debitorem esse
in officio... — [Adversus Elipantum liber primus]. Paratum cor meum,,
Deus... liberius incipiamus ». — Fol. 121 v°. « Liber secundus.
Olim itaque in populo Dei... cum nova luce novum tertii libelli facia-
mus exordium » . [Ihid., col. 925-960).
Fol. 131. [4*] a Liber tertius. Dum, Spiritu sancto gubernante, ora-
tionis nostrae navigium... esse ratum arbitror » . — Fol. 141. « Liber
quartus. Quamvis diverso modo... in saecula sempiterna « . {Ibid., col.
960-992). On remarquera que notre manuscrit lie ces deux traités-
aux deux précédents contrairement aux indications de la table qui pré-
cède, contrairement t^ussi aux divisions adoptées dans l'édition citée.
Fol. 151. [5°] ce Videbatur mihi condignum preponere opusculo huic
nostro epistolam quam caritatis officio patri Elipanto olim direxi... in-
desiderio perpetuae prosperitatis et salutis. — Mirabile testimonium
sancti Augustini in psalmo quinquagesimo... — In presenti disputa-
tione, si eveniat causa... sola namque Filii persona adsumpsit homi-
nem -n . (Ibid., col. 993-995). — Fol. 153. « Epistola Elipanti ad*
Felicem nuper conversum. Domino, Felicç sciente, vos reddo... uti
perveniat ad vos » . [Ibid., col. 995-997).
DE LA BIBLIOTHKQLIE DE REIMS. 507
Fol. \5Af. « Confessio fidei Felicis, OigcUetanae sedis episcopi, quam
ipse spretuni errorern smiin in conspectu ediditet eis qui in ipsoerrore
ei dudum consentientes fuerant direxit. In Dei nornine, Félix, olirn
indigniis episcopus , dominis in Christo fratribus Emani, presbi-
tero, otc. , etc. De caetero ad agnitionem vestram... » {Ib?d., col. 998-
1004). On ne connaît pas d'autre manuscrit de la profession de loi de
l'évèque d'Drgel.
Fol. 158. [6"] « F'iliae in Christo carissimae, devotus in Christo
pater, saluteni. Sepius vestrae probatissimae caritati... et omnia quae
in eis sunt » . {!bi(L, col. 1004-1008).
Fol. 160 v°. Une main à peine postérieure a transcrit ces vers :
u Epitafium Ottonis, imperatoris.
Ciijus ad impeiiurn tremuore duces, bonus omnis
Quem coliiit populique suum novere parentem,
Otto, decus (livum, Gcsar clarissime, nobis
Immeritis rapuit te lux sepirna decembris t.
— « Epitafium Lolharii, régis « . Cette dernière n'a pas été copiée.
Puis, plus bas, ce mauvais vers :
u Omoia sunt boua, sunt quia tu bouus omnia condis -n .
Le volume porte un certain nombre de notes bibliographiques. C'est
d'abord l'ex-dono : « Hincmarus, archiepiscopus, dédit Sanctae Mariae
Remensi » , qu'une main contemporaine a inscrit en cnpitale rustique au
bas des fol. 1, 22-23,46-47,70-71,94-95, 118-119, 142-143, 156-
157 ; puis ces mots (XIIP siècle), au verso du dernier feuillet : " lîeate
Marie Hemensi " . — G. d'Aspremont, à son tour, écrit ceci (fol. 160 v'') :
" Iste liber est de antiquissimis libris istius ecclesie Hemensis et diu
fuit in capitulo,in quodam scrinio adornato (??),quod tria prima folia
sunt devastata. Hune librum dédit Sanctae Mariae Hemensi vir reco-
lende ac digne memorie domnus Hincmarus, quondam Kemensis archi-
episcopus ; in quo sunt, absque primo, folia 160, hoc est centum et
LX'*. Et in eo sunt plures libri : 1" Epistola et disputatio Jeronimi ad-
versus Luciferianum ; 2° Altercatio seu etiam disputatio Atanasii [sic)
contra Arium, Sabellium et Fotinum, hereticos, Probo philosophe
existente judice et sententiam inferente pro Athanasio et pro episcopis,
pro fide catholica. Item, epistola Adriani, pape, episcopis Hispanie.
Item, libellus catholicus qui dicitur Sacrosullabus, editus in concilio
apud Francfordium, tempore Karoli, imperatoris, et missus ad Hispa-
508 MANUSCRITS
niam, ad Toletaniim episcopum, et vocatur epistola Albini magistri ad
Klipantum, Toletaniim episcopum, exhortatoria in (ide. Item, epistola
ejusdem episcopi miserrimi. Item, libelli duo quos idem Albinus eidem
episcopo remisit contra primas ejus assertiones. Item, ejusdem Albini
duo libelli de incarnatione Verbi et de duabus naturis inChristo. Item,
epistola ejusdem Elipanti ad Felicem, episcopum, et iterum epistola ejus-
dem Felicis ad alium (5ic)Elipantum qui conversus fuerit ab errore secte
Hispanie ad fîdem catholicam. Hic liber qui continet IGOfolia numerata
ac quotata per Egidium de Asperomonte, die xvii" maii, anno Domini
M° CCCC° XII" )) . — Puis, au verso de la garde a, cette autre note a pris
place : " Libri in hoc volumine contenti : Dialogus S. Hyeronimi adversus
Luciferianos. Altercatio Athanasii contra Arrmm, etc. Acla concilii
Francofordiensis, etc. « Signé : u God'inot ». — Notons encore celte
autre (fol. 160) : « Ce manuscrit contient cent soixante feuillets. Il
commence par ces mots : Incipit epistola Hyeronimi, presbileri, adversus
Luciferianum, et finit par ceux-ci : mare et omnia quae in eis sunt " .
Signé : « Larmoise » . Puis enfin celle-ci : " Codex ecclesiae Beatae
Mariae Remensis, recensitus anno MCCCCXII per Egidium de Aspe-
romonte, dictae ecclesiae canonicum, quod indicat praesentis paginae
scriptura haud lectu facilis. — Iterum recensitus anno 1707 j^ , qui
complète une autre note de la môme main inscrite en haut du fol. 1.
IX« siècle. Parchemin. 160 feuillels. 248 sur 194 millim. Les pre-
miers et derniers feuillels giUés par Teau; les 3 premiers en partie
détruits. Rel. veau fauve sur carlon. — (l'ix-libris gravé du Chapitre :
« A, ord. 3, n''33.)).
586 (E. 248). B. Hieronymi epistolae CLVIII.
Fol. I. Table des lettres avec leurs Initia.
Fol. 2. a Epistola prima, de questionibus diversis. Dilectissimo
filio Hieronimo Damasus. Dormienlem te... » (S. Hieronymi opéra, t. II,
p. 561). — Epistola 2. Hieronymi ad Damasum. « Postquam episto-
lam... r> {Ihid., p. 562). — 3. Interrogatio Damasi. « Cur Deusloqui-
tur... » [Ibid., p. 566). — 4. Hesponsio Hieronymi. « Hoc vero pro-
blema... » (Ibid.). — 5. Interrogatio Damasi. « Cur Ysaac justus .. "
(Ibid., p. 568). — 6. Kesponsio Hieronymi. « Differo paulisper... "
(Ibid.). — 7. Hieronimus ad Damasum. « Origenes, cum inceteris... "
(Ibid. y p. 807). — 8. " Incipit homelia ejusdem de Cautico canlico-
rum. Tractatus. Quomodo didicimus per Moysen... i) [Ibid.]. —
I)l<: LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 509
" Omelia secunda. Omnes anime motiones... » {Ibid., p. 816). —
9 (lA'l). Hieronynius ad Traïujiiillimiin. — 10. Damasus ad Hicro-
nyniuni {Ibid., t. IV, i, p. 145). — 11. Hieronymus ad Damasum
{ïbid.).— 12 (XIV). Ut supra.— 13 (XVI). Ut supra. — 14. Ut supra.
« Scptuagiiita : Et missum est... » {Ibid., t. III, p. 523). — 15. Ut
supra. " Et faclum est in anno... ^^ (ïbid., t. III, p. 515). — 10. Ut supra
(Ibid., t. IV, I, p. 149). — 17 (LXVIIl). Augustinus ad Hieronymum.
— 18 (LXIX). Hieronymus ad Augustinum. — 19 (LXVI). Ut supra.
— 20 (LXXIII). Augustinus ad Presidium. — 21 (LXXII). Augustinus
ad Hieronymum. — 22 (LXV). Ut supra. —23 (LXXl). Hieronymus
ad Augustinum. — 24 (LXVII). Augustinus ad Hieronymum. — 25. Ut
supra (Ibid., p. 609). — 26 (LXXIV). Hieronymus ad Augustinum.
— 27 (LXXVl). Augustinus ad Hieronymum. — 28 (LXXVHI). Hie-
ronymus ad Marceliinum et Anisachiam.
Fol. 29. 29* lettre. « Incipit liber sancti Augustini, episcopi, ad sanc-
tum Hieronimum, de Origine anime. Deum nostrum qui nos vocavit...
quam in suis sacramentis commendavit posse liberari n . [Ibid., t. V,
p. 307-316).
Fol. 32 v°. 30. « Item Augustini liber ad Hieronimum, de eo
quod scriptum est in epistola Jacobi : Qui totam legem serva-
verit, ojfendat aulem in uno, factus est omnium l'eus. Quod ad te
scripsi... ut ad nobiscum communicare digneris ». [Ibid., p. 302-
307).
Fol. 35. 31 (LXXIX). Hieronymus ad Augustinum. — 32 (LXXX).
Ut supra. — 33 (LXXVII). Ut supra. — 34 (LXXXI). Hieronymus ad
Augustinum et Alipium, episcopos.
Fol. 36. 35. a Explanatio fidei sancti Hieronimi ad Augustinum et
Alipium, episcopos, missa. Credimus in Deum, Patrem omnipotentem,
cunctorum visibilium et invisibilium conditorem... » {Ibid,, p. 122,
avec la suscription « ad Damasum " ). — Ibid.36{V). Hieronymus ad
Heliodorum,monachum.— 37 (XXXIV). Ad Nepotianum.— 38(XLIX).
Ad Paulinum, presbyterum. — 39 (L). Ut supra. — 40. Ad Aman-
dum, presbyterum (Ibid., t. IV, i, page 160).— 41 (XXXIII). Ad
Pammachium. — 42 (XL). Pammachius et Oceanus Hieronymo. —
43 (XLI). Hieronymus ad eosdem. " Scedule quas misistis... » —
44. Ad Oceanum. a Sofronius Eusebius Hieronimus Oceano suo salu-
tem. Deprecatus es, ut tibi breviter... » {Ibid., t. V, p. 412). —
45 (LXXXII). Ut supra. —46 (CI). Ad Evangelum, presbyterum. —
510 MANUSCRITS
4.7. Ut supra (Ibid., t. II, p. 570). — 48 (XV). Ad Marcum, presbyte-
rum. — 49 (XCIV). Ad Avitum.
Fol. 59 v°. 50. " Incipit definitio fldei simbolique Nicenique con-
cilii, translata a beato Jeronimo. Credimus in unum Deum, Patrem
omnipotenlem... » (Ibid., t. V, p. 122).
Fol. 61. 51 (XCIX). Ad Hxsuperantium. — 52 (XC). Ad Rusticum.
— 53 (XLVIII). Ad Desiderium. — 54. a Item, epistola Jeronimi de
tribus virtiitibus. Très quodammodo virtutes... y> {Ibid., p. 78). —
55. Ad Dardanum (Ibid., t. II, p. 605).
Fol. QQ. 56. " Incipit epistola Epyphanii, Cipri, missa ad Johan-
nem, episcopum, a sancto Jeronimo translata. Domino dilectissimo
fratri Johanni, episcopo, Epiphanius. Oportebat nos, dileclissime,
clericatus...') (Ibid., t. IV, 11, p. 822).
Fol. 68 \\ 57 (LU). Ad Lucinium.
Fol. 69. 58 « Epistola sancti Jeronimi contra Helvidium, de per-
pétua virginitate sancte Marie. Nuper rogatus a fratribus... » (Ibid.,
p. 129).
Fol. 73 v°. 59 (XXXVI). Adversus Vigilantium. — 60 (XXXVII). Ad
Riparium. — 61. « Item, epistola S. Hieronymi ad eundem Vigilan-
tium. Multa in orbe monstra generata sunt... » (Ibid.^^. 280). —
62 (LXXXIII). Ad Magnum, oratorem urbis Romae.
Fol. 77 v°. 63. « Item, epistola Jeronimi ad Rufinum, presbyterum
Rome, de judicio Salomonis in sectione parvuli. Multa in utramque
partem... (Ibid , ï. II, p. 616).
Fol. 78 W 64. Ad Vitalem, presbyterum (Ibid., t. II, p. 619). —
65 (II). Ad Florentium. —66 (IV). Ut supra. — 67. a Item, Jeroni-
mus ad Abigaum, Hispanum. Quanquam mihi multorum. .. « (Ibid,^
t. IV, II, p. 588). — 68 (C). Ad Castrucium. — 69 (XCIII). Ad Sabia-
num. — 70 (VI). Ad Julianum, diaconum. — 71 (VIII). Ad Niceam,
ypodiaconum Aquileiae. — 72 (XCV). Ad Rusticum. — 73 (X). Ad
Paulum, senem. -— 74 (VII) . Ad Cliromatium, Jovinianum et Eusebium.
— 75 (XI). Ad Antonium, monachum. — 76 (XIX). Ad Marcellam.
— 77 (XXII). Ad Paulam.
Fol. 88 v°. 78. ' Item, Jeronimi Cypriano, presbitero, de psaimo
octogesimo nono. Frater karissime Cypriane, scito prenoscens... »
(Ibid., t. II, p. 694).
Fol. 89. 79 (XXX). Contra Jovinianum, ad Pammacbium. —
80 (XXXI). Ad Pammacbium. — 81 (LXXXVII). Ad Pammacbium et
1)K LA BIBLI()Tllî:(JUE \)K IIKIMS. 511
'Marc^llain vir^ineni, de vir<jinitate servanda. Audi, fiiia, et vide et
linclioia aureni... et (luinina non cooperient eam •>■> . — 82 (WXII). Ad
Domnionem.— 83 (XVIII). Ad Kustochium.— 84 (XXVIII). Ad Asel-
!lam. — 85 (XII). Ad vir^^ines Hermonenses.
Fol. 103. 86. « Jnliani cujusdani exortatoria epistola ad Deme-
.jtriadem virginem. Si summo ingenio pariquc frettis scientia... »
^{Ibîd., t. V, p. 12). Suit cette note du scribe : ^< Hec epistola Juliani et
ista quç hanc sequitur caute légende sunt, testante domno Beda, pres-
bytero, in prologo Cantici canticoruni» . — 87. Ut supra. ^ Prima igitur
virginis cura... » (Ibid., p. 17). — 88 (XCVII). Hieronyrnus ad Deme-
triadem. — 89 (LVII). Ad Laetani. — 100 (sic). M Fabiolam {Ibid.,
t. II, p. 574). — 101 (LXXXIX). u Ad matrem et flliam in Galliis
commorantes n . — 102 (XIII). Ad Castoriani, materteram. —
103(XLVII). Ad Furiam.— 104(LXXXV).Ad Salvinam.— 105 (XCl).
Ad Aggeruchiam. — 106. Ad Hedibiam {fbld., t. IV, i, p. 167). —
107. Ad Marcellam {Ibid., p. 165).— 107 {sic) (XXVI). Ad eamdem.
— 108. Ad eamdem {Ibid., t. II, p. 705). — 109. Ad eamdem {Ibid.,
p. 704). — 110 (XXVII). Ad eamdem. — 111. Ad eamdem {Ibid.,
t. 1, p. 164). — 112 (XXV). Ad eamdem. — 113. Ad eamdem. u Et
absentiam corporum... » (Ibid.^ t. IV, ii, p. 554). — 114 (XLV). Ad
eamdem. — 115. Ad eamdem {Ibid., t. II, p. 611). — 116. Ad
eamdem (/6/flf., p. 711). — 117 (XXIV). Ad eamdem. — 118. Ad
Paulam {Ibid., t. II, p. 708).— 119. Ad Marcellam {Ibid., p. 706).—
120 (XXXV). Ad Heliodorum.
Fol. 146. 121. « Item, Jeronimus, consolatoria ad Tirasium de
morte filiç su§. Benedicto et dilectissimo parenti, etc. Karitatis tue
scriptapercepi... « — 122 (XCII). Ad Julianum. — 123 (LUI). Ad
Theodoram, Hispanam.— 124 (LXXXIV). Ad Oceanum.— 125 (XX).
Ad Marcellam. — 126 (XXI). Ad eamdem. — 127 (XVII). Ad Inno-
centium. — 128 (XCVI). AdPrincipiam.
Fol, 154 v°. 129. « Item Jeronimi epistola ad filiam Mauricii, de
virginitate exortatoria. Ouantam in celestibus beatitudinem... » {Ibid.,
t. V, p. 108). — 130 (LIV). Ad Pammachium. — [130 6w] (IX). Ad
Chrysogonum.
Fol. 160 v°. 131. a Epistola cujusdam, in quadiversosauctores de ori-
gine anime disserentes.et precipue Augustinum querentem et Jeroninium
respondentemintroducit. Cum apud nos celestis eloquentia... fluviorum
ubertate rigati, redundetis fluenta sanctorum. Amen '> . {Ibid., p. 384) .
512 MANLSGIUTS
Fol. 1G3 v\ 132 (XLIII). Ad Ctesipbontem. — Fol. 166 v°. 133.
-« Epistola sancii Iberonimi consolatoria. Diversorum opprobria, tri-
bulationes multipliées... » (Ibid., p. 403).
Fol. 168. 134. « Incipit epistola beati Iberonimi ad Presidium,
diaconem. Nulla res vêtus, ioquit comicus, tam facilis est... ?) {Ihid.,
p. 146). — 135 (I). Ad Rufinum. — 136 (CIX). Ad Celantiam. —
137. Ad Fabiolam [Ihid., t. II, p. 574).
Fol. 178 v". 138. Ad undecim quaestiones Algasiae. u Filius meus
Apodemius... — Cur Johannes discipulos suos... antiebristum suscep-
turi sunt ». [Ibid. , t. IV, i, p. 187). — 139. Ad Cyprianum,
presbyterum (Ibid., t. II, p. 694). — 140. Ad Minervidm et Alexan-
drinum, monachos (Ibid., t. IV, i, p. 210). — 141 (LVIII). Ad
Tbeopbilum. — 142 (LIX). Ad eumdem. — 143 (LX). Theophi-
lus ad Hieronymum. — 144 (LXI). Hieronymus ad Tbeopbilum.
— 145 (LXII). Tbeopbilus ad Hieronymum. — 146 (LXIII). S Epi-
pbanius, episcopus, ad Hieronymum. — 147 (CXI). Tbeopbilus ad
Epipbanium.
Fol. 193. 148. « Incipit altercatio Luciferiani et ortodoxi. Proxime
accidit et quidam Lucifer! sectator... facilius eos vinci posse quam
persuader! « . [Ibid., t. IV, ii, p. 289-306).
Fol. 198 v". 149. « Prefacio Ruflni librorum Peryarcbon quos de
greco transtulit in latinum. Scio quamplurimos fratruni scientiç Scrip-
turarum... r> (Ibid.j p. 339).
Fol. 199. 150-151. « Incipit liber Jeronimi ad Pammacbium et
Marcellani, pro se contra accusatorem defensio. Et vestris et multo-
rum lilteris... — Hue usque de enminibus... hostem latentem sub
amici nominesustinere « . [Ibid., p. 349-435).
Fol. 212 v°. 152. « Incipit liber Jeronimi ad supradictum accusa-
torem Rufinum. Lectis litteris prndenti§ tu§... sit inter nos una fides
^t ilico [sic) pax sequetur » . [Ibid., p. 435-474).
Fol. 220 v\ [152 bis] (XLII). « Hieronimus ad eundem Rufinum « .
— Ibid. [152 ter]. " Epistola benti Anastasii, urbis Rome episcopi, ad
Jobannem, episcopum Jerosolimorum, super nomine Rufini. Probate
quidem affectionis est hoc... « [Ibid., t. V, p. 260).
Fol. 221. 153. u leronimus, de diversis nominibus leprarum.
Admirabile divine dispositionis examen... « [Ibid., p. 212).
Fol. 222. 154. "Epistola ad Sebastianum. Sancto ae merito dilec-
tissimo fratri Sebastiano Paulinus et Tberasius [sic) in Cbristo Domino
I)K LA BIin.lOTlIKQUK \)K UMIMS. 513
salulcMii. Hcncdictus est Dominus Dcus Israël, qui clc«{it te... » [Ihid.,
p. 218).
rol.t222 v°. 155. « Jeronimus ad Siinniain et Frelelum, de Psaltcrio,
quo modo de septiiaginta interpretum editioiie corruptum sit. Dilec-
tissimis IValribus, etc. Vere in vobis apostolicus sermo... dolatorium
dici potest ^^ . {Ibid., t. II, p. ()i2(î-GG4).
Fol. S228. 156 (XLIV). Paula et Eustochium Marcelle, de locis
sanctis. " Mensuram caritas non liabet... »
Fol. 229 v°. 157. « leronimws ad Principiani, de psalmo XCIIII'".
Scio me, Principia... et totum Canticum canticorum " . [Ibid., t. II,
p. 681).
Fol. 2;i3. 158. « leronimus ad Marcellam. Magnam humilitati nos-
Ire fiduciam scribendi... in jejuniorum caslimonia et orationum in-
stantia nocte ac die permanens. Explicit» . (Ibid., t. V, p. 37-39). La
lin non conforme.
Au verso du fol. a, le scribe avait inscrit ce titre : u In nomine
Domini et salvatoris nostri .Ibesu Christi, incipit expositio cpistolarum
beatï Pauli, apostoli, collecta et digesta in ordinem a Heda, presbitero,
exlibris sancti Angustini, episcopi doctissimi et eloquentissimi viri. In
qua expositione, licet nonnuUa ex verbis Apostoli omissa videantur et
tamen quecunique difûciliora, profundiora vel excellentiora ibi inve-
niuntur, tam diligenter ac preclare pêne omniatractata sunt ut, divina
gratia aspirante, pio ac prudenti ac studioso lectori siifficere possint
nd instructionem doctrinç, ad cxercitationem ingenii et ad ea quç inter-
missa sunt facilius investiganda atque, in quantum adjuverit Dominus,
penetranda. Gui profecto nec prolixilas atque multiplicitas expositionis
-débet esse onerosact qu§ ob hoc precipue procurata est ut sensus stu-
dentium magis magisque exerceatur, legendo et intelligendo, vivatius
atque uberius instruatur » . Les cahiers de parchemin ayant été em-
ployés à un autre usage, on inscrivit près de ce titre : « Vacat quia non
servit isti libro n .
Le fol. G est formé de 2 feuillets d'un Missel noté du XII^ siècle. —
Au dos, cette trompeuse étiquette (XVII" siècle) : « Epistolae S. Hie-
ronymi et S. Augustini. — 102 n .
Fin du XIl» siècle. Parchemin. 233 feuillets à 2 col. et 3 gardes, a,
en tète, n, c, à la fin, l'une blanche, l'autre collée sur le plat. Très
intéressantes initiales presque à chaque feuillet, bigarrées des couleurs
rouge, bleue, verte et jaune, parfois légèrement rehaussées d'or, à
TOME XXXVIII. 33
514 MANUSCRITS
fleurons, palmettes et plumetis, se rapprochant de celles du n" 92,
bien que l'écriture soit bien française; à signaler celles des fol. 46,
66y 74, 80 v% 93 v% 95 v», 118; celle du fol. 2 lacérée, comme les
marges des fol. 116 et 193. 433 sur 317 millim. Rel. veau blanc stir
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 1, n'' 4 «).
587 (E. 247). B. Hieronymi epistolae CXXII.
Fol. 1. « In Christi nomine incipiunt capitula libri hujus... »
Fol. 1 v°. c; In nomine Dei summi trino atque divine, incipit epi-
stola papae Damasi ad Jeronimum, presbiterum. Dormientem le et
longo jam tempore... « — 1. " Item, Damasus ad Hieronimum.
Dilectissimo, etc. Commentaria cum legerem... » (S. Hieronymi opéra ^
t. IV, I, p. 145).
Beaucoup moins complet que le précédent, puisqu'il ne comprend
que 122 lettres, ce recueil est classé dans un ordre sensiblement sem-
blable. — Fol. 2. La 10" lettre du ms. 386 devient ici la 2\ —
Fol. 21. Le commencement de la lettre 21 fait défaut. — La 27^ fait
défaut.
Fol. 36. Après la 35^ lettre du ms. 386, on trouve : « Disputatio de
ratione animç. Cum apud nos cçlestis... "
Fol. 95 v°. La 73^ lettre du ms. 386 est intercalée entre les 74®
et 75^ du même.
Fol. 105. 75 (III). Ad Tbeodosium et caeteros anachoretas intérim
commorantes.
Fol. 105 v°. 76. " Ad Minervum et Alexandrum, monachum {sic)^
de resurrectione carnis. In ipso jam profectionis articule... quorum qui
sensus sit supradiximus " . (IbicL, t. IV, i, 210).
La 86'' lettre du ms. 386 fait défaut. — Fol. 137. 146« lettre du
ms. 386. — Fol. 137 v°. LXXXVIII^ lettre de l'édition. — Fol. 160.
Après la 106^ lettre du ms. 386, on trouve la 138\ — Fol. 172.
Après la 114^ lettre du ms. 386, on trouve la 76^ — Fol. 181. Après
la 122^ lettre du ms. 386, on a la 77% puis la LXXXVP de l'édition.
— Fol. 199. La 130® lettre suit la 128®.
Fol. 201 v". Ci Ad Dardanum, de generibus musicorum. Cogor a te
ut tibi, Dardane... spiritalitcr ac mystice intelligenda sunt » .
Au verso du fol. 1, le scribe nous donne son nom en ces termes :
<■' Liber aecclesiç sancti Bartbolomei, apostoli, sanctorumque confesso-
rum Theoderici atque Tlieodulfi; auferenti sit analhema. — Opus fra-
tris Milonis " . Après avoir inscrit Tex-libris : « Liber aecclesiç Sancti
DK LA BIDLIOTHKQUE I)K UlCIMS. 515
Theoderici ; aiiferenti sit anathenia n , au bas des fol. 9-10, 18, 25-2G,
33-34, /il-42, 49-50, 57-58, G5-G6, 81 et 194, il donne de nouveau
son nom sur ce dernier feuillet.
La garde a porte ces vers (XVI' siècle) :
« Pour rendre garce (sic) à Dieu
Ce joiirdiiy biou et demain inyculx,
Jaiiiniais l'iiommc n'est assovy.
Telles refreclion||iioiis doiiigt Dieu
Qu'à la fiu aions paradis.
D. Balav i .
La garde b est un feuillet de Sacramentaire (\I^ siècle), portant les
messes « pro episcopo sive abbate » et « in monasterio monachorum " .
\\\° siècle. Parchemin. 202 feuillets ù 2 col., et des gardes, a, b,
collées à rinlérieur des plais. Très intéressante initiale de couleur, au
fol. 2. 326 sur 213 milliui. Rel. veau fauve sur carton. — (Sainl-
Thierry, n» 34).
588 (E. 253). B. Hieronymi liber de Scriptoribus ecclesiasticis. —
Gennadii, presbyteri, liber de Viris illustribus. — Chromatii etB. Hie-
ronymi epistolae. — G. Coquillart de Moribus extraneis quarumdam
gentium.
Fol. 1. « Incipit prologus sancti Iheronimi, presbiteri cardinalis,
ad Dextrum, in librurn de Viris illustribus. Hortaris, Dexter, ut tran-
quillum sequens ecclesiasticos scriptores in ordinem digeram... —
Incipit liber beati Hieronimi, presbiteri, de Viris illustribus. Primum
capitulum. Symon Petrus, filius Johannis, provincie Galilée, vico
Belhsayda... que nunc habeo in manibus et necdum explicita sunt.
Explicit liber beati Iheronimi de Viris illustribus « . {S. Hieronymi
opéra, t. IV, ii, p. 97-130).
Fol. 36 v°. " Item, Gennadii, presbiteri, liber de Viris illustribus.
Incipit prologus. Iheronimus noster litteris grecis ac latine Ilome ad-
prime erudiens... — Incipit liber Gennadii. Primum capitulum. Jacobus,
cognomento sapiens, Xizibi urbis episcopus... quibus Scriptura sancta
contexta est. Explicit de Viris illustribus Gennadii liber )i . [S. Hiero-
nymi opéra, t. V, col. 25-48).
Fol. 65. " Belgica Gallia pars est Gallie, dicta a civitate que Belgis
dicitur, que est Treveris. Gallia vero a candore populi... post destruc-
tionem quorum VVandalicam que fere totum pessundedit occidentis
et orientis imperium, Léo papa provincias distribuit. Juxta modernos-
516 MANUSCRITS
vero Gallorum provincie sunt decem et septem. Prima sedes Galliarum
Lugdunensis est... — Hec sunt nomina iindecim regionum continen-
cium infra se piovincias centiim tredecim... civitas Celeniensium, civi-
tas Ventiensium, id est Vencio » .
Fol. 69 v°. « Ex libro Julii Affricani, qui primus Latinoruni post
Cliristi adventum scripsitde lemporibus atque etatibus seculi. Ab Adam
«sque ad diluvium anni duo millia ducenli quadraginta duo... —
Frima etas. Adam anno CG""" XXX"'" genuit Seth, a quo filii Dei... et
Cunt anni sex milia trecenti quinquaginta septem. Explicit de tempo-
ribus atque etatibus seculi n .
Fol. 76 v\ " Incipit epistola Chromatii et Heliodori ad Iheroni-
,mum. Domino sancto fratri Iberonimo, presbitero, Chromatius et
Heliodorus, episcopi, in Domino snlutem. Cum religiosissimus augus-
tus Tbeodosius... » (Migne, Patr. lat., t. XX, col. 373). — 'c Iheronimi
rescriplio. Chromatio et Heliodoro, episcopis, Iberouimus, presbiter.
Constat Dominum nostrum ouini die martirum suorum Iriumpbos exci-
pere... — Fcstivitates sanctorum apostolorum seu martirum... cujus
oatalicium sexto kalendas marcii celebratur « . Non indiqué dans l'édi-
.tion de Martianay, cet opuscule se trouve à la page 473 du t. XI de
rédition de Vallarsi.
Fol. 82." Sequitur de Moribiis extraneis quarnndam gencium.
<luis ignorât, ut ait Iberonimus contra Jovianum , libro 11°, unam-
quamque gentem... sed harum terror inutilis signo crucis opposito ut
fumus evanescit. Explicit libellus de Diversitatibus gencium, Remis
scriptus et extractus a Speculo bistoriali Vincentii, x" die decembris
M° CCCC" sexagesimo, per me " . Signé : " G. Goquillart» .
Une date « 1460 «, inscrite par le scribe au bas du fol. 64 verso,
nous indique que le volume entier fut copié pour la bibliotbèque du cha-
noine Goquillart, bien que le dernier ouvrage soit seul écrit de sa main
propre. — Plus tard, il passa dans celle des Jésuites, comme en
témoignent cette note, au fol. 1 : « Goll[egii] Remens[is] Societ[atis]
Jesu ; catalogo inscriptus « , et cette cote, sur le plat initial: « "f G. 120» .
— La signature : « J. Kaynssant r> , qu'on relève au verso du fol. k,
montre par quelle voie il est entré dans la Bibliothèque de la ville.
XV® siècle. Papier. 98 feuillets, le 81 blanc ainsi que les gardes a-e,
en tête, el f-l, à la fin, la première et la dernière en parchemin.
Lacune de 4 feuillets, rompant le texte, entre les fol. 21-22. 215 sur
150 millim. Uel. maroquin rose, délabrée. — (Rainssant).
I)K LA BIRLIOTIIKQUE DK lUMMS. 517
rAV,) {K. 250). Vitao Palrum.
Fol. I . a Incipit prolo<|us bcali Jcronlmi, picsbytcri, in vilas I*alruin.
lieiicdicliis Dciis qui viilt omncs honiincs salvos (icri... — Incipit vita
sani'li Joliannis. Friniuni igitur tanqiiam vcrc fundanientuni... ut pur
satisfactioncm dclicta donentur n . Vies des saints Jean, Or, Ammon,
Ben, Tliéon, Apollonius, Ammon, Copiés et Hélène, Hélie, Pytirion,
Euloge, Apelle, Paphnucc, Isidore, Scrapion, Apollonius, Dioscore,
Ammonius, Didime, Gronius, Origène, Evafjriiis, deux Macaires, Am-
mon, " Paulus simplex r, Piamon, Jean, Malchus, Fronlonius. (Ros-
weid, l'ilae Patrum, de vita et verhis seniorum sive historiae heremilicae
lihri decem. Anvers, 1G28, p. 448-485).
Fol. 35. " Incipit liber singularis sancli Alhanasii, episcopi , de
Exhortalione monachorum. Et si quos vestrum <jloriari in Cliristo
libot... et Deus pacis erit vobiscum. Explicit liber singularis, etc. n
{S. P. N. Alhanasii opéra, t. II, p. 709-711).
Fol. 37 v°. " Incipiunt adborlationes sanclorum Patrum ad mo-
nachos, quas de tjreco translulit bealus Jeronimus, presbiter, in latinum.
Interrogavit quidam abbatem Antonium, dicens... quindecim dies su-
pervixit et migravit u seculo « . Ce sont les derniers mots du chapitre:
a De meretrice conversa » .
Du fol. 37 v° au fol. 109, notre texte suit pas à pas les l'ilae Pa-
trum (p. 5G2-6G0) ; après quelques coupures prises de-ci et de-là, ih
donne (fol. 110 v^-lll) la vie de sainte Thaisis (p. 374-375). Le
reste est classé dans Tordre suivant :
Fol. 111. a Incipit vita sanctc Marine, virginis. Frater erat quidam/
sccularis, habens unicam filiam parvulam... » [UmL, p. 393-394).
Fol. 112 M". « Incipit vita beati Pauli, primiheremite, édita a bealo
Jeronimo, presbitero. Inter multos sepe dubilatum est a quo po-
tissimum . . . quam regum purpuras cum regnis suis ». (Ihid.,
p. 17-20).
Fol. 115 v^ " Incipit prologus sancli Jeronimi, presbiteri, in vita
sancti Hylarionis, xxii° kalendas novembris. Scripturus vitam beati
Hiilarionis... — Incipit vita sancli Hylarionis. Hilarion, ortus vico
Thabaiha, (jui circiter quinque milia a Gaza urbe. .. sed magis in hor-
tulo cypri, forsitan quia plus illum locum dilexerat. Explicit vita sancli
Hylarionis t> . {Ihid., p. 75-85).
La garde a, collée sur le plat initial, nous a conserve une note
intéressante : " Iste liber est de ecclesia Uemensi, et michi fuit accom-
5J8 MAiVUSCRITS
modatus per venerabilem virum magistrum Johannem de Chéhéry,
canonicum Remensem, anno CCCC" XXI" ^^ . Sirpié : u Jo[hanncs]
Vitrarii " .
Le fol. 124, demeuré blanc, a reçu, au XI V" siècle, une table de
l'ouvrage, qui débute ainsi : « Incipiunt capitula libri S. Anastasii (sic),
de Exhortatione monacborum « . — Au verso, à côté de la signature de
Guy de Roye, on lit la note de G. d'As[)remonl : « Folia bujus libri
sunt CXXIIII, sive 124, absque custodiis, nnmerata per Egidium,
ultima octohris die, anno Domiui ]\I°CCGC° XII° r^ .
La garde i\ provient d'un recueil canonique, peut-être de G. de Man-
dagot, où Ton trouve ce chapitre dont la rubrique est effacée : " Abbas
de Bone..., pro se et conventu suo, proponens locum de Roscel...
osse predicti monasterii juris dominii vcl quasi et cum suis finibus et
continenciis, ex largicione régis Aragon nm, petiit... « — On a transcrit,
sur les marges, 1" des formules de Tofficialilé de Reauvais (XIV^ siècle) ;
2' une procuration donnée (m. d.) par le chanoine J. « de Castro
Arqnato n, pour prendre possession en sa place; 3" cette mention
malheureusement rognée : u Gillet, le melor ménestrel de... issevit du
métier dunt il... » ; 4" enGn, cette prière, également rognée, d'un dia-
lecte italien, écrite sans doute par un homme qui avait mal retenu cette
langue : « Fiol de De Jhesu Cliriste, vivo de ve... et segnore allisimo
creatore... et tera, mare et stelle, luna..., questo mondo creasli, fecisti
e[t]... voi creasti tuta génie segn... voi in questo mondo venisti... gne
recevisti en la Vergene que la altisima regina glorifosa] sure tute altre
neta et bella... oriente, clarisime et relucente, sure tute altre resplen-
dente... ^
Sur la garde c, collée sur le plat final, on lit la signature de Guy de
Roye, plusieurs fois le nom « Mandagotus ^ ,puis, sur le plat final, une
petite étiquette portant le chiffre « XXVI » (XV siècle).
On y trouve aussi cette recette contre la gale (XIV* siècle) : « Acci-
piatur gumma que nascitur in cerasis, et ponatur in acceto per unam
diem ; postea inungantur manus scabiose cum panno madefacto in
ipso acceto, et cum erit scabies sicca, bulliantur malve cum furfure et
laventur manus " .
Puis cette autre pour les maux d'yeux : « Arenum incidatur frustra-
tini minutissime et buliatur in bono vino albo, [et de illo] vino ponatur in
occulis et palpebris, postea balneenlur stupe canapis in clara... supra
occulos per totam noctem n .
1)K LA BIBLIOTHKQUE DE RKIMS. 519
Plus loin, notes sur les blés contenus dans le « granario super cochi-
nani " et le « <]ranario novo w du Chapitre de Heauvais, etc., etc.
XIII*" siècle. Parclicniin. 1:24 leuillcls à 2 col,, cl 3 gardes, a, en
lêtc, et n,c, à la fin. 313 sui-2i23 niillim. Roi. venu jadis vert sur bois.
— (E,\-lil)ris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n" 18 »).
5Î)0 (E. 270). H. Augnstini de Trinitatc libri XV.
Fol. 1-i. Table.
Fol. 5. i; Domino bealissimo et sinccrissima caritate vcnerando,
sancto fratri et consaiicto papnc Aurelio Augustinus in Domino salu-
tem. De Trinitate, quae Deus summus et vcrus est, libros juvenig
inchoavi... — Incipit liber I de Trinitate Auiclii Agustini. Lecturus
hacc quae de Trinitate disserimus... et lui contuli, cui est honor et
gloria in secula seculorum. Amen» . [S . Aurclli Auguslini opéra, t. VIII,
p. 747-1004).
On blanc du fol. 4 a été utilisé, par une main contemporaine, à la
copie de ce qui suit : « Prophetia Salomonis in calice Constantinopoli
scripta. Crater meus, crater meus, propheta usque ad slellam, in pocu-
lum fis Domini. Primogenito vigilantis in nocte ad gustandum ordina-
ris Domino. De ligno alterius bibe et inebriare et pnscerc sonantes
Alléluia. Isle judex et videbit omnem congregationem glorie suç et
David rex in medio eorum « .
Au bas de la garde a, on trouve cette intéressante note, qui paraît
être une liste des prêts de la bibliothèque du Chapitie (XIIP siècle) :
^ A[b]bas de Valde {sic) Dei, Bedam super Marcum, librum super
Johannem. Haymo, commentum super Topica. Theobaldus, commen-
tum super Per..., Henricus Anglicus, Priscianum et librum divinum.
Robertus, archidiaconus, Senecam. Hobertus, Psalterium cum cxpo-
sitore (sic) Jacobi » .
Copié, comme tant d'autres, sur l'ordre d'Hincmar, ce beau livre
porte, aux fol. 1-2, 4-5, 12-13, 20-21, 44-45, 68-69, 92-93, 116-
117, 133-134, la mention contemporaine, en capitale rustique :
^ Hincmarus, archiepiscopus , dédit Sanctac Mariae Remensi ». —
En haut de la garde a, on lit : « Istc liber est de antiquissimis libris
ecclesie Sancte Marie Remensis. Quem librum dédit eidem ecclesie
bone memorie domnus Hincmarus, quondam Remensis archiepiscopus.
Et continet, absque ista custodia, in toto 136 folia scripta, in quibus
continentur XV™ libri de Trinitate beati Augustini. Orate Deum pro
520 MANUSCRITS
diclo domno Hincmaro, archiepiscopo , qui plurima bona fecit Rc-
mensi ccclesie. Et erat liber iste, ante coristructionem librarie, in uno
scrinio, in capitulo. Si quis bunc libium furatus fucrit aut aliquid
indc abstiilerit, analbema sit. Quolatus et numeralus est per Egidium
de Asperomonte, in craslino Ascensionis Domini, anno M" CCCC"XII°» ..
— Sur le fol. 1, celte revision du XVII" siècle : « Dans ce manuscrit,,
au numéro 110 dans Tinventairc, il y a cent trente-sept fueillels en
tout " . Signé : » Coulier » .
l'^nfin, sur le fol. 5, la cote ordinaire : « IGl « .
IX^ siècle. Parchemin. 136 feuillets, à 2 coi., et une garde a, à la
fin. 300 sur 262 millim. Rel. veau blanc Siir bois. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « A, ord. 1, n" 6 »).
591 (E. 272). B. Auguslini libri de Fide et operibus, de Cura pro
mortuis et de Continentia.
Fol. 1. " Incipit liber Aurelii Augustini de Fide et operibus. 0"'bus-
dam videtur indiscrète omnes admillendos esse ad lavacrum... ut a
quolibet redargni facillinie possct. Explicit de Fide et operibus sancti.
Augustini n. (S. Aurelii Augustini opéra, t. VI, p. 165-192).
Fol. 41. " Incipit liber sancti Augustini, episcopi, adPaulinum, No-
lensem episcopum, de Cura pro mortuis gerenda. Incipit Retractatio-
num. Librum de Cura pro mortuis... '; (Ibid., t. I, p. 63). — ^«[Incipit
liber]. Diu sanctitali tuae, coepiscope venerande Pauline, rescriptornm
debitor fui... interrogationi tuae mea responsio defuisset. Explicit ad
sanctum Paulinum, episcopum Nolensem, de Cura pro mortuis ge-^
renda y . [Ibii/., t. VI, p. 515-532).
Fol. 63 V". « Incipit Iractatus beali Augustini de Continentia. De
virtute animae quae continentia nominatur... ut qui gloriatur in Do-
mino glorietur. Explicit tractatus beati Auguslini de Continentia « .
(Ibid., p. 297-318).
Le feuillet de garde d a clé utilisé, par une main contemporaine, à
la copie d'une très curieuse préface que nous n'avons rencontrée dans
aucun des Sacramcntaires de Saint-Thierry. Cette pièce est d'une
écriture cursive intéressante et rare ; le chant est noté :
« Prefacio. Te, Domine, supli[ci]ter deprecamus ut accepta sit libi.
Domine, bec oblatio nostra quam tibi offerimus de tua largitate pro
peccatis et que offensionibus noslris indulgenciam consequi mereatur,
qui es claritas angelorum, creator omnium saeculorum, lîdes patriar-
\)K LA iniîLIOTHKQlE DK RE I AI S. 521
carum, divinitas prordaium, eleccifo] aposloloruni, corona niarliiuin,
«jloria confessorum, pastor animaruni, sanctificacio saccrciotum, spon-
sus virginum, taslinionia vi(luarum,(luxpere<]riiiorum, clementis[s]imus
patcr orfanoinm, prospcritasinfrimoium(5?6'), lar'jilor paupcrum in tri-
l)iilacio[nijbus, adjutor in anjjustiis, lihcralor et niodicus aninuiruni et
rcsurrectio niortuorum et reriiissio omnium pcccatorum, gloria et
prermium?] vite eterne, dispensator meiitorum.Tibi, Domine, omne[s]
Angeli et Arcangeli, Virlutes, Potesta[tes], Principalus, Dominaciones^
Troni, Clierubin adque Serafin, qui non cessant clamare colidie sine
fine dicentcs : Sanctus, sanctus, sanclus, Dominus Deus Sabaot, rex (?)
allis[s]imus r .
Un ex-libris contemporain figurait au bas des fol. 1, 47-48, 63-G4^
01 ; il a été gratté de telle façon qu'il est impossible de retrouver le
nom du donateur; on peut croire toutefois, à Taspect général des dé-
bris de lettres, que ce ne fut pas l'archevêque Hincmar. — Dès le
XIII* siècle, le Chapitre affirmait sa propriété (fol. I), en ces termes :
" Liber Sancle Marie Uemcnsis ^ . — Le grattage dont nous parlons
est d'ancienne date, comme le prouve celle note (fol. 91 v°) : " Iste
liber est de antiquis libris ecclesie Remensis, nec apparet quis eidem
ecclesie dedcrit, et erat in capitulo. Et continet solum 91 folia, hoc est
nonaginla unum folia, sine custodiis. Et continet 3*' libres beati Au-
giistini, lidelicet de Eide et operibus, et de Cura pro mortuis agenda^
quem scripsit Augustinus ad Paulinum, Nolensem episcopum ; item
continet de eodem Augustino de Continentia. Si quis furatus fuerit eum,
anathema sit. Quotalns die xim* mensis rnaii, anno Domini M° CCCC*^
MI", per Asperomont[em] •» . — D'antre part, au verso du fol. b, on lit:
« Dans ce manuscript, au numéro 115 de l'inventaire, il y a quatre-
vingt-quatorze fueillets en tout « . Sigfié : « N. Cou lier » . — Enfin la
signature de Godinot, placée un peu au-dessous, montre que c'est ce
chanoine qui a qualifié de « vestiges de friponerie » les grattages dont
nous parlions plus haut ; elle indique aussi, par la similitude de l'écri-
ture, que ce chanoine est l'auleur des cotes que nous relevons sur
les ex-libris gravés.
IK* siècle. Parchemin. 91 feuillets el 4gardes,A,R, en lèle,lapieinicre
blanche, el c, u, à la fin, ravanl-dernière blanche; marge inférieure
du fol. 70 coupée. 225 sur 185 millim.Hel. veau blanc, aux armes de
Guy de Roye peintes sur le plat final. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
*' A, ord. 3, n" oi »).
522 MANUSCRITS
592 (E. 283). C. Augustini liber de Magistro. — Ejusdem de
sancta Virginitate. — Régula B. Augustini. — Ejusdem sermo Arria-
norum et libellus contra eumdem sermonem. — Epistolae ejusdem de
cavendo judaismo et de recipiendis Donatistis.
Fol. 1. " Incipit liber Aurelii Augustini de Magistro. Quid tibi vide-
mur efficere velle cum loquimur. .. secrelum illud oraculum ut tuis
verbis adserebatur. Explicit liber beali Augustini de Magistro » . [S. Au-
relii Augustini opera^ t. I, p. 541-564).
Fol. 31. « Incipit liber sancti Augustini, episcopi, de sancta Virgi-
nitate. Librum de Bono conjugali nuper edidimus... idco non habet
invidentiam quia nec siipcrbiarn « . Arrêté sur ces mots, en haut du
verso du fol. 48, le texte se poursuit sans lacune par la main d'un
autre scribe, au fol. 49 qui commence le m'' quaternion : u Doctor
itaque humilitatis, Christiis... hymnum dicite et superexaltate eum in
saecula. Amen. ExplicitdesanctaVirginitatcv . [Ibid., t. VI, p. 341-368).
Fol. iSiS. " Incipit Régula sancti Augustini. Ante omnia, fratres ca-
rissimi, diligatur Deus, deinde proximus... et nobis non parva erit
leticia de vestra sainte. Amen « . — Fol. 67 v". « Haec sunt quae obser-
vetis, praecipimus, in monasterio constiluti. Primuni, propter quod in
uno eslis congregati.. . et in temptatione non inducatur. Amen. Explicit
régula sancti Augustini féliciter» . (lùid., t. I, p. 789-794).
Fol. 73 v°. u Incipit prologus eorum quae obiciunt Arriani. Numeri
propterea sunt locis singulis... — Dominus noster Jhesus Christus,
Deus unigenitus... per unigenilum ejus Fili(]m, Deum et salvatorem
nostrum in Spiritu sanclo nunc et per omnia saecula saeculorum.
Amen. Explicit . . (7M., t. VIII, p. 621-624).
Fol. 79 v**. " Incipit liber Aureli Augustini, episcopi, respondentis
contra istam non fidem, sed Arrianorum perfidiam sanctae Trinitatis
inimicam. Eorum praecedenti dispulationi... et tandem isto fine con-
clusimus. Explicit rcsponsio sancti Augustini, episcopi ecclesie catho-
licae, adversus questiones perfidie Arrianorum ». (Ibid., p. 625-648).
Fol. 110 v°. Cl Incipit epi[s]tola sancti Augustini, episcopi, ad Assel-
licum (sic), episcopum, de cavendo judaismo. Domino beatissimofratri
et coepiscopo Asellico Agustinus in Domino salutem. Litterassanctitatis
tu§, quas ad venerabilem senem Donationuin... non verborum inso-
lentia ventilamus. Explicit » . (Ibid., t. II, p. 730-737).
Fol. 119. " Incipit epistula Augustini ad Teodorum, episcopum, de
recipiendis Donatistis. Dilectissimo fratri Theodoro Augustinus. Cum
DE LA BIBLIOTIIKQUE DE REIMS. 523
btMiivolenlia tua niccuni conloqucrctiir.. . scd ctiain lionorcin parti-
inoiiii et (.'onlincntiain. Kxplicit epislula ad Thoodoruni sancli Aujjus-
itini, cpiscopi » . {Ibid., p. Ii8-li0).
lue table contemporaine occupe le verso du fol. .^.
Aux loi. .^-1, 30-31, 48-49, 04-65, 96-97, 119-120, on trouve,
dans la marge inférieure, la mention contemporaine : « Hincmarus,
arcliiepiscopus, dédit Sanctae Mariae Ilemensi » , dont presque partout
on a gratlc le dernier mot, comme on l'a vu déjà dans d'autres vo-
lumes. Sur le même fol. a, on trouve aussi l'ex-libris (XIIP siècle) :
"Liber Sancle Marie Remensisn . — Au verso du fol. 120, on lit : " Iste
liber est de anliquis libris ecclesieHemensis, et erat incapitulo. Continet
in toto folia 120, cenlum XX'', et in eo continentur plures libri bcati
Angustini utpote de iMagislro, de Virginitate, de Régula ejusdem sancti
.-\ugustini ; item, liber ejusdem contra perfidiam Arrii inimicam sancte
Trinitati ; epistola ejusdem ad Asellicum, episcopum ; item, epistola
ejusdem magistri ad Tbeodorum, episcopum. Et hune librum dédit
venerande memorie dommis Hincmarus, quondam Remensis archi-
episcopus, qui librum istum et plures alios libres dédit suo tempore
Sancte Marie Remensi. Orate Deum pro eo. Si quis furatus fuerit inde
aliquid, anathema sit. Quolatus et numeratus per Egidium de Aspero-
monte, in crastino Ascensionis Domini anno M° CCCC" Xll" » . — Sur
le fol. .A, on lit de même cette revision du XVII^ siècle : a Dans ce
livre manuscript il y a cent vingt-un fueillets en tout. Il est cotte 109
• dans l'inventaire » . Sig)ié : « Goutier » . — Enfin notons, sur le fol 1,
la cote : « 131 visa ^ .
IX" siècle. Parchemin. 120 feuillets, plus une garde a, en lèlo. Lon-
gues lignes, sauf pour iepremicr traité qui est établi sur2col. Les fol. 54-
55 paraissent avoir été tachés iutenlionnellcment d'exciétncnts ; les
derniers leuiliets forlemcntatteinls par Teau. 247 sur 192 millim. Ilel.
veau jadis brim sur bois, du XIV® siècle, commel'indiqucnt un ex-libris
et un litre encore subsistants. — (Ex-Iibris gravé du Chapitre : « A,
ord. 4, n° 21 >').
395 (E. 285). B. Angustini libri de Natura et gratia, de Libero
arbitr'o, de Correplione et gratia, de Praedestinatione sanctorum et de
Dono perseverantiae, de Bono conjugali, de Xuptiis et concupiscentia.
Eol. l. Epistola ad Eutropium et Paulum. « Sanctis fratribus et
• coepiscopis Eutropio et Paulo Augustinus. Caritas vestra quae in vo-
bis... » Pas rencontrée dans l'édition de Paris (1679).
52t MANUSCRITS
Fol. 13 \\ « Incipit liber sancti Augustini de. Natura et gratia.
Librum qucm misislis, carissimi filii Timasi et Jacobe, intermissis pau-
lulum... et Spiiilii sancto aeternitas, bonitas in sçcula sçculorum.
Amen. Explicit ". (iS. Aiirelii Avgustmi opéra ^ t. X, p. 127-16-4).
Fol. 34 v°. Epislola ad Valentinum. « Domino dileetissimo et in
Cbrisli membris honorando fratri Valcntinoetfralribiis qui tecum sunt,
Augustinus in Domino saliilem. Venerunt ad nos duo juvcnes... « • —
Fol. 35 \°. Ad eumdcrn. « Domino dileetissimo, etc. Cresconium,
Felicem et alium Felicem, Dei servos... y^ (îbid., t. I!, p. 791-796).
Fol. 37 V". « Incipit liber sancti Au<|ustini ad Valentinum, mona-
chum, de Libero arbilrio. Propter eos qui hominis liberum arbitrium...
cui est honor et gloria et regnum cum Pâtre et Spiritu sancto in sçcula
sçculorum. Amen. Explicit liber I sancti Aurelii Augustini, episcopi,
de Gratia et libero arbitrio » . {Ibid., t. X, p. 717-744).
Fol. 53 v°. " Incipit liber II, de Correptione et gratia. Lectis litteris
vestris, Valentine, IVater dilectissime, et qui simul servilis Deo... et
cooperit multitudinem peccatorum. Explicit liber de Correptione et
gratia ». {Ibid.,\). 749-778).
Fol. 68. « Incipit epistola Prosperi ad sanctum Augustinum. Do-
mino beatissimo papç ineffabilitermirabili, incomparabiliter bonorando,
praestanlissimo patrono Augustino Prosper. Ignotus quidenn tibi facie^
sed jam aliquatenus, si reminiscaris, animo... » (Ibid., t. II, p. 820-825)
Fol. 71. " Incipit epistola sancti Hilarii ad sanctum Augustinum.
Domino beatissimo ac totoaffectu desiderandoet multuniinCbristo sus-
cipiendo patri Augustino Hilaiius. Si cessantibus contradicentiuni
quaestionibus... ^ [Ibid., p. 825-829).
Fol. 74. « Incipit liber sancti Augustini de Predestinatione, ad
suprascriptos Prosperum et Hilarium. Dixisse quidem Apostolum sci-
mus in epistola ad Pliilipenses. .. ne offendat unius nimia longitudo " .
— Fol. 89. " Explicit liber I. Incipit liber II, de Dono perseverantiae.
Jam de perseverenlia (sic) diligentius disputandum est... dignan-
lurque nosse quod scribo. Explicit liber sancti Augustini de Dono per-
severantiae » . (Ibid., t. X, p. 789-858).
Fol. 110. Augustini liber de Bono conjugali. « Quoniam unus-
quisque bomo bumani generis pars est... sed propter Cbristum con-
juges, propter Cbristum patres luerunt ->■) . (Ibid., t. VI, p. 319-340).
Fol 123. c Posteaquam scripsi de Bono conjugali, expeclabalur ut
scriberem de sancta Virginilatc, nec distuli adque id Dei munus et
DK LA BIBLIOTHKQIII-: DM RFCIMS. 525
qiiam ina<jnnin ci (juaiita huinililale custodiendiini esset uno sicut
potiii volmniiic ostendi. llic liber sic incipit : Librum de Bono con-
jiigali nuper cdiiJimus... » (Ihid. , t. I, p. 50). — « Librum de lîono
(onjiigali nuper edidiinus, in quo etiain (Ihristi virjjines... hyninuni
dicite et siiperexaltate eiini in saecula. Amen. Explicit liber Aurelii
Au<]iistini, episcopi, de sancta Virginitate « . [Ibid., t. VI, p. 341-
3(>8).
Fol. LiO v". De Mnptiis. " Scripsi duos libros ad inlustrem virum
comilcm Valerinum (sic)^ cum audissem... r, (Ibid., t. I, p. 59).
« Domino inluslri et merito praestantissimo atque in Christi dileclione
karissimo, filio Valerio, Agustinus in Domino salutem. Cum diu
moleste haberem... — Herelici novi, dilectissime (îli Valeri, qui medi-
€inam... aliquas horas lectioni vigilanter impendas y> . — Fol. 154.
De Concupiscentia. a Inter militiae tuae curas et lustris personae...
salvator possit esse et ipsorum. Explicit ». (Ibid., t. X, p. 277-334).
Sur la garde b, on trouve cette table (XV^ siècle) : a In isto volu-
niine continentur libri Augustini : || Ad episcopos Eutropium et Pau-
lum. Il De Natura et gracia. || Due epistole ad Valeutinum. || De Gratia
et libero arbilrio, ad Valentinum ; || secundus liber de Correptione et
gracia. || Epistola Prosperi ad Augustinum. || Epistola Hilarii ad sanc-
lum Augustinum. || Augustinus de Predestinatione, ad Prosperum et
Hilarium ; || secundus de Dono perseverancie. || De Bono conjugali. Ij
De sancta Virginitate. || DeNupciis, ad Valerium. || De Concupiscentia " .
— On notera également ce titre inscrit en haut du fol. 1 (XVl* siècle) :
« Liber de diftinitionibus que dicuntur celestia vel, ut alibi reperitur,
de perfectione justicie ^ .
Le don de ce volume par rarchcvcquc Hincmar est affirmé par la
note ordinaire, contemporaine, inscrite au bas des fol. 1 et 72-73 :
" Hincmarus, archiepiscopus, dédit Sanctae Mariae Remensi », et par
une mention semblable écrite au Xi' siècle, au bas des fol. 171-172.
On trouve aussi un ex-libris du XlIP siècle, en haut du fol. 1 : « Liber
Sancte Marie Uemensis » . — Sur la garde a, collée sur le plat initial,
on lit encore (XIII' siècle) : u Dans ce volume manuscript, au nu-
méro 112, il y a cent soixante-dix fueillets en tout ». Signé: « Cou-
tier » . — Enfin, sur le fol. 1, on relève la cote : « 100 visa b » .
Le volume, qui contient d'assez nombreuses notes tironiennes dans
les marges, a reçu aussi quelques inscriptions d'écoliers, la plupart sans
intérêt; on notera celles des fol. 12G et 131.
526 MANUSCRITS
Fol. 132 v% on trouve ces vers connus dont une variante s'est déjft'
rencontrée dans notre manuscrit 188, fol. c :
tt 0 dives, divcs, non in omni tempore vives!
Fac beiie, dum vivis, post mortcm vivere si vis n .
IX" siècle. Parchemin. 172 feuillets et les c[ardes a, en tête, r,
à la fin, collées sur les plats; coupures au canif aux fol. 88, 141-149
et 159-172. 270 sur 223 millim. Rel.veau, jadis noir, sur bois. — (K\--
libris gravé du Chapitre : « A, ord. 2, n^ 20 »).
594 (E. 295). B. Augustini sermones quidam.
Fol. 1. Table des sermons contenus dans le volume.
Fol. 2. « Incipit ammonitio per quam docemur ut cogitationes
turpes debeamus fugere et eas jugiter quç sanctae sunt in corde dete-
nere {sic). In Scripturis sacris, fratres karissimi, legimus quia eos qui'
de anime suae sainte... » (iS. Aurelii Augustini opéra, t. V, app.,
p. 525).
Fol. 5 v". « Omelia de diligiendis [sic) inimicis. In divinis volumi--
nibus, fratres karissimi, ita dispensavit Spiritus [Ibid., p. 449).
Fol. 10. « Item, de re eadem. Scio et credo caritatem vestram sa-
pienter... » [Ibid., p. 451).
Fol. 15. a Quare sancti et justi viri peccatores in hoc seculo vindi-
caverint. Judicia Dei, fratres karissimi, plerumque sunt occulta... «
[Ihid,, p. 457).
Fol. 17. " Incipit omelia per quam suadetur ut omnis populus,
donec divina mysteria caelebrantur, in ecclesia expectet. Rogo vos,
fratres karissimi, et paterna pietate... » (Ibid., p. 468).
Fol. 19 v°. « Incipit ammonitio ut populus missas ad integrum'
perspiciet. Si velitis agnoscere et diligenter adtendere... r> [Ibid.,.
p. 470).
Fol. 22. « Incipit omelia ut pro capitalibus criminibus sine aliqua
dissimulatione ad penitentiam recurrat. Quociens evenerit, fratres
karissimi, ut in quocumque gravi peccato. .. » [Ibid., p. 421).
Fol. 25. " Incipit omelia sancti Caesarii, Arelatensis episcopi. Rogo
vos, fratres karissimi, ut si forte aliquis ex vobis... « [Ibid., p. 422).
Fol. 28. a Incipit omelia ut pro sainte anime aspera predicatio non
solum non respuatur, sed etiam ardenti animo requiratur. Quociens-
cumque, fratres karissimi, tam pro vestra quam pro mea salule... «
[Ibid., p. 505).
DIC I.A inBLIOTlIi:C>l'I'^ 1)1'^ HKIMS. 527
Fol. 32. « Incipit omclia ad cos qui elemosinas frcqucnlius fatiiint,
et taineii rapinas exercent et adiilteria committunt. Uo<]o vos, fratrcs
karissimi, dilijjentius considerate... '^ (Ibïd., p. 520).
Fol. 35. u Iiicipil omelia quae de Adam, pâtre nostro, aliquid in se
continelur. Scio, IVatrcs karissimi, qiiod non possit i<î[norare sancta
caritas vestra... " {Und., p. 123).
Fol. 38. " Incipit ammonilio de his qui publicam penitentiam pe-
tunt. Quotiescumque, fratres carissimi, aliquos de fratribus vel soro-
ribus... » (Ibid., p. 427).
Fol. 41. « Incipit ammonitio ad eos qui putant quod illis ad vitam
aeternam suffitiat si maie non fecerint, etiam si bona implere noluerint.
Multi sunt, fralres karissimi, qui putant quod eis hoc solum... r> (Ibid.,
p 431).
Fol. 44. « In Christi nomine, incipit de beato Joseph. De beato Jo-
seph scriptum est, fratres karissimi, quod ei invidebant. . . » (Ibid.,
p. 28).
Fol. 48 v°. " Incipit de rubo et corrigia calciamenti. Magna quidem
sunt, fratres karissimi, et velud quaedam involuta... )) [Ibid., p. 38).
Fol. 51 v°. « Incipit de spiritali conluctatione Israhelitarum et Fgyp-
tiorum, quae tune potest dici quando de Pascha legitur. Quamvis, fra-
tres karissimi, omni tempore verbum Dei... y^ (Ibid., p. 35).
Fol. 54. « Incipit de conparatione ecclesiae vel synagoge. Cristiane
religionis sacramentum, fratres dilectissimi, non est novellum... ^
Fol. 58. « Incipit castigatiosancti Agustini in festivitatibus sanctorum
ad judices corrigendos. Magnum mihi est gaudium, fratres karissimi,
et Deo gratias ago... n
Fol. 61. " Incipit sancti Agustini de fructuosa peniteutia. Audivimus
et contremuimus. .. " (S. Aurelii Augustini opéra, i. V, p. 116).
Fol. 65 v". « Incipit de caelo aereo et terra ferrea. Modo cum divina
lectio legeretur, fratres karissimi, audivimus Dominum dicentem... "
(Ibid., t. V, app., p. 6).
Fol. 70. « Incipit de exploratoribus et de quadraginta annis trans-
actis in eremo. Quadraginta isti anni, fratres karissimi, de quibus
modicum divina lectio... ^
Fol. 73. « Omelia de sancto Joseph. Quocies vobis, fratres karissimi^
lectiones de Testamento veteri... » (Ibid., p. 26).
Fol. 76 v°. « Incipit omelia sancti Agustini de duabus viis, una de-
sideranda et alia metuenda. Audistis, fratres dilectissimi, cum euvange-
528 MANUSCRITS
lium legeretur, duas Dominum commémorasse vias... « (Ibid.,^. 122).
Fol. 78 V". a Incipit omelia sancti Aguslini de caritate. Si caritati
vcslrae non possimus... « (Ihid., p. 204).
Fol. 80 V**. « Incipit omelia de sancto Joseph. In beato Jacob, fra-
tres dileclissimi, et in sancto filio ejus... ^ (IbicL, p. 31).
Fol. 83. " Incipit de sancto patriarcha Joseph. De sancto patriarcha
Joseph aliquanta nobis... -n
Fol. 85 v°. u Sermo de hoc quod scriptum est : Mortuus est Joseph
et filii ejus creverunt. Audivimus lectionem qua[e] lecta est, fratres
karissimi, qualiter, mortuo Joseph... » [Ibid., p. 33).
Fol. 88. " Incipit omelia dominicalis ad plebem, in qua de Anania
aliquid continetur. Quanta in istius temporis mala, karissimi... 5^
Fol. 90 v°. a Incipit sermo sancti Agustini de carilate. Divinarum
Scripturarum multiplicem habundantiam... ^ (Ibid., t. V, p. 1348).
Fol. 91 V". " Sermo sancti Agustini de caritate et de amore ami-
corum. Quantum nos, fratres dileclissimi, caritas vestra... et ecce
omnia munda sunt vobis. Explicit liber. Deo gratias. Amen -n . [Ibid.,
t. V, app., p. 195).
Sur la garde u, une main du XIII^ siècle a écrit, à l'encre rouge,
ce titre inachevé qui est évidemment le résultat d'une erreur : « Inci-
piunt duodecim omeliebeati Eusebii, Cesariensis episcopi, de » . On y
trouve aussi, de la même époque, C\0 petit poème :
<i Singula virgiiieam ter rjuatuor ignibus arain
Festa vident; gemino lumiiie quisque (lies.
Virgo Maria prius <{ernino fjaudebat honore
Lumiiiis, et nunc est letior ipsa sibi,
Nam tribus ipsius quater ignibus ara coruscat ;
Sic anirno sedit daiitis honoris opes » .
Au verso, liste d'antiennes et de répons, donnant les premiers mots
avec notation neumatique {XV siècle).
L'ex-libris nous est donné (XIP siècle) aux fol. 1-2 : « Liber Sancti
Teoderici » , et (XIIP siècle) au fol. 92 v° : a Liber Sancti Thcode-
rici; auferenti sit anathema » . — Au bas du fol. 1, on lit (XVIlT
siècle) : « Codex abbatiae Sancti Theoderici prope Remos, constans
foliis93. Incipit ab bis verbis, folio recto : Ammonitio per quam ; desi-
nit, folio item recto, bis verbis : Munda sunt vobis » .
X* siècle. Parchemin. 93 feuillets, plus les gardes a-b, en tête, la
première blanche, et c, à latin, également blanche. 195sur 147 millim.
DK LA inHLIOTlIKQUE DK REIMS. 529
Cirand I à motifs nall(3s,au fol. 2. Uel. veau fauve surcarton. — (Sainl-
ThiLM-ry, n«72).
5î)î> (K. 278). OdoLiis, Cluniacensis abbatis, serniones duo. — H.
Aiigustini (io diviiiis Scripturis, contra Maiiicbacos. — Ejusdcni de
Haptismo ot poenitentia Pétri. — H. I^conis, papac, sermo de incarna-
tionc Doinini. — 15. Ainbrosii de Vir^jinitaic libri III. — S. Hune-
«jiindis vita et translatio. — Vita et offlciuni 15. Mariae Magdalenae.
Fol. 1-G. Canevas de dix bomclies (X* siècle) ayant pour tbème le
chapitre iO® du livre d'Ezéchicl, dont on prend successivement les ver-
sets 1-4, 4-5, G-8, 9-12, 12-16, 17-19, 20-22, 23-38, 39-43, 44-47.
u Onielia prima. In vicesimo et quinto anno transmigrationis 7iostrç...
et loculiis est ad me idem vir. Quid significet manus Domini? Quid pro-
pheta in XX annis moras suç locutionis tetenderit ? Quç spiritualiler
sint intellegenda(5/<:), possint et secundum historiam accipi? Exemplum
de psalmo : Videbo celos tuos et reliqna. i)v\\(\ pretermiserit solem? Quid
signiGcet mons excelsus et quid nimis?... t>
Fol. 7-12. " Sermo domini Odonis, venerandae memoriae abbatis,
in omnibus festis legendus eximii patris Benedicti. Festiva beatissimi
15cnedicti sollempnitas, Christo Domino propitiantc, refulget... ut no-
biscum sit Deus pacis per ipsum in sçcula sçculorum. Amen. Explicit
sermo delectabilis memoriae domni Odonis, de sancto ac loto orbe
veneranter colendo, augusto pâtre Benedicto, abbate ». (XP siècle).
(Mabillon, ActaSS. ord. Bened., t. II, p. 363-369).
Fol. 13. « Incipit prefatio in libris sancti Augustini, cpiscopi, de
divinis Scripturis, contra Manicheos. Jam vcro in Affrica constitutus,
scripsi duos libros de Genesi, contra Manicheos... « (S. Aurelii Augus-
tini opéra, 1. 1, p. 15-17). — "Incipit liber Aurelii Augustini, episcopi,
contra Manicheos. Si eligerent Manichei quos deciperent... et sine ali-
quo prejudicio diligentioris tractationis que michi videbantur exposui » .
{Ibid., p. 645-684).
Fol. 31. ;t Epistola beati Augustini, episcopi, ad Seleutianam,famu-
lam Dei, de Apo^tolis baptizatis. Ileligiosissime et in Chrisli dilectione
honorand(;. famule Dei Seleutianc;, Augustinus, episcopus, in Domino
salutem. Lectis litteris tuis, de sainte vestra letatus... » {Ibid., t. Il,
p. 896-899).
Fol. 32 v°. Fragment copié après coup, a Hieronimus, in libro He-
braicarum questionum, in initio ipsius: In principio Deus fecil celuni et
TOME XXX VIII. 34
530 MANUSCRITS
erram. Plerique existimant sicut in altercatione quoque Jasonis et
Papisci scriptum est... pro voluptate in hebreo habetur eden ». [S.
Hieromj mi opéra, t. Il, p. 507-509).
Fol. 33. « Sermo beati Leonis, papç, de incarnatione Domini. Léo,
papa, primç sedis episcopus. Ad Ecclesiç ûlios instruendos addendum
est etiam nostri sermonis obsequium. Non enim timemus ne spirituales
et eruditi... assumptuni est in j]loria « . Aussitôt ces derniers mots, le
scribe a noté ceci : " Hec est illa fides quam sanctus Gregorius mira-
biliter laudat in epistolis suis, ita dicens : Quisquis fidem sancti Leonis
i pape auget vel minuit, vel usque ad unum athomum pleniter non am-
plectitur, non modo episcopus non est dicendus, sed anathematesempi-
terno plectendus. Canones precipiunt in prima synodo legendas epi-
stolas Leonis, quas scripsit ad Flavianum de erroribus Euticis « . (S.
Leonis magni opéra , t. I, p. 190-194).
Fol. 38 v°-40. Feuillets utilisés pour la copie des fragments suivants :
« Mulierem fortem quis inveniet? Mulier fortis Ecclesia vocatur catho-
I lica, quam Johannes in Apocalipsi amictam sole... de donis nostri
i redemptoris de exemplis operum ejus r, .
« Hieronimus, in libro Hebraicarum questionum : Et posuit servus
manum suam subfemore Abrahe, domini sui, et juravilei super verbo hoc.
Tradunt Hebrei quod in sanctiQcatione ejus, hoc est in circumcisione,
juraverit... » — « Item, in eodem libro, Jeronimus : Et dixit ei Deus:
Toile Jllium tuum unigenilum, quem diligis, Isaac^ etc. Difficile est idioma
linguç hebreç... » — « Item, Jeronimus, in eodem libro: Et mortuuts
est Aran ante patrem suum, etc. Pro eo quod legimus in regione Chal-
deorum... « — u Idem (sic) Jeronimus, in eodem libro: Et Melchi-
sedech^ rex Salem, protulit panes et vinum, etc. Quia semel opusculum
nostrum... ubi mulier tria sata fermentare dicitur, cognoscamus ».
{S. Hieromjmi opéra, t. II, p. 507).
Fol. 41. « Sermo beati Ambrosii, episcopi, de Virginitate. [Liber
priraus]. Si juxta cçlestis senteutiam veritatis... parentes, cavete offen-
sionis exemplum. Finit sermo sancti Ambrosii de Virginitate... quando
enim sine malitiae sacramento « . (Dlvl Ambrosii opéra, t. V, p. 527-
578). Incomplet de la fin du IIP livre.
Fol. 65. « Incipit vita rithmicç composita beatissime Hunegundis,
vïirginis.
Pange, lector, concrepantern
Dulciter melodiam,
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 531
Qiia Deo per orbcm terre
Cuncti dicunt ^loriam.
Ut, post artam ruris urnam,
Gçli scandât patriam
Atque felii obtineat
Sempiternatn gloriam. Amen s
327 doubles rythmes.
Citée, mais non publiée dans les Acta SS., août, t. V, p. 225.
Fol. 70 v". u Incipit prefatio vit§ sancte Hunegundis, virginis. Bea-
torum ac venerandorum patrum memoranda descriptio... — Incipit
textus descriptionis vit§ venerabilis Hunegundis, virginis. Summa et
incomprehensibilis providentia divinitatis... regnans in unitate et trini-
tate perfecta, unus idemque Deus, nunc et semper et in omnia seculo-
rum secula, ipsi gloria, laus et jubilatio, honor et imperium per omnia
secula seculorum. Amen. Explicit vita alm§ Hunegundis, virginis «.
{Acta SS., août, t. V, p. 227-232).
Fol. 78 v**. u Incipit translatio sanctç Hunegundis, virginis, qu§
acta est sub die vu idus novembris. Magnalia divinç pietatis... mise-
ricorditer coronet Jhesus Christus Dominus noster, qui cum Deo Pâtre
et Spiritu sancto vivit et gloriatur Deus per omnia secula seculorum.
Amen.. {Ibid., p. 232-234).
Fol. 81 v". u Item, de miraculis a sancta virgine perpetratis. His
premissis de vita et actibus sçpedict§ gloriosç virginis... benedictus
Deus in secula. Amen » . [Ibid., p. 235-237).
Fol. 85. « Incipit descriptio super mutatione corporis sanctç Hune-
gundis, virginis almiGc§,miraculoqueinibi divinitus patrato. Sanctorum
miracula describere eorumque facta insignia... qui cum coaeterno
Pâtre et sancto Flamine vivit et régnât Deus per omnia secula seculo-
rum. Explicit descriptio super mutatione corporis sanctç Hunegundis,
virginis almificç, miraculoque inibi divinitus patrato n . (Ibid., p. 237-
240).
Fol. 90. « De sancta Maria Magdalena. Quamquam per quatuor
mundi climata... quo laureati ipsius consortes efficiamur gloriç, te
annuente qui vivis cum Deo Pâtre sanctoque simul Paraclito pius et
démens, per infinita secula seculorum. Amen » . (Acta SS., juillet,
t. V, p. 218-222). Le texte du sermon d'Odon de Cluny est divisé
en onze leçons.
532 MANUSCRITS
Fol. 99 v°. La douzième leçon est une autre homélie, u In sollemp-
nitate praeclara venerandç diei, fratres mei, sermo nobis est reci-
tandus... ab cadcm perpetualiter, qui in Trinitate perfecta vivit et
gloriatur per seculorum secula. Amen v . \^e se trouve pas dans les
Acta Sanciorum.
Fol. 101.
tt De Domini gerulae stipala luce chorusca
Incipit hic sermo, decurso rite liliello.
— Licet plerisque relationis séries prolixioris matheriae slilo mandata
qualiter beata Maria Magdalenç, divina ordinante clementia, cum
sancto Maximino mare transierit, et in Aquensem regni Provintiç re-
gionem... — Post dominice igitur resurreclionis gloriam ascensio-
nisque triumphum ac Spiritus Paraclili de supernis missionem. .
quisque tam animç quam corporis reportât bénéficia, oui est omnis
honor et gloria cum Pâtre et Spiritu sancto per inmortalia secula.
Amen " . Ne se trouve pas dans les Acia Sanctorum.
Fol. 103.
« Incipit advcnlus sacrali pignoris haerus
Magdalenç Marir, Jhesu (lagrantis amice.
— Nunc ergo, largiente Domino, aggrediemur exponere qualiter gleba
corporis ejusdem sacratissimç Mariç Magdalenç ad locum in quo
liodieque veneratur translata sit... qualiter illum, Dei misericordia,
per obtentum beatç Cbristi discipulç Mariç absoluit » . Seulement indi-
qué dans les Acta SS., juillet, t. V, p. 208.
Fol. 109-113. Office complet de sainte Marie-Madeleine, avec la
prose : « Gloriosa jam per orbem rutilant sollempnia " , notée en
neumes, et les hymnes : " Votiva cunctis orbita " (Chevalier, Repert^
hijmnol., n" 22180), u Polorum laudibus concentus omnis celitus »,
et : u Prenunciatrix usiç eximia deifice i) (ibicL, n" 15294). — Alesse-
avec préface propre.
Fol. 114. « Incipit prologus totius canonis. Probatç, id est perco-
gnitç. — Necessitudo. Inter necessitatem et necessitudinem hoc distat
quod nécessitas est angustia... plus quam mille passus incedere non
licebat. Explicit prologus totius canonis >; . C'est un glossaire des
termes de la Vulgate.
Après ce dernier traité, les blancs restants (fol. 156 v°) ont été uti-
lisés à copier ces fragments : « Sunt nonnulli stulti dogmatis, magis
zelo amaritudinis quam dilectionis inflati, asserentes monachos, quia
DE LA BIBLIOTHKQII-: DE REIMS. 5:3.-^
TTiiindo inorlui siint et Doo vivunt, saccrdotali oflicio indignos ncque
pi^niteutiaiu aut chrislianitatcm scu absolutioncin laifjjiri posse... » —
Suivent d'autres extraits du « Liber Qnacstionuiu hebraicarurn » .
Le foL A appartient à un Graduel noté du XI* siècle ; on y rencontre
l'ofGce de l'Ascension.
On trouve, au bas du fol. 5 v% cette poésie sur le mauvais riche :
t lIcc divos falur post mortem, ciim tumulaliir :
Quis(juis ades (pii morte cades, scis qiio modo vado
Despiciens per me, vicium contempnere disce.
liée qui non audit sua fiiuere peclora claudil v .
(26 vers).
' De même, au bas du fol. G V : «Versus venerabilis lîede, presbiterî
IIuuc ceclûit Salomon mira dniccdine librum
Qui icnet egrejjias sponsi sponseque camciias
Auribns ille tuis maie fiivola laisa souabit ')
Ces huit vers, déjà rencontrés dans notre ms. 117 (v. plus haut,
p. 108), ne se retrouvent pas dans l'édition de Bède.
Puis, en haut du fol. 32 v", cette poésie dont le dernier vers est
boiteux et qui paraît incomplète :
« Virgo pareris hac lucc Dsumque virumque crcavit,
Giiara puerperii, nescia conjiigii,
Optulit hçc jussis, siimpsit iterum docuit(|ue futures;
Sola capax Cbrisli.quod qucat esse fides
Credidit et timuit, Verbumque pro sernine sumpsit ;
Sumpserunt magnum parvula membra Deurn ;
Fit fabricalor opus, servi rex movit arttis » .
A côté de ces notes d'écriture contemporaine, on en trouve de plus
récentes : Fol. 6 v°. « In hoc volumine : scrmo S. Odonis de S. Bene-
diclo ; libri II S. Augustini contra Manichaeos; epistola ejusdem ad
Seuleulianum ; fragmentum ex libro S. Hierouymi de Quaestionibus
hebraicis; S. Leonis papae sermo de incarnatione Domini ; farrago
variarum quaestionum de sancta Scriptura; sermo S. Ambrosii de vir-
^initate ; idem, de institutione virginis; vita rithmice S. Hunegundis,
virginis; ejusdem vita, soluta oratione ; item, translatio a Bernero,
abbate ; item, de miraculis et mutatione seu translatione corporis ejus-
dem virginis; sermo de sancta Maria Magdalena et ofticium, etc. ;
narratio de translatione corporis ejusdem ; interpretatio quarumdam
534 MANUSCRITS
dictionum sanctae Scripturae :^ (XVII^ siècle). — Fol. 70 v". La
même main note aussi, en regard delà vie de sainte Cunégonde :
« Hujus vitae author anonymus vixit circa annum Ghristi 964, ut
patet ex contextu, folio abhinc 13 « . — Enfin, au fol. 78 v'* :
« Edita est historia hujus translationis a Bernero, abbate monasterii
Humolariensis, ut patet ex contextu alterius translationis abhinc
fol. 8«.
L'ex-libris de Saint-Thierry figure (XIP siècle) au bas du fol. 1 :
« Liber Sancti Theoderici ; auferenti sit anathema v , et (XVII' siècle)
au bas du fol. 126 v° : « Ex libris Sancti Theoderici n . — La signa-
ture : « L. Art. d'Anglade ^ est inscrite au fol. 3.
X« (fol. 1-6)- XP (fol. 7-12, 00-113) - commencement (lu XI1« (fol.
41-63, 65-89) - XI1« siècle (fol. 13-40, 114-156). Parchemin. 156
feuillets, et une garde A, coilée, en lête ; le fol. 64 blanc, 2"0surl75
millim. Rel. veau fauve sur carton, — (Saint-Thierry, n<» 86).
596 (E. 281). B. Augustini liber exhortationis de Salutaribu»
documentis.
Fol. 1. « Incipit liber exortationis sancti Augustini ad quendam
comitem karissimum sîbi, 0 mi frater, si cupis scire, quamvis ego
nesciam, quam perfectissima alque... eternaliter regnaie concedis,
quia est tibi cum eterno Pâtre et Spiritu sancto una deitas, gloria, virtus,
imperium et potestas in saecula saeculorum. Amen» , [S. Aurelii Augus-
tini opéra, t. VI, append., p. 194).
Au bas des fol. 5-6, on trouve Fex-libris contemporain : " Liber
Sancti Teoderici et Teodulfi ; auferenti sit anatema r, . On trouve aussi
(fol. 1) celui-ci (XÏIP siècle) : « Liber Sancti Theoderici; auferenti
sit anathema ». — Enfin, au fol. 2, on lit la signature: " L. Art.
d'Anglade « .
X* siècle. Parchemin. 88 feuillols, 152 sur 107 millim. Bel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 50).
5î)7 (E. 282). B. Augustini liber Enchiridion de fide, spe et
caritate. — B. Fulgentii de Praedestinatione et gratia Dei. —
B. Augustini de Utilitate credendi, de Naturaboni, de Cura pro mortuis
gerenda. — Ejusdem contra quinque haereses.
Fol. 2 v°. K Liber Enchyridion Augustini ad Laurentium. Dici non
potest, dilectissime fili Laurenti, quantum... tam commodum quam
DE LA BIDLIOTIIKQl !■: I)K RIUMS. 5.]:)
prolixuni de fide et spe et caritate conscripsi. Amen » . [S. Ataelii.
Aucjustini opéra , t. VI, p. 195-242).
Fol. 43. Les trois premiers livres et les huit premiers chapitres du
quatrième manquent : u ... suiprofectus adhiheret, ita et inlcrsealque
homines, Deus tempora atquc offitia distribuens, ordinavit. .. in ima
contumati(^ voragine dccidamus. Explicit liber sancti Aiigustini,
episcopi '^ . Malgré son explicit, le traité ci-dessus est en réalité de
S. Fulgence (Bibl max. Patr., t. IX, p. 258-2()l).
Fol. 49. « Incipit liber Aurclii Augustini, episcopi, de Utilitalc
credendi, ad Honoralum. Si michi, Honorate, unum atcjue idem
viderelur... ero fortasse in céleris promptior. Explicit liber bcati
Augustini de Utililate credendi )i . (Ibid., t. VIII, p. 45-70).
Fol. 71. u Incipit liber beati Augustini, de Nalura boni. [Incipit de
Retractationibus]. Liber de Natura boni adversum Manicheos... [Ihid.,
t. I, p. 45-70). — Incipit liber de Natura boni. Summum bonum quo
superius non est Deus est, acper hoc incommutabile bonum est... et
omnibus carnalis vitç illecebris cçlestcm vitam eternamque pre-
ponant r . {Ibid., t. VIII, p. 501-518).
Fol. 86. t Sermo beati Hilarii, episcopi, de Corpore et sanguine
Domini. Eos, inquit, nunc qui inter Patrem et Filiiim... «
Fol. 87. u Incipit liber Aurelii Augustini, Ipponensis episcopi, de
Cura pro mortuis, ad sanclum Paulinum, episcopum. Diu sanctitati
tuç, coepiscope venerande Pauline, rescriplorum debitor fui... interro-
gationi tu§ mea responsio defuisset. Explicit liber sancti Augustini ad
sanctum Paulinum, episcopum «. (S. Aurelii Augustini opéra ^ t. VI,
p. 515-532).
Fol. 100 x\ « Item, sermo de verbis beati Jacobi, aposloli : Antc
omnia nolile jurare. Prima lectio quç nobis hodie recilata est apostoli
Jacobi oblata nobis... » (Ibid., t. V, p. 859-866).
Fol. 106 \\ « Sermo beali Augustini, de Proverbiis Salomonis, iibi
dicit : Muliercm forlem guis inveniet, procul usque : laudcnt eam in
poriis opéra ejus. Preslabit nobis Deus ut inCrmitas... »> (Ibid.,
p. 181-194).
Fol. 117. a Incipit liber sancti Augustini contra V hostium gênera.
Debitor surn, faleor, non neccssitate... Ipsa est enim Trinitas unus
Deus, turris fortitudinis, a facie inimici qui credentes in se custodit in
secula seculorum. Amen » . (Ibid., t. VIII, append., p. 1-12).
Après le texte (fol. 133), une main du XIP siècle a copié ceci :
S36 MANUSCRITS
" Hornamenta ecclesie Hcatissimi Andomari ostensa post obilum
Waltcri, cuslodis, anno MCLXX, tempore Hoberli, prepositi, proxima
feiia VI ante Circund[ederunl] : Baculus bcati Audomari cum precio-
sissimis lapidibus circunfultus, aurcus ; baculus Slephani Romani,
argenteus, cum aliis argcoteis 1111°'^ i) .
Sur le recto du fol. l, une main contemporaine a copie des rôles
de droits dus au Chapitre de Sainl-Omcr. u Census nummorum mansu-
rarum de karitate. De mansura MoUini, lIIIs[olidos], IIIl g[allinas]...»
Noms cités : « Asebroc, Wambeka, Monteberga ». — « Census fru-
menti de caritate. T[erral Samuelis apud Eska, II r[aserias]... n Noms
cités : " Eska, Tilleka, Bodingem, Soieka, Elebon, Polingen, Quaten,
Nolf, Inguaucm, Facius, Longenessa, Aïonle, xMoringem, Andria,
Serkes, Staples, Tadingem, Lindes, Erkenhot, lîurkes ^ . — De même,
aux fol. 133 v** et 134. Noms cités : " Tadigehem, Campenes,
Erkingehot, Honeles, Horingehem, Helleboin, Polingeove, Putain-
pont » .
Fol. 134 v". u Nominafratrumdekarilate. Decanuset omnescanonici,
XL s[olidos]. Baldeiinijs, dccanus sacerdot[umJ, II s.; Mengerus,
II s.; Sigerus... » Noms cités : « Anelines, Brulo, Arke, Campagne,
Bakingehem, Acqin, Monle, Blendeka, Tilleka, Beuneurscure, Esdin,
Casleto, Boningges « .
Sur les fol. 1 et 135, une main du XlIP siècle a jeté les notes pré-
liminaires pour la rédaction d'une table alphabétique du volume. —
u verso de ce dernier, on lit l'cx-libris (XIII' siècle) : « Liber ecclesie
Sancti Audomari " , avec, au haut de la page, cette table, de la
même main : u Libri in hoc volumine contenti : Encheridion, 1. Liber
de IJtililate credendi, 47. De Natura boni, G9. Cura pro mortuis,
84. Hylarius, de Corpore et sanguine Domini, 84. De verbis Jacobi :
Ante omnia nolite jurare, 99. MuUerem fortcin quis inveniet, 104.
Contra V hostium gênera, 114. — Si quis hune librum astulerit (sic),
anathema sit n . Cette note suflit à dater de façon certaine la foliotation
en chiffres arabes qu'on rencontre au l)as de chaque feuillet. — Au
XVII* siècle, le volume était passé, or» ne sait comment, entre d'autres
mains, ainsi qu'en témoigne la note suivante inscrite h. l'intérieur du
plat initial : « Ex libris S. Martini de Fivis, ordinis sancti Beuedicti,
congregationis sancti Mauri i) . Du prieuré il passa dans l'abbaye mère,
car une main peu postérieure a remplacé : « Martini de Fivis « par
« Nicasii Bemensis " .
\)K L\ BlBLlOTHKQri': Dl-: HKIMS. 537
Commencement du XII" siècle. Parchemin. 11^5 feuillets. 3i3 sur
230 millim. Uel. parchomin. — (Siiinl-Nicaise, n" 2).
5î)« (K. 271). B. Auguslinidc Trinitatc libri XV.
Fol. 1-2. « Oratio. Da nobis, Domine, in via hac quani , 1(3 duce,
ingredimur... "
Fol. 2 v°. « ïncipit epistola beati Augustini, episcopi, ad Aurelium,
episcopnm. Domino, elc. De Trinilale quç Dens summus... — Ïncipit
liber primus beati Augustini de Trinitatc. Lecturus hçc qur de Tri-
nitatc disscrimus... si qua de mco et tu ignosce et lui. Amen. Explicit
liber quintus decimus beati Augustini, episcopi, de Trinitatc » .
{S. Aurelii Augustini opéra, t. VIII, p. 747-1004).
Fol. 148 v°. " Ex libro Retractationum sancti Augustini secundo,
capitulo x° 1." I". De Trinitatc quç Dcus est quindecim scripsi... hçc
quac de Trinitatc disscrimus « . (Ihid., p. 747).
L'ex-libris de Saint-Thierry se trouve aux fol. 1-2 et 148 (Xll" siècle),
ce dernier sous cette forme : « Liber çcclesiç Beati Theoderici ; auferenti
sit anathema « . — La signature : «L. Art. d'Anglade " est au fol. 2.
La reliure, de l'époque du volume, porte au dos cette inscription en
lettres lices ou inscrites : « Aug[ustinus] de Trinitatc » .
XU" siècle. Parchemin. 148 feuillets à 2 col., les 97-100 tachés
d'eau. Jolies initiales de couleur, à rinceaux, aux fol. 2, 3, 60, 75,
81, 127; celle du fol. 115, à dessin géométrique, en façon de vitrail.
303 sur 195 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Saint-Thierry,
n° 46) .
5Î)9 (E. 273). S. Augustini de Doclrina christiana libri IV. —
Ejusdcm epistolae quaedam ad Volusianum. — Ejusdem tractatus de
Traditione symboli.
Fol. 2. « ïncipit prologus Aurelii Augustini in libro de Doctrina
cristiana féliciter. Suntprecepta quçdam Iractandarum Scripturarum...
— Ïncipit liber primus de Doctrina christiana beati Augustini, episcopi.
Duc sunt rcs quibus nititur omnis tractatio Scripturarum... quanlula-
cumquc potiii facultate disserui. Explicit liber sancti Augustini de
Doctrina christiana n. (S. Aurelii Augustini opéra , t. III, p. 1-92).
Fol. 113. Aussitôt ce traité, on trouve ces vers, d'une main contem-
poraine :
« Aii;(ustiiie, tiios hos le<ji, sancte, libellos,
DoctriiK' fidei claustra quibus rescras.
538 MANUSCRITS
Sic te, Scripluras sanctas, doctore. capessam,
Gunclaque jussa Dei, le duce, forlis agam.
Mille voluminibus, pater Augustine, refulges ;
Mentitur qui le lotum legisse fatetur i .
Fol. 113v°. « Incipit epistola sancti Augustin! ad Volusianum. Domno»
et illustrissimo, etc. De salute tua quam et in hoc sçculo... » {Ibid.y.
t. II, p. 395). — Ibid. « Incipit rescriptum Volusiani ad sanctum
Augustinuni. Domno vere caio, etc. Fetis a me, vir probitatis justi--
ciçque... » [Ibid., p. 399-400). — Foi. 114 v°. « Incipit epistoia
sancti Augustini, episcopi, ad Volusianuin. Domino illustri, etc.
Legi litteras tuas in quibus vidi cujusdani spécimen... « [Ibid.,.
p. 401-410).
Foi. 123. a Incipit tractalus sancti Augustini de Symbolo. Pro moduio'
çtatis rudimentorumque... tanquam signo dato christianus fidelis-
agnoscitur. Amen » . (Ibid., t. V, p. 943-949).
Foi. 128 v**. Une main contemporaine a utilisé ce verso par cette
transcription : " Aug[ustinus]. Una est securitas in hoc seculo vivendi,
Domino jugiter piis precibus inclinari ut, quia sine culpa esse noni
possumus liberi, per munera ])ietatis mereamur absolvi... non enim.
frustra, dixit Apostolus, sine intermissione orate » .
Au verso du foi. ] , nne main peu postérieure a transcrit, en regard!
des premiers mots du texte, cet extrait des Rétractations de S. Augustin^
qui est relatif à son traité De Doclrina chrisliana : « Libros de Doctrina»
christiana, cum imperfectos comperissem... n
L'ex-iibris de Tabbaye est donné en ces termes (foi. 2, 11-12,
27-28, 57-58, 81-82), par la main du scribe : «Liber §cclesi§ Sancti-
Theoderici ; auferenti sit anathema y^ ; il est accompagné d'un tilre
courant placé dans la marge supérieure. — Notons aussi, en haut dui
foi. 3, la signature : " L. Art. d'Angiade " , qui a disparu sous un'
grattage.
La garde a, collée sur le plat initial, a été utilisée à la même époque :
« Symbohim grece dicitur, quod in latino interpretatur conlatio sive-
indicium ; conlatio, quia duodecim aposloli duodecim verba symboiii
posuerunt; indicium, per quod indicatur omnis scientia veritatis, per
que possumus pervenire ad vitam çlernam. In ista duodecim verba
symboii tota heresis excluditur et omnis sapientia demonstratur. Credo
in Deum, falrem ommpolcnlem , crealorem cclielieri^e. Omnipotens dicitur
quia sua potentia creavit... et in carne mea videbo Deum n .
DE LA BIBLIOTHKQIIK DE REIMS. 5;}9
XII* siècle. Parchemin. 128 feuillets et une garde a, collée, en lèle.
250 sur 1G5 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n«'.i8).
400 (E. 279). B. Augustini Confessionum libri XIII.
Fol. 4. '( Uetractatio in libris Confessionum Augustini, episcopi
aecclesic^ catholicç. Confessionum mearum libri XIII... Explicit rctrac-
tatio. — Incipit liber primus Confessionum Augustini, episcopi.
Magnus es, Domine, et laudabilis valde... sic accipietur, sic invc-
nietur, sic aperielur. Amen. Kxpliciunt libri Confessionum Aurelii Au-
gustini, [episcopi] aecclesiç catholicç, numéro XllF''" féliciter n . (S. Au-
relii Augustini opéra, t. I, p. G7-244).
Après le texte, le blanc disponible du fol. 132 a été utilisé, par une
main contemporaine, à la transcription d'une lettre de S. Bernard au
pape Eugène III. " Amantissimo patri et domino, Dei gratia summo
pontiCci, ffrater] B[ernardus], Clarevallensis vocatus abbas, modicum
idquod est. Auditum est in terra nostra et celebrisermone vulgatum... •>•>
(S. Bernardi opéra, t. I, p. 234).
Le verso du fol. 133 porte une lettre du même pape à Louis VII,
roi de Frauce, rinvitant(l" décembre 1145) à partir pour la croisade :
a Eugenius, episcopus, servus servorum Dei, karissimo in Christo
filio Ludoivico, illustri et glorioso Francorum régi, et dilectis filiis
principibus et universis Dei fidelibus per Galliam constitutis, etc.
Quantum predecessores nostri... » Incomplète des derniers mots.
{S ùïi'c, Regesta ponti/.rom., n" 879G).
Enfin les fol. 1-3 ont été utilisés, par une main contemporaine, à la
transcription du fragment qui suit, dont le commencement et la suite
manquent : u Filins a Pâtre gigni, Spiritus procedere dicitur. Processio
autem est quasi quçdam manifestatio et manifesta cognitio, sicut
fluvius per multa loca se diffundens... vidit Deus tria quç erant in
homine, scilicet nativitatem viciosam ex palea originali, vitam pra-
vam, quia non secundum Deum sed secundum desideria carnis vive-
bant [•..]".
La garde a, collée sur le plat initial, et la marge du fol. G7 portent
cet ex-libris (XIII* siècle) : « Liber ecclesie Sancti Theoderici;
auferenti sit anathema ». Les marges inférieures des fol. 70-71,
84-85, 108-109, 131, portent cet autre, plus intéressant, de la
main du scribe : « Liber aecclesiae Sancti Theoderici ; legenli vita.
540 MANUSCRITS
auferenti sit analhema ^ . — Knfin, la signature a L. Art. d'Anglade "
macule comme ailleurs la marge supérieure du fol. 2.
Wh siècle. Parchemin. 133 feuillets et une garde, A, collée. 233
sur 157 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n» 45).
401 (E. 274). B. Augustini de Moribus ccclesiae catholicae. —
H. Fulgentii liber de IV quaestionibus et de praedestinatione Dei.
Fol. 1. « Ex libro lîelractacionum beali Augustini, episcopi, de
Moribus aecclesi§catholicç. Jam autembaptizatus cum Rome essem... r
— Fol. 5. a Incipit liber sancti Augustini, episcopi, de Moribus çcclesiç
catholicç. In aliis libris satis opinor egisse... ut ad demonstranda
precepta vitç vestrç moresque memorabiles aliquando veniamus. Finit
liber sancti Augustini, episcopi, de Moribus ecclesiç catholicç « .
[S. Aurelii Augustini opéra, t. 1, p. G85-71G).
Fol. 36. " Credimus simplicem naturam divinitatis esse Deum, nec
aliquo sensu catholico... minime sit incarnata -n . V. plus haut notre
manuscrit 128, fol. 165 v".
Fol. 37. « Incipit liber beati Fulgentii, episcopi, de Quatuor ques-
tionibus et de Predestinatione Dei, ad Moninium. Gracias ago Domino
quod de bono thesauro cordis bona proferre non desinis... — Littere
tue, nii karissime Monime, quantum demonstrant... quibus docuit
humanç iniquitatis causani solam esse superbiam, nec ad peccandum,
homines, sed ad dampnationem w. Incomplet par coupure du dernier
feuillet. Sur la garde a, le traité est attribué à S. Prosper par l'auteur
de la foliotation et sans doute aussi du catalogue. (S. Fulgentii, Ruspensis
episcopi, opéra, p. 1-51).
Le blanc du fol. 4 recto a été utilisé, par une main contemporaine,
pour la copie de ce morceau :
« Precepta Pythagorç fugienda sunt omnibus modis et igni ac
ferro abscidenda totoque artificio separatjda : languor a corpore,
imperitiaab aniino, luxuria a ventre, a civitate sçditio, a domo discordia
et in commune a cunctis rébus intemperantia. Amicorum cuncta esse
communia et amicis seipsum esse alterum. Duorumque temporum
maxime habendam curam,mane et vesperi, et eorum quç acturi sumus
et eorum quç gessimus. Post Deum veritatem colendam, quç sola
homines Deo proximos facit « .
L'ex-libris original (XIIP siècle) se lit encore sur la garde », qui
I)K LA BIBLIOTHKQUIC I)K HKIMS. 5Vl
paraît avoir été collée dans une précédente reliure : « Liber Sancli
Theoderici ; anferenli sit anallier>ia ". Il en existe é<{alement un
antre (XV^ siècle), au fol. 4 : « Liber est ecclesic Beati Theoderici » .
XIl« siècle. Parchemin. 62 feuillets et 3 gardes, a, r, en télé, c, à
la lin, celle-ci blanche. 198 sur 122 millini. Rel. veau fauve sur car-
ton. — (Saint-Thierry, n" 47).
402 (E. 280). Hetractationuni lî. Augustini libri duo.
Fol. 1 v\ Table.
Fol. 2. « Incipit liber 1 Ketractationuni sancti Augustin!, episcopi.
Jam diu est ut facere cogito... — De Achadeniicis libri 111. Cum ergo
reliquissem... alios dictatos alios a me dictos retractare ccpissem.
Expliciunt Aurelii Augustini, episcopi, Uetractationum libri duo y^ .
(S. Aurelii Augustini opéra, t. 1, p. 1-64).
Le recto du fol. 1, demeuré blanc, a été utilisé ainsi par une main
contemporaine : « Ex decretis Leonis pape; cap. xxxi. Ad Anastasium,
episcopum Thcssalonicenscm, j)ro Atico, veteris Epyri metropolitano
antistite. Siquid grave intolerandum... — Item, ad eundem ; cap. x.wvi.
De persona autem consecrandi episcopi... — Item, adeundem; cap. xl.
In evocandis autem ad te episcopis... quod Deo placeat decernatur » .
Sur le même feuillet on trouve l'cx-libris contemporain : « Liber
Sancti Dyonisii. Si quis ci abstulerit, anathema sit. Fiat. Fiat i) , répété
sous cette forme en haut des fol. 55-56 : « Liber Sancti Dionisii,
Remis. Si quis ei abstulerit, anatcmasit. Fiat. Fia[t]. Amen •>•> , et sous
d'autres variantes, aux fol. 57 v° et 75. — Une main du XIV" siècle
a de même écrit, au fol. 2: « Iste liber est de conventu Sancti Dyonisii
Remensis » .
XII* siècle. Parchemin. 85 feuillets. Intéressant l initial (fol. 2),
au trait relevé de sanguine, représentant un renard debout tirant une
langue épanouie en fleuron. 223 sur 139 millim. Rel. dos de veau
blanc sur bois, délabrée. — (Saint-Denis).
405 (E. 277). B. Augustini de Civitate Dei libri XXII.
Fol. 1 v\ ce Augustinus, in libro Retractationum. Interea Roma
Gothorum irruptione agente sub rege Alarico... "
Fol. 1 Ois. u Incipit prefatio beati Augustini, episcopi, in libris de
Civitate Dei. Domino eximio meritoque, bonorabili ac suscipiendo
filio Firmo Augustinus, in Domino salutem. Libros de Civitate Dei quos
542 MANUSCRITS
a me studiosissime flagitasti... — In nomine Domini Dei et Salvatoris
nostri Jhesu Christi , incipiunt libri Aurelii Augustini de Civitate
Dei, contra paganos. Incipit liber primus. Gloriosissimam civitatem
Dei... quibus autem satis est, non mihi sed Deo mecum gratias con-
gratulantes agant. Amen. Explicit libri {sic) XXI {sic) Aurelii Augustini
de Civitate Dei. Deo gratias. Amen " . La préface manque dans S. Au-
relii Augustini opéra ^ t. VII.
Fol. 240. Note contemporaine sur la division de l'ouvrage. « In
hoc codice continentur libri sancti Augustini de Civitate Dei contra
paganos, numéro XXII. A primo libro usque ad V, disputatio contra
eos qui propter bona vitç hujus... r,
Ihid. Eloge de S. Augustin. « Hysidorus, in libris Ethimologiarum.
Marcus Terentius Varro apud Latinos innumerabiles libros confecit.
Apud Grecos quoque Calcitherusmirisattolliturlaudibus...^) {S. Isidori,
Hispalensis episcopi, opéra, p. 46).
Ibid. Une main du XV' siècle a ajouté :
tt Augustine, tonas divino fulmine lingue,
Impia demonice refutans ludibria secte,
Atque loquelosi confundens dogmata ritus,
Pandis iter verum quo cives tendere monstras
Urbis inoccidue qua vita perennis habetur « .
Fol. 241-245. Table des livres et de leurs chapitres. L'auteur la
clôt en ces termes : « Explicit tabula libri de Civitate Dei beati Augus-
tini, que scripta fuit anno Domini M" CCCC" primo, marcii die 26%
vigente scismate et papa Benedicto 13° in palatio Avinionensi sub
clausura jam per biennium detento, proth dolor !
— Ce escript Guyllemin Cronier
Pour des prélats le per premier.
Et se bien son nom vveulz scavoir,
Prend le rouge et laysse le noir « .
La cote « 130 b « se lit en haut du fol. 1 his.
XIII* siècle. Parchemin. 245 feuillets, plus 1 his, dont plusieurs
tachés d'eau ou d'huile. A 2 col. Initiales extrêmement curieuses,
d'une bonne exécution et d'un faire tout spécial, souvent très heu-
reux, ne paraissant pas appartenir à l'art français; couleurs et or sur
fonds de couleurs foncées, notamment de vert, au fol. 1 his, 11, 37,
53, 63, 72, 78, 91, 110, 119, 129, 142, 156, 166, 184, 196, 212,
225, celles des fol. 47 et 101 tout à fait remarquables. 460 sur
1)1-: LA BIBLIOTHKQUK DK KKIMS. 543
318 millim. Rel. moderne veau fauve sur carton, à fermoirs cuivre.
— (b^x-lihris gravé du Chapitre : « C, ord. 1, n" 5 »).
404 (K. 275). B. Augustini libri III de Libero arbitrio. — Ejusdem
'liber de Vera religione. — Johannis Damasceni libri IV de Traditione
-'fidei.
Fol. 16. « Incipit liber primus beati Augustini de Libero arbitrio.
Die mihi, queso te, utrum Deus... et ab hac disputacione requiescere
aliquandocompellit. Explicit " . (S.Aurelti Augustini opéra, t. I, p. 569-
642).
Fol. 67 v°. " Incipit liber Augustini de Vera religione. Cum omnis
-vite bone ac béate... ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia,
ipsi gloria in secula seculorum. Amen. Explicit liber de Vera reli-
gione ». {Ibid., p. 747-788).
Fol. 95. a Johannis, presbiteri Damasceni, liber primus incipit in
quo est tradicio certa ortodoxe Gdei capitulis divisa C[entum], Burgun-
dione, judice, cive Pisano, de greco in latinum, domino Eugenio III,
bone memorie papa translatus, quoniam incomprehensibilis est Deus
et quoniam non omnes querere et scrutari que non sunt nobis tradita
a sanctis Patribus, Prophetis, Apostolis et Euvangelistis. Deum nemo
vidit unquam. Unigenitus Dei filius qui est... id quod ab ipso est gau-
dium fructifîcantes. Explicit Damacenus ». (S. P. N. Johannis Da-
.masceni opéra. Paris, 1712, t. I, p. 123-304). La fin non conforme.
Fol. 158-159. Table de ce dernier traité.
La signature de Guy de Roye figure en haut du fol. 159 verso et à
iTintérieur du plat final. — La garde a porte : <« Istud volumen fuit de
libris bone memorie domni Guidonis de Roya, quondam Remensis
archiepiscopi, in quo continentur IIP' libri beati Augustini de Li-
bero arbitrio, et cum hoc liber ejusdem Augustini de Vera religions
continens unicum librum, et in hoc adhuc Sentencie Johannis Da-
masceni, doctoris greci, in 4'"' libris. Et continet volumen istud
.in toto, absque presenti folio quod ponitur pro cusfodia, 159 folia,
-quorum in principio sunt 15'° non scripta et in fine duo folia. Si quis
librum istum furatus fuerit aut inde aliquid rapuerit, anathema sit.
Orate pro dicto domno archiepiscopo, qui plures bonos libros acqui-
.sivit tempore suo et scribi fecit, qui positi sunt in presenti libraria.
Numerata sunt folia per G. {sic) de Asperomonte, xiiii* die mensis maii
.anno Domini M° CCCC" XIP ». — Au dos du même folio a on relève
5Vi MANUSCRITS
aussi la signature du propriétaire précédent : « Sy » . — Enfin, on lit,
au dos, le titre (XVIIl' siècle) : " Augustinus, de Libero arbitrio.
— 113».
\II1« siècle. Parchemin. 144 feuillets cotés 16-159, et une garde a,
à la Un; le 157 blanc. 225 sur 164 millim, Rel. veau, jadis brun, sur
bois, aux armes peintes de Guy de Roye sur le plat final. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « C, ord. 4, n" 6H »).
405 (E. 276). Thomae Valesii conimentum super Civitate Dei B.
Augustini, episcopi.
Fol. 1. « Prohemium. Fluminis impetus letificat civitatem Dei... —
[Liber primus] . Capitulum primum. Gloriosissimam civilaletn Dei, etc.
In islo primo capitulo tangit beatus Augustinus duas culpas Romano-
rum... ad quam nos perducere dignetur ille benedictus Dei lilius qni
vivit et régnât cum Deo Pâtre in unitate Spiritus sancti, Deus, per
infinita secula seculorum. Amen " . — Imprimé pour la première fois
à Strasbourg, par J. Mentelin, dès 1468, cet ouvrage fut l'objet de
nombreuses éditions. V. Hain, Rep. hihliogr., t. I, n°' 2056-2068.
Fol. 119-137. Table alphabétique, de la main du scribe.
Au bas du fol. 137, on trouve cette intéressante note, à Tencre
rouge : « Anno Domini M" CGC" nonagesimo VliP, more Francie, fuit
completus cum tabula hic liber quoad scripturam per G. de Rruolio,
presbyterum, ad mandatum et expensas reverendissimi patris et
domini domni Guidonis de Roya, Dei gratia Remensis archiepiscopi,
die videlicet ultima mensis decembris » . — L'auteur s'était nommé,
en ces termes, dans la préface : « Propter quod ego frater Thomas,
ordinis Predicatorum, Anglicus nacione,... exposicionem quandam
super X primos libres de Civitate Dei, in quibusest major obscuritas..."
— Le correcteur nous livre aussi son nom, au bas de la garde b :
«Hune librum contrascripsit Jo[hannes] Ans[e]l[m]i de Bassia, rector,
et hoc anno 1419° « .
La signature de Guy de Roye se lit sur le même feuillet. Ses armes,
peintes deux fois sur le plat final, l'une directement, l'autre sur une
étiquette spéciale, sont maladroitement représentées en miniature, à
côté de celles du Chapitre, dans l'encadrement de l'initiale du fol. 1.
Le Chapitre porte : semé de France, à une croix d'argent. On a donné à
Guy de Roye : d'argent, à une bande de gueules, tandis qu'il portait :
de gueules, à une hande d argent^ et, sur ce blason, une croix d'or dont
DE LA BlBLIOTHKQUl!: DK REIMS. 545
la tète et la hampe dépassent les bords de l'écu. — Signalons enfin
la cote : « l;i2 b " .
Fin du XIV'" siècle. Parchemin. 137 feuillets, dont plusieurs tachés
d'eau, à 2 col. et deux gardes, A, en tête, blanche, et b, à la (in, collée.
Curieuses réclames à la lin des cahiers ; inlérossanle foliolation au
bas du recto, donnant, pour un cahier de 12 feuillets, celte suite de
si<][naluies : " /^ \J, II/, llï /, HUA ^ .f> + '" • «^olie initiale au fol. 1,
or, couleurs et gouache. 33(> sur27() milliin. Rel. veau, jadisbrun, sur
bois, délabrée. — (Ex-libris gravé du Chapitre : u C, ord. 1, n<* 6 »).
40G (E. 288). « Spicilegium ex operibus sancti Augustini, Hippo-
nensis episcopi, ordine alphabetico digestum. Anno Domini MDCCLl» .
Fol. 1. " Adamus. De illo quidem primo homine, pâtre generis
humani... »
Le titre est inscrit (fol. a) dans un joli encadrement à la sépia, de
même que cette note finale (p. 257) : c Sic colligebat unus ex archi-
monasterio S. Remigii Remensis i5 .
XVIÏI* siècle. Papier. 257 pages, plus 219 his et terei un fol. a, en
tête. 265 sur 195 millim. Rel. parchemin brun sur carton. — (Cachet
armorié de la bibliothèque de Sainl-Nicaise).
407 (N. fonds). « Les Méditations de saint Augustin, mises en vers
françois, avec le latin, et une description des charmes de la solitude.
Au Mont-Dieu. MDCGVllI ^^ .
Fol. A-c. " Description des charmes de la solitude ». L'auteur du
poème s'excuse ainsi, au bas du fol. c : « J'étois jeune quand je le
composay et ne prétens m'en faire honneur» .
Fol. D. Titre ci-dessus. — Fol. e-i. Avertissement et table.
Pages 1-263. Texte et traduction en vers. — Parlant de son œuvre,
l'auteur nous dit encore (fol. 1) : et Cette version que j'ay faitte dans
ma jeunesse est fort imparfaitte. J'ay essayé depuis de la rendre plus
supportable, et je conserve une copie d'un stile plus châtié assuré-
ment, et qui, de l'avis d'un rigide censeur, satisferoit les âmes pieuses;
mais comme on n'y voit pas ce ton noble et sublime qui convient à la
poésie, il ne faut pas penser à s'en faire honneur » .
Pages 264-280. « Discours sur les avantages de la solitude " .
Incomplet.
A l'intérieur du plat initial, ex-dono (25 août 1856) du libraire
A. Claudin.
TOME xxxvni. 35
546 MANUSCRITS
XVIIP siècle. Papier. 280 page.q, précédées des fol. a-i. 229 sur
170 millim. Rel. veau fauve. — (Don Claudin).
408 (E. 286). Excerpta SS. Augustini, Ambrosii et quorumdam
aliorum Patrum. — Excerpta S. Gregorii.
Il y a réellement deux ouvrages dans cevoluuie.
I. Fol. 1. « Incipiunt sententiae exceptae ex libris saneti Augustini.
De confessione peccatorum. Prudenter ergo accipiat unusquisque
monita... pugnantem adjuvare, vincentem coronare. Explicit de con-
fessione peccatorum « .
Fol. <î6 V. « Incipit omelia Eusebii, de corpore et sanguine
Domini. Magnitudo celestium benefitiorum angustias humanç mentis
excedit... »
Fol. 73 v°. « Incipit omelia saneti Hilarii de sacramentis, in libre
nono de Trinitate. Eos nunc qui inter Patrem et Filium voluntatis inge-
runt unitatem... «
Fol. 75. « Saneti Augustini de corpore et sanguine Domini, ex libre
de Verbis Domini. Audivimus veracem magistrum, divinum redemp-
torem... ^
Fol. 76. «Saneti Gregorii, in libro quarto Dialogorum. Idcirco credo
quia hoc tam aperte... ^•>
Fol. 78 v°. « Excepta ex libris de Sacramentis Ambrosii. His abluta
pleps (sic) dives insignibus ad Christi contendit altaria... »
Fol. 85. « Sicut verus est Dei fllius Dominus noster Jhesus... »
Fol. 86. « Initium Augustini in titulo psalmi tricesimi. Cum fugeret
David persecutorem Saul... »
Fol. 86 v^.Ejusdem (?), " in natale Innocentum. Recte ergo sub ara
martires collocantur... "
Fol. 87. u Leonis, papae, in sermone septimi mensis. Tune enim
et sacrifîcii munda est oblatio... "
Ibid. « Bede, presbiteri, in omeliis de evangelio. Quomodo autem
peccata multi toUant, inquid, que ordine... »
Fol. 87 v°. « In epislola saneti Cyrilli et CL qui in Epheso sunt
congregati. Necessarie eigitur (sic) et hoc adicimus... 15
Fol. 88. « Adorate scabellum pedum ejus. quoniam sanctum est.
Sanctus Augustinus in expositione ejusdem versiculi iladicit... »
Fol. 88 V". « In sermone saneti Augustini de quarta ferla. Quid
dicit omnis homo terra, quando accipit sanguinem Christi... »
DE LA IiIBLI()Tlll-:0[ K I)K HKI.MS. 547
Fol. 89. ^t Item, in cjusdcin scrtnono. Tu autcin, anima christiana,
que ascensura es e\ sacralissimo fonte... "
Fol. 89 v°. «Ex dialogo sancti Hasilii de dignitale sacerdotii. Sacer-
dotii autem de quo loquimur aspicitc difjnitatem... »
Fol. 91. ' Qu()[d] sacerdos oniniurn videatur esse pivpositus atque
alia negotia rcvcrcnda suscipiat. Nam cnrn qui pro omni civitate... r>
Fol. 92 v°. « Nemo quivis sanctorum vitas exempta legerit... »
Fol. 94. «Narrabat abbas Danihel, dicens : Quid pater noster Arse-
nius dixerit de quodam Sytlii (sic) habitante... »
Fol. 97 \°. <i Hçc diligenter adtende, prndcnter intellege (sic), sollicite
require... ^ — Fol. 98. u Item, ejusdem. Dicit etiani populus natio-
num : Ille in prima electione... panis Dei descendit de cçlo qui vitam
dat huic mundo » .
Le premier ouvrage, établi sur 19 lignes à la page, se termine au
fol. 98.
II. Fol. 99. " In nomine sanctae Trinitatis, incipit liber XI sancti
Gregorii, papae, in beati (sic) Job. Quamvis in prolixo opère esse cul-
pabilis stili. . . hoc in eis judicat quod intus sentiunt, non quod famu[lari
foris videntur...] » . Incomplet; s'arrête au cours du livre XP des Mora-
lia (vers. 10 du chap. xiii de Job). — Fol. 138 W " Liber XXXIIII
Moralium Gregorii in libro Job. Quia ex hoc mundo corpus... perse-
cutionis supplicia juris sapientiç splendore [fulgentibus irrogare...] »
Incomplet; s'arrête au cours du livre XXXIV des Moralia (vers. 21
du chap. xLi de Job).
Fol. 172 v°. Fragment de glossaire. « Obelus, virgula jacens. Aste-
riscus, stelle similitudo. Obtrectatores, detractatores... «
Fol. 173. Notes sur Job.
Fol. 174. X Ymnus (XP siècle) de sancta Ilditrida, virgine, a vene-
rabili lîeda, presbitero, compositus.
.^Ima Deus Tri ni tas,
Qui secula cuncta gubernas,
Annuo jam ceptis
(Chevalier, Rep. hymnoL, n° 839).
Le recto du fol. 99, demeuré blanc, a été utilisé, au XI" siècle, pour
la copie notée en neumes de ce morceau : « Venite, omnes exultemus
in conspectu Domini, quia prope est dies in quo Natalem célébra-
bitis... r.
548 MANUSCRITS
Le fol. 138 a reçu, au XII*' siècle, ce petit poème sur les neuf
Muses (n" 664 de VAnthologia de Riese) :
u Clio historias, Euterpe tibias, Thalia comedias, Melpomene trage-
dias, Terpsicore psalterium, Eratho geometriam, Polinia rethoricam,
Yrania astrologiam, Calliope litteras.
— Glio gesta canens transactis tempora reddit,
Dalciloquis calamos Euterpe flatibiis urget,
Gomica lascivo gaudet sermone Thalia,
Melpomene (ragicos proclamât mesta boatum,
Tersicore affectus citharis movet, imperat, auget,
Plectra movens Eratho saltat pede, carminé vultura
Signât cuncta manu loquiturque Polinia gestu,
Urania poli motus scrutatur et astra,
Carmina Calliope libris heroica mandat;
Mentis Apollinee vis bas movet undique musas,
In medio residens, complectitur omnia Phoebus.
Divus Apollo novem musarum nomina signât ;
Cerne superficiem, lector, pariterque medullam «.
Au fol. 176, demeuré blanc, on a jeté(XP siècle) ces vers :
« Omnipotens eterne Deus, spes unica mundi,
Qui celi fabricator adest, qui condttor orbis » .
Au verso du même, copie du Gloria in excelsis, et quelques mots
d'une bymne de S. Etienne : « 0 béate protomartir, Stefane, cujus
ita solennitas... « (XP siècle).
La garde b porte enfin la copie (IX^ siècle) de Phymne : « Audi, bénigne
conditor, nostras preces cum fletibus... » , sans notes.
Au XVIP siècle on a écrit, sur le fol. a, Pex-libris : « Sancti Teo-
dorici. — 49 » . — La signature : « L. Art. d'Anglade » , placée en
tête du fol. 2, confirme cette attribution.
IX« siècle (fol. 99-173)-X« siècle (1-98). Parchemin. 176 feuillets et
2 gardes, a, en tête, b, à la fin. Le fol. 175 blanc. 150 sur 108 millim.
Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 49).
409 (E. 287). Excerpta SS. Augustini, Chrysostomi, Cassiani,
Bernardi et aliorum Patrum.
Fol. 1-10. Table de l'ouvrage. « Hec tabula durât per 238 paginas
libri hujus » .
Fol. 11. " Excerpta S. Augustini super Psalterium. Beatus vir qui
non ahiit, etc. Cathedra pestilencie recte dicitur quia... timeant qui
DE LA niDLIOTHKQUE DE REIMS. 549
tiincbmilur. — 150"'. Laudate Domiiunn in sanctis ejva n . Inachevé.
Fol. ()i2 V". Excerpta Cassiodori super Psalteriuni. a Prologus.
Repuisis aliqiiando in Havcnnati urbe... — Beatus vir, etc. Nimis pul-
criini commodiinique... quia divina munera perceperunt. ExplicitCas-
siodorus exceptus ->•> .
Fol. 86. « Jeronimus super Psaltorium. Beatus vir, etc. Non dixit :
et in via peccatorum non amhulavit... quod nobis prestare dignetur
qui régnât in secula seculorum. Amen. Explicit'^ .
Fol. 95. « Opus Crisostomi super Matheum exceptum. Liber gene-
rationis Jhesu Christi. Liber quasi apotheca... de pietatis officiis cujus
opéra dicunlur in famulis -n .
Fol. 1^5. a Crisostomus, de Dignitate sacerdotali libri VIet dicuntur
dyalogus Basilii et Johannis Crisostomi. Michi quidem muHi fuerunt
amici certiy etc. ; libro 2. Interrogat Dominus ter discipulum... in alic-
nis curiositatem vigere. Explicit » .
Fol. 127. « Boecius, de Consolacione excepta.
Carmina qui condam studio florente peregi, etc.
— Hec dum mecum lacitus... ante oculos agitis judicis cuncta cer-
nentis ^ .
Fol. 131-135. Table de la seconde partie.
Fol. 137. « Cyprianus,de Duodecim abusionibus seculi exceptus. Pn-
mus abusionis gradus est si sine operibus, etc. Nunquam sic efficax... n
Le titre qu'on vient de lire n'empêche pas le copiste de tirer ses
extraits d'autres traités de S. Cyprien, tels que « de Zelo et livore » ;
« de Patiencia «^ ; " super Epistolis ^ . D'ailleurs les extraits prennent
maintenant place bout à bout, et leur titre n'est donné qu'en manchette.
Fol. 140 v°. « Incipit Cassianus Johannes, heremita. De Institucio-
nibus Patrum. — De octo (sic) vitiis capitalibus. — De Collacionibus
Patrum '^ .
Fol. 150 V". >i Crisostomus, de Compunctione cordis. — DeRepara-
tione lapsi. — De suprascriptione 50""' psalmi. — De expulsione ejus.
— Omelia quam in exilio scripsit. — Omelia in prioris exilii redi-
tum. — Homelia de proditione Jude. — De Cruce et latrone. —
De Penitentia. — De symbolo Apostolorum. — Homelia ad néophytes.
— De ascensione Salvatoris. — Homélie de epistola ad Hebreos » .
Fol. 163. " Hugo [de Sancto Victore]. De hara (lisez : arrha) sponse.
Loquar secreto anime me... »
550 MANUSCRITS
Fol. 164. « Bernardus. De diligendo Deo » .
Fol. 166. Excerpta Hieronymi de commentario super Scripluram
sacram. De VII gradibus Ecclesie. — De epistolis ejusdem.
Fol. 186. Excerpta Ambrosii. De epistolis ejus. — De Patriarchis. —
De Hexameron. — De Paradiso. — De Virgiiiitate. — De Viduitate, etc.
Fol. 198-208. " Super hanc peiram edificaho eccJesiam meam.
Mat. XXVI. Venerandi patres et domini , ecclesia catholica per totum
orbem terrarum diffusa, per Petrum Lombardi, magistrum Sententia-
rum, et super ejns scienciam est sublimius exaltata, est firmius radi-
cata, est decencius adornata, est adherencius conglutinata... — In
principio libri Sententiarum, more solito, propono istam questionem :
Utriim sola ecclesia cbristiana prebet sacramenta et docet precepta
quibus viator potest eternam niiseriarn effugere. .. non alleviat trans-
gressionem precepti îî .
Sur la garde b, collée sur le plat final, on lit, au-dessous de la
signature de Guy de Roye, cette table contemporaine du volume :
« Excerpta beati Augustini, Cassiodori et Jheronimi desuper Psalterium,
et Crisostomi super Matbeum, et ipsius super libros sex de Dignitate
sacerdotali et super Dyalogo suo et Basilii, et Boecii super libros de
Consolacione, cum tabula in principio libri. — Et alia excerpta de
dictis Cypriani de XII abusionibus, et Jheronimi super pluribus et plu-
rimis operibus suis quorum tabula pro sequentibus post folium signa-
tum per 238. — Et unum pulchrum principium super librum Senten-
ciarum -n .
Sur la garde a, on lit : « 140 b » .
XIV^ siècle. Parchemin. 209 feuillets, plus les gardes a, blanche,
en tête, et b, collée sur le plat; les fol. 198-209 à 2 col., comme les
tables; les fol. 94 et 136 blancs; un feuillet coupé entre 179 et 180.
348 sur 254 millim. Bel. veau, jadis vert, à dos de veau fauve, sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n" 37 »).
410 (E. 290). Joliannis Cassiani in decem collationibusPatrum. —
Ejusdem in septem aliis collationibus.
Fol. 3 v°. « In hoc codice continentur decem collationes sanctorum
Patrum, id est anaclioritarum, luculentissime a facundissimo digestç
Cassiano. Incipit prologus super decem collationes sanctorum Patrum.
Debitum quod beatissimo papç Castorio...^ — Fol. 5. «Collatio abbatis
Moysi, de monachi destinatione vel fin§ (sic). Cum in heremo Sciti,
DM I-A BIIU.IOTHKQIIK DE REIMS. 551
ubi monaclioruni prohatissimi patres... ad Deum versiciili hujus medi-
tatione servaverint. Explicit collatio abbatis seciinda Isaac r . — Le
fol. 138 n'est qu'un renvoi appartenant à cette dernière collation
(Johnnnifi Cassiani opéra omnia. Arras, 1628, p. 297-552).
11. Fol. 139. Deuxième volume, relie avec le précédent, a Incipit
prefatio Cassiani, presbileri, in septem coUationibus Patrum. Cum
virtute (sic) peifcctionis vestrç velut magna quedam luminaria... » —
Fol. 1. " Incipit liber Cassiani in VII coUationibus Patrum. Cum in
cenobio Syrie consistentes... et illum transgressorem quantotius
sui faciat [siicrameuti] ». — Le dernier chapitre de la septième colla-
tion manque. (Ib?d.,\). 553-720).
Les fol. 1-2 sont un fragment du même ouvrage.
Le texte ronimencé au fol. 3 recto est un fragment du prologue de
S. Jérôme sur l'évangile de S. Luc.
Au bas du fol. 4, on lit l'ex-libris ordinaire (XIP siècle) : « Liber
ecclesie Sancti Theoderici ; auferenti sit anathema ». — Le même ex-
libris figure déjà au bas du fol. 1, mais dans une formule un peu
plus courte.
Xll« siècle. Parchemin. 216 feuillets. 216 sur 177 millim. Très
joli D initial, couleur, au fol. 110. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n» 37).
411 (E. 289). Johannis Cassiani in septem ultimis coUationibus
Patrum.
Fol. 1. « Incipit praefatio sancti Cassiani super collationes septem.
Emensis, juvante gratia Christi, decem coUationibus Patrum que,
exigentibus beatissimis episcopis Elladio ac Leontio... « — Fol. 2.
« Incipit collatio abbatis Piamon, de tribus generibus monachorum.
Post conspectum atque colloquium trium illorum senum... ad tutissi-
mum nunc silentii portum spiritualis oracionum vestrarum aura comi-
tetur. Finit collacio abbatis Abraham r> . [Johannis Cassiani opéra
omnia, p. 721-883).
Au fol. 2, dans la marge inférieure, on trouve l'ex-libris : < Liber
ecclesiç Sancti Theoderici ; anathema sit auferenti » . 11 existe, sous une
forme plus brève, au bas du fol. précédent. — La signature « L. Art.
d'Anglade » se lit en haut du fol. 2.
WV sircle. Parchemin. 88 feuillets, le dernier fragmentaire.
290 sur 200 millim. Curieuses initiales fleuronnées, rouge et jaune,
552 MANUSCRITS
aux fol. 59 et 73. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
no 38).
412 (E. 292). B. Leonis, papae, homiliae et epistolae.
Fol. 3. " Incipiunt capitula sermonum beati Leonis, pape. De ordi-
natione sua sermones très; de collectis, quinque... y^ — Fol. 3 v°.
u Incipit liber sermonum beati Leonis, pape. Sermo primus de
ordinatione sua. Laudem Domini loquatur... j^ {S. Leonis, papae
primi, opéra omnia, t. I, p. 49-54). Le 4^ sermon manque. —
Fol. 6. « De collectis. Multisdivinarum Scripturarum... ad omne opus
bonum idonei semper esse possitis in Christo,etc. " (Ibid., p. 55-59).
Le 6** sermon manque. — Fol. 8 v°. « De jejunio decimi mensis. Si
fideliter, dilectissimi, atque sapienter... elemosinas nostras precibus
suis dignabitur adjuvare, prestante Domino, etc. « [Ihid., p. 60-68).
Le 9' sermon manque. — Fol. 14. « In Nativitate Domini. Salvator
noster, dilectissimi, hodie natusest...» [Ihid.,^. 70-88). — Fol.26v°.
« De Epiphania Domini. Celebrato proximo die... « (Ihid., p. 88-99).
— Fol. 34. " De Quadragesima. Hebreorum quondam populus et
omnes Israelitice tribus... » {Ibid., p. 99-118). La fin du 4® sermon
non conforme. — Fol. 45. De evangelio Mattbei : Assumpsit Jésus.
" Evangelica lectio, dilectissimi, que per aures corporis... ^i (Ibid.,
p. 179-181). — Fol. 46 v°. a De Passione Domini. Sacratissimum,
dilectissimi, dominicç passionis... « [Ibid., p. 118-148). Notre ms.
donne deux sermons supplémentaires : « Sermone proximo, dilectis-
simi, non incongrue... corpori glorie sue v . [Ibid., p. 148-152, sous
le titre spécial : « De Resurrectione «). — Fol. 68 v". « De Ascensione
Domini. Post beatam et gloriosam...'/ (Ibid.,^. 152-155). — Fol. 70.
« De Pentecosten. Hodiernam solennitatem, dilectissimi, in precipuis
festis..." [Ibid., p. 155-160). — Fol. 73 v°. « De jejunio Pentecostes.
Hodiernam, dilectissimi,, festivitatem de descensione...» (Ibid., p. 161-
163). — Fol. 75. « In octabas apostolorum Pétri et Pauli. Religiosam
devotionem, dilectissimi, quam ob diem... » (Ibid., p. 165-166).
— Fol 75 v**. " In natali apostolorum Pétri et Pauli. Omnium quidem
sanctarum sollennitatum..." (Ibid.,^. 163-165). — Fol. 76 v°. S. Lau-
rent, u Cum omnium, dilectissimi, summa virtutum... « (/W.^ p. 168-
169). — Fol. 77. " De jejunio septimi mensis. Observantiam quidem
vestram. ..» (/^«V/.^p. 169-178). — Fol. 83. De evangelio : ul/idensJhesus
turbas. Predicante, dilectissimi, Domino Jhesu... « (Ibid., p. 181-183).
DE LA BIBLIOTHKOrr: I)K REIMS. 553
Fol. 8i v°. « Tractatiis heati I^eonis, papç, conlra hercsini Kulhicetis,
(lictiis in basilica Sancto Anastasie, virginis. Siciit peritorum... callio-
lic(' fidoi ohservantia placeatis, per Christiirn... » (Ibid., p. 178-
179).
Fol. 85 v°. " Incipiiint ca|)itula in epistolis heati Leonis, pap(>, que
in hoc voluniine continentur ':' . Les 71 lettres données par notre nis.
sont classées dans l'ordre suivant, parmi les 141 lettres de Tédition de
Lyon (1700). Ibid. « Incipit epistola prima beati Leonis, pape, ad
Euthicem , presbileruni Constantinopoli[ta]num. Dilectissimo (ilio
Euthiceti, preshitero, Léo, episcopus. Ad noticiam nostram... » (Ibid.^
p. 237, sous le n° 19). — Fol. 86. 21. <■<• Ad Theodosium augustum.
Quantum presidii... » (p. 238). — Ibid. 20. « Ad Flavianum, Constan-
tinopolitanum episcopum, ubi querit cur Euthices ab Ecclesia fuerit sepa-
ratus. Cumchristianissimus... » (Ibid., p. 237). — Fol. 86 v°. [sans n"].
« Rescriptum Flaviani. Nullares diaboli... t (Ibid., p. 252). — Fol. 87.
24. «< Ad Flavianum. Lectis dilectionis tuç... t [Ibid., p. 242). —
Fol. 89 v°. 25. " Ad Julianum, Choensem episcopum. Licet per
nostros... » (Ibid,, p. 246). — Fol. 90 v". 26. « Ad Theodosium augns-
tum. (Juantum rébus humanis... » (p. 247). — Ibid. 27. aPulcherrimç
augustç. Quantum presidii... » (p. 247). — Fol. 91. 11. " Dioscoro,
çcclesiç Alexandrinç episcopo. Quantum dilectioni tuç... » (p. 220).
— Fol. 92 v°. 29. "Ad Ephesiam secundum synodum, in qua provocat
episcopos Eulicetis blasphemias condempnare. Ueligiosa clementissimi
principis fides... » (p. 249). — Ibid. 46. « Ad Constantinopolitanos.
Licet de his..." (p. 260). — Fol. 94. 40. «Ad Theodosium augustum.
Litteris clementiç vestrç... » (p. 257). — Fol. 94 v". 41. « Ad
Piilcherrimam augustam. Si epistolç qu§ in fidei causa... " (p. 258).
— Fol. 95. 48. « Ad eandem. Gaudere me plurimum... » (p. 269).
— Fol. 95 v°. 49. « Ad Martianum et Faustum, presbiteros. Bonorum
operum... v (p. 269). — Ibid. 52. « Ad Theodosium augustum.
Omnibus quidem vestrç pietatis... " (p. 272). — Fol. 96 v°. 54. « Ad
Pulcerrimam augustam. Gaudeo fidei clementiç vestrç... » (p. 273). —
Ibid. 75. « Pulcerrimç augustç per Theostrum (sic) magistriannm.
Religiosam démentie vestrç soUicitudinem... « (p. 287). — Fol. 97.
53. « Fausto, Martino, Petro, Manuheli, Job, etc. Causa fidei in qua...')
(p. 273). — Fol. 97 \\ 74. « Martiano augusto. Sanctum clementiç
vestrç studium...» (p. 286). — Ihid. 62. c Martiano augusto. Quamvis
per Constantinopolitanos... " (p. 280). — Fol. 98. 73. Eidem.
554 MANUSCRITS
« Poposceram qiiidem... » (p. 286). — Fol. 98 \\ 63. Eidem. « Mul-
tam michi fiduciam... ^ (p. 280). — Ibid. 60. Ad Anatholium,
episcopum Constantinopolitaiium. " Gaudemus in Domino... » (p. 278).
— Fol. 99 V". 124. Eidem. « Diligentiam necessariç sollicitudinis..."
(p. 335). — Fol. 100. 65. Eidem. « Licet sperem dilectionem... »
(p. 282). — Ibid. 72. « Sanctç synodo apud Calcedonam constitutç.
Optaveram quidem, dilectissimi, pro nostri... » (p. 285). — Fol.
100 v°. 80. " Ad Anatholium, episcopum. Manifestato sicut optavi-
mus... " (p. 298). — Fol. 101 v". 78. « Martiano augusto, per
Lucinium {sic), episcopum, et Basili(im,diaconum, de ambitu Anatho-
lii. Magno munere misericordiç Dei... n (p. 296). — Fol. 102 v°.
79. " Pulcerrimç augustç, de ambitu Anatholii. Sanctis et Deo pla-
citis... 5) (p. 297). — Fol. 103. 89. « Ad Marlianum augustum.
Multa michi in omnibus... '> (p. 308). — Fol. 103 \i\ 104. " Mar-
ciano augusto. Puritatem fidei christianç... » (p. 324). — Fol. 104.
105. Eidem. a Quod sepissime multa... » [Ibid.). — Ibid. 86. « Ju-
liano, episcopo Choensi, de Etio et Andréa. Agnovi in dilectionis tu§
litteris... « (p. 304). — Fol. 105 v°. 84. « Marciano augusto, de
Etio et Andréa. Quam excellent pietate...» (p. 302). — Fol. 106.
85. « Pulcherrimç augustç, de Etio et Andréa. Multis exstantibus docu-
mentis... n (p. 303). — Ibid. 59. «Ad Pulcherrimam augustanl.
Quod sempér de sancta pietatis... ^ (p. 277). — Fol. 106 v^ 91.
a Juliano, episcopo Choensi. Litteras dilectionis tuç quas per tilium
meum... » (p. 309). — Fol. 107. 96. " Eudochiç augustç, de Pa-
lestinis monachis. Quanta michi catholicç cura... " (p. 315). —
Fol. 107 v\ 98. (i Juliano, episcopo, per comitem Rodanum. Se-
pissime dilectionem tuam ad hanc curam... » (p. 318). — Ibid. 97.
« Ad [monachos] Palestinos. Sollicitudini meç quam universali... »
(p. 315). — Fol. 109 v°. 93. "Theodorito, episcopo, de fidei perseue-
rantia. Remeantibus ad nos fralribus... )) (p. 311). — Fol. 111. 100,
« Juliano, episcopo. Christianissinii principis fidem... « (p. 319). —
Fol. 111 v°. 128. «Ad Anatholium, episcopum, per Patritium, diaconum,
missa. Lectis dilectionis tuç litteris quas per... » (p. 339). — Ibid.
106. Eidem. « Si firmo incommutabilique proposito... ^i (p. 326).
— Fol. 112. 87. « Ad episcopos qui in sancta synodo Calcedonensi
congregali fuerunt direcla. Omnem quidem fraternitatem... » (p. 305).
— Fol. 112 v". 110. " Ad Juvenalem, episcopum Jerosolimitanum.
Acceplis dilectionis tuç litteris quas ad me fîlii nostri... " (p. 328). —
DE LA innLIOTIIMQrE DE REIMS. 505
Fol. 113. » E[)islola l{avennii alioriirnqiie episcoponim Gallornrn ad
Leonoin, papam, lîdoi ejiis qiiam ad Orienlem dircxit laudein diccnles.
Perlata ad nos epistola beatitudinis vestrç... » (p. 288). — Vol. 114.
97. « Ad oinnes episcopcs Galliaruni , de dampnatione licrclicorum.
Optassemus quidem fraternitatis vestrç lilteras... ^^ (p, 290). —
Fol. lli v\ 94. < Ad Marlianum augustum, de Pasclia. Tarn mullis
docunientis per ornnes... » (p. 313). — Fol. 115. 95. et Eudochiç
auguste;, de Pascha. Sancte memorie Theophilus. .. » (p. 314, avec la
suscription : «ad .lulianuni »). — Fol. 115 v". 132. « Ad Leonem
auguslum. Multo gaudio mens mea... » (p. 343). — Fol. 116.
134. Eidcm. a Promisisse me memini... v (p. 346). — Fol. 118 v".
Testimonia excerpta de libris catbolicorum Patrum, a Leone, papa,
collecta et Leoni imperatori dirccta, id cstHilarii, Pictavensis episcopi,
Athanasii , Ambrosii, Augustini, Jobannis Cbrysostomi, Tbeopbili,
Gregorii, Basilii et Cyrilli (p. 319-354).— Fol. 121 v°. 12. u Epistola
decretalis beali Leonis, papç, ad Anastasium, episcopumThessalonicen-
sem. Quanta fraternitati tuç a beatissimi Pétri... « (p. 221). —
Fol. 123 \°. 7. u Septimo, episcopo Allino. Lectis fraternitatis tuç
litteris, vigorem... » (p. 215). — Ibid. 6. " Aquileiensi episcopo.
Relatione fratris et coepiscopi.. . » (p. 214). — Fol. 124 v°. 136.
(c Universis episcopis per Campaniam, Sanium (sk), Picenum. Magna
indignatione commoveor.. . » (p. 355). — Fol. 125. 3. "Ad episco-
pos per Campaniam et Picenum vel Tusciam, et per uni versas provin-
cias constitutos. Ut nobis gratulationem facit...» (p. 210). — Fol.
125 v". 129. « Nicetç, episcopo Aquileiensi. Regressus ad nos fîlius. . . »
(p. 340). — Fol. 126. 14. «Ad Jannarium, episcopum Aquileiensem.
Lectis fraternitatis tuç litteris, vigorem... v (p. 225). — Fol. 126 v°.
18. « Ad Dorum, Beneventinum episcopum. Juditium quod de te... »
(p. 236). — Fol. 127. 16. « Universis episcopis per Siciliam con-
stitutis. Divinis preceptis et apostolicis monitis... r, (p. 233). —
Fol. 128 v". 8. « Ad omnes episcopos per Italiam. In consortium vos
nostrç sollicitudinis... » (p. 215). — Fol. 129. 135. « iVeonie,
episcopo Ravennati, de bis qui de captivitate redeuntes incertum habent
utrum ante captivitatem baptismum consequuti sunt. Fréquenter qui-
dem... n (p. 354). — Fol. 129 v". 1. « Ad Affricanos episcopos. Cum
in ordinationibus sacerdotum. .. » (p. 203). — Fol. 130 v°. « De
privilegio corepiscoporum sive presbiterorum ad universos Germaniç
atque Galliç çcclesiarum episcopos. Cum in l)ei nomine, in Romana
556 MANUSCRITS
çcclesia... « [Ihid., t. II, p. 330). — Fol. 131 m\ 10. " Ad
episcopos per Viennensem provinciam constitiitos. Divine cultum re-
ligionis... ^ {Ihid., t. I, p. 216). — Fol. 133. 37. «Ad Raven-
nium , Arelatensem archiepiscopum. Provectioncm dilectionis tu§,
quç... " (p. 255). — Fol. 133 v°. 83. " Theodoro, episcopo Foroju-
liensi. Sollicitudinis quidemtuç... )' (p. 301). — Fol. 134. 2. «Ad
Rusticum, Narbonensem episcopum. Epistolas fraternitatis tu§ quas
Hermès, archidiaconus tuus... — Incipiunt ad inquisitionem [sic) ejus-
dem episcopi subjecta responsa. Quod non habeantur episcopi, quos nec
clerus elegit, nec populus exquisivit, nec provinciales episcopi conse-
crarunt. Nulla ratio sinit... » (p. 205-209). — Fol. 135 v°. 15. « Tor-
vulo (sic), episcopo Austorigensi. 0"^"! laudabiliter pro catholicç
fidei... » (p. 226-231).
Fol. 138 v° u Epislola Aurelii, Carthaginensis episcopi, ad omnes
episcopos per Rizanzenam et Arzigintanam provinciam constitutos, de
dampnatione Pelagii atque Celestii, hereticorum. Super Celestii et
Pelagii dampnatione eorumque dogmatibus.. . — Excerpta ex gestis
habitis contra Pelagium, hereticum, et alia de libellis ejus, quç in
Palestina [synodo] sibi objecta ipse dampnare compuisus est. Quod ad
Jherusalem.. . et aperta confessione promantur. Amen r> . (Jbid., t. II,
p. 43-45).
Fol. 139 v°. « Sermo beati Leonis, pape, de essentia Trinitatis et
fide incarnationis Domini Jhesu Christi, de variis sermonum ejusdem
Patris et epistolarum exceptus eloquiis, ubi nnam Verbi et carnis in
Christo personam, duas autem voluntates, naturas et operationes pro-
babiliter asserendo, scribit et prédicat. Ad Ecclesiç fîlios instruendos
addendum est etiam nostri sermonis obsequium... magnum est pie-
tatis sacramentum, quod manifestum est in carne, justificatum est
in spirit», apparuit angelis, predicatum est gentibus, creditum
est in hoc mundo, assumptum est in gloria. — Hec est illa fides
quam sanctus (Iregorius mirabiliter laudat in epistolis suis, itadicens :
Quisquis fidem sancti Leonis, papç, auget vel minuit, vel usque ad
unum athomum pleniter non amplectitur, non modo episcopus non est
dicendus, sed anathemate sempiterno plectendus. — Canones preci-
piunt, in prima sinodo, legendas epistolas Leonis quas scripsit ad
Flavianum, de erroribus Euticis " . Ce morceau ne se trouve pas dans
rédition deLyon (1700), mais dans celle de Rome (1753), t. I, p. 315.
Les fol. 1-2, 143-144, qui sont des gardes formées de feuillets
DE LA BI1{LI0T1IKC)UI': DK KI":iMS. 557
niaiH|ués, couticmiciU les sermons du incuie pape sur le Carême
(liu (lu 4% 5% 3% commencement du 7*) et sur la Passion (fin du 10%
11% fin du 7% H").
Au haut du fol. 2, on lit Tex-libris du XIII' siècle : " Liber Sancti
Remiyii Kemensis ; vol. LWVIII « , et au bas du fol. 3, cet autre du
XII* siècle : « Liber sancti Kemigii, Francorum apostoli » .
Fin du Xll" siècle. Parchemin. 144 feuillets, à 2 col. 448 sur
292 millini. Uel. moderne veau fauve sur carton, à fermoirs cuivre.
— (Saint-Uemi, n" 237).
415 (E. 293). B. Sidonii Apollinaris epistolarum libri novem, mu-
tilus.
Fol. 1. « Sidonius Constantio suo salutem. Diu precipis, domine
major... musicos flores timumque redolentia, nunc » .
Assez incorrect, notre texte est conforme, pour Tordre des lettres,
à l'édition de la Bibl. Max. Patrum (t. VI, p. 1075-1156), sauf une
légère transposition de la 10® à la IP lettre du VII^ livre et Tomis-
sion de la 2' lettre du VHP livre. Un feuillet manque entre les
fol. 45-46, emportant la fin de la 24* et partie de la 25* lettre du
IV* livre. Cinq ou six feuillets manquent également entre les
fol. 59-60, emportant la fin de la 12* lettre du VI* livre, les six pre-
mières et partie de la 7* du VII* livre. Enfin, les derniers mots du
texte, donnés ci-dessus, appartiennent au milieu de la 4* lettre du
VIII* livre, de sorte que la lacune finale s'étend sur les lettres 5 à 16
de ce même livre et les 16 lettres du IX*.
Au verso du fol. 68, on lit cette note : « Hic liber antiquus erat in
capitulo, et est de libris antiquis ecclesie, nec habetur quis eum
dederit ecclesie; et continet epistolas Sydonii, et sunt in eo 68 folia
scripta. Numeratus et [quotatus?] per Egidium de Asperomonte, die
xiiii* mensis maii, anno Domini M° CCCC" XIP ». — Au recto du
feuillet, on trouve aussi : « Ce livre contient soixante et huit
feuillets. Il commence par les mots : Sidonius Constantio suo salutem.
Diu precipis, domine major, et finit par ceux-cy : quae redolentia nunc " .
Signé : " Larmoise » .
IX* siècle. Parchemin. 68 feuillets à 2 col. 275 sur 220 millim.
Marges coupées aux fol. 10, 32, 34, 37-39, 44-46, 66-67. Uel. veau
fauve sur carton. — (Ex-iibris gravé du Chapitre : « A, ord. 3,
n" 37 »).
558 MAx\L'SCRITS
414 (E. 294). Cujusdam incerti Hexameron, in modum dialogi.
— Juliani, Toletani episcopi, Prognosticon. — Gildasii Sapientis in
reges correptio. — Caesarii, Arelatensis episcopi, homiliae quaedam
et exhortationes.
Fol. 1. « Incipit sententia prima de operibus sex dierum, juxta dis-
positionem puerorum, cum interiogationibus et responsionibus suis.
InteiTogatio. Quia humana fragiiitas necaudet... Arnen quod in fine
est latine vere et fideliter interpretatur. Finit « .
Les titres des chapitres répondent peu aux promesses du titre. Les
voici : « I. De operibus sex dierum. — II. Denaturahominis. — III. De
sex aetatibus mundi majoris videlicet et minoris. — IV. De ratione
temporum. — V. De veteri Testamento. — VI. De novo Testamento.
— VII. Degradibus totius dignitatis. — VUI. De fîde. — [IX]. Qui
ejusdeni (idei rationem plenius nosse desiderat in ordine sequenti
inveniet » . Ce dernier chapitre n'est qu'un interrogatoire sur le Sym-
bole et sur le Pater.
FoL 49. Juliani, Toletani episcopi, Prognosticon. Le titre et le pre-
mier feuillet de la table font défaut. — « Quomodo mors primum
subintravit in mundum per peccatum primi hominis. Peccatum
prirni hominis actum esse... ad illud pervenire regnum cujus nullus
est finis. Fxplicit ». [Max. Bibliolh, Patrum, t. XII, p. 592-614).
Fol. 78. " Gildasius, arguens principes, ait : Reges in nostro tem-
pore habenlur... clamabis, etexaudietteetexomnibus tribulationibus » .
Incomplet de la fin. Sur deux autres œuvres de Gildas le Sage, v. Max.
Biblioth. Patrum, t. VIII, p. 707-720.
Fol. 80. « Incipit omelia sancti Caesarii, episcopi, qualiter verba
Dei vel desiderare debeat vel requirere. Inter reliquas beatitudines..."
[Max. Bihl. Patrum, t. VIII, p. 845). — Fol. 82 v^ « II. Incipit alia
ejusdem exortatio ad monacos. Sicut a nobis Dominus , pro suscepti
officii nccessitaie... » [Ibid., p. 846). — Fol. 85 v°. a III. Ad locum
hune, karissimi, non ad quietem... '> [Ibid., p. 847). — Fol. 88.
« IlII. Scimus quidem spiritali militiç... « (Ibid., p. 848). — Fol.92v°.
'« VI. Ad istum locum convenimus... » [Ibid., p. 850). — Fol. 93 v°.
« VII. Videte vocationem vestram... r. [Ibid.). — Fol. 95 v°.
« VllI. Sanctus ac venerabilis pater vester religiosa... " (Manque dans
\siMax. Bibl. Patrum). — FoL 99. « VIIII. Quod supplicante et quod
admodum... « [Ibid., p. 851).— Fol. 102. u VIIIII [sic). Miror, fra-
tres dilectissimi, Dominum meum... » [Ibid., p. 844). — Fol. 105.
DE LA BIBLIOTHKQUi: i)K REIMS. 559
a X. Sanctus ac venerabilis paler vestcr, du m se... per assiduam Icc-
tionein, Deo insLinJuante, cogiioscitis [sic). Amen. Expliciunt omeliae
saïuti Cacsarii, episcopi, ad inonachos, in numéro X» . {Ibid., p. 855).
.11 existe plusieurs lacunes dans ce recueil.
Fol. 106 v". uExorlatiosancti Caesarii ad tenendam velcustodiendam
caritatem. Osteudit etiam ammonitio ista... cum gaudio Dei prçcepta
perGcere et in futuro ad prçmia çterna pervenire, quod ipse prestare
dignetur qui vivit, etc. » {Ibid., p. 861-862).
Fol. 110. " Incipit epistola sancti Caesarii ad quosdam Germanos.
Vereor, venerabiles filii, ne dum vobis... et illos falsa securitate cir-
cumvenit ut eos quasi in » . Incomplète des deux tiers. {Ibid,, p. 862-
863).
A noter, au verso du fol. 48, cette définition (IX*siècle), qui s'écarte
de celle donnée par Du Gange : « Horiarius dicilur qui primus
incipit cantum, et stat in medio choro, et admonet ceteros ut can-
tent r> ,
On lit, en haut du fol. 1, Tex-libris (XII* siècle) : « Liber Sancti
Theoderici ; auferenti sit anathema » .
IX« (fol. 1-48) -X- siècle (la fin). Parchemin. 111 feuillets. 225 sur
150 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n® 71).
Ail) (E. 322). B. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV.
Fol. 1. - Incipit liber Dialogorum Gregorii, pape urbis Uome.
Quadam die, nimiis quorumdam secularium tumultibus depressus...
— I. De Honorato, abbate. Seniorum valde venerabilium didici rela-
tione quod narro. Venancii quondam patricii... si ante mortem Deo
hostia ipsi fuerimus » . Ce texte est l'un de ceux qui ont servi aux
Bénédictins pour établir leur édition. (5. Gregorii magni opéra, t. Il,
p. 149-476).
W* siècle, sauf les fol. 1-5 et 85 refaits au XII* siècle, et 181-185
refaits au XllI" siècle. Parchemin. 185 feuillets et 2 gardes a, b,
blanches, au commencement et à la fin ; le fol. 185 réduit à la moitié.
A 2 col. Curieux cul-de-lampe à la fin (loi. 123 v") du III» livre. Marges
coupées aux fol. 43, 118, 139, 151. 280 sur 202 millim. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n*» 58).
416 (E. 315). B. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV.
Fol. 1. u Incipit primus liber. Quadam die, dum nimiis... non est
560 MANUSCRITS
privata munere quod poposcit n . C'est la fin du 59' chapitre du IV^ livre
de rédition.
Au bas des fol. 1-2, on lit la note contemporaine : a Bone me-
morie Léo, Remensis decanus, dédit Sancte Marie Remensi librum » .
Au bas du fol. 1, on trouve aussi la mention habituelle: « Codex
bibliothecae, etc. » , qui est datée par cette autre de la même main
(fol. 95 v°) : « Codex bibliothecae ecclesiae B. Mariae Remensis ; 1 707 " .
Enfin, au dos, le u° u 126 '» .
XH« siècle. Parchemin fatigué et sali. 95 feuillets à 2 col. 332 sur
230 miliim. Curieuses initiales. Rel. bois et veau blanc. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n" 22 »).
417 (E. 323). B. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV. — Vitae
seu passiones quorumdam sanctorum.
Fol. 1. a Incipiunt capitula libri primi... — Incipit liber primus
Dialogorum... n Comme dans le ms. 415.
Fol. 100 v°. « Incipit passio sancti Sebastiani, martyris. In diebus
illis Sebastianus , vir christianissimus , Mediolanensium eruditus...
domum suam fecit Ecclesiam heredem in Christo, régnante ipso
Domino nostro Jhesu Christo qui cum Paire, etc. » . (Acta SS., janv.,
t. II, p. 265-278).
Fol. 118 v°. « Incipit prologus in passione beatorum martyrum
Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentii, sociorumque eorum.
Christi sanctorum passionem qui Agaunum... — Incipit passio. Dio-
clitianus, quondam Romançrei publicç (sic) princes (sic)... incessanter
laudes reboant illi cui est honor et gloria per infinita secula secu-
lorum. Amen » . (Acta SS., sept., t. VI, p. 342-349). La fin non con-
forme.
Fol. 123. " Incipit prologus in vita sancti Quintini, martyris. Sanc-
tum atquc perfectum etgloriosum triumphum... — Igitur,illo tempore,
sub Maximiano imperatore, multi christiani... fuit tumulus corporis
illius annis circiter quinquaginta quinque ». {Acta SS., oct., t. XIIÏ,
p. 781-787). Variantes dans le prologue.
Fol. 126 v". " Incipit de inventione corporis ejusdem martyris.
Expletis itaque ferme quinquaginta quinque annorum... viii kalendas
julii post gloriosam resurrectionem Domini nostri Jhesu Christi, cui
est gloria et honor, laus et imperium in secula seculorum. Amen i) .
(Ibid., p. 785-786). Non conforme.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 5(31
Fol. 127 v^ « Item, alla inventio a bcato Eligio, cpiscopo. Sanc-
lissimo itaqiic atqiie religiosissimo Eligio... eadem iniparciendo pro-
buit » . (Ibid.f p. 803). Non conforme.
Fol. 129. " Incipit prologus in vita sancti Hylarii, episcopi. Beatis-
simi Hylarii, confessoris, vitam... — Igitur beatus Hylarius, Picta-
voriim urbis episcopus, regionis Aquitaniç oriundus fuit... divina
bénéficia opcrantur, ipso prestante qui vivit, etc. " {Acta SS., janv.,
t. I, p. 790-793). Le prologue y fait défaut.
Fol. 132 V". « Incipit passio sanctorum martyrum Sixti, pape,
Felicissimi et Agapiti, diaconorum. Eodem tempore, Decius César et
Valerianus prefectus jusscrunt... in cymiterio Pretextati, sub die
quo supra, régnante Domino nostro Jhesu Christo, cui est honor
et gloria et imperium, etc. » (Surius, VltaeSS., t. VIII, p. 95-96).
Fol. 134 V". « Incipit passio sancti Laurentii, martyris. Tempore
Decii, impiissimi imperatoris, tenuerunt milites. . .et participât! sunt cum
eo omnes corpore et sanguine Domini iiostri Jhesu Christi, qui vivit, etc. >;
[ïbid., p. 94-99).
Fol. 137 v\ « Passio sancti Ypoliti, martyris, sociorumque ejus.
Regressus itaqueYpolitus post diem tertium... ferventes mori Içti quam
vivere maie, régnante Domino nostro Jhesu Christo, cui est, etc. ii
Comparer au texte donné par Surius [Vitae SS., t. VIII, p. 94-99).
Fol. 139 v°. a Passio sanctç Agnetis, virginis. Servus Christi
.-Imbrosius virginibus sacris. Diem festum sacratissime virginis cele-
bremus... fructum in conspectu Dei valeat invenire, cui est honor, etc."
(/Ida 55. Janv., t. II, p. 351-354).
Fol. 143 v\ « Incipit passio sancti Eustachii, martyris, cum sociis
suis, qu§ est iin'° kalendas novembris. In diebus Trajani, impiissimi
imperatoris, dçmonum prevalente fallatia... ea quç promissa sunt
sanctis, per gratiam Domini nostri et salvatoris Jhesu Christi, cui, etc.»
{Ada SS., sept., t. VI, p. 123-135).
Fol. 150 \j\ « De miraculis sancti Mauritii etsociorum ejus. Mulier
quçdam fîlium suum unicum...» — ce [Aliud miraculum]. Cum autem
Guntrannus rex... n (Bordier, S. Gregorii, episcopi Turonensis, libri
miraculorum. Paris, 1857, t. I, p. 204-208).
Fol. 151. 'c Incipit epistola post prefationem. Domino sancto et
beatissimo in Christo Silvio, episcopo, Eucherius, episcopus. Misi ad
beatitudinem tuam... )) [ActaSS., sept., t. VI, p. 342-343).
Fol. 151 W « Incipit prologus sancti Paulini, episcopi, in vita
TO.ME XXXVIII. 3g
562 lAIANUSGRITS
sancti Ambrosii, episcopi et confessons. Hortaris, venerabilis paler
Augustine, ut sicut beati viri Athanasius, episcopus... — Incipit vita.
Igitiir, posito in amministratione prefecturç Galliarum pâtre ejins Am-
farosio, natus est Ambrosius... prinium fugisse supplitiuni. Explicit
vita vel actus sancti Ambrosii, episcopi Mediolanensis ecclesiç et con-
fessoris Christi, scripta a sancto Paulino, episcopo. Lege féliciter».
(Surius, VitaeSS., t. IV, p. 51-57).
Au bas du fol. m v°, on lit cet ex-libris d'une main contemporaine :
ce Liber sancti Bartholomei, apostoli, sanctorumque Theoderici et
Theodulfi " . — Aux fol. 114, 116, 117, on lit aussi cet autre de la
même main : « Liber çcclesiç sancti Bartholomei, apostoli, sitç iu
monte Or •>■> . On y a ajouté, sur le foL 118, ceci : " Auferenti anatema
sit, et qui servaverit benedictus sit :) .
Sur le fol. 2, on voit encore des traces de la signature : " L. Art.
d'Anglade » .
WV siècle. Parchemin. 161 feuillels, pins 29 bis, 48 his, 63 his,
ce dernier enlevé presque dans sa totalité, et 2 gardes, a, b, blanches,
en tête et à la fin. 241 sur 177 millim. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n° 59).
418 (E. 321). B. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV.
Fol. 1-2. Table. — Fol. 2 \\ « Incipit liber Dialogorum Gre-
gorii, pape urbis Romane {sic). Quadam die... " Comme dans le
manuscrit 415.
On lit, sur le fui. 1, cette mention (XVIIP siècle) : « De libris Sancti
Dionysii Remensis ^ .
Fin du XllP siècle. Parchemin sali et très fatigué. 88 feuillets à
2 col., le dernier refait au XVP siècle. 345 sur 240 millim. Rel. du
XVI® siècle, veau gaufré sur bois. — (Saint-Denis).
410 (E. 314). B. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV. — Vita
S. Brandani.
Fol. 1. ^ Incipit Dialogorum liber S. Gregorii, pape urbis Rome,
de miraculis Patrum [Ytalicorum]... «Comme dans le ms. 415.
Fol. 51. « Vita sancti Brendani. Sanctus Brendanus, filius Finlocha,
nepotis Althide, génère Eogeni Stagnileni... inter manus dissipulorum
(s/c) gloriose migravit ad Dominum, cui est honor et imperiumsine fine
in secula seculorum. Amen. Explicit vita sancti Brendani, abbatis » .
AciaSS., mai, t. III, p. 599-603).
1)10 LA DIDLIOTIIKQUi!: DK UKIAIS. 563
Les foL 02-68 sont employés à combler une Liciino du scribe dans
les Dialogues et à donner la table des cliapitres.
La si<{nalare de Cîny de i{oye fignre sur la garde n. — Au fol. 1,
on trouve la cote : « b 138 » .
Xlll" sièt'l;\ Maniisciil itilitMi. ParcliLMnin. OS feuillefs à 2 col., et
2 g'irdes, a, n, en queue, la première blanche. 292 sur 210 millim
Kcl. maioquin rouge, sur carton, presque soiq)Ic, délabré?, jadis
revèluc d'une chemise de peau blanche, aux armes du donateur. —
(lOx-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n"21 «).
420 (E. 3l()). H. Gregorii, papae, Dialogorum libri IV.
Fol. 1. '-i Incipit liber primus. Ouadam die... nnnc usque malc
fui, sed jam modo bene sum ». Ces derniers mots, sur lesquels le
texte est brusquement interrompu, appartiennent au 55" chapitre du
IV* livre.
A l'intérieur des plats, on a colle des feuillets d'un recueil théolo-
gique sans valeur.
Au dos, on lit (XVIII' siècle) ; ^ Gregorii magni Dialogi. — 125 » .
XIV* siècle. Parchemin sali et fatigué. 147 feuillets à 2 col., plus
une garde, a, en lêlc, blanche, moins le fol. 101 omis dans la pagi-
nation. 312 sur 235 millim. Ancienne reliure (XV* siècle), veau
fauve gaufré sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2,
n" 20 «).
421 (E. 324). B. Gregorii, papae, Regulae pastoralis libri II.
Fol. 1. u Incipiunt capitula, etc. i)
Fol. 2 \\ a Incipit liber Kegulac pastoralis Gregorii, papae, scriptus
ad .lohannem, episcopum. Pastoralis curae me pondéra fugere... —
Capitulum i. [Me venire imperiti ad magisterium audeant]. Nulla ars
doceri praesumitur nisi... tangere corda audientium débet. Explicit
liber primus r . [S. Gregorii magni opéra, t. H, p. 1-34).
On voit que notre volume comprend dans ce premier livre les deux
premières parties de l'édition bénédictine et le prologue de la troisième.
Fol. 25 v°. «Incipiunt capitula libri II... r>
Fol. 26 v\ « Incipit liber secundus Kegulae pastoralis Gregorii,
papae. Aliter igitur ammonendi sunt viri atque feminae, quia illis
gravia, istis vero sunt injungenda Icviora... ut (juia pondus proprium
deprimit tui memet mcriti manus Icvct ». [Ibid., p. 35-102).
564 MANUSCRITS
Mieux ordonné que l'édition bénédictine, notre recueil a donné
comme table les G7 premières lignes que celle-ci a fait entrer à tort dans
le texte du premier chapitre.
Aucun ex-libris de Saint-Thierry, mais, au fol. 2, la signature :
« L. Art. d'Anglade » .
IX.* siècle. Parchemin. 73 feuillets. Très joli P initial natté, noir
et rouge, au fol. 3. 245 sur 200 millim. Rel. veau fauve sur carton.
— (Saint-Thierry, n" 61).
422 (E. 325). lî. Gregorii, papae, Kegulae pastoralis libri II.
Fol. 1. ce Incipit Régule liber pastoralis beati Gregorii, pape, qui
dividitur in duas partes. Pastoralis cure... » Mêmes divisions et mêmes
réflexions que pour le ms. 421.
Fol. 58 v°. Le scribe termine par ce vers bien connu :
« Finito hbro, sit laus et gloria Ghristo » .
Ibid. A la suite, le copiste a ajouté : « Ab initio mundi usque ad
Ascensionem Domini Vil milia annorum computamus ; ex tune vero
quicquid temporis sequitur usque ad finem mundi sub Vil miliario
comprehendimus, cujus terminum solus Deus novit » .
Suivent des considérations sur la pauvreté. « Tria sunt gênera pau-
pertatis. Paupertas necessitatis, que est in egenis... •>•>
Fol. 59 v°. Bel alphabet en majuscules gothiques (XIP siècle), exé-
cutées au minium.
Au-dessous, cette recette (m. d.) : a Tribus modis redditur auditus.
Cum audit Christum... »
Puis cette note : " Tria sunt vincula que ligant linguam pecca-
toris... r>
Enfin, au fol. 1 et 59, on lit cet ex-libris : « Iste liber est de con-
ventu Sancti Dyonisii Remensis r, , accompagné du signe de reconnais-
sance bibliographique : « .i. f. » .
XIIP siècle. Parchemin. 59 feuillets à 2 col. 200 sur 147 millim,
Rel. veau blanc sur bois. — (Saint-Denis).
425 (E. 317). B. Gregorii liber Regulae pastoralis. — Meditationes
B. Bernardi.
Fol. 1. « Causa sequentis operis. Beatus Gregorius , in ipso sui
episcopatus exordio, dum a Johanne, Ravennatis urbis episcopo,
I)K LA BIBLIOTIIKQI E DK RKIMS. 565
liiimilitor roprelicnsus fuisset... — Ilic incipiiiiit capitula hujiis
libri... — In noininc Domini nosiri Jliesu Chrisli, incipit liber Kc«]ule
pastoralis beali Gre<jorii, pape urbis Rome, ad Jobannem, archiepisco-
puni civitalis Havenne. Pastoralis ciire... inanus levet. Explicit liber
Pastoralis cure beat! (îregorii, pape » . Complet en 64cbapitres, notre
recueil, comme la table unique l'indiquait, ne comporte pas de divisions.
I''ol. 85. « Incipiunt Meditationes sancti Bernardi. Multi multa
sciunt, seipsos nesciunt ; alios inspiciunt et seipsos deserunt... in quo
sponsuni cum sponsa prospicies unum eundemque Dominum glorie,
qui vivit, etc. » . (S. Bernardi\abbatis primi Claraevallensis, opéra, t. V,
p. 332-349). Non conforme quant à la division des chapitres et à leur
intitulé.
Fol. 98 v". « Quomodo debemus Deum amare. Perfectissima atque
plenissima justicia... Tuo capiti, frater karissime, addatur gratia spi-
ritualis sciencie, qui menteni tuam illuminet et ad vitam eternam per-
ducat. Amen » .
Fol. 99. « OcuJus non vidiùy nec auris audivit, etc. Discipulus. Que
sunt hec ? — Magister. Vita cterna, bcatitudo... ideo vocantur perditi,
quia a curru sunt lapsi. — Discipulus. Hec non intelligo » .
Au fol. 1, on trouve cet ex-libris : « Gfuillelmus] Filiastri, cardi-
nalis, decanus Remensis » , et, à côté, la cote (XVIIP siècle) : « 147
visa b n .
Au verso du fol. d, on lit une note sur les variations des humeurs
suivant les époques de l'année. — Plus bas, on trouve cette mention :
« Hune librum, in quo sunt Pastoralis sancti Gregorii et Meditaciones
beati Bernardi, dédit librarie iste magister Guillermus Filiastri, deca-
nus Remensis, cardinalis sancte Romane sedis, et continet in tolo,
absque duobus primis foliis que faciunt custodiam libri, 104 folia.
Si quis autem dictum librum furatus fuerit aut aliquid de eo subri-
puerit, anathema sit. Quotatus per Egidium de Asperomonte sabbato
post Ascensionem Domini, die videlicet .\inP mensismaii, anno Domini
M" CCCC" et XII". Orate Deum pro predictis ». — Au dos, un titre
(XVIIP siècle) et la cote « 128 « .
XIII^ siècle. Parcliemin. 102 feuillels et 4 gardes. A, R, en tête, et
c, I), en queue, les trois premières blanches. 220 sur 150 millim. Rel.
veau noir sur bois, portant encore son ancienne étiquelle et le chiffre
G. F. du donateur. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 4,
n» 71 »).
566 MANUSCRITS
424 {E. 327). B. Grcgorii, papae, epistolae DCCXV.
Fol. 1. it Incipiunt titiili in cpistolis beati Gregorii, pape... ii
Fol. 7. " Grcgorius Pctro, cpiscopo Corsicç. Sii>ceptis cpistolis Ira-
Icrnitatis vcslrç, magnas omnipotenti Deo gralias... pro suc ningis
animç ulilitatc cognoscat « . Ces derniers mots terminent la lettre à
l'évèque de ]V;iples, Fortunat :« Angiistinus portitor... », qui est
classée au n° 2G du livre X* de l'édition bénédictine. Le classement
de notre recueil, qui ne conlient que 715 lettres, ne concorde aucu-
nement avec celui de l'édition.
Le scribe clôt son œuvre sur ces mots : « Explicit register be.iti
Gregorii, pape urbis Homç, féliciter. Liber sancti Hemigii, Francorum
apostoli ; qui ci abslulcrit anatbema sit » . Il l'avait placée sous cette
invocation (fol. 1) : «Sancti Spiritus assit nobis gratia v , et l'avait
présentée au lecleur en ces lignes qui occupent tout le fol. G '. « In hoc
codice contincnlur epistole beati Gregorii, pape urbis Homç, numéro
DCCXV. Liber sancti Ilemigii, Francorum apostoli; qui ei abstulerit
analhenia sit. Fiat, tiat, fiât. Garnerus me scripsit, cujus anima requies-
cat in pace. Amen, amen, amen «.
Au fol. L, on lit la mention (m. d.) : a Liber Sancti Remigii, vol. LXV« .
XIÏ^ siècle. Parchemin de choix, à grandes marges. 266 feuillets,
plus des gardes, a, p, au commeucemenl, el à la fin, blanches. 375 sur
257 millim. Rel. veau blanc sur bois, avec dos de veau fauve. —
3aiul-Rcmi, n° 244).
42o (K. 334). H. Isidori Hispalensis de Originibus seu Etbimolo-
giarum libri XX. — Kjusdem glosae ex veteri et novo Testamento. —
M. Tullii Ciceroiiis Syuonyma.
Fol. 1. « Lt valcas quae requiris cito in hoc corpore invenirc, haec
tibi, lector, pagina monstrat de quibus rébus in libris singulis con-
ditor liujus codicis disputavit. Id est, in jibro primo, de grammatica et
partibus ejus... — Domino meo et Dei servo Braulioni , episcopo,
Isidorus. Omni dcsiderio desideravi... -^ Cette première lettre n'est pas
dans l'édition indiquée plus bas. — « Domino meoetvere domino Chris-
tique electo Isidoro, episcoporum summo, Braulio, servus inutilis sanc-
torum Dei. 0 pie domne... — Domino meo et Dei servo Braulioni,
episcopo, Isidorus. Quia te incolumem... — Domino meo et vcre
domino Chrislique electo Isidoro, episcoporum summo, Braulio, servus
inutilis sanctorum Dei. Solet repleri Içtitia... — Domino meo et Dei
I)K LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 5()7
scrvo Bruulioni, episcopo, Isidorus. Tuac sanctitatis epistolac... » —
Fol. ^ v". " Incipiiint libri Isidori junioris, Spanensis episcopi, ad
Braulionem, Caesaraugustamim cpiscopiim, vel ad Sisebutuni, siiuni
scilicct dominum et filium, scripti. En tibi, sicut pollicitiis sum, inisi
opus... — De liberalibus artibus. Liber primus incipit. Disciplina a
disccndo nomen accepit... vi vis morbi ignis ardore siccetur » .
(S. Isidori, H ispalensis episcopi, opéra, p. 1-178).
Fol. 20G. « Incipiunt glosae ex novo et veteri Tcstamento, sive
ex Ktbiniologiarum (5/c)spetialitcr conpositae. Abavus, pater avi, id est
avus avi. Abba, pater, syrum nomen... Zizani, alolium. Expliciunt
glose. Deo gralias. Amen » .
Fol. 26G v°. " Incipit Synonima Ciceronis. Veturio suo, Cicero,
salutem. Colligi ea qnae... exspectat, sustinet. Explicit Sinonima artis
rethoricae Cyceronis " .
Au bas des fol. 1, 16-17, 48-49, 88-89, 104-105, 128-129,
144-145, 176-177, 205, 216-217, 235, 238-239, 272, on lit l'ex-
dono contemporain, en capitale rustique : « Hincmarus, archiepi-
scopus, dédit Sanctae Mariae Remensi" . La même mention, en capitale
(XII* siècle), existe au bas des fol. 1-2. — Sur le fol. c, on lit aussi
cette note de G. d'Aspremont : u Liber Ethimologiarum Ysidori, con-
tinens XX'' libros partiales, quem quondam donavit ecclesie Hincma-
rus, archiepiscopus Remensis ; in quo sunt folio CCLXXI n . — Enfin,
au bas du fol. 272 v°, on trouve cette note du XIII' siècle ; a Magister
aquarum super se scolarnm habet copiam " .
Au bas du fol. 272 v% on remarque cette note historique écrite
(XIII* siècle) en caractères extrêmement fins : «Anno DominiM.CC. II,
mensc setembri, obiit VVillelmus, Remensis archiepiscopus. Anno
Domini AICCX , mense maio, combusta fuit Remensis ecclesia, et
comes de Retest captus Remis. Anno Domini MCCXVII, mense marcio,
mandaverunt archiepiscopo Remensi episcopi de Tornaco et de Atra-
bato quod non receperint executores suos in suis episcopatibus. Anno
Domini MCCXVII, m kalendas maii, arbitrati sunt magister G. de
Lauduno et Herbertus , decanus Remensis, quod ecclesia Insulana
debebat domino Remensi procuracionem, ralione visitationis, jure
metropolitano. Anno Domini MCC... » — Et plus bas, cette autre,
qui paraît écrite par un écolier : « In anno Domini W" CC° XXX" quarto,
mense aprili, fuit homo missus a Deo, cui nomen Johannes erat... "
A noter, au bas du verso des fol. 65, 156, 197, 215, ces premiers
568 MANUSCRITS
mots d'une lettre d'official (XIII' siècle) : " Erardus de Moncellis,
officialis magistri Ivonis, Remensis ecclesic archidiaconus, presbiteio
de Paura, salutem. Auctoritate Domini nostri... w
Au bas du fol. 232 v% une main du XIII* siècle a copié le Pater
sous cette forme : « Magister noster, etc. » — Au haut du fol. 1, la
cote ordinaire : « 137 b j) ,
IX® siècle. Parchemin. 272 feuillets et des gardes blanches a, b, en
tête, et c, D, à la fin. A 2 col. Le fol. 205 coupé et réduit au quart.
Marges coupées en 18 endroits ; d'autres déjà réparées au XV^ siècle.
303 sur 2G3 millim. Rel. parchemin sur carton. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « A, ord. 1, n» 8 »).
426 (E. 335). B. Isidori Hispalensis Ethimologiarum libri XX. —
Carmen Alcuini de pontifîcibus et sanctis ecclesiae Eboracensis. —
Anglorum historiae Breviarium, Beda auctore.
Fol. 1. a Ut valeas quaerequiris, etc., comme dans le ms. 425. —
Table, u De grammatica et partibus... » — Lettres de Braulion et
d'Isidore, comme dans lems. 425. — Fol. 4. « Incipiunt libri Isidori
junioris, Spanensis episcopi, ad Braulionem, Caesaragustanum epi-
scopum, scripti. En tibi... — Liber primus. De liberalibus artibus.
Disciplina a discendo... » L'ouvrage est encore terminé par une
table.
Fol. 210. Carmen de pontificibus et sanctis ecclesiae Eboracensis.
tt [Christe Deus, surami virtus, sapientia Patris],
Vita, salus, liominiim factor, renovator, atnator,
Unica lingua Dei, donoruin tu dator aime;
Munera da mentis
Euborice gratis preclare versibus urbis t .
Après une invocation en 18 vers, l'auteur commence ainsi :
« Hanc liomana manus mûris et turribus altam
Fundavit primo, comités sociosque laborum
Indigenas tantum génies adbibendo Britannas.
Nam tune Romanes secunda Britannia reges
Sustinuit mérite
Hec idcirco tibi [sic) propriis de patribus atque
Regibus et sanctis ruralia carmina scripsi.
Hos pariter sanctos tetigi, quos versibus istis
Deprecor, ut nostram mundi de gurgite cymbam
Ad portum vite meritis precibusque gubernent » .
(1658 vers).
I)K LA BIBLIOTHKQUK Dis HKIMS. 5()9
Mahillon, qui avait rencontré ce poème d'AIcuin dansdeux manuscrits
de Heims, Tiin de Saint-lîcmi, l'autre de Saint-Thierry, en communi-
qua la copie à (laie (Historiae liritannicae, Saxonicae, Anglo-Danicae
Scriplorcs XV. Oxford, 1691, p. 703-732). Le texte du manuscrit de
Saint-Kemi paraît avoir été la proie des flammes, en 1774; mais M. Ern.
Duemmler (Voetae lalini aevi Carolini, t. I, p. 1G2) n\'i pas assez
cherché le second : « Uterque codex, quem in hibliotheca civitatis He-
mensis frustra quaesivi, vel periit vel latet... »
Fol. 21 i V". Anglorum historiae Breviarium Hedae venerabilis.
« Anno ante incarnacionemdominicam sexagesiino, Gains Julius César,
primus Romanorum Britanniam bello pulsavit et vicit, nec tamen ibi
regnum potuit optinere. Anno ab incarnacione Domini XLVI, Claudius,
secundus Romanorum Rritannias adiens, plurimam in sui partem in
dedicionem recepit et Orchadas quoque insulas... Anno DCCXXXI,
Beretvald, archiepiscopus, obiit. Anno eodem, Tatuini (m) consecratus
archiepiscopus nonus Dorvernensis ecclesie, Genibaldo, rege Mercio-
rum, XV agente annum imperii. — Hec de hystoria ecclesiastica Bri-
tanniarum... et in interpretationes eorum superaddicere curavi. — In
principium Genesis usque ad Nativitatem Ysaac, electionem Ismahelis
libros quatuor... — Teque deprecor, bone Jesu, ad te, fontem omnis
sapientiç, pervenire et parère semper ante faciem tuam. Explicit
liber ecclesiastice hystorie gentis Anglorum » . Bien que ces mots de la
prière (Inale soient également les derniers dans l'édition, il s'en faut
que l'une et l'autre soient semblables (Bedae venerabilis opéra, t. IH,
p. 148-151). Notre manuscrit s'arrête à l'année 731 au lieu de 766 ;
en revanche, il se termine par une liste des œuvres de Bède dressée
par lui-même, précédant la prière finale.
Fol. 56 \\ Un blanc a été utilisé pour lacopie de ces vers :
« Inspice, quadrivium si vis cognoscere rectum,
Opposilis sudat numeri, qui regtia pererrat
Cursibus astrorum veniunt sors fataqne rerum » .
(14 vers).
Fol. 118. On a ajouté un glossaire supplémentaire à celui que four-
nissait le X* livre des Origines d'Isidore. « Astaroth, presepia vilia sive
atria. Argob, malcdicta sublimitas... »
Au bas des fol. 1, 122, 131, 137,, 141, on trouve l'ex-libris
(Xll' siècle) : « Liber çcclesiç Sancti Theoderici ; auferenti sit ana-
570 MANUSCRITS
thenia n . — Au haut du fol. 2, on lit la signature : a L. Art. d'An-
glade " .
IX" (fol. 1-117; les fol. 45-56 d'aspect plus arcliaï(jue) - X1I« siècle
(la fin). 215 fi'uillels, plus 35 bis ; les fol. 35 et 35 bis sonl des frag-
ments ajoutés apiès coup; h^ 117 est réduit à la moitié par lacération;
le 119 est blanc. Longues lignes, sauf pour 107-210 (2 col.) et 210-
215 (3 et 4 col.). A noter le format in-folio obloug: 323 sur 210 millim.,
peu usité au W" siècle. Rcl. veau fauue sur carton. — (Saint-Thierry,
n» 70).
427 (E. 331). B. Isidori Hispalensis liber de Differentiis spirituali-
bus. — Catalogns libroruni Sancti Theoderici. — Passio sanctae
Macrae, virginis et martyris. — Interprelatio B. Johannis, Hierosoly-
mitani cpiscopi, super IV cvangelia. — Homiliae quaedam.
I. Fol. 2. " lucipit liber Differentiarum [spiritualium] sancti Isidori,
episcopi. Inler Deum et Dominum ita quidam... metusdiabolicae ruinç
atque exemplum humilitatis Christi. Explicit liber Differentiarum sancti
Isidori, episcopi » . (S. Isidori, Hispalensis episcojji, opéra, p. 185-193).
Fol. 12. a Nomina sacrorum hic conlinet ordo librorum. [Passio]
heati Gorgonii, martiris. Historiç duc veleris ac novi Testamenti, una
carum... )5 C'est le catalogue fort important de la bibliothèque de
Saint-Thierry auX*" siècle, que nous avons public dans notre préface.
Fol. 14. Homélie. « Laudem Domini loquatur os meum... » (S. Leo-
nis magni opéra, 1. I, p. 49).
Fol. 15. « Quotiens nobis misericordia Domini... » (Ibid., p. 51).
Fol. IG. " încipit passio sanctç Magrç, virginis et martiris. In illo
lempore, cum sçvissima in christianos persequutio pçne pcr totuni
orbem... passa est autem 1 1° nonas martii, régnante Domino nostro
•Ihesu Christo, cui est honor, etc. » — Fol. 17 \\ " Per idem vero
tcmpus, cum adhuc religio... divinitus patrantur miracula, prçstante
Domino nostro Jhesu Christo, qui vivit, etc. Explicit passio sanctç
Magrç, virginis et martiris )i . [Acla SS., janvier, t. I, p. 325-326).
Fol. 18. « lerouimus, in Annalibus Hebreorum, de XV signis diem
judicii praecedentibus. Primo die, exaltabuntur maria in altum XV
cubitis supra montes excelsos... ut resurgant cum mortuis longe ante
defunctis. Deinde dics magni judicii « .
Fol. 18 V". u Hi sunt dics VI feriç, de quihus ego Clemens, Bo-
manus episcopus, in canogibus inveni et in Actibus Apostolorum,
Dominum dixisse magistro meo Petro : Si quis hos jejunaverit in
I)i: I,A lîlDLIOTHKQl 1-: DK HKIAIS. 571
paiio, aqiia cl sale, usqiic ad vcspcruin... duodccimiis ante Natale
Doiniiii » .
II. Fol. 19. Aiilro vohime, relié avec ce qui précède. ^ Incipiunt
capitula libri (juatiior evangeliorum. I.Dc gcneralionibiis XlIIi ; II. De
Xati vitale Doniini ; III. Cuni ergo natiis csset .Iliesus in Bethléem ;
IV'. Audiens anleni ie\ Herodes ; V. Tune Herode.s occulte vocavit
ina<][OS... LXII. De leinpestate maris. Kxpliciunt capitula LXII super
evangelium, quod jussit transcribe[re] domnus Joliunnes, episcopus.
— Incipit interpretatio evangeliorum qualtuor. Et a transmigrationc
Habilonis, gencrationes sunt XIIII, quac tredecim numerantur... »
Après un résumé de la vie de Jésus-Christ, qui forme seize courts cha-
pitres, dont on vient de lire quelques litres, l'œuvre prend avec le
17* chapitre la forme d'un recueil d'homélies. Fol. 25 v^ XVII. " In-
cipit expositio sancti evangelii. Terrena nobis cxempla subicienda
sunt... r. — J/jid. XVIII. u Secundum Mattheum. De penitentia. Audivit
vestra dilectio et mecum pariter didicit clementia... « — Fol. 29 v".
XIX. « De concupiscentia oculorum. Omnis qui couplet offitium debi-
tum... » — Fol. 33. XX. « Secundum Matheum. De thesauro. Cle-
mens et pius Dominus nostcr incomprehensibilis... ^ — Fol. 33 v°.
XXI. « De fundamcnlo super pctram et super harenam. Dominus noster
.Ihesus Christus, virtutePatris, extendit caelum... r, — Fol. 35 v°. XXII.
" Secundum Matheum. De paralitico et centurione. Et descendente
Salvatore de monte... » — Fol. 37. XXIII. « De Matheo. Et egrcssus
est Jhesus rursus ad mare... » — Fol. 38 v\ XXIV. u De homine
mutoet surdo demoniumhabentem (.ç/c). Dileclissimi, nobis nisi propler
sanctam et caelestem oboedienliam, satis superfluum mihi videtur... -»
— Fol. 40. XXV . " Secundum Matheum. De divite. Praedicante Do-
mino nostro in Judaea... r — Fol. 41 v". XXVI. « Secundum Ma-
theum. Cum orat Dominus ad Patrem in illo tcmpore. Audivit vestra
dilectio in presenti sancii evangelii leclionem [sic) et Domini nostri cou-
fessionem ad Palrem... » — Fol. 43. XXVII. u Quis major sit in regno
caelorum. Kcfert sanctus evangelista quia in hora illa... » — Fol. 44 v".
XXVIII. " Dé filio hominis. Breviter, dilectissimi, sancti evangelii lec-
tionem... « — Fol. 4G. XXIX. "Secundum Matheum. De tilio lunatico.
Dominus noster, adsumptis tribus discipulis... n — Fol. 47 v°. XXX.
" Secundum Matheum. De duobus cecis. Breviler et pro viribus nostris,
dilectissimi, isloiiam... y — Fol. 49 \\ XXXI. ^ Secundum Matheum.
Parabola patrisfamiliae et de vinca plantata. Consideremus terrena,
572 MANUSCRITS
dilectissimi... n — Fol. 51 v°. XXXII." Secundum Matheum. Qui fecit
nuptias lilio suo. Quomodo prosequitur, dilectissimi, sancli evangelii
lectio... » — Fol. 53 v\ XXXIII. a Secundum Matlicum. De fineseculi.
Dulcissimi, nobis Domini nostri praeceptum est... « — Fol. 56 v".
XXXIV. " Secundum Matheum. De oblato denario. Quantis remediis
et medicaminibus... « — Fol. 58 v°. XXXV. " Secundum iMalheum.
De passione sanctorum. Audite, dilectissimi, auditc vocem Domini... »
— Fol. 60. XXXVI. K Secundum Matheum. De decem virginibus.
Sanctus Matbeus, discipulus et apostolus Domini... ^ — Fol. 63.
XXXVII. « Incipit lectio sancti evangelii parabola [diiorum filiorum] ad
Lucam. Quani nuper recitavimus... « — Fol. 66 v°. XXXVIII. ^ Se-
cundum Matheum. De sancto (alias : secundo) Advenlu Salvatoris. Do-
minus noster, cura pro nostra redemplione... » — Fol. 69 v". XXXIX.
Cl Secundum Lucam. De divite et Lazaro. Dominus noster pro nostris
peccatis... « — Fol. 10 m". XL. < Secundum Lucam. De judice iniqui-
tatis. Dominus noster ideo dignatus est... ji — Fol. 72. XLI. " Secun-
dum Lucam. De [cç]co. Factura est autem cura adpropinquaret... v P
-Fol. 72 v". XLII." Secundum Lucam. DeZacheo, peccatoreet publi-
cano. Interrogaverunt pharisei Dominum... n — Fol. 75 v". XLIII.
« Exortatio et increpatio ad plebem. Solct dici in proverbio vulgi.., «
— Fol. 77. XLIV. " Secundum Lucam. Post temptationem. Etegressus
Jhesus in virtute Spiritus... " — Fol. 78. XLV. " Incipitde retia (sic)
aposloli Pétri missa in mare. Facta itaque die, egressus ibat Domi-
nus... » — Fol. 80.XLVI. " De navigatione Salvatoris, sive de eo qui
lectione (sic) tenebatur. Secundum Lucam. Dominus noster Jhesus
Chrislus ascendit in navem... » — Fol. 81 v°. XLVII. " Secundum
Lucam. De ascenso Salvatore in monte. Factura cstauteni, post haec
verba fere dies octo... " — Fol. 83. XLVIII. " De daemone muto.
Secundum Lucam. Et erat, inquit, Salvator eiciens daemonium... " — -
Fol. 84 v°. XLIX. « Serrao de lectione secundum Lucam de eo qui inci-
deral in latrones. Audivit vestra dilectio evangelium canentem (sic) in
praesenti lectione... » — Fol. 87. L. " Secundum Lucam. Eunte
Salvatore in Hierusalera. Audivit vestra dilectio evangeliura canentem
(sic) et dicentem (sic) : Factura est autem dura... » — Fol. 88 v°. LI.
a De vilico iniquitatis. Homo quidam erat dives, etc. Dorai nus enim
noster ideo dignatus est de tanta raajestate... « — Fol. 90. LU. " Se-
cundum Lucam. De ecclesiae conventu. De terrenis discaraus caeles-
tia... » — Fol. 93. LUI. " Secundum Lucam. De eo qui Dominum
DK LA BICLIOTHEQLK DE REIMS. 573
royavit ut dividerct hereditaleni ciim fratribus suis. Dominus cniiii
Hosler atque Salvator iuter suas innumerabiles... » — Fol. 95. LIV.
« Sccunduni Lucam. Noii timere, pusillus grcx. Mclius est, dilectis-
sinii, nobis aniniani fréquenter reficere spiritalibus cscis... » —
Fol. 97. LV. « De «jrano sinapis et de fermento. Omnis enim Scrip-
tura, ait Apostolus... » — Fol. 99 v". LVI. « Secundum liUcain. De
caena caelcste. Heatus apostolus noster Paulus, doctor gentiurn... » —
Fol. 102 V". LVII. « De muliere peccatrice. Quidam crgo de pharisaeis,
id est legis doctoribus... » — Fol. 104. LVIII. « De muliere Cananea,
[generalis exortatio ad populum]. Audivit vestra dilcctio in presenti
sancti evangelii Icctione de Domini nostri... " — Fol. 105 v". LIX. «De
eunu[cliis] rcgni caelorum. Postquam Dominus noster in Galilea de
conversatione... » — Fol. 107 v^ L\. « Secundum Marcum. De sep-
tem panibus. In illis, inquit, diebus, ait evangelista in praesenli lec-
tione, con [sic) turba multa... » — Fol. 108 v\ LXI. « Secundum Mar-
cum. Quis eorum major esset. Dominus noster interrogabat discipulos
suos quid tractarent in via... » — Fol. 110. LXIl. « Secundum Mar-
cum. De tempestate maris. Dominus noster qui noverat pcrfidiam... ad
portum tranquillilalis, ut ad vitam aeternam mereamur pervenire in
saecula saeculoruni. Amen. Explicit. Deo gratias » .
Fol. 111 V". C'est ici seulement que paraît commencer le recueil
annoncé au fol. 19. « Incipit prologus quattuor evangeliorum. Apis
favus de omni génère floris operatur eosque melle lapso celitus replet,
et inflagrantibus caeris fétu sedit ore secundo. Haud aliter ergo famu-
lusDei orationibns vobis in evangelii interpretatione, tractoribus deflo-
ratis,opusculum spiritale conposui, quod ecclesiasticum gignat examen
invidorum amara conloquia velut grineas taxos effugiens. Nectar quoque
est in eo divina adspiratione dulcissimum. Hoc si quis audebit repre-
hendere, spécula seutiatpropriisoperata uulneribus, quiaobtractans (sic)
propositi sui potest effectum prodere, non tamen studium devotionis
auferre. — Incipit expositio evangelii secundum Matlieum. Quattuor
evangelia Jhesum Cbristum quattuor animalibus figurata demonstrat.
Mattheus enim Salvatorem nostrum... — Liber generationis Jhesu
Chrisli, etc. Quamvis ordine suggessionis (sic) posterior sit David...
quorum credere discat exemplo. Explicit secundum Matbeum » . —
Fol. 122 \\ « Incipit expositio in Marco. Ecce mitto angelum meum
ante faciem tuam. Angelum hic hominem Johannem Scriptura signi-
ficat... a nccessitatibus eripit delictorum. Explicit secundum Marcum »
574 MAXLSGRITS
— Fol. 125. « Incipit expositio in Johannem. In principio erat Verbum.
Principium Deus est, Verbum filius Deus Chiistiis. .. diversis virtutibus
credentiiim vitas. Explicit sccundum Jobannein » . — Fol. 127 v\
' Incipit expositio in Lucam. Vinum et sicera[ïn\ non bibet, \inum proptcr
hixoriam [sic)... sed ut convertatur a via sua nequando convertat et
\ivat ac peniteat. Explicit expositio evangelii sccundum Lucam, [quam]
.lobannes episcopus (leri jussit. Amen » . Sur les œuvres de Jean,
cvcque de Jérusalem, v. Cave, Scriplorum cccles. hist. lillcraria (1705),
p. 179-lSO.
m. Fol. 1;)3. « Sermo in natale sancti Mathiç, apostoli. Cum prç-
clara beati Vlnthit;, apostoli, feslivitas... »
Fol. 137. " Omelia beati Augustini, episcopi. Quomodo qui intue-
bantur illum serpentem non peribant morsibus... n [S. Aurelû Augus-
tini opéra, t. III, ii, p, 387).
Fol. 138 v°. « De inluminato illo qui cçcus est nalus sermo ad
Judeos... » (Ibid., p. 595).
Fol. 148. « Magna gratiae commendatio ncmo vcnit... » (Ibid.,
p. 491).
Fol. 157 \°. « Concessaprimum potestate signorum... » [Ven.Bedae
opéra, t. VII, p. 154).
Fol. 163. " Si virum a dçmonio liberatum... « [Ibtd., t. V, p. 268).
Se trouve également dans Rliabani Mauri opéra, t. V, p. 677.
Fol. 164 v\ " Sermo Albini magistri. Sic enim servantur ex malo
quod superius... '^ (//. Flacci Albini sive Alchmu ni opéra , p. 637).
Le manuscrit contient, en outre, un certain nombre d'intéressants
fragments.
Fol. 1. Partie de Toffice de S. Martin (XIP' siècle), ^c An[tipliona].
Sanctus Martinus obitum suum longe ante prescivit... « Le commen-
cement noté sur portées.
Fol. 1 v°. Table de l'ouvrage (Xll* siècle) : « Hçc sunt quç in hoc
volumine coritinenlur. Liber Differentiarum sancti Ysidori, episcopi.
Passio sancle Magre, virginis et martiris. Liber sancti Johannis, epi-
scopi Iherosoiimitani super IIIL"' evangelia. Sermo in natale sancti
Mathie, apostoli. Sermo in natale sancti Thcoderici, abbalis. Omelic;
in ebdomadaPentecostes légende. — Liber ecclesiç sancti lîartholomei,
apostoli, sanctorumque confessorum Theoderici et Theodulfi ; qui
abstulerit anathema sit •» .
Fol. 136. Xotes de comput. « Si vis scire ubi repperitur sessio con
DK l,A lUnLlOTHKQL'I': DK RMIMS. 575
ciirrentium, coinpula iii (|ii;i Icria libi occurrcrit viiii kalendis aprilis ;
tôt concurrentes enint aiino illo ^ . — c< Scssio opactarum xi kalcndas
aprilis repperitiir, (|naie?()iiia (jiialis tibi luua occuircrit in .\i kalendis
aprilis, taloni epaclani liabebis illo anno " .
Ihid. Association de prières de l'abbaye de Saint-Tbierry avec celle
de Saint-Sanvenr d'Ancliin, celle de Saint-Xicolas-an-lîois, celle de
Saint-lVinnoc de Hcrgues, avec S., prieur de Tours, moine de Cluny,
avec les moines Hoger et Kicliard , avec Hugues, moine de Saint-
Nicolas, avec l'abbaye de Saint-Nicaise de Reims.
V-X1« siècle (fol. 1()-18). Parchemin. 1G8 Cciiillels. i2;i2 sur 185
millitn.; les fol, 133- 13() n'ont que 210 sur 1G5 niillim. Rel. veau fauve
sur carton. — (Saiiit-Tbierry, n<* 08).
428 (K. 337). H. Isidori, Hispalensis episcopi, Synonymorum libri
duo. — Vitae Patrum bercmitarum.
I. Sur la garde collée à l'intérieur du plat, on lit ce titre contempo-
rain : « Incipit liber primus sancti Isidori, Spalensis episcopi, qui
Sinonima vocalur » .
Fol. 1. w Vcnit nuper ad manus meas quacdam scedula quam
Sinonima dicunt, cujus formula persuasit... — Anima mea in angus-
tiis est... lu mihi supra vitam meam places. Explicit liber sancti Isi-
dori, episcopi, qui Sinonima vocatur n . [S. Isidori, Hispalensis episcopi,
opéra, p. 216-227).
Fol. 25 v^ u Incipit Antonii, patris venerabilis, actus. Presbitcr
Evagrius Innoccntio filio salutem. En: alia in aliam linguam... — Igitur
Antonius, nobilibus religiosisque parentibus, ab Egypto oriundus...
per magistrum et hortatorcm et redemptorem et salvatorem nostrum
Jbesum Christuni, Dominum, cum Spiritu saucto, cui est claritas
et perpétua potestas in secula seculorum. Amen. Explicit vita et
actus beati Antonii, confessoris » . (Rosweyd, Vilae Patrum de vita
et verbis seniorum sivc historiae eremiticae libri decem. Anvers, 1628,
p. 35-60).
II. Fol. 51. Autre volume, relié avec le précédent, a In Cbristinomine
incipiunt capitula de vita sanctorum Patrum heremitarum... » — Fol.
59 v°. « In nomine sanctae Triuitatis, incipit liber de vita sanctorum
heremitarum Patrum. Benedictus Deus qui vult omnes homines salvos
fieri... — Incipit [Ruflini, Aquileiensis presbyteri, liber] de sancto
Jobanne, heremita. Primum igitur tamquam vere fundamentum... et,
570 MANUSCRITS
positis genibus, in oratione reddiditspiiitiim atque ila perrexit ad Domi-
num,cui est, etc. » (Ibid., p. 448-457). — Fol. 72 v^ « Incipifc [ejus-
dem liber] de sancto Appelle. Vidimus et alium presbitenim in vicina
regione, nomine Appellen... nonnullis audientiuni vix credibile ".
(Ibid., p. 472). — Fol. 74. « [Ejusdem liber] de sancto Pafnutio.
Vidimus et monasterium sancti Pafnucii... et conlaudantibus Doniinuni
in eo. Amen» . (Ibid., p. 473-474). — Fol. 77 v^ « Incipit vita sancti
Pauli, beremitç, [auctore Hieronymo]. Inter multos sepe dubitatum
est. . . — Sub Decio et Valeriano persecutoribus. . . quam regum purpuras
cum pénis (sic) regnis suis » . (Ibid., p. 17-20). — Fol. 83 \\ " Vlil.
Incipit [Rufîni liber] de sancto Helia. Vidimus et alium senem venera-
bilem Heliam nomine... jejunasse perhibebatur ') . (Ibid., p. 471-472).
— Ibid. [Ejusdem de Pitbyrione]. " Interea redeuntcs ex Tbebaide...
neque consuetudine permittente ^5 . (Ibid., p. 472). — Fol. 84. « Inci-
pit [ejusdem liber] de sancto Euloio. Vidimus et alium sanctum patrem
Eologium nomine... communione Christi r> . (Ibid.). — Fol, 84 v".
" Incipit vita sancti Apollonii, [eodem auctore]. Vidimus et alium sanc-
tum virum nomine ApoUonium... omnibus diebus vit§ vestrae ».
(Ibid., p. 460-465). — Fol. 91 v"*. « Incipit [ejusdem liber] de bcato
Amone. Igitur degressi a beato Apollonio, cum progrederemur...
appropinquare ei audebant ». (Ibid., p. 465-466). — Fol. 92 v°.
u XIII. Incipit [ejusdem liber] de Coprete. Erat quidam presbiter,
Copres nomine... et pro benefîciis divinis » . (Ibid., p. 466-469). —
Fol. 99 v°. a XV. [Ejusdem liber] de sancto Theone. Vidimus et alium
non longe ab urbe... deprebendebantur » . (/W., p. 459). — Fol. 100.
« XVI. [Ejusdem liber] de sancto Dioscoro. Vidimus et alium
venerabilem patrem apud Thebaidam... sanitas expetenda est '^ . (Ibid.,
p. 477). — Fol. 100 V". « XVII. [Ejusdem liber] de sancto Or. Vidimus
et alium apud Thebaidam mirabilem (sic) virum, nomine Or. Hic
multum erat... pervigiles viderentur u . (Ibid., p. 457-458). — Fol.
102 V". « XVllI. [Ejusdem liber] de Oxyrincho habitantibus. Venimus
autem et ad civitatem... et virtutibus ministrantes » . (Ibid., p. 459).
— Fol. 103. « XVniI. [Ejusdem liber] de sancto Serapione.
Vidimus et alium quendam presbiterum in regione Arsenoite... con-
gregata sunt i) . (Ibid., p. 476). — Fol. 103 v\ iXX. [Ejusdem liber]
incipit de sancto Apollonio, martyre. Tradebant ergo seniores fuisse...
orationesque complere ». (Ibid., p. 476-477). • — Fol. 105. « XXI.
[Ejusdem], de Nitrie loco. Venimus autem et ad Nitrie... cellulam
DE LA BIBLIOTHKOrE DE REIMS. 577
suain ofert ». {Ih'uL, p. 477-478). — Fol. 10(). « [Ejusdem de Am-
nionio]. Vidimus qiicndain apud eos venerabilein... verboruni divino-
nini posili capiebant " . {Ihid., p. 478). Non conforme. — Fol. lOG vV
« X\ll. Incipit [ejnsdern liber] de sanclo Ammonc. Iniciuni sane
liabilationis... sanitas rcdditiir r, , [Ibid., p. 482). Incomplet. —
Fol. 107 \\ aXXllI. Incipit [ejusdem liber] de sancto Paulo Simplice.
Fuit quidam inter discipulos sancti Antonii Paulus... curatus est
rabidus ". [Ihid., p. 483-484). — Fol. 109 v". « XXIIII. Incipit
[ejusdem liber] de Piamone. Mon autem mibi... sanior redderetur > .
{Ibid., p. 484). — Fol. 110. : XXV. Incipit [ejusdem liber] de
Johanne. Erat in ipsis locis... et tanta nobis ostendit mirabilia, ipsi
gloria et bonor, etc. Explicit liber primus " . [Ibid., p. 484-485). —
Fol. 111 . " Incipit prologus libri secundi. Vere mundumquis dubitet...
Incipit liber secundus de Vita Patrum. Quidam sanctorum seniorum...
superata libidine, salvatus est i) . (Ibid., p. 492-533). Nombreuses
variantes ; plusieurs coupures. — Fol. 178 m\ « Incipit liber tertius
de vita SS. Patrum, [Severo Sulpitio et Johanne Cassiano auctoribus].
Frequeiiter acsepius... Ante hoc triennium... ab hujus veri luminis
abstrahas claritate y> . {Ibid., p. 536-556). — Au lieu de finir sur ces
mots, comme le IV^^ livre de l'édition, notre III* livre se poursuit ainsi :
« LVI. Interrogatus abba Johannes in transita suo... », et s'arrête
brusquement, par la perte de quelques feuillets, à ces mots : » LXXIII.
Egrotavit senex quidam aliquando solitarius, et quia neminem habebat
qui ei obse(|iiium faceret aut serviret, nemo venit visitare eum per
Iriginta dies ; et post triginta dies...»Ces chapitres supplémentaires ne
font pas corps dans l'édition, mais s'y v enconiv eni passim.
Au bas des fol. 1-2 et 179-180, on lit l'ex-libris contemporain :
u Liber sancti Bartholomei, apostoli, sanctorumque confessorum Theo-
derici et Theodnlû ; qui eis abstulerit anathema sit, Fiat. Fiat " . —
Do même, sur la garde initiale, cet autre (XII^ siècle) : « Liber Sancti
Theoderici ; anathema sit auferenti r> . — Au fol. 2, la signature:
" L. Art. d'Anglade > .
XI" siècle, sauf quelques feuillets refaits peu postérieurement. Par-
chemin. 210 feuillets, et une garde initiale, a, collée. 275 sur
210miUim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 69).
421) (E. 329). Ivonis, Carnotensis episcopi, epistola quaedam. —
Isidori Hispalensis de Summo bono libri 1res.
TOME X%XUIII. 37
578 MANUSCRITS
Fol. 2. « Ivo, Dei gratia Carnotensis ecclesie minister, Laurentio^
monasteriiCaritatis monaco, salutem. Inquisiciones tuemultiplici egent
et prolixa responsione... vaniim et superfluum videretur si oblationes
eorum refutaremus » (XIP siècle). (Ivonis,episcopi Carnotensis ^epistolae.
Paris, 1610, p. 316-322). La fin non conforme.
Fol. 5. tt Incipiunt capitula libri primi, secundi et tercii... » —
— Fol. 6. " Incipit liber primus Sententiarum beati Ysidori, Hispa-
lensis urbis episcopi. I. Quod Deus summus et incommutabilis sit.
Summum bonum Deus est, quia... non quos celestis aula letificandos
includit. Explicit liber tercius sancti Isidori, Ispaniensis episcopi » . [S.
Isidori, Hispalensis episcopi, opéra, p. 414-477).
A la suite du texte, on trouve ce distique :
« Fili, quid mater? Deus es. — Sum. — Gur ita pendes?
— Ne genus hunianum vadat ad interitum » .
Sur le verso du fol. 1, note relative aux revenus de a Chacenna n,
en 1184. — Sur les fol. 109 et 110, notes « de poUutione nocturna»,
« de capite et corona » , « de mendacio -n .
Au fol. 2, on trouve cet ex-libris : « Iste liber est Jacobi Branlardi.
Quicumque ipsum furatus fuerit vel maliciose alienaverit, anatliema
sit ». Il a été complété (fol. 109) par l'ex-dono suivant, de la main
même du donateur : « Iste liber est Jacobi Branlardi , quem légat
ecclesie Remensi, pro ipsius libraria, vultque quod in utroque coo-
pertorio ponatur unum scutum de armis suis paternis et subtus fiât
mencio quod legavit, et pos[t]modum scribatur : a Oratepro eo,etipse
per Dei gratiam in conspectu Altissimi pro vobis orabit « . Signé ;
« J. Branlardi ». — Un écu de ces armes, dessiné sur papier, avait
été collé sur le plat final; il a été déchiré.
Au bas du fol. 2, on trouve la note du bibliothécaire du Chapitre
(XVIII* siècle) : " Codex bibliolhecae, etc. » — Sur le fol. 1, la cote
ordinaire : « b 177 ». — Enfin, au dos, ce titre (XVIP siècle) :
« Isidorus Hispalensis. — 139 » .
XII* siècle. Parchemin. 110 feuillets, plus 64 his. Le fol. 4 est
blanc. 257 sur 205 millim. Rel. dos de veau blanc sur bois, encore
garnie de sa chemise de veau jadis noir. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : « C, ord. 1, n° 16 »).
430 (E. 330). B. Isidori Hispalensis libri III de Summo bono. —
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE HEIMS. 579
B. Caesarii, Arelatensis cpiscopi, horniliae quaedam ad monachos.
— Collectanea thcologica.
Fol. 1 v°. Table. — « Incipit liber primas beali Ysidori, cpiscopi, de
Summo bono. Oiiod Deus... " Comme dans le ms. 4!29.
Fol. 99. « Incipiiint sermoncs sancti Gcsarii, cpiscopi, ad monachos.
Sanctiis ac venerabilis pater vestcr, reiigiosa quidcm humilitate... »
Comme dans le manuscrit 439, mais il manque un peu plus que la
moitié de rhomélie : ^< Licet in multis >> , ainsi que les deux suivantes.
Fol. 121. Collectanea quaedam theologica. u Non sit vilis homini
homo...sapientessapientibusdoctrinam,divitespauperibusalimoniam» .
Au bas du fol. 120 V, on lit celte maxime, transcrite par une main
du XIV* siècle : « Seneca. Ocium sine studio hotninis vivi sepultura est « .
Les fol. 1-2 et 65-66 portent Tex-libris ordinaire : « Liber çcclesiç
Sancti Tlieoderici ; auferenti sit analhema " . — Malgré un lavage, la
signature : « L. Art. d'Anglade " s'aperçoit encore au haut du fol. 2.
XII« siècle. Parchemin. 130 feuillets; les fol. 121-130 à 2 col., le
reste à longues lignes. 240 sur 160 millim. Rel. veau fauve sur carton.
— (Sainl-Tliierry, n"67).
451 (E. 336). B. Isidori liber Ethimologiarum. — Polyhistor seu
Collectio rerum memorabilium Julii Solini. — Versus quorumdam. —
Cujusdam incerti Ars lectoria. — Macri Floridi, auctoris suppositi, de
Viribus herbarum. — B. Mariae Aegyptiacae vita metrica, Hildeberto
auctore. — Annaeo Senecae opuscula adscripta. — V. Bcdae liber de
Indigitatione.
Fol. 1. Liber Ethimologiarum Isidori, Hispalensis episcopi. Comme
dans le manuscrit 425.
Fol. 136. '• Incipit liber Julii Solini Collectio rerum memorabilium.
Solinus Avento salutem. Cum et virium clementiam et optimarum
arcium... ad nuncupationem sui congruere insularum qualita-
tem. Explicit Julii Solini Collectio rerum memorabilium n . (C. Ju-
lii Solini Polyhistor et Pomponii Melae de Situ orbis. Bàle, 1538,
p. 1-149).
Fol. 160 v°. « Versus peracti operis (22 vers).
Tithia raarmoreo fecit clam pandere ponto
Et salis equoreas spiratis mole catervas
Te fecuada sinu tellus amplexa resedit s
580 MAiVUSCRITS
Fol. 161. « locipiunt versus Ovidii de mirabilibus mundi.
Hic serpens ventis pernitior atque sagillis
Transfigit quosque, jaculdtus ab arbore sese.
Hancquasipermodicamgriplies vehit unguerapiuam » .
Fol. 161 v°. « Incipiunt exempla de naturis bestiarum. De leone.
Fuit Jacob benedicens filium suum... si eicis nos de homine isto, mitte
nos in gregem porcorum. Explicit de cervo « .
Fol. 167. Petit poème de 30 vers.
it Aiirea coiicortli que lulgent fila métallo
Selarum cumul cousotiare vélo
Sericnm tegmen gemmaticia tecta laconum
Pellibus hyrciuis equiparaudo loquor.
Rusticus et servus sic petat euchcriam ».
Fol. 167 v°. « De duodecim ventis. Versus [Isidori Hispalensis] »
(26 vers).
( Quattuor a quadro consurgunt limite venti,
His quoquesexgemini dextra leuaque jungantur(j/c).
At tu cliore fremeus zephiri de parte sinistra ».
Ibid. " Laus philomene (46 vers).
Dulcis arnica, veni, noctis solatia prestans.
Inter aves etenim uulla tui similis.
Scribere me voces avium philomcna coegil,
Que canlu cunctas exuperat [sic) volucres » .
Fol. 168. a Debestiis (18 vers).
Sed jam quadrupedum fari discrimina vocum,
Nemine cogente, nunc egosponte sequar,
Ecce venenosus serpendo sibilat anguis,
Garrula limosis rana coaxiU aquis » .
Ibid. « Versus Sidonii, Clarimontis episcopi (11 vers).
Ut mediam solio sese dédit, avolat omnis
Terra simul
Pontus castorea, blattam ïyrus, era Coriulhus,
Sardinia argentum, naves Hispania miltit n .
DE LA BIBLIOÏHEQUI'] DE REIMS. 581
(les vers sont empruntés au « Pane<jyiicus Julio l'alcrio Majoriauo
aujjusto dictus r> de Sidoine. V. les éditions dans Hain, Rcp.hibh'ogr.^
t.l, n-^' 1286-1287, et dans Brunet, Manuel, i. V, col. 152 et 373-374.
Ibid. « Incipiunt versus de animalibus ambigenis (7 vers).
Hec simt ambigur que iiuptii dispare constant,
At liipiis et caliila formanl coeundo liciscarn».
Ibid. a Versus de Musis (11 vers).
Clio (jesta canciis transactis tempora rcddit,
In medio rosidens complectiliir omnia Phebiis t .
Vers déjà rencontrés au fol. 138 de notre manuscrit 408.
Ibid. « Incipiunt versus Albini (14 vers).
Disce, precor, jiivenis, motus moresque venustos,
Laudetur toto ni nomcn in orbe tuum.
Ut sis defensor, cura, sabisque tuis t.
Pas rencontrés dans les œuvres d'Alcuin.
Ibid. " Incipiunt versus \asonis.
Virgiiius magno (luantum concessit Ilomero,
Tautum ego Virgilio Xaso poeta meo.
Livoris tilulum preposuisse tibi » .
Fol. 168 v°. « Incipit epitaphium Senece » . Attribué à Hildebert
de Lavardin, par Beaugendre (Venerahilis Hildeberti, Cenomanensis epi-
scopi, opéra. Paris, 1708, col. 1369).
ï Cura, labor, meritum, sumpti pro munere honores
Namque animam celo, reddimus ossa libi i,
Ibid. « Incipiunt versus Eugenii (18 vers).
Obliquum equi visum figis opelie
Si mihi rite [)lacet que tibi cura manet
Et laveat jugis, pax tibi paxque tuis » .
Jbid. " Incipiunt versus de hyrundine et rana.
Voce rrc(]ueiis rana est, velox hirundo volatu.
Laudatur nam sepe suis bec motibus aies,
Sed laus nulla manet rauce per sccula rane j
582 MANUSCRITS
Ibid. " Incipiunt versus qiiinque plagarum Egypti » . Attribués à Hil-
debert de Lavardin, par Beaugendre [Ibid., col. 1360), ces vers sont
de Pierre le Peintre, comme on l'a vu ci-dessus, p. 68.
a Prima, rumbens (sic) unda,rane tabesqiie secunda
Fol. 169. " Omnis pars monosillaba, hoc est unius siliabe in lectione
tenetur... De ceteris longum est disserere que sint argentée, que com-
munes, que apocrife.
— Ecce novus toti codex bic cuditiirorbi,
Libriim composui, quem rairo fonte resuxi ;
Hoc monstraiis opère que sillaba longa brevisque,
De mediis tantiim lectori pandimus iisum.
Plana leget certns qui legerit bec mea caplus,
Necne spernantur si vili pelle locantur,
Novi presa^us dans ob presagia luctus ;
Lumen crit tantum latilans ubicumque recusum,
Invidia pestis celabit talia terris.
— Christo Domino grates cui placere in opusculo tantillo voluimus^
pecuniam Domini terris suffodere récusantes... sine diminucionis
imperfectione accensum. Summo Deo lauseterna, qui creavit universa.
Finit Ars lectoria ^ .
Fol. 185. " Liber Macri, de Viribus herbarum. —De arthemisia.
Herbarum quasdam dicturus carminé vires,
Herbarum matrem dédit arlbemisia noraen
Partibus ingeminis (sic) pars admiscenda terendo
Una diagrii sic apta sobitio fict.
Explicit liber Macri v. r. »
Sur les diverses éditions de ce curieux ouvrage, v. Hain, Rep.
bibliogr., t. III, n- 10417-10421, et Brunet, Manuel, t. III, col. 1270-
1271.
Fol. 199 \\ Vita melrica sanctae Mariae Egyptiacae. Plus de 900
vers.
« Sicut hyens laurum non uxit (sic) nec rogus aurum.
Sic Zozimam pnerum nec opes nec gloria rerum
Increpat, hortatur, spondet bona, dura minatur
Sic ubi complevit, viginti lustra quievit.
Explicit vita sancte Marie Egiptiace» . (Vener. Hildeberti^ Cenomanensis
episcopi, opéra, col. 1261).
DE LA BIBLIOTHÈQUI-: DE REIMS. 583
Fol. 205. Commcndalio virtutum pcr comparalionem. Attribue à
Marbode par Heaiigendrc [Vener. Hildeherli, etc., col. 15G1).
« Virginitas dos est et virginis aurca dos est.
Concubitiis fex est, merccs sua pessima nex est.
Ebrictas fax est, limplic potacio pax est.
Ira leo trux est, et ad impia tartara dux est.
Vera fides nix est, fraus et deceptio pix est.
Mens humilis tluis est, inflata superbia pus est >.
Ibid. (10 vers).
« Ut flos et fenum, sic mundi transit amenum,
Atque (juod est melius est cito deterius.
Dives, avanis, per quid ? quia competit usus.
Et lion paupertas sed mentis hiatus egentem ».
Ibid. a Versus aurei Platonis v. (56 vers). Publiés sous le titre ;
«< Proverbia Catonis, philosophi r> , et attribués à Marbode par Beau-
gendre {Ibid., col. 1634).
ï Utilibus monitis prudens accomodat aurem.
Non leta extoUant animum, non tristia frangant;
Débile sepe caput dat totum débile corpus,
Et faciunt firmum forcia membra caput.
Fol. 205 V*. Huit vers attribués, mais sous deux formes assez diffé-
rentes,à HildebertdeLavardinparBeaugendre(/W.,col. 1336etl362).
tt Qucnam summa boni? mens que sibi conscia recti.
Pernicies homini, que maxima? [solus] homo aller.
Quid stulto proprium? non posse et velle nocere.
— Antiqua delicta conversatione melioris vite purgentur 'i .
Ibid. a Incipit liber Senece, de Quatuor virtutibus principalibus.
Quatuor virtutum species multorum sapientiuni sententiis defmite...
— De prudentia. Quisquis ergo prudentiam sequi desideras... nec
obtusum in se habet aliquid, nec versutum » .
Fol. 207. " Incipit libellus Annei Senece, de gratia nati continen-
tissimi viri, qui Paulo, apostolo, misit epistolas et Paulus ei. Omne
peccatum aclio est. Actio autem omne quod... non socius tue beatitu-
dinis » .
Fol. 44, Un blanc a été utilisé à la copie de l'opuscule de Bède,
584 MANUSCRITS
intitulé : De Indigitatione, seu de Loquela per gestum digitorum. u De
tempore (5«c) ratione, Domino juvante, dicturi, necessarium duximus...
circulum faciens, exprimit virginilatis coronam. — Ciim ergo dicis
unum, minimum in leva digitum inflectens... deeem milia et du-
centa milia et trecenta milia eodem quod diximus oïdine in dextra
corporis » . Des personnages, inscrifs dans des médaillons, donnent les
différentes figures de ce langage mimé. (Vener. Bedae opéra, t. I,
p. 127-134).
Les gardes a, b proviennent d'un recueil canonique (XIIP siècle), et
contiennent des lettres de la cour de Rome aux archevêques de llouen
de Tours, de Sens et à l'évêque de Velino(?) " Heliensi « , des lettres de
C. (?)^ cardinal-prêtre de Saint-Laurent u in Lucina », relatives à la
translation de l'évêque de Troja, " Trojanum ->•> , chancelier du royaume
de Sicile, à l'archevêché de Palerme, etc.
Au hasdu verso de lagardeA, on trouve aussi unaccord (XIII* siècle)
entre les abbayes de Fosse-Neuve et de Taun..., portant en grosses,
lettres cette ancienne attribution : a Compota decanorum et sigilliferi
Brugensis de anno [M CCCC] LXIII° « .
Au verso du dernier feuillet, on peut encore lire, malgré un grat-
tage, cette note de prêt (XV* siècle), qui nous donne le nom du premier
possesseur : a Liber ecclesie Prulhiacensis, obligatus bursariis (?)
collegii Sancti Bernardi in XXXll francis, cum Secunda secunde sancli
Thome ^ . — A l'intérieur du plat initial, on lit maintenant cette men-
tion (XVIIl* siècle): " Ex libris Sancti Nicasii Bemensis,ordinis S.Bene-
dicti, congregationis S. Mauri « , qui n'est elle-même qu'un ex-libris,
« S. Martini de Fivis » surchargé.
FinduXIP siècle. Parchemin. 208 feuillets à 2 col. ; plus 4 gardes,
A, B, en tête, c, d, à la fin, iî et c blanches. 330 sur 220 millim. Ini-
tiales couleur, aux fol. 1 et 136. Rel. parchemin sur carton. — (Sainl-
Nicaise).
452 (E. 333). Fragmentum quoddam Gestorum Karoli magni,
auclore Turpino. — Breviarium XX librorum Ethimologiarum Isidori
Hispalensis. — Cujusdam libellulus de Nota aspirationiset diphtongis.
Fol. 1. « Gloriosissimus Christi apostolus Jacobus, aliis apostolis
et dominicis discipulis diversa cosmi clismata adeuntibus, ut fertur,
primitus Galleciam predicavit... — Prima urbis {sic) quam obsidione
circuivit, Pampilonnia extitit... cum omnibus armis suis «amplexatus
1)K LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 585
esl, et (leporlavit illiiin, ciinclis vidcntibiis, in opido suo, leviler qu;isi
essct iina inilissima ovis. Erat enim " . La copie de ce récit de l'expédi-
tion de Chailernagne en Espagne s'arrête brnsquement snr ce passa<{e
du combat sin<|ulier contre le géant Ferragut.
Fol. 18. " Ex libro Hisidori Etbimologiarum. Disciplina a discendo
nomen accepit. Ars vero dicta est quod... et caballus saginarius et
ninla saginaria » .
Fol. 82. « Incipit libellulus cnjusdani magislri de Nota aspirationis
et diptongis. Abundo,quod in plerisque locis as|)iratuni invenitur... —
Porro arundo ubi(|ue mibi videtur nonien quod cannam significat per
proprietatem et astam propter quandam inter se similitndinem. .. et de
diptongis hçc dicta sufficiant quibus iatini utuntur - .
Fol. 99. Aliquot definitiones ex operibus Patruni. Beda. a Pellices
appellari meretrices, sunipto vocabulo a pollutione vel a pellis suç for-
niositate.. . »
Fol. 104 \\ Vers attribués tantôt à Hildebert de Lavardin, tantôt à
Malachie, archevêque d'Armagh, déjà cités avec variante (p. 136) :
« Speroere mundiim, spernere nulliim, spernerc scse,
Spernere se sperni, quatuor lioc bona sunt d .
Puis, cette définition des dix appellations de Dieu : « Prinium De
nomen apud Hebreos est Hel ... »
Sur les gardes B, c, D, notes sur l'astronomie : « Astronomia est
astrorum lex, que cursus siderum... » et sur la médecine : « Medicina
est que corporis vel tuetur vel restaurât salutem... »
Sur la garde K, je crois lire cet ex-libris (Xllh siècle) d'un écolier
de Coïmbre : u Isle liber est Nunni Martini, dicti Marequoz, scolaris
Colibriensis y .
A l'extérieur du plat initial, on trouve cette signature d'un posses-
seur du XI V^ siècle : ^ J. Monireu » .
XIII® siècle, rarchemiii. 104 feuillets et 5 gardes, A-D,en tête, et c,
à la fin. 115 sur 90 millim. Rel. de l'époque avec patte et fermoir
(l'origine, maroquin rose sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« D, ord. 3, M" 32 >').
455 (E. 332). Cujusdam incerti Praeparatio sacerdotis ad missam.
— Albertani, causidici Brixiensis, liber de Doctiina dicendi vellacendi.
— B. Isidori Hispalensis Soliloquiorum liber.
Fol. 1 . ce De Praeparatione sacerdotis ad missam. Officiumhic actum
586 MANUSCRITS
vultdecenter ad laudem et gloriam Christi Jhesu... de quamalcdictione
nos eripiat qui sine fine vivit et régnât. Amen. Explicit Bonaventura,
cardinalis Romane ecclesie. — Qui hanc scientiam missalem exposuit,
compilavit tabulam sequentem, in qua quilibet sacerdos, anlequam
mensam Domini ad celebrandum... « — Fol. 7. « De lioris cauonicis
dicendum est, quia psalmus dicit : Septies in die laudem dixi ; eciam
debemus... " — Fol. H v\ « Scribitur Proverbiorum 24° : Fir sapiens
est et fortis, dodus ac robustus, quia cum disposicione intrat bellum, e
salus uhi multa concilia. Concilium, ut nomen... et salus ubi multa
concilia. Amen ^ . Ces morceaux n'ont aucun rapport avec le " De
Praeparatione ad missam r> ^ le " De Instructione sacerdotis ad se prae-
parandum ad celebrandam missam '> et F « Expositio missae ^^ de S. Bo-
navenlure. (S. Bonaventurae, cardinalis ^episcopiAlhanensis, opéra. Lyon,
1668, t. VII, p. 66-82).
Fol. 11. « Incipit liber de Doctrina dicendi et tacendi, quem Alber-
tanus, causidicus Brixiensis, de villa ore Sancte Aghathe, compilavit
atque composuit, sub anno Domini millesimo ducentesimo quadrage-
simo sexto, in mensibus aprilis et maii, sub lioc versu :
Qnis, qiiid, cui dicas, cur, quomotlo, quandorcquiras.
— Initio,medioetfinimei tractatusadsit gratia sancliSpiritus. Quoniam
in dicendo multi e[r]rant... super hoc adverbio quando tibi ad presens
dicta sufficiant. — Tu autem ex ingenio tibi a Deo prestito... ut ad gau-
dia eterna nos faciat pervenire. Amen. Explicit liber de Doctrina, etc.,
compositus et compilatus sub anno millesimo ducentesimo quinto,men-
hvu[sic) decembris" .11 existe de très nombreuses éditions incunables de
ce traité d'Albertano de Brescia. V. Hain, 7?g/;./;îMo^r., 1. 1, n"' 393-415.
Fol. 24. (j. Incipit prologus in libro Soliloquiorum beati Ysidori, epi-
scopi Palatinensis urbis. Venit nuper ad manus meas quedam cedula
Ciceronis... — Liber primus. Capitulum primum, in quo homo loqui-
tur. Anima mea in angustiis posita est,spiritus meus estuat, cor meum
fluctuât, angustia animi affligit me, angustia animi possidet me, cir-
cumdatus sum enim malis, circumseptus sum erumpnis, circumclusus
sum adversis... — De invidia et simulacione, capitulum primum. Qui-
cumque me aspiciunt aut fugiunt... tu michi super vitam meam places
in secula seculorum. Amen. Explicit liber Soliloquiorum beati Ysidori,
episcopi Palatinensis. Deo gratias » . (S. Isidori, Hispalensis episcopi,
opéra, p. 216-227). C'est bien le livre des Synonymes ou des Soliloques,
DK LA BIBLIOTIIKQUE DIC HI<:iMS. 587
mais précédé du prologue du " Libellus aurcus de Gonteuiplu niundi »
(Ibid., p. 227) et présente avec des divisions inusitées.
Sur le fol. .\, la cote ordinaire : « 47 visa b >> .
XV'" siècle. Papier. 57 feuillets, plus IW bis, plus un fol. a en tête;
les 23, 5(), 57 blancs. 215 sur 145 miiliin. Couture sur parchemin.
— (Ex-libris <]ra\é du Chapitre : « C, ord.4, n" 72 )>).
454 (E. 343). Epistolae B. Paulo et Senecae adscriptae. — Bedae
venerabilis liber de Gratia Dei. — Ejusdem expositio super Cantica can-
ticoruni. — Excerpta e scriptis B. Gregorii, de Cantico canticorum.
Fol. 1. " Epistolae F*auli et Senecae inter sepropterfamiliaritateni" .
Paulo Seneca. " Credo tibi, Paule, nuntiatum quod... » — Senecae
Paulus. ce Litteras tuas beri accepi, ad quas rescribere... ^ — Paulo
et Tbeophilo Seneca. " Profiteor bene acceptuni lectione... » — Sene-
cae Paulus. « Licet non ignoremus C(^»sarem... » — Paulo Seneca.
« Scio te non tam tui causa conimotum... n — Senecae Paulus.
" Quotienscumque tibi scribo et nomen meum... » — Paulo Seneca.
«Ave, mi Paule carissime, putasne me contristari.. . » — Paulo
Seneca. « Ave, mi Paulo (sic) karissime, si mihi nominique meo... »
— Paulo Seneca. « Allegorice et enigmatice mulla a le... v — Senecae
Paulus. « Perpendenti tibi ea sunt revelala... » — Paulo Seneca.
« .Quaedam volumina ordinavi et divisionibus... >' — Senecae Paulus.
Ci Quotienscumque litteras tuas audio... ^ — Paulo Seneca. « Nimio
luo successu angimur... « — Senecae et Lucullo Paulus. u De bis que;
mihi scripsistis... »> V. Aubertin, Etude critique sur les rapports suppo-
sés entre Sénèque et S. Paul, p. 429-436.
Fol. 3. Les lettres qui précèdent sont suivies de ces vers :
n Gens bragmauoa quidern mirisqiie raoribus cxlat.
Hic legitur, lector menle fidem videat.
Hic Pauli et Senecae breviter responsa leguntur,
Quaenam notavit nomine quisque suo.
Que tibi, magne decus mundi et clarissimc Gosar,
Albinus rnisit, munera parva, tuus » .
Fol. 4. « Incipit liber Bedae, praesbyteri, de Gratia Dei, contra Ju-
lianum, hereticum. Scripturus, juvante gratia superna, in Cantica can-
ticorum, primo admonendum putavi lectoreni... scripta nosse valemus.
Explicit liber contra Julianum, de Gratia Dei " . [l'eu erab? lis Bedae opéra,
t. IV, p. 714-721).
Fol. 12. ' [Capita in Cantica canticorum]. Synagoga Dominum ve
588 MANUSCRITS
nirein carne desideiat, advenienti devota caritate occunat... in cordi-
bus (îdelium adhibere presentem. — Incipit liber Canlici canticonim.
Osculeiur me osculo oris sui... super montes aromatiim. Explicit liber
Canlici canticorum, quem Hebrei Syrisirin nuncupant 5). — Fol. 18.
" Incipit liber primus. Expositio ejusdeni domni Beda [sic)^ presbiteri.
Cantica canticorum in quibus sapicntissimus regum... appellari spiri-
talium merentur montes aromatum terrestrium. Explicit liber V » .
[]hid., t. IV, p. 721-827).
Fol. 122 \\ u Incipit de opusculis Gregorii, papae beati, liber VI in
Cantico canticorum collectus. In expositione Cantici canticorum quam
libris V explicavimus... — In expositione beati Job, libroXXVII°. Oscu-
leiur me osculo oris sui. Potest peros Dei... et in te ipso nobis inconpre-
bensibilis permane. Explicit de opusculis sancti Gregorii '> . Publié k
la suite de l'ouvrage précédent, dans l'édition de Bède (p. 827-838).
Au fol. 132 v% on lit celte note : " Iste liber est de antiquis libris
ecclesie, qui prius erat in capitulo et bene indiget religari. Et hune
librum dédit Sancte Marie Remensi domnus Hincmarus, quondam
archiepiscopus Hemensis. Et in eo primo continentur Epistole Pauli
ad Senecam et Senece ad Paulum ; liber venerabilis Bede de Gratia
Dei, contra Julianum, hereticum; deinde quedam pulchra expositio, ut
traditur, a beato Gregorio, in quinque libris parlialibus; similiter de
opusculis beati Gregorii collectus in diversis locis...et in hoc finitur liber
iste, quem dédit ecclesie domnus Hincmarus; in quo sunt, compu-
tando istum parvum folium, folia scripta 132. Si quis aliquid inde
furatus fuerit, anathema sit. Quotatus et numeratus per Egidium de
Asperomonte, die xvnr mensis maii, anno Domini M° CCCC" XIP ".
— On rencontre en effet, dans la marge inférieure, treize mentions suc-
cessives, d'une écriture contemporaine du livre : " Hincmarus, archie-
piscopus, dédit Sanctae Mariae Remensi » . Trois d'entre elles ont été
grattées, sans qu'on puisse sans doute rapprocher cette supercherie de
la présence des armes de Guy de Roye sur les plats. Celles-ci montrent
simplement que le volume a été relié par les soins de cet archevêque,
et c'est par une étrange défaillance qu'une main du XVIIP siècle a
cru pouvoir inscrire, en marge du fol. 2, cette note absolument con-
trouvée : « Ex dono Guidonis de Roya » .
IX" siècle. Parchemin. 132 fenillets, pins 13 his. A 2 col. 305 sur
220 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« A, ord. 1, n° 10 »).
I)K LA BIBLIOTHKQUK I>ï'^ UEIMS. 589
45i> (K. 345). liiber Sciiilillarum, vouerabili IJcdae adscriptus.
Le premier feuillet primitif a disparu. Votre texte s'ouvre sur le
chapitre « de caritate » , sur l'une des paroles de S. Au*{uslin :
« ... obdormiscunt in concupiseentiis et in delectationibus carnis...
interior homo nutritur ac pascitur, l*]\plicit féliciter ». (UenerahiUs
Bedae opéra, t. VII, p. 370-458). Cet ouvrage serait en réalité
l'œuvre d'un moine de Ligngé, nommé Defensor. V. Mabillon, Ann,
ord. Benedict., t. II, p. 704, et Hauréau, Notices et extraits, t. II,
p. 75.
Fol. 125. Le Pater, d'une main conlemporaine. ^ Pater noster, qui
es in celis; santificetur nomen tuum; adveniad regnum tuum ; fiad vo-
luntas... »
Ibid., verso. Hymnepour la fête de Voël, écrite en cursive (X* siècle) :
" Christi odierna pangimini omnes voces simul consonant... r> (Cheva-
lier, Repert. hymnoL, n" 3070).
Au bas du fol. I, on trouve l'ex-libris (XII'^ siècle) : « Liber Sancti
Theoderici; auferenti sit anathema » .
IX® siècle. Parcliemin. 125 feuillels; lacuna d'un feuillet entre les
fol. 56-57. 255 sur 165 raillim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, n° 78).
456 (F. 447). Liber Scintillarum, venerabili Bedae adscriptus.
Fol. 1. Index capitulorum.
Fol. 2. " In nomine Domini, incipit liber Scintillarum. i. De karitale.
Dominus dicit in euvangelio : Majorem karitatem... major est qui nos
défendit quam qui persequitur. Explicit liber Scintillarum r> . Les der-
niers mots de notre texte appartiennent à un lxxxi^ chapitre : « De
temptatione et martyrio » , qui forme le lxxvii' de l'édition.
VoX. 47. Considérations sur la luxure. « Augustinus ait : Omnis
qui propria uxore utitur excepto Gliorum desiderio, peccat, et qui non
more humano... deditque discipulis suis » .
Au bas du fol. 1 v°, on trouve quelques définitions (XIIP siècle) des
v(\ois manzer , nothus, naturalis, spurius, et l'indication des droits succes-
soraux du fils naturel sur les biens de son père mort intestat, puis ces
trois notes de comput (XIIP siècle) : " In Annonciacione dominica,
anno Domini M" CC" X" tercio tune incipiente, erat sepsis in summitafe
parvi digiti dextre manus, aureus numerus IX, dominicalis littera D, et
sic fuit proximum Pascha in aprili duodecini dies.
590
MANUSCRITS
.V.
.VII.
.111.
II.
.X.
X.
udo
seggim
trice
bixa
xodon
xoob
.11.
.XVIII.
.VII.
.V.
.XV.
.IIII.
du cm
xooc
sepsis
ubini
Xllgi
rnartnc
VIII.
.XII.
.1.
.XI.
.IX.
.111.
XVII.
ootosun
duodenis
igo
xicum
noua
tridutn
septidenus,
[b. taraen terminus i> .
Au dos, on lit la cote ordinaire (XVIIP siècle) : a Liber Scin-
tillaruni. — 167 » .
XIII« siècle. Parchemin, 48 feuillets et 2 frardes blanches, a, en
lêle, B, à la fin. 223 sur 117 iniilim. Rel. veau blanc sur bois, aux
armes de l'archevêque Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« C, ord. 4, n° 81 «).
457 (E. 34i). Venerabilis Bedae libri III de Tabernaculo Moysis et
vestibus sacerdotum. — B. Augustini expositio X preceptorum et Xpla-
garum. — Venerabilis Bedae scholia super librum Boetii de Trinitate.
I. Fol. l.« Incipit expositio venerabilis Bede, presbiteri, deTaberna-
culo Moysi et vasis ejus ac vestibus sacerdotum libri tertii (sic). Intitu-
latio libri priini. Moyses in montem Dei... — Incipit liber primus, de
tabernaculo et vasis ejus. Locuturi, juvante Domino, de figura taber-
naculi... quia isti sunt semen cui benedixit Dominus. Explicit liber
tertius expositionis Bede de Tabernaculo Dei et de habitu sacerdotal! » .
(Venerabilis Bedae, Anglo-Saxonis preshyieri, opéra, t. IV, p. 838-916).
Fol. 106. « Incipit expositio X*"*"" preceptorum et decem plagarum,
ad populum. Prius in fundamento posita rerum gestarum firmitate...
in tercio signo dixerunt : Digitus Dei hic est » . (S. Aurelii Augustini
opéra, t. V, p. 41-48).
II. Fol. 111. Deuxième manuscrit, relié avec le précédent. — " Iste
Boetius consul fuit Homanorum, Theoderico duce. Eo lempore, invase-
runt Gothi Homam .. — [Prefatio]. Investigatam diutissime ques-
tionem... — [Boetii liber de Trinitate]. Christianç religionis reveren-
tiam... quantum imbecillitas subtrahit, vota subplebunt «. Le texte
était préparé pour recevoir une glose, qui n'a été que commencée sur
les premiers feuillets. La voici : « In titulo soient duo proponi, mate-
ria et nomen... »> (Bedae op., t. VIII, p. 925-954).
Fol. 124 v°. De Trinitate. « Quero an Pater et Filius et Spiritus
sanctus de divinitate substantialiter predicentur... et fidem, si poteris,
rationemque conjunge r, . Ce fragment a été attribué au livre de la Tri-
DE LA DIBLIOTHEQUE DE REIMS. 591
nité (le Boocc, par le ms. 270 de la Bibliothèque d'Orléans. V. Calai,
gcn., t. \1I, p. \)V,\.
La garde a, en tôte, est un feuillet d'Antiphonaire (XIl^ siècle).
— L'ex-libris ordinaire (\W siècle) figure aux fol. 1 et 111. —
La signature : « L. Art. d'Anglade » est inscrite au haut du
fol. 112.
XII* siècle. Parchemin. 126 feuillets et une gnrdo a, collée en tête.
274 sur 172 millitn. Rel. veau fauve sur carton. — (Sîiint-Thierry,
n"» 7iet 52).
45λ (E. 3iG). Alcuini liber de Virtutibus et vitiis. — Epistola Hip-
pocratis de diebus aegyptiacis. — Quaedani S. Leonis magni epistolae.
— Alcuini Expositio in VII psalmos poenitentiales. — Ejusdem epi-
stola ad pueros Sancti Martini, de Confessione peccatorum. — Ejusdem
Expositio in psalmum CXVIII. — Ejusdem Expositio in Canticum gra-
duum.
Fol. 1 v°. Table. — Fol. 2. « Incipit epistola. Dilectissiitm filio Vui-
doni, comiti, humilis levita Alchuinus salutern. Memor (sic) petitionis
tuae et promissionis meae... — De sapientia. Primum quaerendum est
homini... sed unusquisque secundum bona opéra perpétua coronabitur
gloria ». (B. Flacci Alhini, sive Alchuuini, abbatis, opéra, p. 1215-
1246). Le fol. 39 est un supplément qui comble la lacune du texte
entre les fol. 18 et 19.
Fol. 29 V". « Incipit epistola Ypocratis de dies [sic] agyptiacus. Dies
autem aegyptiacus, que [sic) per tôt [sic) anno (sic) observare oportet,
ut sanguinem (sic) non minuetur et potionem non accipiat ad solven-
dum, id est iiii nonas januarii... n
Fol. 31. (CX). « Incipit epistola pape Leonis ad Juvenalem, episco-
pum Iherosolimitanum, de heresi Eutichiana. Acceptis dilectionis tue
litteris... » (S. Leonis magni opéra, t. 1, p. 328). — Fol. 32. (XXV).
« Ad Julianum, episcopum. Licet per nostros quos ab urbe direxi-
mus... » (Ibid., p. 246). — Fol. 33 v". (XXVII). a Ad augustam Pul-
cheriam. Quantum prçsidii Dominus Ecclesiç suç... » (IbicL, p. 247).
— Fol. 35. (CXXXIV). « Ad augustum Leonem. Promisisse mememini,
venerabilis imperator... » (p. 346). — Ibid. (XLVI). « Ad Constanti-
nopolitanos. Licet de bis quç in concilio sacerdotum... » (Ibid.,
p. 260).
Fol. 39 v\ " Sanctissimo patri et summo pontiûci Arnoni, episcopo,
592 MANUSCRITS
liumilis levita Alchuinus salutem. Dum vestram, venerandepater,sanc-
tissiniam voluntatem... »
a Hacc lege.sancte pater, felix féliciter, atque
Sis memor Albini per tempora longamagistri,
Dum sacris Domini supplex altaribus adsis,
Ut pius 1) (17 vers).
— « In hujus codicelli corpore continetur epistola Albini magistri ad
Arnonem, arcliiepiscopum. Item, expositioin septem psalmos peniten-
tiae. item, ejusdem epistola ad pueros adulescentulos, de confessione
peccatorum. Item, expositio inpsalnium CXVIII. Item quoque, expositio
de Patnim dictis brevis in psalmos XV canticum gradiium... » —
Fol. 44 v°. « lu fmem, in hymnis pro octava, psalmiis David. In Gnem
aeternitatem signilicat... — Domine, ne in furore tuo arguas me, etc.
Longa indignatio, furor repentina... beati qui persecutionem patiuntur
propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum caelorum >' . [Alcuini
opéra, p. 57-80). La lettre à Arnon et les vers ne figurent pas dans
l'édition.
Fol. 68. " Ad pueros Sancti Martini, de Confessione peccalorum.
Dilectissimis in Christo fîliis boneque spei adolescenlulis, etc. Desi-
derans vos, filii carissimi, in salute animarum profîcere... mercedem
habeatis perpetuam in caelis » . [Ibid., p. 1161-1168).
Fol. 73 v°. Expositio in psalmum CXVIII. « Centesimus octavus
decimus psalmus magnum in se... — Beati immacula ti in via, etc.
Beati esse non possunt nisi immaculati... ut agnosceres misericordia[m]
Domini fuisse repertam. îpsi gloria cum aeterno Pâtre, etc. " [Ibid.,
p. 81-103).
Fol. 97. « Canticum graduum. Gradus sunt ascendentium vel des-
cendenfium... facile est Deum in prosperis benedicere, sed... » Arrêté
sur ces mots, notre texte est incomplet d'une page environ. (Ibid.,
p. 103-122).
La garde initiale (X* siècle), collée sur le plat, est un fragment de
commentaire de la Bible. — La garde finale (XI^ siècle), également
collée, appartient à un commentaire sur les Psaumes : « Beatus vir qui
non abiil, etc. De Domino nostro .Ihesu Christo, id est homine domi-
nico... " Bonne initiale nattée en couleur.
Au verso du fol. l,on trouve cette prière (X' siècle) qu'un malheureux
lavage à la noix de galle a rendue illisible en partie : « Dominus [sic)
Deus sanctus... libéra opéra mea, pecora mea, domam (sic) [meani]
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 593
de ...oruni et de os (sic) luporum, in nomine Patris et Filii et Spirilus
sancti. Aincn » . — Puis, cette autre (m. d.) : « In nomine Domini
noslri Jliesu Christi, et in nomine sancte (sic) Joliannis Habtistc {sic).
A me m « [sic) .
Dans la marge du fol. 29, fragment (X* siècle) d'une prière à S. Etienne,
de latinité douteuse.
Dans celle du fol. 30, adjonction de quelques défenses à toutes
celles qu'indique la note sur les jours égyptiens, qui occupe les deux
pages précédentes. Commencement : « Mcnse januario, très gluppos
vini cotidic bibeat(5?'c) ; potionem contra offocationes et lactuarium acci-
pere débet. Mense februario, betas non comedat... d
Le blanc laissé au verso du fol. 30 a été rempli par cette indication
médicale (X* siècle) : u Puluere ad epatico, stomatico, splenitico.
Rcupontico uncias duas; cost, ima uncia; spigo, uncia una; bagas
lauri, uncia una; ermendactula, uncia una; peritro, uncia una; puleio,
uncia una; polopodio radice, uncia una; absencio, uncia una; cen-
taurca, uncia una; lupino, uncia una; a')lon, uncia una; omnes exinde
in pulvere facis et cernis, et dabis bibe c cunte dormire, pesante dena-
rios Inîs ciiu) vino médium slau genciana uncia una » .
Au bas des fol. 103-100, on remarque quelques synonymes de
noms latins, sans importance.
Xotons enfin, au fol. 2, Tex-libris (XII* siècle) : « Liber Sancti
Tlicoderici; auferenti sit analliema » , et, au fol. 3, la signature:
;^ L. Art. d'Anglade » .
\* si('cle. Parchemin. 115 feuillets et 2 gardes collées. 238 sur
138 millim., sauf pour la seconde partie qui ne donne qu3 225 sur
137 miilitn. P\el. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 79).
i50 (E. 347). Galteri de Mauritania epistola de duabus naturis
Jesu Christi. — Alcuini liber de Virtutibus et viliis. — Flores excerpti
e commentario B. Augustini super Psalterium. — Epistola B. Hieronymi
ad Uustic(Jin, de poenitentia. — De S. Wandregisilo hymni duo. —
B. Caesarii Arelatensis homiliae XII.
Fol. 1-2. Feuillets ajoutés (XIP siècle), sur lesquels on a copié la
lettre suivuite, relative aux deux natures de Jésus-Christ. Une lacéra-
tion latérale du premier feuillet a malheureusement rompu le texte des
48 premières lignes, a Gaulterus, omnibus in fide catholica sanam
intclligentiam... quod nemo catholicus recipere débet, sed tanquam
TOMK XXXVIII. 38
594 MANUSCRITS
rem profanam et heresim manifestam respuere et prorsus abdicare.
Vale » . Sur les œuvres de l'évêque de Laon, Gautier de Mortagne,
V. Hist. m., t. XXIII, p. 202-206.
Fol. 3. « Incipit praefatio. Dilectissimo filio Vuidoni, comiti, humilis
levita Alcuinus, salutem. Memor {sic) petitionis tuae et promissionis
meae... » Même fin que dans le ms. précédent, c'est-à-dire ne don-
nant pas les 27 dernières lignes de l'édition ; ce qui n'empêche pas le
scribe d'ajouter : ce Explicit textus libri hujus » .
Fol. 26. « Oratio sancti Effrem contra sordidas cogitationes. Si quis
preoccupatus fuerit cogitationibus sordidis atque turpissimis, effondat
cor suum in conspectu Dei, et ingemiscens defleat ac dicat : Exsurge,
Domine, intende... " — « Item, alia. Domine Jhesu Cliriste, qui de
hoc mondo transisti ad Patrem... " Pas rencontrée dans Opéra omnia
S. Ephraem sijri (Rome, 1589-1598, 3 vol. in-fol.).
Fol. 26 v°. Collection de maximes pour la vie ascétique. « In servo
Dei non corporis cultus vel vigor quçritur, qu§ carnis inGrmitate sit
fortior ». — " Nihil sic inflammat corpora et titillât membra genitalia
quo modo indigestus cibus fructusque non vulsus ». — « Quicquid
seminarium voluptatum est, ut venenum vitandum est ». — u Parcus
igitur cibus... »
Fol. 27. Homélie. « Miserat Dominus discipulos suos ad predican-
dum, dicens : Quod dico vobis in tenebris, dicite inlumine... »
Fol. 30 v\ « Incipiunt flores excerpli ex tractatibus beati Augustini,
conpendii causa, in libro Psalmorum. Quoniam non videbit interitum
cum viderit sapientes morientes^ simul inprudens et imipiens perihunt.
Quis est inprudens, qui non sibi prospicit... adtende quia non lantum
de refrigerio, sed nec de ipso igné obtabili tacuit » .
Fol. 70. « Incipit epistola sancti Hieronimi ad Rusticum, de paeni-
tentia. Samuhel quondam plangebat Saul, quia superbiae vulnera ...
quia mandata tua non sum oblitus. Explicit » .(S. Hieronymi opéra, t. IV,
p. 734-740). Notre texte n'a pas les 30 premières lignes de l'édition.
Fol. 77 v". « Ymnus de inclito confessore Wandregisilo, Gandensis
ecclcsiae piissimo pâtre.
( Qui solus orbis auctor es,
Polum pugillo contines
Terramque, ....
(Chevalier, Repert. hymnol., vP 16513).
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 595
Fol. 78. Autre hymne, à l'adresse du même saint, manquant au
recueil de M. l'abbé Chevalier.
t Ghriste, sanctorum decus et corona,
Glorio virtiis, fidci tutela,
Vuandreoisili meritis
Tuorum respice vota » .
(Cinq strophes).
Fol. 78 v°. « Quibus (XII) modis dimittuntur pcccata ». C'est une
simple énumération.
Ibid. Fragment d'une homélie de Bède.
Fol. 79. ' Incipit sermo ad monacos sancti Cesarii, episcopi. Sanctus
ac venerabilis pater vcster religiosa quidem humilitate... n Manque
dans la Max. hibl. Patrum.
Fol. 84. a Item, sermo sancti Cesarii, episcopi. Quod supplicante
et quodam modo... » [Max. hibl. Pair., t. VIII, p. 851).
Fol. 87 V». a Sermo exortationis ejusdem. Sanctus ac venerabilis
pater vester, dum se ut cum venia... v [Ibid., p. 855).
Fol. 91 v°. u Incipit alia ejusdem exortatio ad monachos. Sicut a
nobis Dominus, pro suscepti officii necessitate... » (Ibid., p. 846).
Fol. 95. a Ejusdem exortationis sermo. Ad hune monasterii locum,
karissimi, non ad quiaetem... « [Ibid., p. 847).
Fol. 98 V". « Exortatio ejusdem. Scimus quidem, fratres dilectissimi,
spiritali militiae... ^ (Ibid., p. 848).
Fol. 104. " Item, alia exortatio ejusdem. Ad hoc, fratres karissimi,
ad istum monasterii locum... v [Ibid., p. 850).
Fol. 106. a Alia ejusdem admonitio. Videte vocationem vestram,
fratres karissimi, venire... » (Ibid.).
Fol. 108. « Incipit ejusdem sermo. Inter reliquas beatitudines... »
(Ibid., p. 845).
Fol. 111 v°. Cl Lectio ejusdem de sermonibus otiosis. Licet in
raultis rébus, fratres karissimi, nos, Deo propitiante... » [Ibid.,
p. 852).
Fol. 115. « Ut genua in oratione flectantur et de verbis otiosis
vitandis. Rogo et admoneo vos, fratres karissimi, ut quotienscumque
juxta altare... « [Ibid., p. 853).
Fol. 118 v*. ic Item, sermo. Si diligenter adtenditis, fratres dilectis-
simi vel venerabiles fîlii... vel peccatorum indulgentia coocedatur,
prestante Domino nostro Jhesu Christo, qui régnât, etc. Explicit pars
596 MANUSCRITS
quçdam de sermonibus sancti Cçsarii, episcopi, ad monachos r, . [Ibid.,
p. 854).
Fol. 122 V". A la suite de ces homélies, une main du XI' siècle a
transcrit cette intéressante conjuration :
u -[- Initium secundum Joliannem : In principio erat Verbum usque
adfinem. — -j-Tutos, Tutones, Seruc,Serus, Lucam. fAdjurovosomnes,
angeli Sathanç, per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, ut non
habeatis licentiam nocere locum istum nec istam abbatiam [vel] par-
roechiam, sed super montes in desertis locis sit iter vester et via
vestra. Iterum adjuro vos, angeli Sathanç, per Deum Patrem omni-
potentem et Filium et Spiritum sanctum, ut non jatiatis lapides super
hanc terram nec super hune terminum istius abbatiç [vel] parroechiç
N., sed in occultis desertis et monlibus transferatis, ne quando veneritis
ad juditium Dei dicatis : Quia nemo nos contradixit. -j- Agios, -J- agios,
\ agios; Sanctus, sanctus, sanctus. Mémento, Domine, sicut jurasti pa-
tribus nostris in monte Synai, ut averteres iram tuam. Cesset imber,
cesset grando, nix ; descendat aqua limpidissima, succensa de cçlo
sicut fluvius Jordanis, ubi Dominus noster Jbesus Christus baptizari
dignatus est, et pax Christi, gratia sempiterna inliabitare dignetur ad
conservandas messes nostras et fructus et vineas infra agros nostros.
j- In nomine Domini Jhesu Christi, adjuro te, diabole, et omnes an-
gelos tuos, per Deum totius creaturç, qui est rex regum et dominus
dominantium, qui habet potestatem in cçlo et in terra, per tremendum
diem juditii, per IIU°' euvangelistas, per XX'' IIII''' seniores et per
Xiideeio. apostolos et per XI^'*° prophetas, per C'"'" XLIIII" milia mar-
lires innocentes qui pro Christi nomine passi sunt; adjuro te, dia-
bole, et omnes angelos tuos, per victorias martyrum, per fidem con-
fessorum, per choros angelorum ac virginum et per invocationem sacri
baptismalis, ut non feratis grandinem neque aliquam potestatem in
terminum istum et istam abbatiam [vel] parroechiam sancti N. In no-
mine Domini nostri Jhesu Christi, ego peccator N. tibi, démon, con-
tradico, et vobis omnibus dcmonibus contradico. In nomine Patris et
Filii et Spiritus sancti. Amen. — Anliphona, Ecce crucem Domini. Anli-
phona, Sub tunm prçsidium. Anlipbona^ Sedit angélus ad sepulcrum Do-
mini. Antiphona, Criicifixum. Antiphona, Salvalor mundi -n .
KuGn, au verso du même feuillet, on a copié, au XII" siècle, un
morceau noté sur portées : « Descendit de cçlis Deus verus a Pâtre
genitus... «
DE LA BIBLIOTHEQIE DE REIMS. 597
On trouve, au bas du fol. 1, Tex-libris (XII" siècle) : « Liber Sancti
Theoderici ; auferenti sit analhema ». — Au bas du fol. 3 verso, on
en lit un autre, du XI' siècle : « Liber çcclesiç Sancti Theoderici » .
— EnGn, au verso du dernier feuillet, celui-ci (XVI* siècle) : « Liber
Sancty Theodericy ; anatema sit auferenty » , dont l'orthographe in-
décise et le libellé bien archaïque pour une époque aussi récente pa-
raissent dénoncer l'inconscience de celui qui l'a écrit.
X« siècle. Parchemin. 123 feuillets et 2 gardes blanches, a, b, au
commencement et à la fin. 156 sur 112 millim. Uel. veau fauve sur
carton. — (Suint-Thierry, n" 80).
440 (F. 4i3). Sniaragdi liber de Diversis virtutibus, seu Diadenia
monachoruni. — Tractatus de XII abusivis saeculi B. Cypriano ad-
scriptus.
Fol. 1. « Incipit prologus Smaragdi, monachi, in libro qui vocatur
Diadema monachorum. Hune modicum libellum Smaragdus de di-
versis virtutibus collegit, et ei nomen Diadema monachorum impo-
suit... — Incipit textus. De oratione. Hoc est remedium ejus qui vitio-
rum temptanientis exaestuat... spirituale gaudium habere mereamur.
Explicit. Deo gratias » . {Max. bibl. Patrum, t. XVI, p. 1305-1342).
Fol. 126 v°. « Incipit liber sancti Cypriani, martyris, de Duodecim
abusivis seculi. Duodecim abusiva sunt sçculi haec : Sapiens sine ope-
ribus, scnex sine religione... — De primo abusionis gradu. Primo, si
sineoperibus sapiens... ne sine nobis Christus esse incipiat in futuro.
Explicit liber sancti Cipriani, martyris, de XIP''" abusivis seculi ».
(.S. Caecilii Cijpriani, episcopi Carthaginensis, opéra; suppl., p. cclxxv-
CCLXXXVlll).
Fol. 136 v°. Note sur la parenté de la Vierge. « Ex testimoniis evan-
geliorum et epistola leronimi ad Elvidium. Sancta Maria, mater Dei, et
Maria Jacobi et Alphei... »
X® siècle (les fol. 126-136, écrits certainement après la première
pallie, paraissent cependant plus anciens). Parchemin. 136 feuillets.
Bel H natté, noir et rouge, au fol. 1; très curieuses lettrines au
minium aux fol. 21, 23,29, 31. 242 sur 165 millim. Rel. veau
fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 87).
441 (E. 351). Magnentii Rhabani Mauri liber de Naturis rerum.
Fol. 2. Table (XIV* siècle). « Quicumque voluerit scire tabulam
598 MANUSCRITS
istam, sciât numerum ibi scriptum esse numerum foliorum liujus libri^
ac eciam sciât istas quatuor litteras, p, s, t, q, ibi numéro additas
representare quatuor columpnas cujuslibet folii... — Explicit tabula
pro libro isto taliter qualiter ordinata... (des surcharges empêchent la
lecture)... scripta propriis manibus suis, anno Domini M"CCC°XL"
quarto, in estate » .
Fol. 6. « Incipit prçfacio Rabani ad Ludovicum, regem. Domino
excellentissimo et omni honore dignissimo, Ludowico régi, Babanus,
vilissimus servorum Dei servus, çternç beatitudinis in Christo optât
salutem. Audita bona opinione vestra quç predicatur... — Item, alia
prefatio. Domino reverentissimo et cum omni caritatis offîcio merito
venerando atque colendo patri Heminoni, episcopo, Kabanus, inutilis
servorum Dei servus, in Christo eternam optât salutem. Memor boni
studii tui... 5) — Fol. 7. « Incipit liber primus Rabani Mauri, Ma-
guntinensis archiepiscopi, de Naturis rerum, ad Ludovicum imperato-
rem, filium et successorem Karoli magni. Cap. i. De Deo. Primum
apud Hebreos Dei nomen H(jli dicitur... quia Trinitatis sanctç unum
velle, una potestas, una cooperatio est ^ . (Magnentii Rhabani Mauri
opéra, i. I, p. 51-272).
A la suite (fol. 208), une main du XV' siècle a ajouté : 1° une note
sur Raban Maur : ^ Rabanus Maurus, Maguntie natus... » ; 2° u Epita-
phium sancti Rabani Mauri, Maguntine sedis archiepiscopi, apud Sanc-
tum Albanum sepulti.
Lector honeste, meam si vis cognoscere vitam
Tempore morlali, discere sic poteris.
Urbe quidem genitus sum
Et veram requiem semper in arec poli » .
(24 vers).
[Ibid., p. 21).
Le possesseur du livre, au XIV' siècle, nous a laissé sa signature
aux fol. 1, 208, A : « Ja[cobus] de Houchin ». — A l'intérieur du plat
initial, on lit (XVIII" siècle) : « Exlibris Sancti Nicasii Remensis,ordinis
S. Benedicti, congregationis S. Mauri» ; mais, sous la surcharge, on lit
encore : « Sancti Martini de Fivis, prope Insulam » .
XII» siècle. Parchemin. 208 feuillets à 2 col. et une garde A, à la
fin; celle-ci blanche, comme le fol. 1. Initiales en couleur, sans grand
intérêt. 395 sur 290 millim. ReL parchemin, portant ces mots qui
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 59»
montent l'ancienne utilisation de celte peau : « Compotus sigilliferi
pro anno quingenlesiaio secundo ». — (Saint-Nicaise).
442 (E. 350). iMagnentii Hhabani Mauri liber de Naturis rerum.
Ce volume, sans titre, a été appelé à tort par un bibliothécaire du
XVIII' siècle : u Quaestiones theologicae et nalurales n .
Fol. 1. u Domino excellentissimo, etc. «Deux prologues, comme
dans le manuscrit précédent. — Fol. 3. " De Deo. Primum apud He-
breos... '> Comme dans le manuscrit précédent.
Fol. 338. Après le texte, même note sur Uaban Maur et même épi-
taphe.
Sur le fol. 1, la cote ordinaire : " 165 b ^ .
La garde b porte un fragment de copie d'une bulle de Clément Vil,
en faveur de Tabbaye de Saint-Denis en France (1379). — Au dos de
cette pièce, on trouve cette liste intéressante (XV" siècle) : a Secuntur
libri quos compi[lavit] abbas Joachim. Liber Concordie, qui incipit :
Quia labenlis ac perituri seculi ; liber de Flore sive de Summis [pontijfî-
cibus, qui incipit : Tempore colubri... ; liber de Oneribus, qui incipit
(l'incipit n'a plus été mis) ; liber de Consolacione ; liber de Semine lit-
teraruni ; liber de Divisionibus ; liber de Ministris ; liber de Ultimis
tribulacionibus ; exposicio super Jberemiam ; exposicio super Merli-
num ; exposicio super Apocalipsim; visio que incipit : Veh mundo in
centum annis ; liber Psalterii decem cordarum n . Sur le fameux abbé
de Flore, v. Nouv. Biogr. gén., t. XXVI, p. 718-719; Chevalier, Bio-
hibliogr., col. 1294; L. Delisle, Cah. des manuscrits, t. III, p. 104, 106 ;
Jourdain, Index chron. chart., p. 18-19.
XV" siècle. Parchemin. 338 feuillets et un 26 Us, moins 226-229
omis, plus 3 gardes a, b, en tête, et c, à la fin, la dernière blanche.
335 sur 250 millim. Initiales non faites. Rel. moderne parchemin sur
carton, à fermoirs. — (Ex-libiis gravé du Chapitre : « C, ord. 2,
n» 25 »).
445 (F. 436). Ratio pie vivendi, pro clericis et monachis, cuidam
Alago, abbati, dicata, auctore incerto.
Fol. 1. « Incipit praefatio. Beatissimo patri et cum summa venera-
tioDe amplectendo mihi Alago, abbati... (nom gratté), humilis in Christo
61ius. Mirari valde cogor, quum sanclorum Patrum innumerabilibus
dictis ac factis se inlustratum totus jam gratuletur orbis... ; quapropter
meam parvitatem vestra sublimitas monere decrevit ut libellum ex
600 MANUSCRITS
rébus utilibus brevi sermone colligerem qui, iiec inmensitate sui legenti
fastidium ministraret, nec portant! umquam onus inferret...; igitur, ut
jusseras, ex majorum dictis collectum manuale tibi volumen obtuli...
— Capitula libri primi. i. De quatluor regentium ordinibus; ii. De
pastoribus animarum, quales eligi debeant; m. De humilitate preposi-
torum ; IV. De rectoribus, qualiter vitae conversationem habeant ;
V. Qualiter praelati subjectos doceant ac semetipsos discreta circum-
spectione praevideant ; ii. De doctrina et exemplis praepositorum ;
VII. De doctrinae discretionc ; viii. De disciplina praepositorum in bis
qui delinquunt ; ix. De subditis ; x. De subjectis bonis sub pastorali
regimine constitutis ; xi. De invidis vel protervis subditis ; xii. De cle-
ricis, quales eos oportet esse. — i. De quatuor regentium ordinibus.
Sancta Ecclesia... » Outrageusement grattés, les fol. 5 et 6 ne laissent
lire que le titre et les deux premiers mots du texte, enlevant ainsi les
trois premiers cbapitres. — Fol. 2G \\ " Capitula libri secundi. i. De
sapientia ; ii. De oratione ; m. De lectione; iv. De assiduitate legendi ;
V. De consolatione lectionis; vi. De doctrina sine gratia ; vu. De super-
bis lectoribus ; viii. De distributione Spiritus septiformis; ix. De gratia
Dei prevenientis et subsequentis nos; x. De fide ; xi. De spe ; xii. De
caritate ; xiii. De quattuor virtutibus principalibus ; xiv. De adbibendis
pro corporis necessitate subsidiis; xv. De vita activa et contemplativa;
XVI. De appetitu virtutum ; xvii. De pugna virtutum adversus vitia ;
xviii. Desimulatis virtutibus; xix. De maie usis virtutibus; xx. Quod ex
virtutibus virtutes et ex vitiis vitia nascantur » . — Fol. 52. « Capitula
libri 111. I. De temptationibus diaboli ; ii. De cogitatione; m. De
conscientia ; iv. De peccato ; v. De levioribus peccatis ; vi. De gravio-
ribus peccatis; vu. De manifestis occultisque peccatis ; viii. De peccati
am.ore ; ix. De peccati necessitate ; x. De peccandi consuetudine ; xi.
De compunctione cordis; xii. De peccati recordatione ; xiii. De confes-
sione peccalorum ; xiv. De paenitentia; xv. De bis qui ad delicta post
lacrimas revertuntur ; xvi. De bis qui in peccatis labuntur ut post rui-
nam resurgerequeant ; xvii. De bis qui a Deo deseruntur; xviii. De dis-
peratione (sic) peccanlium » . — Fol. 70. « Capitula libri quarti. i. De
contemptoribus mundi ; ii. De vita vel conversatione monachorum ;
m. De praeceptis altioribus monachorum ; iv. De tepiditate mona-
chorum; v. De humilitate vel opère monachorum; vi. De monachis
qui curis saeculi inplicantur ; vu. De exemplis sanctorum ; viii. Defla-
gellis Dei ; ix. De tolerantia divinae correptionis ; x. De brevitate vel
DK LA Bir.IJOTIllOQl M Dl-: H Kl M S. 601
miseria vilae pracscnlis ; \i. De rcgni caeleslis desiderio; xii. De sanc-
lis qui se a consortio saccnli scparani ; mil De morte corporis; xiv. De
resurrecti'Onc] corponiin ; \\ . De judicio tremendo ; \vi. De damna-
tionc diaboli et daenioiiuiu ; wii. De infernosuperioie; wm. De poenis
impioruni ; \ix. De igné purgatorio quo post mortem peccata relaxari
creduntur ; xx. De gloria sanctoium ». — Fin du texte : " ... percipile
regnum quod vohis paratum est aciintio (sic) mundi., ubi regnabunt cum
illo in saecula saeculornm. Amen. Ëxplicit liber quartus féliciter » .
La garde b a été utilisée par une main contemporaine pour y noter
les effets de la lune sur les individus, dans ses différentes phases :
u Luna I, quod videbis in gaudium erit si videris te... — Luna XXX,
inter duos dies fiât somniiim tuum. Praesentina [sic) sunt et vera n .
Au bas des fol. 1-2, on lit cet c\-libris (Xi* siècle) : « Liber Sanctç
Marie Hemeusis " .
Enfin, au verso du fol. 93, on trouve la noie ordinaire de Gilles
d'Aspremont : « Hic libellus est de anliquis libris ecclesie, et erat in
capitulo, et continct 4"'" libellos partiales de diversis materiis bene uti-
libus ac moralibus, et ncscitur quis fuerit ejus auctor, nec etiam quis
eum dederit Sancte Marie Remensi. Et sunt in eo, absque duobus pri-
mis foliis et 2 foliis ultimis que faciunt custodias libri, folia 92. Si
quis furatus fuerit, anatliema sit. Quotatus die xiiii" maii, anno Do-
mini M^CCCC'XIP " . — Sur la garde a, la cote : « 181 » .
Les gardes c, D, proviennent d'un rouleau de procédure sans
intérêt.
IX." siècle. Paichemin. 93 leiiillels et 4 gardes, a. r, en tête, c, d, à
la fin, la première i)Ianche. Curieux S initial au Irait, au fol. 5.
205 sur 140 millim. Dos de veau blanc sur bois. — (ll^x.-libris gravé
du Chapitre : « C, ord. 4, n° 69 ' ).
444 (F. 425). B. Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi,Monologion
seu liber de Trinitate. — Ejusdem Froslogion et Apologeticus contra
Gaunilonem. — Ejusdem de Incarnatione Verbi et Cur Deus homo.
Fol. 1. « Incipit prologus in Monologion, librum Anselmi. Quidam
fratrcssepe me studioseque precati sunt... — Incipit Monologion, liber
Anselmi, Dorobernensis archiepiscopi. Si quis unam naturam summam
omnium quç sunt... vere igitur hic est non solum Deus, sed solus Deus
ineffabiliter trinus et unus. ExpIicit Monologion, liber Anselmi, Doro-
bernensis archiepiscopi -•> . Le titre courant contemporain porte : « An-
602 MANUSCRITS
selmus de Trinitate » . [S. Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi, opéra.
Paris, 1721, p. 3-28).
Fol. 34. a Incipit proemium in Proslogion, librum Anselmi, Can-
tuariensis archiepiscopi. Postquam opusculum quoddam velut exem-
plum meditandi de ratione fidei... — Incipit Proslogion, liber An-
selmi, Cantuariensis archiepiscopi. Eia nunc,homuntio,fuge paululum
occupationes tuas... donec intreni in gaudium Domini mei, qui est
trinus et unus Deus, benedictus in secula. Amen.Explicit Proslogion >i .
{Ibid., p. 29-35).
Fol. 45. " Sumptum ex eodem libello. Ergo, Domine, qui das fidei
intellectum, da mihi... non possim non intelligere ^. Ce sont les
chap. 3-5 du traité précédent.
Fol. 45 v°. ;c Quid ad hçc respondeat quidam pro insipiente. Dubi-
tanti utrum sit vel neganti... veneratione et lande suscipienda ». Pu-
blié sous le titre : u Liber pro insipiente, ad versus S. Anselmi in
Proslogio ratiocinationem, auctore Gaunilone , Majoris monasterii
monacho » . [Ibid.,^. 35-36).
Fol. 48. " Quid ad hçc respondeat editor ipsius libelli. Quoniam non
me reprehendit in hisdictis... — Dicis quidem, quicumque es... beni-
volentia, non malivolentia reprehendisti i? . Publié sous le titre : « S.
Anselmi liber apologeticus contra Gaunilonem, respondentem pro insi-
piente » . (Ibid., p. 37-40).
Fol. 53. « Incipit liber Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi, de
Incarnatione Verbi. Prologus. Quamvis post apostolos sancti Patres...
— Domino et patri universç çcclesie in lerra peregrinantis summo pon-
tifici Urbano frater Anselmus, vita pcccator, habilu monachus, sive
jubente sive permittente Doo, Cantuariç metropolis vocatus episcopus,
debitam, etc. Quoniam divina providentia... — Cum adhuc in Becci
monasterio abbas essem... in eodem libro aperte inveniet «.Publié
sous le titre : « S. Anselmi liber de Fide Trinitatis et incarnatione
Verbi. . {Ibid., p. 41-49).
Fol. 69. " Prefatio Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi, in librum :
Cur Deus homo. Opus subditum quod propter quosdam qui... — In-
cipit liber primus domini Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi :
Cur Deus homo. Sepe et studiosissime a multis rogatus sum et ver-
bis... Deo, non nobis attribuere debemus, qui est benedictus in se-
cula. Amen. Explicit Anselmi, archiepiscopi Cantuariensis v. [Ibid.y
p. 74-96).
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 603
Aussitôt la clôture du texte (fol. 108), on lit ces lignes d'une écri-
ure contemporaine, relatives aux derniers moments d'un religieux :
« Sic débet interrogari frater morti proximus, sicque respondere. Fra-
ter, l(^'taris quod in fide christiana moreris? — Eliam. — Gaudes quod
moreris in liabitu monachico? — Etiam. — Fatcris te maie vixisse, ut
meritis tuis nicliil boni tribuatur? — Etiam... »
Au verso, représentation d'un Christ assis, bénissant de la main
droite, tenant de la gauche un livre ouvert, les pieds posés sur la
sphère du monde; au trait, à peine relevée de jaune et de vert.
La garde a, collée à l'intérieur du plat initial, porte une table du
XV* sièc'e. — Au bas du verso du dernier feuillet, on lit cette note
contemporaine du texte : « Hic desunt libri Anselmi de Concordia pre-
destinationis et liberi arbitrii, liber de Veritate, liber de Li[bero] ar[bi-
trio], liber de Casu diaboli, liber de Processione Spiritus sancti contra
Grecos, epistola de Fermento et azimo, epistola de Diversitate sacra-
mentorum Ecclesie, omelia de beata Virgine ^ .
La garde )î est un fragment de commentaire du prophète Joël
(XII« siècle).
Les ex-libris du possesseur sont nombreux : a Liber Sancti Dyonisii «
(XIP siècle), au bas du fol. 10; « Liber Sancti Dyonisii Remis ; si quis
ei abstulerit, anathema sit. Fiat, fiât. Amen, amen » (XIII'' siècle), aux
fol. 4, 35, 55 ; ^ Iste liber est Sancti Dyonisii Remensis » (XIV'' siècle),
sur la garde a; enfin : « De conventu Sancti Dyonisii Remensis » , avec
accompagnement d'une cote de bibliothèque, au fol. 1.
Fin du XII^ siècle. Parchemin. Écriture anglo-saxonne. 108 feuillets
el 2 giirdes collées, a, r, en tête et à la fin. Intéressantes initiales de
couleur, vert et rouge, aux fol. 3, 35, 56, 69, 70, 91. 293 sur
205 millim. Uel. veau fauve gaufré de feuilles de chardon, sur bois
(XV^ siècle), encore garnie de son étiquette de parchemin conçue en ces
termes : « Anselmi Monologion. Anselmi Prosologion. Item sumptum
de eodem. Liber Anselmi de Incarnatione Verbi. Anselmus Cur Deus
homo, liber primus et secundus ". — (Saint-Denis).
44o (F. 421). R. Rrunonis, Astensis, Sententiarum libri IV.
Fol. A. Table générale de l'ouvrage (XV" siècle).
Fol. 1. « Incipiunt capitula in libro domni Rrunonis, Sigensis {sic\
episcopi, de Laudibus Aecclesie... — Incipit prologus, in dedicatione
Ecclesie. Cum sint multa et pêne innumerabilia... — Sequitur. Scrip-
sit Moyses in libro Geneseos... et bibit magister noster, Deus noster
604 MANUSCRITS
et Dominus noster, qui cum Pâtre, etc. Explicit liber de Laudibus Çc-
clesie « . {Max. hibl. Patrum, t. XX, p. 1739-1749).
Fol. 16. a Incipit liber ejusdem de ornamentis Aecclesie. Sequitur.
Primum Ecclesie ornamentum Gdes est... sed tanta nos modo dixisse
sufGciat . . (Ibid., p. 1749-1763).
Fol. 36. " Incipit liber domni Brunonis de Novo mundo. Novus
homo venif in mundum... de quibus [qui] biberit non sitiet ultra ».
{Ibid., p. 1763-1773).
Fol. 51 v°. La collection de sermons qui forme la quatrième partie
de Tceuvre de Brunon n'est pas conforme à Tédition de la Biblioth.
Patrum (p. 1773-1812), sauf pour les premiers. ^ De Trinitate.
Audi, Israël, Dominus Dcus tuus... » — Fol. 53 \\ " Item, de Triui-
tate. Sicut quçdam sabbata dicuntur... » — Fol. 55 v°. « Item, de
Trinitate. Dum loquimur de unltate... ^ — Fol, 57. u De Nativitale
Domini. Maximus prophetarum Isaias... -n — Fol. 58 v\ " De Circum-
cisione. Postquam impleti sunt ut circumciderctur... v — Fol. 59.
" De Epipbania. Quoniam autem circumcisio... Audivimus modo, cum
evangelium legeretur, quia très magi... » — Fol. 61 v\ ^f In octava
Epiphanie. Defuncto Herode, etc. Defuncti sunt enim qui quçrebant ani-
mam pueri... " — Fol. 63 v°. « Dominica in Palmis. Narrât beatus
Johannes evangelista quia turba multa... -n — Fol. 64 i". a In Cena
Domini. Prima die Azimorum... -n — Fol. 67 v°. u In sanctum Pascha.
Fidelis sermo et omni acceptione dignus... « — Fol. 69. " In Ascen-
sione Domini. Hodierna die, sicut scriptum est... « — Fol. 70. ce In
Pentecoslcn. Dum compJerentur, etc. Sunt quçdam apud Hebreos... »
— Fol. 71 v°. « in feslivitaiibus béate Marie virginis et aliarum virgi-
num. De Nativitate. Liber generationis, etc. Audivimus modo in lec-
tione... ') — Fol. 73. a In Annuntiatione sancte Mariç virginis.
Missus est Gabriel, etc. Si consideremus personam mittentis... r> —
Fol. 74 v°. « In Purificatione sancte Marie. Postquam impleti sunt dies
purgationis. Duo sunt de quibus... » — Fol. 76. et In Assumptione
sancte Marie virginis. Magnificat, anima mea, Dominum, etc. Docet nos
beatissima... " — Fol. 78. « De virginibus. Simile est regnum celorum
homini negotiatori, etc. In exemplo et similitudine... -^ — Fol. 80. "De
virginibus. Simile est regnum celorum sagene misse, etc. Sic erit in
consummalione seculi... ■>' — Ibid. « De virginibus. Omnis scriba doc-
tus, etc. Regnum celorum, regnum angelorum... » — Fol. 81 v\ " Item,
de virginibus. Simile est regnum celorum decem virginibus, etc. Regnum
DE LA BIBLIOTHUQIE DK REIMS. 605
cçlorum Kcclesia... r> — Fol. 82 \\ a De rnartiribus. Sancli per fidem
vicerunt... » — Ibid. « De eisdem. Beati qui persecutionem, <?/c. Qucre
superius, in libro de Ornamenlis I,<]cclesio sermonem de patientia... «
— Fol. 83. '< Nisi granum fvumenti cadens in lerram^ etc. Hoc est illud
granum... n — Fol. 84. « De rnartiribus. E(jo sum vitis, etc. Ecce
vitis vocatur Cbristus... " — Fol. 85. « De rnartiribus. Deus, venerunt
gentes, etc. Hereditas Dei, templuin Dei... » — Fol. 8(3 v°. u De rnar-
tiribus. Ecce quam bomim, etc. Sic enim se habct ordo.. . « — Fol. 88.
« De rnartiribus. Laudate Dominum in, sanctis, etc. Crlum et terram et
omnes creaturas... « — Fol. 90. a De confcssoribus. Audiviriius modo,
cuin evangeliuni legeretur, Dominum dixisse discipulis... » — Fol. 92.
ce De confcssoribus. Nenio accendil lucernam^ etc. Dominus et salvator
noster pauio superius... " — Fol. 94 v*. « De confcssoribus. Xemo
accendit luceniam, etc.Vihi oculi non sunt, ibi lux neccssaria non est...
Beali mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, qui vivit et régnât in
secula seculorum. Amen » .
Sur la garde a, qui a reçu, au XV'' siècle, une table de l'ouvrage, on
lit : « Xovcrint uniiersi présentes [)aritcrque futuri quod anno a Xati-
vitate Domini millesimo CCCCIX", indictione secunda, et die mcrcurii
septima aiigusti, papa Alexander V'"% in consilio {sic) generali eadem
die in civitate Pisana tento, conccssit omnibus vere penitentibus et
confessis, qui in dicto consilio et in aliis consiliis super unione et refor-
macione Ecclesie eodem anno in eadem civitate intcrfuerunt (s/V), et
qui post duos menses immédiate sequentes erunt in statu gracie, et
etiam in arliculo rnortis, semel tantum, vcram indulgentiam a pena et
culpa omnium suorum peccatorum. Deo gracias " .
Au fol. 97, on trouve le nom du premier possesseur du volume :
« Iste liber est Pelri Guitonis, presbiteri Turonensis diocesis , qucrn
librnm émit in civitate Pisana, in mense februario, anno a Nativitale
Domini MCCCCIX" » . — A la suite de cet ex-libris, Pierre Guilon a
transcrit q(iel(|ues notes sur les usages, les offices et les prières de la
primitive église.
La garde colfée sur le plat initial provient d'un recueil canonique
sans valeur. On y lit aussi une note de peu d'intérêt (XV" siècle) sur le
rang de la théologie à la tète des autres sciences, et cette mention
(XVII' siècle) : « Bruno de Laudibus Ecclesie; ex dono P. Guitonis " .
\\\' siècle. Parchemin. Ecrilme ilolieniit'. 97 feuillets à 2 col. cl
une garde A, en lOle. Curieusis initiales au initiium, aux fol. 1, Uî,
606 MANUSCRITS
19, 28. 325 sur 218 millim, Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n° 26 »)•
446 (F. 415). Hugonis a Sancto Victore libri II de Sacramentis
christianae fîdei. — B. Bernardi Apologeticus, ad Guillelmum, abba-
tem Sancii Theoderici. — Hugonis de Folieto annotatiunculae elucida-
toriae super Threnos. — Ejusdem de Claustro materiali, necnon de
Claustro animae. — Liber de XII abusivis saeculi B. Cypriano adscrip-
tiis. — Ricardi a Sancto Victore Benjamin minor. — Ejusdem liber de
Exterminatione mali et promotione boni. — Liber quidam prover-
biorum. — B. Anselmi liber de Beatitudine caelestis patriae.
Fol. 1. « Incipit prologus in libro Hugonis Parisiensis de Sacramen-
tis christiaue fidei. Librum de Sacramentis christiane fidei studio quo-
rumdam... — Incipit prologus secundus. Cum igilur de prima erudi-
cione sacri eloquii... tractando extendunt. Item alia prefaliuncula.
Arduum profecto et laboriosum... — Incipit liber primus magistri Hu-
gonis Parisiensis de Sacramentis christiane Odei, perlinens ad secundam
erudicionem sacri eloquii, quod est fundamentum sciencie. Incipit ejus-
dem libri prima pars, que tractât de creatione et constitucione hujus
sensibilis mundi, unum esse principium a quo facta sunt omnia de
nichilo. Inprincipio creavit Dcus celum et terram. Quod creatum est de
nichilo factum est... ecce quod erit in fine sine fine. Magistri Hugonis
Parisiensis de Sacramentis christiane fidei explicit liber secundus " .
Bien qu'appartenant à la xvii' partie du II' livre de notre manuscrit,
ces mots sont bien l'explicit de la xxii' partie dans Tédition. [M. Hugo-
nis de S. Victore opéra omnia. Rouen, 1648, t. III, p. 482-712).
Fol, 113. Apologeticus B. Bernardi. " Venerabili patri Guillelmo,
frater Bernardus, fratrum qui in Clara valle sunt inutilis servus, salu-
tem in Domino. Usque modo si quid me scriptitare... quod ut nobis a
vobis semper fiât omnino precor et supplico. Valete » . {S. Bernardi
operUy t. I, p. 525-540). Notre manuscrit ne donne pas la préface.
Fol. 117. « Tractatus magistri Hugonis de Folieto, prioris canonico-
rum Sancti Laurentii, in pago Ambianensi, super Lamentationes Jhe-
remiç, prophète. Quomodo sedet sola civifas, plena populo. Quantum ad
litteram spectat, desolationem Jherusalem plangit Jheremias... ut in-
telligamus ea mala qu§ predicta sunt, quanta miseria consequatur « .
Publié dans les œuvres de Hugues de Saint-Victor (t. I, p. 146-179),
mais d'une manière fort incomplète, puisque notre manuscrit, au lieu
DK LA BIBLIOTIIÈQUK DE REIMS. 607
de s'arrêter aux mots : « nullis suggcstionil)us pravis reluctatiir > , qui
précèdent le paragraphe : « Tolius alphabeti primi epilogus » (p. 150),
poursuit ainsi, sans alinéa : u [/ie Syon lugent, eo quod non sit (sic) qui
veniat (sic), elc. Interrogate vias sempiternas... sed unusquisque reci-
pial prout gessit. Finit Paschasii « . 11 reprend aussitôt, en ces termes :
« Item, ex tractatu magistri Hugonis super Lamentationes Jheremiç,
prophet<;. Medicus noster in manibus... " , qui sont les premiers mots
de l'épilogue dont il vient d'être parlé. Cette intcrcalation, qui occupe
4 feuillets sur 22, est bien empruntée à Paschase Uadbert (S . Paschasii
Radbertiy abbalis Corbeiensis, opéra. Paris, 1618, p. 1320-1360), mais
elle n'en donne pas le texte in extenso.
Fol. 139. « Incipit prologus magistri Hugonis de sequenti opère.
Locuturus, karissime, de his qu§ ad edificationem claustri materialis
pertinent... — Incipit liber magistri Hugonis de ordinatione claustri
materialis. Quoniam de ordinatione claustri materialis... pendet summa
tolius religionis. Explicit tractatus magistri Hugonis de Folieto de
Claustro maleriali « . Ce traité de Hugues de Fouilloi, que d'autres
manuscrits intitulent : u De Uuodecim abusionibus claustri materialis ^
(V. Hauréau, iVo/. e^^j;^r., t. I, p. 88; t. H, p. 312), a été attribué à tort
à Hugues de Saint-Victor et forme, dans l'édition de 1648, le livre 11'
du traité : « De Claustro animae ^ (t. Il, p. 60-78).
Fol. 149. u Item, ejusdem tractatus de Claustro animç. Nosti,
karissime, quod ea quç... toile grabalum tuum et ambula. Explicit
liber claustralium lam canonicorum quam monachorum n . Bien qu'il
soit ici attribué à Hugues de Fouilloi, ce traité fait suite au précédent
dans l'édition de Hugues de Saint-Victor (Ibid., p. 79-88), mais il n'y
forme qu'une partie du IIP livre du traité : « De Claustro auimae » .
Fol. 154 v°. Sur les quinze degrés de la perfection. « Denotatio
quindecim graduum. Primus itaque est ut quis peccatum suum cognos-
cat, secundus ut cognitum odiat... in incessu non possit notari levitas
Dçc (sic) in dictis vanitas » .
Fol. 155. " Incipit liber sancti Cypriani, martyris, de Duodecim
abusivis seculi. Duodecim abusiva sunt sçculi, hoc est sapiens sine ope-
ribus... — De primo abusionis gradu. Primus abusionis gradus est
si sine bonis... ne sine nobis Christus esse incipiat in futuro n. (S.
Caeciliî Cypriani, episcopi Carthaginensis, opéra; suppl., p. cclxxv-
ccLXXxviii, et S.Aurelii Augustini opéra, t. VI, app. p. 210-216). Sur
cet ouvrage, v. Hauréaa, Not. et exlr., t. II, p. 62.
608 MANUSCRITS
Fol. 158. " De Septem gradibus animç. Anima igitur gradu primo
corpus hoc terrcnum... qui invisibiliter renascitur qui crédit 15 .
Fol. 159. « Incipit magistri Ricardi liber primus de Patriarchis.
Benjamin adolescent ulus in mentis excessu. Audiant adolescentuli sermo-
nem... diviiiç revelationi humana ratio applaudit. Explicit liber Ri-
chard i de Patriarchis ». V. plus haut notre manuscrit 160, fol. 58.
Fol. 175 v°. « Incipit ejusdem de Exterminatione mali et pronjotione
boni. Quid est tibi, mare, etc. Exclamatio est vox ista prophetç... ad
majora obtinenda promoveri non meretur » . [M. Richardi Sancti l/icto-
ris opéra. Rouen, 1650, p. 1-23).
Fol. 188. " Prefaciuncula sequentis operis. Edito olim a me para-
bolarum libello... — Incipit libellus proverbiorum. Textus. Ante pran-
dium esurire, ante polum sitire, ante lucem surgere sanitas magna est.
Glosa. In cçlesti gloria electi omnes vero... ad cçlum letus pergit d .
Fol. 197 v°. -i Incipit querimonia de malicialnjjustemporis. Egyptus
olimdecem plagis... adveniat regnum tuum. — Appologia seu satisfaclio
ad lectorem. Ecce, mi lector, hune libelium velud cophinum diverso-
rum pomorum... non salis implet effeclus » .
Fol. 198 \°. « Prologus Ansclmi, archiepiscopi, in libro de Bealiln-
dine C(;lestis patriç. Multi homines ijuibiis nonnuncpiam boni mores...
— l.iber Anselmi, archiepiscopi, de Realitiidinc Ci^lestis patrie^, id est
de septem bonis que ad corpus, et item de scptcni aliis bonis que vera-
citer ad animam pertinent. IMirnum. In illa igitur vita pulchritudo
justorum... — Item de seplem bonis ad animam pertinenlibus. Sunt
etiam alia quç quidem... transituri sinii. in societatcm deinoniorum.
Explicit liber de Reatitudine cçlestis patriç » .Cet opuscule ne concorde
que par les premiers mots du prologue avec un ouvrage portant le
même titre, qui a été publié à la suite des œuvres de S. Anselme
{S. Anselmi^ Cantuariensis episcopi, opéra. Paris, 1721, p. Hl)-153)
sous le nom d'Eadmer, moine de Cantorbéry, et dont parle VHisloire
littéraire (t. IX, p. 128-429).
La garde collée sur le plat initial porte un grand calendrier perpé-
tuel (XIP siècle).
Sur le fol. 2, on trouve la signature : « L. Art. d'Anglade » .
Fin du \II* siècle. Parciietiiin. 202 fîniilletS; à 2 col., plus 116 hiSj
phis une garde A, collée, en tôle; les 116 bis cl 202 réduite au (juirt.
452 S'ir 310 millim. Inléressantos initiales mi-pailies, de couleur,
nolamnient aux fol. 2, 8, 11, IG, 19, 24, 31, 35, 38, -41, 45, 46, 50,
[)K LA lUBLIOTHEQUl!: DK KIOIMS. 609
52, ij3, G5, G8, ()0, 70, Ti. 77, 70, 89, 90, 90, 103, 108, 111, 113,
117, 122, 130, 159, 175; cin-ieuscs lettrines aux fol. 105, 170. Uel.
venu ("aine sui" bols, — (Sfiint-Tliir^rry, n° 93).
ii7 (E. 350). Hu<jonis a Sancto Victore libri II de Sacramentis
christianac fidci.
Fol. 1. Table. — Fol. 3. < Incipit prologiis libri de Sacramentis ab
initio usqiie in (inetn in iinam seriom dispositis, magistri Hugonis.
Librnni de Sacramentis.. "Comme dans le manuscrit 440. Deux feuil-
lets manquent entre les fol. 3 et 4, enlevant le deuxième prologue et
les deux premiers paragraphes.
Sur la marge du fol. 99, on lit: u F. Johannes Thiérion, 1592,
Theodericanus " .
Fin (In XII® siècle. Parchemin fortetTient taché H'humidifé dans les
marges supérieure et inférieure et dans les derniers feuillets. 100 feuil-
lets à 2 col. 310 sur 210 millim. Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n° 92).
448 (F. 414). Hugonis a Sancto Victore libri H de Sacramentis
christianae fidei.
Fol. 1. u Incipit prologus libri Ugonis, presbiteri,de Sacramentis, etc.
Librumde Sacramentis... n Comme dans lesmanuscrits précédents.
Au verso du fol. 280, on trouve la note de Cilles d'Aspremont :
« Iste liber fuit de libris bone memorie domini Guidonis de Roya,
quondam archiepiscopi Kemensis, in quo continetur liber vencrabilis
Hugonis de Sancto Victore de Sacramentis a principio usque adfînem
libri, et suntin eo, prêter prinmm folium et [iltimum que faciunt cus-
todias libri, sunt folia 280, scilicet ducenta et octoginta sex folia, quo-
rum duo in medio libri sunt, scilicet 140 et 1 il folia, non sunt scripta,
quia unus (676') est finis primi libri Hugonis. Si quis librum istum fura-
tus fuerit aut aliqiiid iude abstulerit, anathema sit. Et orate Dcum pro
dicto domino Cuidone, archiepiscopo, et pro quotatore et numeratore,
scilicet Egidio de Asperomonte, qui hune librum numeravitin crastino
Ascensionis dominice anno Domini M" CCCC" XI1° " .
Sur la garde a, ou trouve la cote ordinaire : « b 141 visa r^ . — Au
vefso, une main du XIV' siècle a inscrit : « Ext[imatur] I fr[anco]
eu [m] di[midi]o » .
XIII* siècle. Parchemin. Ecriture allemande, ou peut-être mieux
bohémienne. 280 feuillets, le 141 blanc. 170 sur 272 millim. Intéres-
TOME XXXVUI. 30
610 MAXUSGRITS
sanle initiale au fol. 4. Très curieuses lettrines î^ In plume aux fol. 1,
16, 25, 39, 49, 142; celles qui émaillent le texte ne sont pas moins
cli,q[nes d'étude. Rel. veau blanc délabré, sur bois, portant les armes
peintes de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : «D, ord. 3,
no38»).
449 (E. 357). Summa Hugonis a Sancto Victore de Sacramentis.
— Commentarisis cujusdana incerti super Genesim. — Libellas quidam
de Greatione.
Fol. 1. « Summa magistri Hougonis (sic). Sacramentum corporis et
sangiiinis Christi unum est... ut illud percipiat racionabiliter non con-
tradicitur r> . — Les premiers mots commencent la vm^ partie du
IP livre du traité" de Sacramentis « ; les derniers mots forment la fin
de la XV* partie du même livre ; mais les chapitres qui composent notre
recueil se présentent sans aucun ordre et vont au delà de ces limites,
quoique bien moins nombreux que dans Tédition.
Fol. 43. a Cummentum super primum librum Moysi. Primam Ge-
neseos partem secundum phisicam et ad litteram ego expositurus, in
primis de intencione auctoris... — Titulus libri talis est. Incipit Ge-
nesis, est liber de rerum creacione sive generacione... quicquid autem
de bac re dicemus ex vera et sancta theologia sumptum esse nemo
dubitet » .
Fol. 52. « Philosophia ostensura Boetio in quo sit summum bonum
situm et qualiter ad ipsum perveniatur. .. — Mundus est ordinata col-
lectio... — Terrarum cçlique sator, id est terrenorum et celestium, vel
perterram intelliguntur duo inferiora elementa, scilicet terra et aqua...
que mala sunt vel a diabolo vel a carne... » La fin de cet opuscule ano-
nyme manque.
Les gardes a, b sont formées d'un fragment de Graduel (XIIP siècle) .
— Sur la garde b, on lit cette note relative à un prêt de livres (m. d.) :
(c Milon, Valensis, [pro Ysaia fratris ...], nihil solvit ad opus magistri
Odonis » , qu'une main peu postérieure a modifiée en inscrivant ces
mots : « pro Appocalisi fratris Guerrici, de ordine Predicatorum » , à
la place de ceux que nous donnons entre []. La même main a noté, au
bas du fol. 63 V, cette troisième mise en gage du volume qui nous
occupe pour un nouvel emprunt de livre : « Milo, Walensis, pro
magistro Odone de Duaco (?), super XII Prophetas » . — Au-dessous,
on lit l'ex-libris (XIV* siècle) suivant : u Iste liber reddatur domino
Johanni de Dor... " — Au fol. 1, on trouve la signature bien connue
DK LA BIBLIOTHKQIE bK HLIMS. 611
u G. Filiastri » . — Enfin, au fol. 63, Gilles d'Aspremont nous a laissé
les deux notes qui suivent : « Istuni librum dédit librarie dominus car-
dinalis, decanus ejusdem (^ic) , et continet Su mina m de Sacramentis
abrevialain necnon et expositionem super Moisen , et sunt ibi 63*
folia ». — a In isto libro, qiieni dédit dominus cardinalis decanus,
continentur primo Summa abbreviata de dicto Hugone in libro suo de
Sacramentis, etc. » — Sur le fol. 1, la cote : « 157 b " .
XIII* siècle. Parchemin. 63 feuillets, le 51" blanc, et 2 gardes, a, b,
en lêle. 163 sur 120 millim. Mauvaise reliure du XV« siècle, veau fauve
gaufré, sur carton, perlant encore le chiffre du donateur : « G. F «
et le litre sur parchemin : « Hugo de Sacramentis ». — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « D, ord. 3, n" 34 »).
4d0 (E. 363). B. Bernardi liber de Diligendo Deo. — Ejusdem de
Praecepto et dispensatione. — Ejusdem XXIX sermones super Cantica
canlicorum.
Fol. 1. Liber de Diligendo Deo. « Viro illustri domino Aimerico,
(^•cclesiç Komanç diacono cardinali et cancellario, B., abbas dictus de
Claravalle, Domino vivere et in Domino mori. Orationes et non ques-
tiones a me poscere... — Vultis ergo audire et quare et quomodo...
nullus profecto esse poterit miseracionis affectus ». {S. Bernardi, Cla-
revallensis abbatîs, opéra, t. 1, p. 589-608).
Fol. 11. De Praecepto et dispensatione. « Domno abbati Colum-
bensi, frater B., abbas dictus de Claravalle, valere in Domino semper.
Rescriptum meum ad epistolas... — Qua mente tacebo?... — Prima
igitur questio circa regulam noslram... vestrç debui, quod et studui,
satisfacere voluntati. Explicit ». (Ibid., p. 505-530).
Fol. 25. Table de l'ouvrage suivant. — Sermones in Cantica canti-
corum. « Vobis, fratres, alia quam aliis de seculo... " Les 23 premiers
sermons suivent dans l'ordre de l'édition. — Fol. 70. Le 24' com-
mence ainsi : « Recli diliguntte. Et hoccuipotissimumpersone congruere
judicamus?... » — Suivent les 25'-29'^ sermons. {Ibid., p. 1273-
1379).
Au bas des fol. 1 et 86, on trouve Fex-libris contemporain : « Liber
ecclesiç Sancti Theoderici; anathema sit auferenti »ou « Liber Sancli
Theoderici ; auferens sit anatema. Fiat. Fiat » .
La garde a, collée sur le plat initial, est un fragment de Sacramen-
taire du XI* siècle portant la messe « pro amico » .
612 MANLSCRITS
Xn« siècle. Paichemin. 86 feuillets à 2 col. 326 sur 210 millitu. Rel.
veau fauve sur carlon. — (Saint-Thieny, n° 89).
4ol (E. 364). B. Bernardi liber de Consideratione. — Liber qui-
dam de Genesi, contra Manicheos. — Cujusdam incerti glosae in Pen-
tateuchum et librum Josue.
I.Fol. 1 v°. a Incipit liber venerabilis Bernardi, abbatis Clarevallis,
ad Eugenium, papam urbis Romç, de Consideracione. Subit animum
dictare aliquid... — Unde jani ergo incipiam... proinde is sit finis
libri, sed non finis quçrendi. Explicit liber quintus venerabilis Ber-
nardi, abbatis Clarevallis, ad papam Eugenium, de Consideracione « .
(S. Bernardi j Clarevallensis ahhaiis , opéra, t. I, p. 413-464).
Fol. 51 V". « Incipit epistola Bernardi, Clarevalli [sic) abbatis, ad
Eugenium, papam urbis Rom§, de Consideracione. Amantissimo patri et
domino, Dei gratia summo pontifici, Eugenio, Bernardus, Clarevallis vo-
catus abbas, modicum id quod est. Auditum est in terra nostra. .. »
(Ihid., p. 234).
II. Fol. 53 v°. Ici commence un nouveau volume, relié plus tard
avec le précédent.
u Incipiunt glosç sancti Augustini, episcopi, super Pentalheucum
Moysi. More Manicheorum, multi imperiti et rustici et, tit ita dicani,
presumptuosi, percontari [sic) soient et obiciunt : Si in principio
aliquo temporis fecit Deus celum et terram, vel ubi erat et quid ei
placuit subito facere quod nonquam ante fecerat per tempora §terna?
His respondemus : Deus in principio creavit celum et terram, non in
principio temporis, sed in Christo... — In principio creavit Deus celum
et terram. Inquirendum summopere est in quo principio... quia et sic
impii ad spem indulgentiç provocantur. Finit i5 . Le morceau s'arrête
à la sortie d'Adam du paradis. Le titre qu'il porte a été ajouté à tort
par une main peu postérieure; il devrait figurer en tête de l'ouvrage
suivant, dépouillé toutefois de l'attribution à S. Augustin, qui est ma-
nifestement fausse, puisque le commentaire cite en plusieurs endroits
le nom et le témoignage de cet auteur.
III. Fol. 68. « Desiderius vocabatur episcopus quidam familiaris et
amicus beati Hieronimi, ad quem scribit banc prefationem. Prefacio
latine, grece prologus vel proemium dicitur, id est previatio... — In
principio creavit Deus ceîum et terram. Auctor hujus operis, sicut sancti
doctores tradunt, cognoscitur fuisse Moyses qui, per revelutioneni Dei,
DE LA BIBLIOTHKC>rE DE REIMS. 613
miindi creationem cognovit, qui tamen, nioro Srripture, de se quasi
de alio loquilur. In principio hiijiis volnminis philosoplii confutantur
qui de mundi creatione conati sunt disputare, sicut Plato, qui tria...
deleclaciones in dextera tua usque in finem. Amen. Expliciunt jjlose
super Genesim « .
Fol. 128. « Inclpiunt glos<^' in Hellesnioth, id est super Exodum.
Quod hebraicc Hcllesmoth dicitur hoc in nostra sonat lingua H^c sunt
nominay quoniam... — SinguU envi domibus suis, id est cum filiis et
familiis. . . dédit illam credentibus se. Expliciunt glosç super Exodum » .
Fol. 145. ^ Incipiunt glosç in Vaiecra, id est in Levitico. Incipiunt
(sic) Vaiecra, id est Leviticum. Vaiecra hebraice latine dicitur Vocavit,
quoniam... — Et locutus est de tahernaciih. Postquam enim erectum...
et deposicione majorum, id est nobilium hominum. Expliciunt glosç in
Levitico « .
Fol. 149 v". « Incipiunt glosç in libro Vaiedaber, quod est Nume-
rorum. Incipiunt in Hbio Vagedaber, quod est Locutus est Dominus in
nostra lingua... — l/iginii annis '\\\\ ascribendi sunt... unde primus
Adam, peccatis suis merentibus, ejectus est. Explicit >' .
Fol. 154 v°. " Incipiunt glosç in Deuteronomium. ïncipit liber
Eleabdabarim, id est Deuteronomium, id est quod nos dicimus... —
Que locutus est Moyses. More Scripture sic de se... mortem et malum si
contempnas. — Canticum Moysi. Audite, celi. Invocat cçlum et terram. . .
voluerunl videre que vos videtis et non viderunt, etc. Expliciunt glosç
in Deuteronomium » .
Fol. 185. " ïncipit prçfacio in glosis super Josue. Tandem finito
Penlatheuco, id est quinque libris... — Incipiunt glosç in libro Josuç.
Et factum est post morlem Moysi. Idioma Hebrcorum est a conjunctio-
nibus inchoare... nisi peccandi finem feceritis. Explicinnt glosç super
Pentatheucon " (sic).
On trouve l'ex-libris du copiste : « Liber Sancti Tbeoderici ; ana-
tbema sit auferenti «,au verso du dernier feuillet de chaque cahier
(fol. 8 à 48, puis, de même, fol. 84 à 188). — La signature : " L. Art.
d'Anglade ^ figure au fol. 3.
XII" siècle. Parclieniiii. 188 leuillels el une garde a, blanche, à la
fin. 2^(0 sur 153 niillim. Rcl. veau fauve sur carlon. — (Saini-
Thierry, n" 40).
452 (E. 362). R. Bernardi scrmones.
614 MANUSCRITS
Fol. 1. « Sermo in natale apostolorum Pétri et Pauli. Gloriosanobis
sollempnitas... « {S. Bernardi, Clarevallensis abbatis, o/?er«. Paris, 1690,
t. I, p. 988). — Fol. 2. « Sanctiisti quorum... « {Ihid., p. 990). —
Fol. 4. « Merito, fratres... " (p. 994). — Fol. 5 v^ u De David et
Golia et quinque lapidibus. Audivimus ex libro Hegurn... " (p. 936).
— Fol. 7. « De evangelio ubi triduo sustinens Dominum quinque pa-
nibus turba reGcitur. Misereor super... « (p. 938). — Fol. 8. " De
fragmentis VII misericordiarum. Scitis quid fecerim... r> (p, 941). —
Fol. 9 V". « Sermo inlaboremessis. De eo qnod nuperrime... ^ (p. 1 158).
— Fol. 10 v°. << H^c est generacio quçrentium, etc. E diversis et di-
versa... "(p. 1160). — Fol. 12 v". u Sermoin labore messis, quomodo
duplex malum cooperetur in bonum. Pauperes quidem videmur... ^
(p. 1163). — Fol. 13. « Item, in labore messis, de duabus mensis.
Labor iste... » (p. 1164). — Fol. 14. ex In Assumptione gloriose Dei
genitricis Marie. Virgo hodie gloriosa... " (p. 995). — Fol. 15.
« Sermo in eadem sollempnitate, de evangelii lectione. Intravit Domi-
nus, etc. Oporlune satis... -n (p. 997). — Fol. 17 v". ^^ Item, unde su-
pra. Intravit Dominus, etc. Quid est, fratres.. . « (p. 1000). — Fol. 19 v\
ce Item unde supra. Tempus loquendi est... » (p. 1003). — Fol. 21 \\
a Item unde supra. Intravit Dominus, etc. Quod Dominus ac salvator
noster semel... y> — Fol. 25. " Dominica infra octavas, de verbis
Apocalipsis. Signum magnum apparuit, etc. Vehementer quidem... »
(p. 1006). — Fol. 30. et In Nativitate sancte Marie, de aque ductu.
Fecundç virginitatis... '^ (p. 1012). — Fol. 34 v°. « Ad abhates venien-
tes ad capitulum. Hoc mare magnum... ^ (p. 1155). — Fol. 36.
« Sermo in commemoratione S. Alichaelis. Angelorum bodie... «
(p. 1019). — Fol. 38. « Item, sermo de lectione evangelica. Audistis,
fratres, evangelicam lectionem... » (p. 1021). — Fol. 39. « Sermo
in festivitate Omnium sanctorum, de lectione evangelica. Festivitas
Sanctorum omnium... » (p. 1023). Quelques variantes. — Fol. 43 v ".
De eadem. « Quia Sanctorum omnium... " (p. 1030). — Fol. 46-
De eadem. a Advertistis, nisi fallor... « (p. 1033). — Fol. 47 v". De
eadem. « Cum de altari illo... » (p. 1035). — Fol. 49 v\ De eadem.
« Festiva nobis est... " (p. 1038). — Fol. 53. « Sermo in transitu
S. Malachie, episcopi. De cçlo vobis hodie... «(p. 1043). — Fol. 55 v".
" Epistola ejusdem abbatis de eodem S. Malachie, episcopi (sic). Reli-
giosis fratribus qui in Hibernia sunt, etc. Si haberemus... " (p. 336).
— Fol. 56. « Sermo de verbis Ysaie, prophète ■ Vidi Dominum. Com-
DE LA BIBLIOTHÈQU-: DE RKIAIS. ()15
incndant nobis... " (p. 950). — Fol. GO. « In transitu S. Martini,
(le cxeinplis obedienli*;. Puto, sermoncm a nobis expetil... " (p. lOiO),
— Fol. G5. " Serrno in natale S. Clernentis, de tribus aquis. Preciosa
in conspeclu, etc. Audiat peccator... » (p. 1055). — Fol. GG \i\ « Sciino
in viyilia S. Andrée, aposloli. Sanctornm fesla... r (p. 1058). — Fol.
G7 V". « Sermo in natali S. Andrée, de mundis piscibus. Célébrantes
bodie... » (p. lOGO). — Fol. 70. De eadem. u Beati Andrer... »
(p. 1063). — Fol. 72 V". " Sermo in obitn domni Humberti. Hnm-
bertus, farnulus Domini... » (p. 1066). — Fol. 75. " Sermo in
Dedicatione çcclesiç. Feslivitas hodierna... n (p. 1070). — Fol. 76 \i\
De eadem. « Olim rex j^loriosus. . . " (p. 1072). — Fol. 77 v°.
De eadem. « Domus hçc... » (p. 1074). — Fol. 78 v. De eadem,
« de tripiici mansione. Volivis laudibus... » (p. 1075). — Fol.
80 V". De eadem, « de gemina consideratione sui. Etiam liodie, fra-
tres... " (p. 1078). — Fol. 83. « Sermo in octavis S. Andrée, apostoli,
de justorum recta via. Justum deduxit Dominus... » (p. 1126). —
Fol. 84. « Divisio, de cogitationibus et sanitate corporis. Et propensius
..." (p. 1115). — Fol. 88. « Sermo de discretione spirituum. Magister
gencium Paulus... » (p. 1130). — Fol. 90. De eadem. « Tcnetis,
credo, quemadmodum.. . » (p. 1133). « Explicit liber sermonum a
festivitate B. Pétri iisque in festivilate vel octavis S. Andrée, apostoli » .
Fol. 91. " [Gaufridi Autissiodorensis] Colloquium Symonis et Jhesu.
Sententic. Dixit Symon Petrus ad Dominum Jhesum : Ecce nos reliqui-
mus... et babundancius babeamus, Jhesus Cbristus, filius tuus, Domi-
nus noster, qui tecum, etc. Explicit sermo vel sentenci§ de evangelio :
Ecce nos reliquimus omnia n . [Ibid., t. II, p. 283-312).
Fol. 110 V". « Sermo de cantico Ezechie, régis : Ego dixi in dimidio
dierum meorum. Viri sanguinum et dolosi... " (Ibid., t. I, p. 1090).
Fol. 1 13. Table des sermons. « Hec sunt quç in hoc volumine con-
tinentur : Tractatus scilicet venerabilis Bernardi, Clarevallensis abbatis,
de nataliciis sanctorum per estate[m] et moribus monachorum uscjue
ad Adventum... »
L'ex-libris suivant, inscrit de la main du copiste, se rencontre aux
fol. 8-9, 104-105 : « Liber sanctiBartholomei, apostoli, sanclorumque
confessorum Tbeoderici et Tbeodulfi ; anathema sit aiiferenti n . Au
verso des fol. 16, 24, 32, 40, 48, 56, 64, 72, 80, 88, 96, 112, il
s'est servi d'une formule plus brève : « Liber Sancii Tbeoderici; ana-
thema sit auferenti » , dont il est intéressant de noter la contempora-
616 MA\USGRITS
néito avec la précédente, — Une main peu postérieure a inscrit, au bas
du fol. 1 :« Liber Sancti Theoderici ; anfe[ren]ti sit anateuma « . —
Enfin, au haut du fol. 2. on lit la signature : " L. Art. d'Anglade >^ .
XÎI" sièclp. Parchemin, 113 fruillels à 2 fol. et 2 (gardes, a, h, on
tête et à la fin. 327 sur 214 miilini, Rel. veau fauve sur carton. —
(Saint-Thierry, n° 90).
455 (E. 358). H. Bernardi sermones.
Fol. 1. « In nataii S. Benedicti, de eo quod scriptum est : Et erit
ianquam lignum, etc. Convenientibus vobis in unum... » (p. 9G7). —
Fol. 4 V". i' In Annuntiatione dominica. Vt inhahUel ghria in terra
nostra, etc. Non quidem taie testimoninm... >^ (p. 971). — Fol. 9. De
eadem. « Item, de septiformi Spiritu in Chrislo. Considerare est, fra-
tres... •>■) (p. 977). — Fol. 10. De eadem. « De adultéra et Susanna et
beata Maria. Qiiam dives es... r, (p. 979). — Fol. 12 v". De eadem.
K Missus est Gabriel angélus, etc. Miraris quod Nazareth... '^ — Fol. 14.
u In Bamis palmarum, de tribus ordinibus obsequentium Christum.
Cum universa,.. w (p. 882). — Fol. 15 v\ De eadem. « De Passione
et processione et IlII" ordinibus processionis. Necesse est ut loqua-
mur... » (p. 879). — Fol. 17 v". «De Passione Domini, feriaquarta.
Vigilate animo... » (p. 884). — Fol. 20 v°. ^c In festivitate S. Johannis
Baptistç, de lucerna ardente et lucente. Sit procul ab his... i) (p. 983).
— Fol. 24. a In vigilia apostolorum Pétri et Pauli. In sanctorum
vigiliis necesse est... » (p. 987). — Fol. 25. Voyez le ms. 452, fol. 1.
— Fol. 26. Ms. 452, fol. 4. — Fol. 27 v^ Ms. 452, fol, 2. — Fol.
30. Ms. 452, fol. 14. — Fol. 31. Ms. 452, fol. 15. —Fol. 34.
Ms. 452, fol. 21 v«. — Fol. 38 W Ms. 452, fol. 17 r. — Fol. 41.
Ms. 452, fol. 19 V". — Fol. 43. « Ave, Maria, gratia plena. Non in
sola virginilate... » (p. 1 181). — Fol. 44. Ms. 452, fol. 25. — Fol.
50. Ms. 452, fol. 30. — Fol. 56, Ms. 452, fol. 36. — Fol. 58. Ms.
452, fol. 38. — Fol. 59 m\ Ms. 452, fol. 39. — Fol. 65 v". Ms. 452,
fol. 43 v^ - Fol. 68. Ms. 452, fol. 46. — Fol. 69 v". Ms. 452, fol.
47 V". — Foi. 72 Ms. 452, fol. 49 v«. — Fol. 76. Ms. 452, fol. 60.
— Fol. 81 M\ Ms. 452, fol. 65. — Fol. 83 v". Ms. 452, fol. m v".
— Fol. 85. Ms. 452, fol. 67 v«. — Fol. 87 v\ Ms. 452, fol. 70. —
Fol. 90. Ms. 452, fol. 75. — Fol. 91 v". Ms. 452, fol. 76 v°. — Fol.
92 v".Ms. 452, fol. 77 v". — Fol. 94. Ms. 452, fol. 78 v".— Fol. 96.
Ms. 452, fol. 80 V". — Fol. 98 v". a In Dedicatione çcclesie. Dômes-
DE LA RIBLIOTHKQUI': DE REIMS. 61T
tica nobis celebritas... » (p. 1082). — Fol. 99 v". Ms. 452, fol. 53.
— Fol. 101 v". Ms. 452, fol. 55 r. — Fol. 102 v". Ms. 452, fol.
72 v". — Fol. 105. " Inler Babilonem et Jberusalem miUa pax est...
et, sicut rlignus est, pi<]rum lapidantes ^ (p. 1248).
Fol. 107 V". Colloquiuni Simonis et Jbesu. Comme dans le manus-
crit 452, fol. 91.
Fol. 127. u Scrmo ad clericos, de conversione. Ad aiidiendum, nt
credimus... 'i (p. 477).
Fol. 138 V". « De triplici custodia manus, linguç et cordis. Omnes
nobis causamur déesse gratiam... » (p. 1118).
Fol. 141. « De verbis Apostoli : Non est regnmn Dei esca etpotus, etc.
Quid pieteigredimur viam... : (p. 1121).
Fol. 142. « De verbis Domini : Qui se exaltât, etc. Si diligcnler
consideiamus... " (p. 1124).
Fol. 143. « De obedientia et patientia et sapientia. Obsecro vos,
fiatres, per comnmnem... « (p. 1087).
Fol. 145 v\ Ms. 452, fol. 110 v".
Fol. 148. « De verbis Sapientic^ : Justum deduxit Donmius, etc. Est
justus qui in principio. .. " (p. 1126).
Fol. 149. « De debito quadruplici. In via estis... « (p. 1127).
Fol. 151. " De Oratione dominica. Fiat volunfas tua, etc. Voluntas
Domini, fratres, qug prius... "(p. 824).
Fol. 152. Cl De verbis Apostoli : Non est regnum Dei esca et potus.
Solet Paulus, apostolns... > (p. 1122).
Fol. 153 V*. « De triplici coherentia vinculorum et clavis clavorum.
Non hic stamus Iota die ociosi... "(p. 1094).
Fol. 155. « De cogitalionibus luteis, limosis et cenosis. Ammonet
nos beatus Benedictus. .. " (p. 1147).
Fol. 155 v^ Ms 452, fol. 88.
La garde a, collée sur le plat initial, est l'œuvre d'un des possesseurs
du livre, dont nous trouvons l'ex-libris au verso du fol. 157 : « Per-
tinet mihi Thome de Gersonno " . C'est à lui aussi, sans doute, qu'est
due cette note qui figure au recto du même folio : « Apprécié XLV s[ols] » ,
à moins qu'elle n'appartienne à la main qui a écrit sur le recto de la
garde b : ^<- Pro libraria » .
\\]h siècle. Parchemin. 157 feuillets à 2 col. 288 sur 195 millim.
Ilel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapilie : "C, oi-d. 2,
n»29v).
618 MANUSCP.ITS
454 (E. 366). B. Bernardi libri de Statu praelatoriiru et de Disci-
plina monachorum. — Ejusdem Meditaliones et liber deConsideratione.
Fol. 1. c; Incipit liber beati Bernardi, abbatis, inissus archiepiscopo
Senonensi. Capitulum primnm. Excusât se de scribendo lanto viro,
dicens se non scribere ex presumptione, sed ex obedientia imperantis.
Domino suo venerabili H[enricoj, Senonensi archiepiscopo, frater Ber-
nardus, si quid peccatoris potest oratio. Placuit vestre prestantie... —
Secundum (sic) capitulum. Dolet de indebite actis per archiepiscopum,
condolens passionibus ejus et ostendens banc vitam plenam temptatio-
nibus et periculis quoad omnes, maxime vero quoad pontifices, imoque
eisdem compatitur. Igitur ex quo regni celoruFii claves... dum morem
modumque sollempnem in scribendo servare nescirem (sic). Explicit
epistola beati Bernardi ad archiepiscopum Senonensem, scilicet de
Statu et ofGcio prelatorum ». — « Capitula ejusdem epistole » . (iS.
Bernardi j Clarevallensis abhatis, opéra, t. I, p. 467-484).
Fol. 21. « Incipit liber beati Bernardi, abbalis Clarevallis, editus
abbati Cluniacensi, de Disciplina monachorum. Capitulum primum,
quod non ex presumptione scripsit, sed rationabili causa coactus. Ve-
nerabili patri Guillelmo Irater Bernardus, fratrum qui in Clarevalle (sic)
sunt inutilis servus, salutem in Domino. Usque modo si qua me scrip-
titare jussistis... — Capitulum secundum. Imponebatur monacbis
albis, quod detrahebant monachis nigris, ad quorum excusationem
scripsit hune librum. Quomodo namque silenter... omnino precor et
supplico. Valete. Explicit epistola beati Bernardi de Disciplina mona-
chorum, ad abbatem Cluniacensem » . ■ — « Capitula ejusdem epi-
stole » . (Ibid.j p. 527-540). La petite préface de l'édition manque ici.
Nous avons rencontré ce même ouvrage, sous un autre titre, au fol. 113
du ms. 446.
Fol. 37. a Incipiunt Medilationes beati Bernardi, summe utiles omni
homini, sed maxime religioso. Capitulum primum. Ab exterioribus ad
interiora est revertendum et ab interioribus [sic) ad superiora ascen-
dendum, ut siccongnoscatus (.s/c)Deus. Multi multa sciunt... prospicies
unum eundemque Dominum glorie, qui vivit, etc. Expliciunt Medita-
tiones beati Bernardi, abbatis». — [Capitula hujus libelli] . [Ibid.,
t. II, p. 332-349).
Fol. 57. tt Incipit liber primus de Consideratione beati Bernard
abbatis, ad Eugenium, papam. Subit animum... " Même ouvrage que
dans le manuscrit 451, fol. 1, sauf adjonction de sommaires en tête
DE LA IHBLIOTIIKQl^I^' DK REIMS. 619
(les chapitres. — On Irouve, dans les marges des fol. 57, 67, 81, 94,
108, des notes contemporaines sur le contenu de chaque livre.
Au fol. 36, le copiste termine l'un de ces traités par cette invoca-
tion : « Dei genitrix virgo scriptionem defendat ab hoste maligno.
Amen » .
La signature du donateur : « G. Filiastri, cardinalis, decaniis Re-
mensis » , Ggure au haut du fol. 1. — Sur le fol. b, on lit cette note
de Gilles d'Aspremont : « Hoc modicum volumen, in quo continentur
IIIL'' libelli beati lîernardi, abbatis Clarevallis, videlicet de Statu pre-
latorum, de Disciplina monachorum, Meditationes ejusdem et de Con-
sideratione, continet quinque {sic) partiales libellos, dédit presenti
librarie dominus Guillermus Filiastri, decanus Hemensis et cardinalis
sancte sedis Romane ; et continet in se, absque primo folio et ultimo
que faciunt custodias, continet in toto folia 126. Si quis eum furatus
fuerit aut aliquid inde rapuerit, anathema sit. Quotatus per Egidium
de Asperomonte, sabbato post Ascensionem Domini, xiiii" mensis maii,
anno Domini M** CCCC** XII". Orate Deuni pro dicto decano... y
XIV® siècle. Parchemin. 126 feuillets, dont le 20® ])lanc, plus
3 gardes, a, en lêle, blanche, b, c, à la fin, la dernière blanche. A 2 col.
pour les fol. 1-56, à longues lignes pour le reste. Pagination arabe
de l'époque. 164 sur llOmillim. Rel. moderne, veau fauve, à fermoir
cuivre, sur laquelle on a maintenu le chiffre du donateur et Téliquetle
en parchemin de la reliure primitive. — (Ex-lihris gravé du Chapitre :
«D, ord. 3, n'>33 »).
455 (E. 374). Sententiae ex Patribus collectae. — R. Rernardi
liber de Consideratione. — Liber Secundi, philosophi. — R. Augustini
Enchiridion.
Fol. 2. ;i Abjectio. — Ambrosius, de Of[ficiis], Ifibro] I. Abjectio
discipuli detrimentum est magistri. — R[ernardi] epistola. Non bonus
color si sanctorum quispiam anxie ferre abjectionem suam... nec tor-
porem habeat nec careat discretione nec timidus sit n .
L'auteur prend successivement dans les Pères les sentences relatives
aux idées morales qu'il a groupées alphabétiquement : « Abjectio, abs-
condere bona, abstinencia, absolutio, adherere Deo, adventus Christi
in carne, adventus Verbi in anima... voluptas, votum, Christus, ypo-
crisis, zelus » . — L'ouvrage est précédé d'une table des mots, qui
occupe le fol. 1.
Fol. 138. « Incipit liber primus sancli Rernardi, abbatis Clareval-
620 MANUSCRITS
lensis, de Considcratione, ad Eugeniiim, papam, directus. Subit ani-
mum... — Conqiiestio super occupationibus ejusdem Eugenii, pape.
Unde jam... > V. le ms. 451, fol. 1.
Fol. 162. a IncipitliberSecundi, philosopbi. Secundus, pbilosopbus,
hoc pbilo.sophalus est, omnitempore silentiuni conservans et pitagoricam
ducens vitam... igitur Adrianus imperator, cum hoc legissetet didicisset
causam cur Secundus in silentio philosopharet, precepit libros ejus
sacre bibliothece inserietintitulariSecundi, philosophi, digitis scriben-
lem, possidentem, religiose legentem, 1res pariter custodi, Trinitas ter
sancta« . Ce traité, dont l'auteur est supposé, s'intitule " De Mulieribus "
dans le manuscrit 815 de l'Arsenal, u De Silentio r> dans le manuscrit
111 de Bordeaux, « Diffinitiones " dans le manuscrit 2013 deTroyes.
Fol. 164. « Incipit liber sancti Augustini Encheridion (sic) . Bici non
potest... et caritate conscripsi. Explicit liber Enchiridion a bcato
Augustino, episcopo, edilus de Gde et spe et caritate « . {S. Aurelii
Avgustini opéra, t. VI, p. 195-242).
Xll'*^ siècle. Parchemin. 182 feuillets à 2 col. 312 sur 213 niillim.
Rel. veau jadis noir. — (Saint-Denis?).
456 (F. 474). Liber Proverbiorum, cum B. Hieronymi prologis et
indice. — Liber Tobiae et IV evangelia cum prologis. — Monita e
verbis B. Isidori excerpta. — B. Bernardi Meditationes. — Lotharii
cardinalis, alias Innocentii, papae terlii, liber de Miseria conditionis
humanae. — Liber Elucidarius. — S. Ambrosii Autperti liber de
Gonfliclu vitiorum et virtutum. — Liber de Abundantia exemplorum
in sermonibus, seu de Dono timoris. — B. Bernardi liber de Praecepto
et dispensatione. — Eadmeri, Cantuariensis monachi, liber de Simili-
ludinibus. — Cujusdam liber de Conscientia. — Roberti de Sorbonio
liber de Conscientia. — Liber quidam de Exemplis. — B. Bonaven-
turae Lignum vitae.
Fol. 2. ^' Jungat epistola... — Explicit liber de auctoritatibus. In-
cipiunt Proverbia Salomonis. Affectu patris alloquitur lîlium blandi-
ciis... — Incipiunt Proverbia Salomonis. Parabole Salomonis, fîlii
David... "
Fol. 12. ti Cromatio et Helyodoro, episcopis... — Incipit liber Tho-
bie. Thobias ex tribu... >;
Fol. 16. i' Matheus ex Judea... — Matheus, cum primo predicas-
set... — Liber generationis... ^
Dr: LA DIDLIOTIIKQl!!': DE RIMAIS. 621
Fol. 29. « Marcliiis, cvangclistn, Dei filins... — Initiiim ovaiifrolii
Jhosii Cliristi... »
Fol. 37 V". " 0"^nia>Ti qiiidem inulti conati sunt... — Lucas, Syrus
iiatione... — In diobiis llcrodis... »
Fol. 51. « Hic est Johannes, evangelista... — In principio crat Vcr-
bnm... "
Fol. G3. < Hcc sont monita de verbis beati Ysidori, ad instruendum
qualiter homo vicia valeat evitare et se bonis moribns conformare et de
sni ipsius considoracione. Homo, scito temetipsnm, scito quid sis...
et tocins honestatis fulgcant in populo exemplis n .
Fol. 66. ' Incipiunt Meditaciones beati Bernardi, abbatis. Multi
mnlta sciunt... " {S. Bernardi, Clarevallensis ahhatis, opéra, t. II,
p. 33-2-349).
Fol. 72 v°. « Incipit liber de Miserabili humane conditionis in-
gressu, editus a Lothario, dyacono cardinali, etc. Domino patri karis-
simo, etc. — De miseria hominis. Quare de vulva... » ÎVous avons
déjà rencontré ce traité au fol. 31 du manuscrit 66.
Fol. 82. u Liber qui Filucidarius dicitur. Sepius rogalns a condisci-
pulis quasdam questiunculas enodare... — Discipnlus ad magistrnm.
Gloriose magister, rogo ut ad inquisita... vagandi et temptandi
licentia » . Sur VElucidarium, qu'on a tour à tour attribua à S. Anselme,
à Lanfranc, à Honoré d'Autun, v. Hauréau, Nol. el exir., t. I, p. 209;
t. II, p. 61 et 142; t. VI, p. 89.
Fol. 98. « Incipit traclatus de Conflictu viciorum et virtutnm beati
Augustini, episcoj)i. Apostolica vox clamât per orbem... Tu autcm,
liomo Dei, vigilanti studio attende que dico. Explicit " . [S. Aurelii
Augustini opéra, t. VI, suppl., p. 219-228). Sur l'auteur de ce traité,
V. Hauréau, Not. etextr.^ t. II, p. 58.
Fol. 102. « Incipit tractatus de Habundantia exemplorum in sermo-
nibus ad omnem materiam. Incipit prologus. Quoniam plus exempla
quam verba... — Incipit tractatus. Primum capitulum. De timoré
mundano. Species timoris dicuntur esse septem... nisi valde timeat
eos omnis homo. Explicit liber de Timoré " . Sur ce traité, qu'on a attri-
bué à Albert le Grand, à Pierre Alphonse, à Nicolas de Hannapes, k
Humbert de Romans, v. Hauréau, Not. el extr., t. II, p. 72-7 i.
Fol. 135. « Incipit liber beati Bernardi de Precepto et dispcnsa-
tione. Domino abbati Columbensi frater Bernardus, abbas dictus de
Claravalle, valere in Domino semper. Rescriptum meum ad epistolas...
622 MANUSCRITS
— De Precepto et dispensatione. Qua mente jam tacebo... vestre
debui, quod est studui, satisfacere voluntati. Explicit » . {S. Bernardi,
Clarevallensis ahhatis , opéra, t. I, p. 504-530).
Fol. 147 V". « Incipit liber beati Aiigustini de Contemplatione Do-
mini nostri Jhesu C h risti. Quoniam in medio laqueorum positi sumus...
non cessant mihi dicere ut amem Deum meum. Explicit n . Sur cet
opuscule anonyme, v. Hauréau, Not. elextr., t. III, p. 177.
Fol. 150 v°. " Incipit tractatus de Tribulatione, tribulatis omnibus
valde necessarius, utilis, consolatorius et devotus. Da nohis, Domine,
auxilium de tribulatione. Tibi, anime tribulate et temptate, proponitur
verbum hoc... recipias coronam vite in premio, quam repromisit Deus
diligentibus se. Amen. Explicit tractatus de Tribulatione « . Sur cet
traité anonyme, v. Hauréau, Not. etextr., t. IV, p. 125-128.
Fol. 158 v^ « De sancla Maria Magdalena omelia plena verbis de-
sideriorum super Johannem. Maria stabat, etc. Omelia Origenis de
eadem lectione. Audivimus Mariam ad monumentum foris stantem...
quia vidi Dominum et bec dixit mihi, cui est, etc. Explicit omelia Ori-
ginis (sic) super Johannem » .
Fol. 161. « De IX generibus penarum que in inferno sunt. In in-
ferno novem spetiales pêne... ibi cathenis per singula meubra con-
stringentur « .
Ibid. " De VII beatitudinibus in anima et totidem in corpore post
diem judicii. Sancti VII spetiales glorias habebunt... Filium et
Spiritum sanctum regnantem in gloria in omnia secula seculorum.
Amen « .
Fol. 161 v". « Incipit liber beati Augustini, episcopi, de dolore
quem habuit beata Virgo, quando Ghristus fuit crucifixus. Sed primo
tractabimus de partu ejusdem Virginis. Omnis qui ad nostrum Ema-
nuel, hoc est Patris altissimi... ut in die resurrectionis ad laudem et
honorem illius resurgere valeatis, qui cum Pâtre, etc. » L'attribution
à S. Augustin paraît fausse.
Fol. 166. « Incipit liber beati Anselmi de Similitudinibus de bonis
que proveniunt quando propria voluntas conjungitur Deo. Voluntas
tripliciter intelligitur... ne nobis noceant quantum volunt. Explicit
liber beati Anselmi de Similitudinibus » . Ce livre, auquel il manque
les chap. cxciii et cxciv de l'édition bénédictine {S. Anselmi, Cantua-
riensis archiepiscopi, opéra. Paris, 1721, p. 153-191 du suppl.), est
attribué par celle-ci à Eadmer, moine de Cantorbéry.
DK LA BIBLIOTHKQIK DK REIMS. 62:i
Fol. 189. u ln(M|)il lil)er Conscicntie. Jusius cor mum Iradidil ad vi-
gilandum, etc. lliule clamât Apostolus... quod ad suslentationcm suam
possidebat. Kxplicit liber Conscicntie v .
Fol. 192 \\ [Hoberti de Sorbonio liber de Conscientia]. u Uhrum
scribat michi ipse qui judicat. Job, xxxi. Hic notanda sunt quinque : pri-
nium est quisest istc liber quem petit Job... et pro illis débite satisfa-
cere " . L'œuvre de Robert de Sorbon a été insérée dans la Bihliolhcca
max. Pair., t. XXV, p. 347-352.
Fol. 198. « Auctoritates. Apostolus : Chrislus liumiliavit se vsque ad
mortem, morlcm autem crucis, etc. Qu'^nta humilitas ! Humiliavit se
usque ad morteni... et statim videt Denm » .
Fol. 212. " De Exemplis. Mellis proprietas est quod générât vento-
sitatem et est dulce... sudarium in quo involutus fuit lapis monu-
menti w .
Fol. 219 v°. " Sernio de defunctis. Super moriuum plora,defccH enim
lux ejus. Ecc. XXII. Karissimi, lex naturalis dicit et omnis lex. scripta
proclamât... >5
Fol. 222. " Igné me examina sti et non est inventa in me iniquitaSy etc.
Psalm. Possunt esse verba beati Laurentii ad Christum loquentis... n
Fol. 225. Suite du traité " De exemplis ». « Si aliquis videt bla-
dum effusum super terram... item quidam sompniavit pauper habens
<]ratiam interprelationum r, .
Fol. 237. B. Bonaventure Lignum vitae.
t 0 Criix, frutex salvilîcus, vivo fonte rigatus,
Cujus flos aromaticus, fructus desideratas.
— Christo conGxus sum cruci, verus Dei cultor... petimus obtinere ad
laudem sanctissimi nominis tui, qui cum Pâtre et Spiritu sancto, etc. »
{S. Bonaventurae, cardinalis, opéra, t. VI, p. 402-411).
Au verso du fol. 1, table contemporaine du recueil. On y lit no-
tamment : uXXll. Liber magistri Boberti de Sorbonia, qui dicitur liber
de Conscientia ' . — « XXV. Arbor fratris Bonaventure de Christo » .
— ' XXVI. De vita sanctorum » . On remarquera : 1'' que le nombre
des traités est en disproportion avec la réalité, parce que les trois parties
du livre d'Innocent III ont été comptées pour trois ouvrages et le « De
Conflictu vitiorum et virtutum » pour deux ; 2° que l'opuscule « De
vita sanctorum r manque.
Au recto du même folio, on trouve cette intéressante note (XIV*
624 MANUSCRITS
siècle) sur Toffice de chacun des ordres sacerdotaux : « Ostiarium
oportet percutere cymbalum, apperire ecclesiam etsacrarium et librum
apperire ei qui prédicat. Lectorem oportet légère ea que prédicat et
lectiones cantare, et benedicere panem et omnes fructus novos. Exor-
cistam oportet abicere demones et dicere populo qui non communicat
det locum, et aquani in ministerio fundere. Acolitum oportet cereuni
ferre et luminaria accendere et vinum et aquani ad eukaristiam minis-
trare. Subdyaconum oportet preparare aquani ad ministrationem altaris
et ministrare dyacono. Dyaconum oportet ministrare adaltare et bapti-
zare. Sacerdotem oportet offerre, benedicere, preesse, predicare et"
baptizare r, .
Dans la marge inférieure du fol. 129, on lit celte sentence :
« Giim tumnlos cernis, cur non mortalia spernis?
Tali namque domo claiiditur omnis liomo i .
Au fol. 243 v% on trouve le nom du possesseur (XV* siècle) :
a Ja[cobus] de Fossa ^ .
Commencement du XIV* siècle. Parchemin. 244 feuillels à 2 col.;
les 62, 18S, 244 blancs, ainsi que les fol. enlevés entre 165-166 et
188-189. 285 sur 197 millim. Initiales de petites dimensions, à queue
et sujets peints, aux fol. 2, 63,66, 73, 82, 158, 161; grandes initiales
mi-parties, à liligrimes joliment exécutés, aux. fol. 12, 16, 37, 51.
Rel. veau blanc, sur bois, aux armes de Guy de Roye peintes sur le
plat final. — (E^-libris gravé du Ciiapilrc : >^ B, ord. 2, n" 30 ").
457 (E. 365). B. Bernardi xMeditationes. — Ejasdeni, de Hones-
tate vitae. — Liber de Miseria liominis B. Augustino adscriplus. —
Lotharii, cardinalis, liber de Miseria humanae conditionis. — Liber
de Officio sacerdotis et sacramentis Ecclesiae S. Thomae de Aquino
adscriptus. — Cujusdam Hugonis Spéculum Ecclesiae. — Viridarium
consolationis seu de Virtutibus et vitiis. — Summa abbreviata de
poenitentiis et remissionibus.
Fol. 1. a Incipiunt Meditaciones beati Bernardi. Multi multa
sciunt... quo sponsum cuni sponsa prospicies eumdem Deum glorie,
qui vivit, etc. Expliciunt Meditaciones beati Bernardi, abbatis » . {S.
Bernardi, Clarevallensis abbatis, opéra, t. II, p. 332-349).
Fol. 11 v°. u Capitulum de honoribus et soliloquio beati Ysidori.
Honores secum pericula gerunt... quos didicisti perceptione » .
Fol. 12. « De gaudiis paradisi, veiba beati Anselmi. Qualia auteni
I)K LA lilBLIOTHKQUE DE REIMS. 625
et quanta sint... donec in gaudinni Dei nici,qui esttrinus et unus,be-
nedictns in secula secnlornm. Explicit capitulum de gaudiis paradisi,
in fine breviloqui^ij fratris Aventure secundnm verba beati Anscimi » .
Fol. 14. '< Incipit liber beali Hernardi, abbatis, de Honestate vite.
Petis a nie, frater karissime, quod nunquam... — Incipit liber. Ut
igitiir interiori incipiens... de beneficio tani innienso. E\plicit liber
beati Bornardi, abbatis, de Honestate vite » .(S. Bernard?\ Clarevallensis
abbatis, opéra, t. II, p. 811-813).
Fol. 16. « Sequntur monita extracta de libris beati Ysidori, et primo
de sui ipsius consideracione. H)rno, scito te ipsum, scito quidsis...
similis enim simili solet conjungi. Expliciunt Fnonita extracta de libris
beali Ysidori » . V. ms. 450, fol. 63.
Fol. 17. u Incipit epistola beati Bernardi ad quemdam nobilem mi-
litem, de cura et modo rei familiaris utilius gubernandc. Gracioso et
felici militi Raymundo, domino Castri Ambrosiique, sempiternuni de-
votus salutem. Doceri a nobis de cura... ad quem jam perducat sua
debilis senectus. Amen » .
Fol. 18 V". "De Tribulacione. Legitur in Psalmos (sic) : Da nobis
auxilium de tribulacione. Tibi, anime tribnlate. .. cum turba plurima
convenirent versu hinc est cnim » . V. le ms. 456, fol. 150 v**.
Fol. 21. « Incipit liber beati Augustini, episcopi, de Miseria homi-
nis. Fratres karissimi, quoniam tremenda est dies illa... Deus malum
maie perdet. Explicit liber beati Augustini, episcopi, de Miseria ho-
minis " . Pas rencontré dans les œuvres de S. Augustin.
Fol. 26. Tabula libelli sequentis. — Fol. 27 v". « Incipit liber Hu-
mane miserie condicionis, editus a Lotario, diacono cardinali Sancto-
rum Sergi et Bachi, qui post Innocencius tercius appellatus est. Do-
mino patri karissimo Petro, Dei gracia Portuensi episcopo... — Quare
de vulva... et malignissimi proditores. Explicit. Deo gratias » .
Fol. 45 v°. « Incipit liber de Officio sacerdotis [et sacramentis
Ecclesie\ editus a fratre Tboma de Aquino, de ordine Predicatorum.
Quia sacerdotis officium circa tria principaliter... — Divina siquidem
officia per scptem boras canonicas distingunlur... » L'attribution à
S. Thomas d'Aquin est contestée par Hauréau (Not. et extr., 1. 1, p. 209).
Fol. 53 v°. a Incipit Spéculum Ecclesie [de sacramentis ecclesias-
ticis], compositum a fratre Hugone de Sancto Victore (B. Aliqui ha-
bent a domino Hugone, cardinali, tituli Sancte Sabine). Dicit Apostolus
ad Epbesios, vi" capitulo : Induite vos armatura Dei, ut possilis stare
TOMR WWIir. 40
626 MANUSCIUTS
adversus insidias dijaboli. Hec armatura est vestis sacerdotalis... pro-
phetarum vaticinio comprobatumesse perhibetur » . M. Hauréau conteste
l'attribution à Hugues de Saint-Victor (Nol. elexlr., t. I, p. 210).
Fol. 62 v°. « Exposicio Orationis dominice. Inter omnia que Iragi-
litas humana facere potest... vere libéra nos a malo. Amen n . Ce traité,
qui a été attribué à Henri de Hesse et à Pierre Le Mangeur, est reven-
diqué pour Hugues de Saint-Victor par Hauréau {\'ot. et extr., t. I,
p. 30 et 210; t. II, p. 186).
Fol. 64 v°. ce Exposicio Salutacionis dominice. Salutacio angelica^
scilicet Ave, Maria, continet très partes... nec in tota illa patria visus
est. Expliciunt exposiciones de Palcr nosler et Ave Maria r. .
Fol. 66. « Incipit Viridarium consolacionis, de virtutibus et viciis.
Quoniam, ut apostolus Petrus ait... — Prima pars, de superbia. Quo~
niam omne peccatum a superbia trahit originem... rectitudo sine per-
versitate, pulcritudo sine deformitate, ad quam nos perducat Jhesus
Christus, Dei fîlius, qui cum Pâtre, etc. Explicit Viridarium consola-
cionis, in quo tractatur de viciis et virtutibus. Deo gracias '' . Ce traité
existe également sans nom d'auteur, à la Bibliothèque de l'Arsenal,
sous le n° 815 {Cat. gén., Paris, Biblioth. de l'Arsenal, t. 11, p. 114)
et à la Bibliothèque de Marseille, sous le n** 222 [Cat. gén., t. XV,
p. 81).
Fol. 90. « Summa abreviata de penitcnciis et remissionibus. In no-
mine Domini nostri Jhesu Christi. Amen. Incipit Summa abreviata de
penitenciis et remissionibus, extrada de dictis plurium doctorum et
specialiter de Summa domini Ostiensis, que dicitur Copiosa, et de Re-
pertorio Guillelmi Durandi, titulo Aureorum confessorum et Memoriale
sacerdotum, et de Ystoria de VII sapientibus et de tribus punctis (?)
christiane religionis, ad instruendum et informandum homines et
maxime simplices sacerdotes, ut ad veram penitenciam et remissionem
suorum peccatorum pervenire possent et ad gloriam sempiternam...
— Cum sit ars arcium regimeu animarum... intra in gaudium Domini
tui, ad quod nos perducat Jhesus Christus, lîlius Dei, qui vivit, etc. »
Fol. 118. « De exercitu Dei et hominis contra mundum, diabolum
et carnem. Milicia est vila hominis super terrarn. Job, vu, et vere bene
potest dici milicia, quoniam... et accipietis regnum Dei, quod nobis
concédât ille qui vivit, etc. »
Fol. 131. Pia exempla e scriptis Patrum excerpta. « Cum secun-
dum Gregorium non nunquam mentes audiencium plus exempla quam
DE LA BIBLIOTIIÊQLE DE REIMS. 627
docencium verba conveiiant... — De contemptu mundi. Legitur in
vita beati Tbome, apostoli, quod, cum rex Indic dcsignasset beato
Tbonie... »
Fol. 133. « Tabula presentis libri. Liber iste ordinatus et compositus
est de quibusdain nobilibus oxtractis per plures partes de libris sanc-
torum Augustini, Bernardi... n
Sur la garde n, on lit cette note de Gilles d'Aspremont, écrite pour
une fois à main posée : « Iste liber est de libris bone memorie domini
Guidonis de Roya, arcbiepiscopi Remensis, in quo sunt plura opus-
cula designata in folio precedenti. Et sunt in eo absque custodiis fo-
lia CXXXIIII. Si quis eum furatus fuerit, anathema sit. Quotatus [die]
jovis post Penthecosten, anno Domini M" CCCC° XII° :) .
Sur le plat final, la signature du premier possesseur : u Guy de
Roye » .
Commencement du XV* siècle. Parchemin. 134 feuillets (les 40-43
tachés d'eau) et 2 gardes a, b, en tête et à la fin, la première blanche.
320 sur 237 millim. Rel. délabrée, veau fauve, à petits coins de cuir
gaufré, avec impression au fer du blason de l'archevêque Guy de Roye
couvrant presque chacun des plats; sur le plat initial : de gueules à
unejasce d'argent; sur le plat final : de gueules à une bande d'argent,
sur le tout une croix dépassant Vécu. On noiera la représentation
de gueules par un treillis en losanges. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
«C, ord. 2, n'28 »).
458 (E. 361). Exceptionuni collectarume libris B. Bernardi libri X.
— Libellus florum e libris B. Augustini.
Fol. 2.
« Par est in verbis id odoriferis opus herbis,
Nempe gerit flores sermonura nobiliores.
— [Prologus] . Cum non essem alicui exercicio magnopere occu-
patus...
— Flagrat Bernardus sacer in diclis quasi nardus,
E quibus hic tractus liber est ia scripta redactus.
— Incipit liber primus Exceptionum collectarum de diversis opus-
culis beati Bernardi, egregii abbatis Clarevalensis , de eo quod est
Deus in libro quinto de Consideralione. Capitulum primum. Quis est
Deus? qui est merito... ubi habundavit delictum soleat et gratia super-
habundare. Explicit iste liber scilicet Exceptionum collectarum de
diversis opusculis beati Bernardi, abbatis Glareuallensis » .
628 MANUSCRITS
L'ne main un peu postérieure a inscrit ces mots : « Deficiunt addi-
ciones de laudibus béate Virginis, unde fit mentio in fine prologi pre-
missoruni florum beati Bernardi » . — Sur cet ouvrage anonyme et
les manuscrits qu'on en possède, v. Hauréau, Not. ei exlr., t. III,
p. 10-11.
Fol. 110 v". « Incipit libellus florum collectus et continuatus de
diversis libris sancti Augustini. I. De confessione. Inicium bonorum
operum confessio est malorum operum... sic accipietur, sic invenietur,
sic apperietur, te prestante, qui vivis, etc. Explicit liber florum » .
Les gardes a, b, paraissent empruntées à un rôle de décimes,
du commencement du XIV* siècle, visant plusieurs bénéfices de la
région.
Le fol. 1 contient quelques fragments (commencement du XIV^ siècle)
canoniques et théologiques sur la confession, l'enterrement dans les
cimetières frappés d'interdit, sur la femme et le danger de sa fréquen-
tation. On y trouve aussi ces mots : « Proverbia Senece. Aut amat,
aut odit mulier, nil est teicium » .
De même, au bas du fol. 119, on trouve ce fragment : u Tullius.
Illum ego liberum dicam, cui mulier imporat, leges imponit? Vocat,
veniendum est; eicit, abeundum est; poscit, dandum est; minatur,
extimescendum est. Hune ergo non tantum servum, sed nequissimum
servum ego judico » . — Enfin, au verso du même feuillet, cet autre :
"Tullius. Sepiusvidi graviusoffendere animosauditorumeos qui aliéna
vicia aperte dixerunt quam eos qui commiserunt » .
Xotons aussi, au fol. 2, l'ex-libris (XIV^ siècle) : « De conventu
Sancti Dyonisii Uemensis. — A « .
XIII* siècle. Parchemin. 119 feuillets à 2 col., et deux gardes a, b,
en têts et à la fin. Foliotation contemporaine en chiffres romains, au
bas d?s 12 premiers feuillsls de cliaqus cahier de 24 fol. Rel. dos de
veau fiuve sur ois de bois. — (Saint-Denis).
4oî) (E. 367). Exceptionum collectarum e libris B. Bernardi libri X.
— Exceptioncs aliae de beata Maria. — Ejusdem auctoritates memoria
dignae.
Fol. 1.
« Par est in verbis id odorifcris opus herbis,
Nenipf) gerit flores Bernardi nobiliores.
— Incipit prologus sequent's opcris. Cum non essem alicui exercicio...
DE LA BIBLIOTHÈQUI': DE RKIMS. 629
configiiratuni deniqiic crcatori claritatis sue. Explicit liber decimus et
ultinuis » .
Fol. 91. " Incipiunt capitula Exceptionuni quaruindani coUectarum
de opusculis beati viri Bcrnardi, abbatis Clarevallcnsis, continenciuin
verba quedam inelliflua de beatissima Vir-gine, Dci génitrice, Maria...
— Incipiunt Exceptiones de dignitate et excellcncia beatissime Dei
genitricis Mario. In sermone béate Marie de Assumptione béate Marie
virginis. Non est quod me magis delectet... participes nos faciat glorie
et beatitudinis sue. Amen.
— Flagrat Bernardus sacer in dictis quasi nardiis,
E qiiibus liic tractiis liber est in scripta redactus » .
C'est le même ouvrage que dans le manuscrit précédent, mais fort
augmenté dans le nombre et la longueur de ses cbapitres.
Fol. 92 v°. a Incipiunt aucloritates quedam memoria digne, excepte
de opusculis beati lîernardi, abbatis. Dolor nimius non délibérât...
cavendum et boc et illud, quia utrobique periculum » .
Sur la garde b, une main contemporaine a écrit le vers bien
connu :
tt Explicit, oipliceat ; liidcre scriptor cat s.
La signature de Guy de Roye se trouve sur le folio c, et la garde a
porte ces mots (XV' siècle) : a Ext[imatur] VI fr[ancis] » .
XIV'* siècle. Parchemin. 93 feuillets à 2 col., et Irois gardes
blanches, A, en tête, el b, g, à la fin. Initiales mi-parties bleu et rouge,
admirablement filigranées, en tête de chacun des livres; les lettrines
sont également très finement traitées. Foliolation arabe du temps.
340 sur 242 millim. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2,
no30»).
460 (E. 375). Pétri Lombardi IV libri Sententiarum.
Fol. 1. « Prologus. Cupientes aliquid de penuria ac tenuitate nos-
tra... — Veteris ac nove legis continenliam... ad pedes usque via duce
pervenit v . — Le livre des Sentences a été imprimé un très grand
nombre de fois, dont plusieurs dès le XV* siècle. V. Hist. lilt.^ t. XII,
p. 585-609.
En haut de la garde a, collée sur le plat intérieur, on lit ces vers
copiés en caractères microscopiques (XIV* siècle) :
t Corporis integritas, vitio sine nexus, et elas,
Littera, libertas, baptismus, vita, voluntas.
630 MANUSCRITS
Forma, fides, titulus, intentio, fama, potestas,
Tempus, in ordinibus faciendis ista requiras « .
— a Percutiensclerum Romam pntat. Ex[c]ipiuntur
Nescius, erudiens, leviterque jocans minor etas,
Janitor officii pretcxtu, vimque repellens
Femineus sexus, valiludo, religiosiis
Gonjunctam feriens cum persona coheuntem » .
Sur ces cinq vers anonymes, v. Hauréau, Not. et extr., t. I, p. 208.
Sur la même garde, une main contempornine du livre a écrit, en
majuscules, Tex-libris suivant : i» Liber Sancti Dyonisii Remensis -n . —
Une main du XIV* siècle Ta inscrit de même, en haut du fol. 1, en y
ajoutant un B et un petit blason à trèfle intérieur comme signe de recon-
naissance de bibliothèque. — La garde b, collée à l'intérieur du plat
final, paraît être un feuillet manqué du copiste.
Fin du XIP siècle. Parchemin de choix. 299 feuillets à 2 col., et 2 gardes,
A, B, en tête et à la fin, collées. En têle de chacun des livres (fol. l, 4,
87, 157, 159, 218) on trouve de très belles initiales de couleur sur
fond or, à enroulements fleuronnés, personnages et dragons, celle du
fol. 157 représentant un évèque. 437 sur 315 millim. Rel. veau blanc
sur bois. — (Saint-Denis).
461 (E. 383). Pétri Lombardi libri I-II Sententiarum.
Le prologue manque, par suite de l'enlèvement d'un ou de plu-
sieurs feuillets.
Fol. 1. u Veteris ac novç legis continentiam... ut in malis nulli
obediamus potestati. Explicit liber secundus. — Jam nunc his intelli-
gendis. .. Deo révélante, valeamus. — Hujus voluminis continentia sub
compendio perstringitur. Hic enim rationis ordo postulat ut qui in
primo libre, de inexplicabili misterio Trinitatis... gracia ad miserum
accédât » .
Signature : « L. Art. d'Anglade ^5 , au fol. 2.
Fin du XII* siècle. Parchemin. 196 feuillets à 2 col., le dernier réduit
au quart. Intéressantes initiales fleuronnées, de couleur, aux fol. 1 et
102. 322 sur 212 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, n°97 a).
462 (F. 433). Pétri Lombardi IV libri Sententiarum.
Fol. 2. « Cupientes aliquid... » Comme dans le manuscrit 460. —
Le texte est accompagné de nombreuses gloses des XlIPet XIV' siècles.
DK LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 631
Au verso du fol. 239, un cx-libris en capitale donnait le nom du
premier possesseur. Un grattage trop complet n'en laisse lire aujour-
d'hui que ceci : « Liber Sancte Marie de Se... « — Sur le fol. 1, une
main du XV* siècle a écrit : « C'est à maistre Simon Caynet i5 . C'est
ce dernier possesseur qu'on doit les notes du verso : u Isti sunt passuf
in quib[is Magister Scntcnciarum communiter non tenetur a docto-
ribus... "
Commencement du XIII** siècle. Parchemin. 239 feuillets ; les pre-
miers, perdus d'iiumidilé, ont élé refaits au XVI* siècle. 360 sur
260 millim. Uel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« D, ord. 1, n» 1 »).
463 (F. 382). Pétri Lombardi IV libri Sententiarum.
Fol. 1. « Sententie magistri Pétri Lumbardi deSacramentis Ecclesiç.
Prologus. Cupientes aliquid... » Comme dans le manuscrit 4G0.
Au verso du fol. 200, on lit cette note de G. d'Aspremont, qui a folioté
le livre : " Iste liber, qui continet texlum Sententiarum, fuit de libris
bone memorie domni Guidonis de Hoya, nuper archiepiscopi Remensis,
et sunt in eo, absque primo folio quod facit custodiam et istud dimi-
dium pro uno folio, sunt in toto folia 200. Si quis furatus inde fuerit,
anathematisetur » .
La signature de Guy de Roye figure à l'intérieur du plat suivant.
Sur le fol. l, la cote ; " b 184 » .
XIIP siècle. Parchemin. 200 feuillets à 2 col., le dernier réduit à
une moitié, plus un fol. blanc, a, en lêle. Singulières initiales de cou-
leur aux fol. 1, 2, 48, 101, 103, 138. Indépendamment de la signa-
ture ordinaire des cahiers, au verso du dernier feuillet, on en
remarque une beaucoup plus importante au recto du premier feuillet.
Foliotation arabe du XV* siècle. 308 sur 223 millim. Rel. veau blanc
à petits coins de cuir gaufré. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D,
ord. 1, n" 3 w).
464 (F. 384). Pétri Lombardi IV libri Sententiarum.
Fol. 1. " Cupientes aliquid... » Comme dans le ms. 460. — Nom-
breuses notes au crayon et à l'encre dans les marges.
Sur le fol. 150, une main du XIII" siècle a copié cette énigme
en vers :
« Régula prima caput nostrum cum corpore jungit,
Gorpore de verbo loquitur mixtoque secunda,
632 MANUSCRITS
Tercia descrihit quid lex, quid gracia possit,
Quarta geniis speciem totum partem(|ue rePundit.
Tempora distingit (sic) majora minoraque quinta.
Sex refert iterum que primo facta fueriint,
Septima serpenlis sibimcmbra capudque resolviti .
De même, on trouve au verso cette casuistique :
• Crimen habet noctis pollucio, si jacuisti
Ebrins, aut primo medicatus turpe fuisli.
(Crimen abest, sua si natura superflua tollit,
Aut si dc'bilior vacuo se ventre rcsolvit » .
Puis des notes sur l'aumône, la dissimulation, les Proverbes de
Salomon, etc.
Sur la garde b, on lit : <<■ ïstc liber, qui continet textum 4'""librorum
Sententiarum magistri Pétri Lumbardi, est de libris nostre majoris
ecclesie, et erat ante constructionem bujus librarie in vestibulo, supra
pulpitumincathenatus.Quis autem dederitseudimiserit ecclesie Remensi
nescitur, quia nomen ejus non hic scribitur. Et continet, absque duo-
bus primis foliis et isto ullimo folio que faciunt custodias libri, in tolo
150 folia. Si quis autem unum ex hiis aut plura furalus fuerit, ana-
Ihema sit. Quotatus et numeratus extat per Egidium de Asperomonte,
die xvn mensis maii, anno Domini M° CGCC° XIV » .
EnGn, sur la garde c, on trouve (XIII' siècle) ces deux vers, qui ne
paraissent avoir aucun rapport entre eux :
K Labitur interdum madide facundia lingue « .
— c Mille trahit varios averso sole colores » .
Sur la garde a, on trouve la cote : « 191 b « . — Au verso, on lit
aussi, au moyen d'un réactif, celte note du XIV" siècle : « Sententie
verissime scripte. Vendantur precio sex librarum parisiensium ad
minus " .
XIII» siècle. Parchemin de choix, à belles marges. 150 feuillets à
2 col., et les gardes a, en lêle, et b, c, à la fin, la dernière collée sur le
plat. Superbes initiales à enroulements flenronnés et dragons, de
couleur sur fond or, aux fol. 1, 2, 46, 82, 110, qu'on dirait exécu-
tées d'hier. Foliotation arabe du XV* siècle. 375 sur 268 millim. Rel.
veau blanc sur bois. — (E\-libris gravé du Chai)itie : ttD,ord. 1, n°2").
465 (F. 463). Richardi a Sancto Victore Exceptionum libri X. —
Ejusdem Allegoriarum super velus et novum Testamentum libri XII.
DE LA BIBLIOTIII-lQl K HI'^ RKIMS. C33
I. Fol. 1. ^ Incipit prologus ma<p*stri Ricliardi, canonici Sancti Vic-
toris. Accipc, karissinic frater, Kxceptiomiiii muiius qnotl postu-
lasli... » — Iteni, prolo^us. His ita superius compositis et ad tocius...
— Incipit liber Kxceptioniini niagislri Uichardi. Pars prima continet
originem et discretioneni artium, situm terrarum, sunimam hystoria-
rum. Capitiilum piimum. Deus, sunime bonus... Post hune fueiunt
isti Henricus, Phylippus, Ludovicus n . Les quatre premiers livres seuls
figurent dans l'édition de 1650 [Richardi Sancli lictoris opéra, p. 313-
328).
H. Fol. 53 v°. « Incipit prologus in parteni secundam. Quicumque
sapientic; sive scientie studet... — Incipit prologus. In precedentibus
premissa descriptione originis... — Incipit pars secunda, continens
allegoriarum et Iropologiarum mysteria secundum precedentis historié
dispositionem ordinata. Incipit liber primus, de sigiiiGcatione celi et
terre. Capitulum primum. In principio creavii Deus celum et terram.
Cçlum signiOcat summa, terra ima... ut a Christo mereatur post vic-
toriam coronari. Explicit liber IX"' » . Public dans les œuvres de
Hugues de Saint-Vicior (M. Hugonis de Sancto l'ictore opera^ t. I,
p. 221-283), sous le litre : « Allegoriae veteris Teslamenti « .
Fol. 118 v°. Le livre X% qui vient ensuite, est un recueil de 27 ser-
mons. « Incipit decimus. Sermo primus. Sanctîjicavit Dominus taberna-
culum suum. Habet, fralres carissimi, tabernaculum Domini, id est
sancta Ecclesia, lapides suos... y- — Fol. 120. «Sermo secundus. Sanc-
tijîcavit Dominus tabernaculum suum. Tabernaculum Domini, secunduni
sensum tropologicum, est anima... » — Fol. 121. u Sermo tertius.
Lauda, JhcrusaJem, Dominum. Jherusalem civitas sancta et civitas... ^
— Fol. 122. tt Sermo IIII"". Ave, maris Stella. Presens seculum ,
fratres karissimi, mare est... » — Fol. 124-. « Sermo V"'. Paralus esto,
Israël, in occursum Domini, quoniam venit. Sicut sacer omnis est, fra-
tres karissimi, locus... " M. Hauréau estime {Not. etextr., t. I, p. 32,
et VI, p. 51) que ce sermon n'appartient ni à Richard ni à Hugues
de Saint-Victor. On ne trouve pas, dans notre texte, les strophes
d'Adam de Saint-Victor. — Fol. 125. « Sermo VI"'. Sacra Scriptura
laudem decantans justi... r. — Fol. 126. " Sermo septimus. Qui sunt
isti qui ut nubes volant, etc. Beatorura, fratres, apostolorum sollemnia
celebramus, in quorum... i) — Fol. 127. ^ Sermo VII1°'. Justus
germinabil sicut lilium, etc. In rébus visibilibus si sit qui querat. .. »
— Fol. 128. a Sermo nonus. Tota pulcra es, arnica mea^ etc. Quis
634 MANUSCRITS
est, fratres, qui loquitur et que est ad quam... » — Fol. 129.
« Sermo X°'. Deumiimeet mandata ejus observa, etc. Multas et preclaras,
dilectissimifralres, auctoritates in divinis... ^ — Fol. 130 v°. ^ Sermo XI.
Saname, Domine, et sanabor, etc. Fratres, qui sanari rogat infirmum se
esse demonstrat... ->■> — Fol. 131 v°. a Sermo XII. Montes Israël, ramos
vestros expandite, etc. Habent, fratres carissimi, loca suas significa-
tiones... » — Fol. 132 v°. a Sermo XIII. Cantate Domino canticum
novum, quia mirabilia fecit. Fecit Dominus mirabilia in creatione
mundi... '^ — Fol. 133 v°. " Sermo quartiis dccimns. Sacerdotes tui,
Domine, induanlur justiciam. Oportet, fratres carissimi, ut nos qui in
domo Dei... n — Fol. 134 v°. « Sermo XV"'. Ite et vos in vineam
meam, etc. De vinea dominica, fratres, ad quam nos... ?) — Fol. 135.
u Sermo XVI°'. Qui seminant in lacrimis m exuJtatione mêlent. Fratres,
qui parce seminat parce et metet... » — Fol. 136. « Sermo XVII°'
Vivet et dabitur ei de atiro Arabie. Quis est qui vivet et cui dabitnr...^^
— Fol. 136 v°. « Sermo X[VIII]"*. Ecce concipies et paries filium . In
Annuntiatione dominica, fratres karissimi, locuturi compendiosum... ^
— Fol. 137 V". « Sermo XIX. Ecce sacerdos magnus, magnus officio,
magnus merito, magnus premio, magnus suffragio. Magnns officio
quia episcopus... ^t — Fol. 138 v°. « Sermo vicesimus. Brevis in
volatilibus apis, etc. Sicut magna et multa nobis salutis documenta... «
— Fol. 139. " Sermo vicesimus primus. Sana me, Domine, et sanabor.
Homo, quamdiu in justicia perstitit, sanus fuit... '^ — Fol. 140.
« Sermo vicesimus secundus. Legimus in cantico Moysi quod scripsit
de populo antiquo... « — Fol. 141 v°. « Sermo vicesimus III"'. Ite^
anqeli veloces,ad gentem convulsam , etc . Ecce, fratres karissimi, divinum
nobis oflicium... » — Fol. 144 v°. « Sermo XXIIIP". Domine, miserere
nostri, etc. Deiis, fons et origo boni totius... ^i^ — Fol. 146 v°. « Sermo
[XXV"'], in natale S. Augustini. Asperges me. Domine, ysopo, etc.
David, rex et propheta, tribus gravibus maculatus peccatis... » —
Fol. 147 v°. « Sermo XXVI. Beatus Paulus apostolus in epistola sua
loquens de populo... » — Fol. 151. « Sermo XXVII"". Isti sunt dies
quos observare debetis. Quarta décima die, ad vesperam, pascba Domini
est... uti per presensmeritum veniamusad fnturum premium, prestante
Domino nostro. Explicit liber decimus •>■) .
Fol. 153. " Incipit XI["']. De quatuor euvangelistis. Capitulum pri-
mum. Parentes primi generis humani... — Nuptie facte sunt in Cbana
Galilée... » Ce cbapitre et les suivants figurent dans les œuvres de
DK LA BIBLIOTHI'IQUE DE REIMS. C35
Hugues de Saint-Victor, classés dans l'ordre qui suit : liv. I, cli. 1 ; 1,
2 ; II, 1 (exposition sur l'Oraison dominicale), 21. (HiKjonis de
Sancto Victore opéra, t. I, p. 285-308).
Fol. 1()1. « Incipit [liber] XII, de demoniaco a legione liberato.
Cap. I. Exeunti Jliesu de navi, occurrit de monumentis... » Les cha-
pitres de ce livre sont ainsi classés dans l'édition des œuvres de Hugues :
liv. HI, ch. 2; I, 6; IV, 2G;ni, 8; IV, 12; II, 21,20;l, 10; H, 20,
27, 28, 29, 30, 23, 22 ; III, 1 ; IV, 4, 0, 10 ; II, 39, 40 ; IIÏ, 3 ; IV,
16, 17, 19, 20, 21, 22, 30; III, 5; I, 7 ; III, G, 7; II, 33; IV, 31 ;
II, 2i, 32; IV, 27, 28, 29; H, 35, 25; IV, 7, 15, 24; III, 4;
II, 38; IV, 23, II ; III, 7; IV, 25, 13, 2, 18; H, 3G; IV, G, 5; H,
11; 1, 4, 9, 8, 5; II, 37, 34; IV, li; I, 3; IV, 3. (M. H agonis de
SaJicto Victore opéra, t. I, p. 28G-33G, passini). Les derniers mots
sont : '^ quam largitur incommutabiliter et summc bonus Dcus. Amen.
Explicit liber Exceptionum magistri Hichardi, canonici Sancti Victoris
Parisiacensis « .
Au fol. 179, à propos d'un des chapitres (111, 7) des Allégories, le
copiste ajoute en marge : « Unde quidam versificator de bis IIIl""
ait :
Job probat, inclinât Paulum, sese manifestât
In ceco, purgat Mariain, punit Herodem ».
L'ex-libris de première provenance de ce manuscrit a été coupé au
bas du fol. 185, tandis qu'on nous a laissé cette pensée (XV^ siècle) :
" Sans vous, belle, ne puys longuement vivre, ce n'estoit l'espérance.
Jehan -n . — La garde finale, r>, collée sur le plat, porte l'intéressante
mention (XV siècle) : " IIII'''^ II. C, prisié XXXII s[ols] par[isis] » .
La garde a, en tète, également cuUée, porte les deux ex-libris sui-
vants : a P. Thévenin Suessionensis » (XVP siècle) ; " C. Thévenin»
D. D.C.S. « (XVIP siècle).
Xlïl* siècle. Parchemin. 185 feuillets à 2 col., plus 2 gardes collées,
en têle et à la fin. Bonnes initiales au minium. 3i7 sur 245 millim.
Les signets de peau existent encore. Rel. vache brune, jadis garnie de
clous ornés. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 1, n° 4 »).
466 (E. 371). Liber Miseriae conditionis humanae, Lothario auc-
tore. — Martini, Dumiensis episcopi, de Moribus honestae vitae. —
Cujusdam Nicolai liber de Prima mundi fabiica.
Fol. 1. u Incipit liber deContemptu mondi (sic) dominipapae Inno-
636 MANUSCRITS
centii III. Domino patri karissimo Petro, Dei gratiaPortuensi episcopo,
Lotharius, etc. — De miseria hominis. Jheremias. Quare de vulva ma-
tris... Jî
Fol. 29. « IncipitepistolaScenece(5/c)dei\Ioribus honeste vite. Omne
peccatum est actio. Actio autem omnequod... nunc intergemiscit non
socius tue beatitudinis, etc. Explicit epistola Senesce de Honestate vite n .
Cette lettre, qui est l'œuvre, non de Sénèque, mais de Martin, évêque
de Dûmes (Portugal), se trouve, dans une copie infiniment meilleure,
dans la Bibl. max. Pair., t. X, p. 385-386.
Fol. 31 v°. « Incipit prologus in libello de quodam novo mundo,
editus a domino Nycholao. Suo dilectissimo L[anfranco Baucherii], in
Christi amore dulcissimo dulcius sibi copulato, suus pauper abbas, etc
Quoniam mihi nuper unitus es... — Incipit liber de Prima mundi
fabrica. Et primo de monlibus orbem circumdantibus. Primo igilur
ponamus totum mundum et terram tocius mundi equalem esse... in
spiritu te nunquam permiseris cccupari » .
Fol. 37. " De contrictione. Locuturi de contrictione, quatuor nobis
consideranda occurrunt, scilicet que ipsa sit... restituit bona spiritualia
que admiserat propter pacem " . Le scribe a ajouté, dans la marge,
ces mots : « Non est plus de exemplo, sed non est finis » .
Fol. 39. Table du « Liber Miseriae conditionis humanae " .
Fol. 40. Pensées diverses, tirées (XV' siècle) des œuvres de S. Ber-
nard, Pierre de Blois, S. Isidore, S. Jérôme, S. Grégoire.
Le copiste nous livre son nom, au bas du fol. 39 V : " Per Jacobum
de Salinis t^ . — On trouve la signature de Guy de Roye au fol. c, et la
cote c: b 4 visa " sur le fol. 1.
XV^ siècle. Parchemin. 40 feuillets el 3 gardes, a, b, en tête, c, à la
fin, les deux premières blanches. 228 sur 153 niillim. Rel. moderne,
parchemin. — (Ex-!ihiis gravé du Chapitre : « C, ord. 4, n*» 75 '\).
467 (E. 370). Innocentii, papae tertii, Sermonum liber.
Fol. 1. « Incipit prologus in libro sermonum Innocentii, pape tercii.
Innocentius, cpiscopus, servus servorum Dei, dilecto filio Arnallo (sic),
abbati Cisterciensi, salutem et apostolicam benedictionem. Prophelica
docetauctoritas... — Dominica prima in Adventu Domini. Cum veni^
jjleniludo iemporiSy etc. In propositis verbis Apostoli... r. [Opéra D
Innocenta, pontificis maximi. Cologne, 1552, fol. 1-2). — Fol. 3 v°.
" Hora est jam nos de sompno surgere, etc. Significacio sompni. .. " (fol.
DE LA BIBLIOTHKQLI-: DE REIMS. 637
4 V). — Fol. i v°. - Ecce veniet prophela magnits, etc. Fropheta nia-
gniis intelliyitiir... ^ (fol. 0). — Fol. G. « Cum audisset Johannes in
vinculis, elc. Miruni ferlasse vidolur... i? — Fol. 7. a Gaudele in Domino
semper, iterum, etc. Sacrosanctum Iledemptoris adventuni... » (fol. 7
v°). — Fol. 8. " E(jo haptizo vos in aqua, elc. Apostolica sedcs que
disposiiit... >' — Fol. 9 v". \oël. >' Verbum caro faclum est, etc. Juxla
communein iisiim... r, (fol. ;36). — Fol. 10 v". « Xovumfaciel Domi-
îius, etc. Novum in sacra Scriptura... » (fol. 37 v"). — Fol. II v".
« Puer natus est nohis, elc. Sicut très in Christo substancias . . . "
(fol. 38 V). — Fol. 13. Circoncision. ^<- Poslquain consummali sunt dies
octo, elc. Ouia circumcisum... ^ — Fol. 14 v". Epiphanie. « l'idenles
stcllani mufji, etc. Sacrosanctum conjugium... « (fol. 41 v°). — Fol. 16.
il Die tcrcia, nuptie, etc. Qu'îi spiritus est... » — Fol. 18. Purification.
« Ecce ego milto angelum, etc. Rex regum et Dominus... ^ (fol. i5 v").
— Fol. 20 v°. Sepluagésime. « Occupalio magna creata est, etc. Mater
omnium liominum... n (fol. 9). — Fol. 21. « Simile est regnum celo-
ruin liomini patrifamilias, elc. Hec parabola, fratrcs karissimi, quam
audistis... » — Fol. 22 m\ ^ Tu aulem cum jejmias, etc. Dignitas
jejunii... » (fol. 9 \°). — Fol. 25 v". a Hoc est inagis jejunium, etc.
Si digne volumus jejuniorum... ;> (fol. 12 v°). — Fol. 26 v°. <<■ De
elumosina. Date elemosinam et ecce omnia, etc. Mémo dignius posset... «
(fol. 91 V"). — Fol. 30 x". Carême. « Duclus est J/iesus in descrto, elc.
Très sunt qui temptant... ;> (fol. 14). — Fol. 32. ce Assumpsit Jliesus
Petrum, etc. Quia fidelis est Dominus... y> (fol. 15 v"). — Fol. 34.
« Cum immundus spiritus exieril, etc. Sepe nécessitas inpedit... •>^
(fol. 17 V"). — Fol. 35. u Surgens Jliesus de sgnagoga, etc. Multa
nobis et magna... » (fol. 18 v '). — Fol. 36 x". « Est puer unushic, etc.
Tria nobis precipue... » (fol. 20). — Fol. 37 v". « In dominica de
Hosa. Lctare, Jherusalem, et conventum, elc. Hodierna solempoitas,
fralres et filii... t> (fol. 21). — Fol. 38 u". Jeudi saint. « Qui lotus est, elc.
Triplex est lavachrum... î) (fol. 22 v'). — Fol. 39. Pâques. « Hec
dies quamfecil, etc. Cum omnes dies Dominus fecerit... r. — Fol. 39 ^/s-
u Posl passionem suam se prehuil. Volo, fralres karissimi, volo, si pos-
sum... » — Fol. 42. « Maria Magdalene et Maria Jacobi, etc. Quoniam
ea que... » — Fol. 43. ^ Ego sum paslor bonus, etc. Parabolice simi-
litudinis propositum... » (fol. 23). — Fol. 44. SS. Pierre et Paul.
" Duc in altuîn, elc. Si aque mulle sunt... 5) (fol 48 v"). — Fol. 45.
a Dixiù Jhesus Sgmoni Pelro : Si/mon Johannis, etc. Licet omnes
638 MANUSCRITS
apostoli... " — Fol. 46 \\ « Rogabat Jhesum quidam phariseus, etc.
HodiernamsoUempnitatem, fratres karissimi, cum multa reverencia... »
— Fol. 50. S'^ Marie-Madeleine. « Ubi habundavitdelictum,etc. Propo-
situm vobis Apostoli verbum... » (fol. 59 V). — Fol. 51. S. Pierre
es liens. ^^ Misit Herodes rex manus, etc. Quia plane videmus... ^i (fol.
61). — Fol. 62 V". S. Laurent, a Probastl, Domine, cor meum, etc. Tria
sunt que beatuni... ^i (fol. 62). — Fol. 54. « Faciès craticulam in mo-
dum, etc. Très craticulas legimus... » (fol. 64). — Fol. 56. Assomp-
tion, iilntrauit Jhesus inquoddam castellum, etc. Castellum istud est... »
(fol. 65 V). — Fol. 57 v°. Nativité. « Que est ista que progreditur, etc.
Cum aurora sit Gnis noctis... » (fol. 67). — Fol. 58 v°. « Egredietur
virga de radiée Jesse, etc. In verbis propositis... " — Fol. 61. " In
oculis suis quasi ho mo, etc. Verba que locutus sum... v (fol. 68 v°).
— Fol. 62 \\ Toussaint. « Duo seraphim clamabant, etc. Duo sera-
phini quorum... » (fol. 69 v"). — Fol. 63. Apôtres, u Nimis ho?wrati
sunt, etc. In quo posset plus... " (fol. 72). — Fol. 65. « Nisi Dominus
custodierit, etc. Rex regum, fratres karissimi, diversas... » (fol. 73 v°).
— Fol. 66. « Vigilale quianescitis, etc. Duobus modis anima dormit... »
(fol. 82). — Ibid. « Flavius egrediebaturde loco, etc. Quadruplex in sacra
legitur Scriptura... » (fol. 74 v"). — Fol. 67. Martyrs. « Non sunt
condigne passiones... ■>•> — Fol. 69. et Isti sunt qui venerunt, etc. Du-
plex tribulacio... » (fol. 78 v"). — Fol. 70. « Tamquam aurum injor-
nace, etc. Diversas nobis fornaces... » (fol. 80). — Fol. 72. « Qui
vult venire post me, etc. Volentes ire post Deum... ->) (fol. 76). —
Fol. 73 v°. « Posuistiy Domine^ super capud, etc. Duplex est corona
sanctorum... » (fol. 78).
Un possesseur presque contemporain a placé dans les marges de
nombreuses notes relativement aux points de divergence existant
entre notre manuscrit et un second recueil de sermons d'Innocent III
qu'il possédait également. Les plus curieuses sont celles-ci : Fol. 43 x\
a Ab isto loco usque ad sequentem sermonem desunt de alio libro
XXXll folia, que continebunt de presenti volumine circa XIX folia » .
— Fol. 74. « Restant de alio libro circa XXXIX folia, que tenere po-
terunt de presenti volumine XXllll folia vel circa " .
La garde a, collée sur le plat initial, porte cet ex-libris du premier
possesseur, pour qui le livre a du être écrit : « Iste liber est reuerendis-
simi in Christo patris domini G. de Roye, archiepiscopi Senonensis.
— Liber sermonum Innocentii, pape >J< » . — A Tintérieur du plat final,
i)K \.A BIBLIOTHKQLK DE REIMS. 631>
un nombre : " LX\I\ » paraît donner le n" du catalogue de la biblio-
thèque de cet archevêque.
\1V" siccle. Parcliemin. 74 fciiillcls à 2 col., et les j^ardcs a, n, en
tèle et à la fin, n, blanche. 310 sur :2^0 millim. Kel. veau blanc sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 2, n" 31 »).
4GÎ{ (F. 408). (juilielmi Autissiodorensis Sumuia aurea super IV
libros Sententiaruni.
Fol. 1. «X Incipit liber prinius de Trinitate. Fides est substantia
rerum sperandarum, argiinientuni non apparentium... — Volentes
auteni ostendere rationil)us divinas res convenientibus... que prepara-
vit Deiis hiis qui diligunt illuni. Illa gaudia nobis prestare dignetur
Jhesus Christus, Doniinus noster, qui cuni Pâtre, etc. Explicit Summa
magistri G. Autisiodorensis » .
Sur l'auteur et ses travaux, v. Hist. l'Ut., t. XVIII, p. 115-122. La
Somme dorée a été imprimée à Paris et à Venise en 1500, 1518 et 1591.
N° de revision : « 199 « .
XIV^ siècle. Parchemin. 204 feuillets à 2 col., et deux gardes
blanches, a, b, en lèle et à l:i lin. 387 sur 245 millim. Rel. dos de
veau blanc sur ais de bois découverts. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre :« D, ord. 1, n" 5 »).
4G9 (F. 393). Quodlibeta XIII Godefridi de Fontanis super IV
libros Sententiarum. — Cujusdam incerti quaestiones super II""'
et 111"°* libros Sententiarum.
Fol. 1. a Quodlibeta Godefridi [super libruni Sententiarum]. Utrum
creatura potueritesse ab eterno... » Incomplet delà Gn. Les feuillets
blancs 53 et 69 ont été utilisés pour la copie d'une table. — Sur Go-
defroy de Fontaines, surnommé " doctor venerandus " , auteur de
XIV quodlibeta, v. Hist. litt., t. XX!, p. 550-565.
Fol. 72. « Queritur utrum créature sint in continuo... et propter
illam associacionem perfectius operatur in illo quam in ceteris » . —
Table.
Sur le fol. 1, on lit (XIV' siècle) : " Iste liber est de conventu Sancti
Dionisii Remcnsis. — C » .
XIV* siècle. Parchemin commun de livre d'école. 92 feuillets à 2 col.;
les 6 et 25 blancs. 315 sur 230 millim. Dos de veau blanc sur bois
— (Saint-Denis).
640 MANUSCRITS
^70 (F. 411). Quaestiones tlieologicae Philippi « de Grève », can-
cellarii Parisiensis.
Fol. 5. " Questio est de agente creato generaliter, sive sit agens a
proposito sive sit agens quod est natura, et est questio iitrum agens
creatum possit aliqiiid de nihilo producere sive creare... omni tem-
pore paratus essem exponere, et si exponi non posset, quod non credo,
paratus essem totaliter retractare » . — Une main du XIV' siècle a ins-
crit au verso du fol. 176, où se lit cet explicit, la mention suivante :
a Questiones disputate a reverendo doclore magistro Philippo, cancel-
lario Parisiensi » . V Histoire littéraire (t. XVill, p. 18i-191) ne men-
tionne pas cette œuvre du chancelier de Paris.
Fol. 177. Autres questions Ihéologiques. ce Nunc de quibus oportet
confiteri, et primo utrum opporteat de venialibus confîteri... volo in
dictis aliorum quales volo esse intellectores meorum. Explicil » .
Fol. 197 V*'. a Privilegium domni Martini et origo discordie. Dom-
nus IMartinus concessit fratribus Minoribus privilegium infrascriptiteno-
ris. Marlinus, episcopus, servus servorum Dei, dilectis fdiis generali
ministro el provincialibus ministris ordinis fralrum Minorum, salutem
et apostolicam beuedictionem. Ad fructus uberes quos in agro domi-
nico... — Idem privilegium concessit Predicatoribus. Occasione istius
privilegii, iuter prelatos et religiosos predictos utriusque ordinis, super
tribus altercatio est exorta... non erat intentio sua tôt fecisse episcopos
et non plures in singulis civitatibus constitui beatus Pctrus precepit.
LXXX.D. ; c. V. » Cette bulle, dont le texte Ggure dans Labbe [Sacros.
conc, t. XI, I, p. 1143-1144), fut octroyée par Martin IV aux frères
Mineurs, le 13 décembre 1281, aux frères Prêcheurs, le 10 janvier 1282.
(Potthasl, Reg. pont. Bom., t. II, n«' 21821 et 21836).
Fol. 199. Autres questions théologiques. « Questione 19. Utrum
Deus possit facere infinita... quamvis illa lucerna contingat nostram
industriani latere. Explicit super questiones disputatas ^ . Malgré cet
explicit formel, ces questions paraissent étrangères à celles conte-
nues sous les fol. 1-176, car elles ne concordent aucunement pour la
numérotation.
Fol. 203. Table des questions des fol. 1-176, ou mieux des pages
i-cccLV. On y note cette singulière question : « Ponitur talis casus.
Quidam clericus juvenis, ut defloraret quamdam juvenctlam monia-
lem, simulavit se esse mulierem et intravit idem monasterium monia-
lium et stetit ibi per annum et fecit professionem in manu abbatisse
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 641
et professas est regulam beati Benedicti tanquam monialis; postea,
impleta sua libidine, exivit monasteriurn. Queritur utrum episcopus
possit euin conipellere ad hoc ut monachus vel religiosus de cetero io
eodem ordine per totum tempus vite sue » .
On a paginé plus tard, sous les n"' 357-400, les fol. 177-198, pour
pouvoir également dresser la table des trois questions qu'ils con-
tiennent. Les fol. 1-4 et le fol. b appartiennent à une lecture
(XIIP siècle) du livre des Sentences.
Au dos, on trouve le n° du XVIII' siècle : « 215 »,
Le titre a Questiones disputatae », qui se lit au fol. 177, figurait
également au fol. 5. Il a été gratté, mais on parvient à rétablir cette
mention intéressante : a Venduntur LXX sol[idis] par[isiensium] n .
Fin du Xllh siècle. Parchemin. 203 feuillets, moins 28, 36,81,
82, qui étaient blancs comme le 80 et ont été enlevés, plus les fol. a,
en tête, et b,g, à la fm. 347 sur 257 millim. Pagination du temps, en
chiffres romains. Rel. veau blanc sur bois, aux armes de Guy de
Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D., ord. 4, n" 63 »).
471-472 (F. 423, 422). Alexandri de Halis Summa theologica.
471 (Tome I). — Fol. 1. u Quoniam, sicut dicitBoetius in libro de
Trinitale, optime dictum videtur, erudili est hominis unumquemque...
— Consequenter queritur de distinctione doctrine sacre ab aliis scien-
ciis. Queritur ergo si doctrina théologie sit sicut una aliarum scien-
ciarum... ydolatriam gencium dampnare crederelur. Explicit [liber
tertius] » .
La garde initiale, cotée a, porte cet ex-libris : « Iste liber est Oliverii
Salah[adini], doctoris in theologia » . — Au-dessous, ce titre, qui dut
être écrit par Guy de Roye : « Prima pars Summe Alexandri de Halis « .
Imprimée dès 1475, à Venise, la Somme d'Alexandre de Halès a eu
plus de douze éditions. V. sur l'auteur, Hist. lilt., t. XVIII, p. 312-
328.
La garde finale, collée sur le plat, porte la signature de l'archevêque
que nous venons de nommer, puis cette note : « Iste liber fuit de libris
bone memorie domini Guidonis de Roya, nuper archiepiscopi Remen-
sis, qui continet primam parteni Summe venerabilis doctoris magistri
Alexandri de Halis; in qua prima parte sunt 3'* libri. Primus liber
continet 140 folia, 2"* vero liber continet 155 folia et unum vacuum
immédiate sequens, 3"' autem liber 139 folia continet, et sunt in toto
TOME xxxvni. 41
64Î MANUSCRITS
in isto volumine 434 folia scripta et unum vacuum post 2°" librum.
Numerata sunt hec folia per Egidium de Asperomonte, die xvii mensis
maii, anno Domini M''CCCC°XII°. Orale Deum pro dicto domino archi-
episcopo. Si quis aliquid inde furatus fuerit, anathema sit » .
Un cotateur du XVIII" siècle n'a pu donner à cet ouvrage que ce
titre : « Liber théologiens r> , inscrit au fol. 1, qui porte également la
cote : u 189 » .
472 (Tome II). — Fol. i-vi. Table. — Fol. 1. " Incipit liber
quartus Summe fratris Alexandri de Haleys. Dictum est supra de Re-
demptore, qui est per gratiam reparator... — Primo ergo querilur de
bac ratione communi : sacramentum est sacre rei signum... si imineret
nécessitas Ecclesie et maxime pro fîdei defensione. Explicit tractatus
penitentie ^i .
Ce volume fut fait aux frais de Guy de Uoye, pour compléter l'œuvre
d'Alexandre de Halès qu'il avait acquise.
Au verso du fol. 336, on lit : « Istud volumen, quod continet 2'°'
partem Summe magistri Alexandri de Halis, scilicet 4"" librum, fuit de
libris bone memorie domini Guidonis de Roya, nuper archiepiscopi
nostri Remensis, et continet, absque sex foliis primis et novis in quibus
est tabula questionum ejus libri et isto ultimo folio, continet 335 folia
scripta, numerata per me Egidium de Asperomonte, canonicum bujus
ecclesie, die xvii* mensis maii, anno Domini M^CGCC^XI^. Si quis
inde folia absciderit, anathema sit. Orate Deum pro dicto domino archi-
episcopo, qui [fundator?] fuit hujus librarie » . — La signature de Guy
de Roye figure sur le fol. d, qui suit. — Le fol. i porte la cote
« b 188 '>.
XIII« (L' vol.j-XIV^ siècle (2« vol.). Parchemin. — Tome ï".
435 feuillets (1-140, 1-156, 1-139), et deux gardes, a, en tète, b, à la
fm; le fol. 296 blanc. A 2 col. 360 sur 252 miUim. Rel. déhibrée
veau, jadis ven,, sur bois. — Tome II. vi-335 feuillets, le vi^ blanc,
plus les gardes a, b, blanches, en tète, et c, d, à la fin. A 2 col.
371 sur 2G6 millim. Rel. neuve parchemin blanc. — (Ex-libris gravés
du Chapitre : u D, ord. 1, n° 6 » et « D, ord. 2, n° 21 »).
475 (F. 409). Lectura Alexandri de Halis super III"'" librum
Sententiarum.
Fol. 1. « Libertercius. Tota christiane fidei disciplinapertinetad duo,
ad fidem et intelligentiam... — Primo queritur de necessitate incarna-
cionis, an si necesse fuit Deum incarnari. Sed quia hec questio ponit
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 643
lapsiim huinane nature... forlis est ut mors dilcctio, et sic terminatur
id symbolum. Explicit liber juratus de Summa fratris Alexandri ». On
a barré plus tard les quatre premières lettres du mot u juratus» pour,
avec le signe et\ en faire le mot « tercius )) . — Fol. 168. Table.
Au verso du fol. 1G8, on lit : « Istc liber fuit de libris bone memori©
domini Guidonis de Uoya, nuper Kemensis archiepiscopi, in quo con-
tinetur lectura Alexandri de Halis super ;i"™ librum Senlenciarum, et
continet 108 folia absque primo folio quod ponitur pro custodia. Si
quis autem furatus fuerit dictum librum aut aliquid ex eo, analhema
sit. Quotatus et numeratus xviiT mensis maii, anno Domini
M"CCCC''XI1\ Orate Deum pro dicto domino Guidone et pro quota-
tore 15 .
Sur la garde b, collée à l'intérieur du plat final, on trouve la
signature de Guy de Koye; il semblerait que ce donateur est l'auteur
du titre peu critique qui figure en tète de l'ouvrage (fol. 1) : u Lectura
antiqua super III" Sententiaruni ». — Au bas du même feuillet, un
titre du XVIIP siècle : « Theologiae pars » n'est guère plus heureux.
Sur le fol. A, la cote : « b 203 n .
XIII' siècle. Parchemin. 168 feuillets à 2 col. et deux gardes blanches,
A, en tète, B, à la fin. 3i7 sur 210 niillim. Rel. veau jadis vert, à
petits coins de cuir, sur bois, portant une étiquette aux armes peintes
de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4,
n«62 »).
474 (E. 372). Guillelmi, Parisiensis episcopi, dicti Arverni, liber de
Fide et Legibus. ■ — Ejusdem liber de VII Sacramentis.
Fol. 1. « In ordine sapiencialium sentencialiumque scienciarum
istam divini cultus vereque religionis scienciam... — Incipiamus igi-
tur cum Dei adjutorio et dicamus... nostris hec defectibus imputantes.
Completus est traclatus quintus cum Dei laude et ejus adjutorio. Explicit
liber de Fide et Legibus Guillelmi Parisiensis » . Sur ces deux œuvres,
réunies ici en une seule, v. Hist. litt., t. XVlll, p. 36i. Elles ont été
éditées à Ulm, dès 1485. On les trouve dans Guillelmi Arverni, Pari-
siensis episcopi , opéra. Orléans, 1674, t. I, p. 1-102.
Fol. 95. « Cum de pia ac veridica salutarique fide... — Dicemus in
primis quia sacramentorum virtus et utilitas... si vel modicam occa-
sionem vel sapienciores fiant sapientibus damus. Explicit liber de Sep-
tem sacramentis, a domino Guillelmo Parisiensi editus » . — Fol. 227,
644 MANUSCRITS
Table de ce dernier ouvrage. Sur ce traité " de Septem sacramentis " ,
V. Hist. Un., t. XVIil, p. 367-368. On le trouve dans Tédition d'Or-
léans, t. I, p. 407-555.
Fin du XIV* siècle. Parchemin. 227 feuillets à 2 col., plus 197 bis et
208 his et 3 gardes, a, en tête, b, g, à la fin, blanches comme les
fol. 92-94 et 221. 325 sur 240 millim. Belles initiales mi-parties, à
filigranes joliment traités, aux fol. 1 et 95. Rel. veau vert sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 2, n° 20 >^).
475 (F.400).B. ThomaeAquinatis commentarius super III'""librum
Sententiarum. — Ejusdem expositiones de Symbole, de Oratione domi-
nica, de Salutatione angelica et de Sacrificio missae. — Ejusdem de
X Praeceptis. — Ejusdem tractatus de Articulis fidei et sacramentis
Ecclesiae.
Fol. 1. Cl Ad locumiiJ}deexeuntJ!umina revertunlur, ut iterumfluant.
Eccli., I. Ex istis verbis duo possumus accipere... — Postquam enim
Magister in duobus precedentibus libris... perfîcit quibus ad vitamper-
venitur eternam, in qua cum Christo vivamus per omnia, etc. Explicit
111°' Thome 1) . (S. Thomae Aquinatis opéra. Paris, 1660, t. L\).
Fol. 164-167. Table par chapitres. — Fol. 168-177. Table alpha-
bétique.
Fol. 179. et Incipit prologus in expositionem Symboli ejusdem fidei,
editus a fratre Thoma de Aquino. Credo in unum Deum, etc. Primum
quod est necessarium cliristiano cuilibet... — Incipit expositio Sym-
boli. Credo in unum Deum. Inter ea que debent credere christiani... et
magis memorie imprimatur. — Recapitulacio. In summa vero scien-
dumest... quod venturus est ad judicium. Rogemus Dominum, etc.
Explicit expositio fratris Thome super Symbolo fidei n . [Ibid., t. XX,
p. 30-46). La récapitulation n'est pas dans l'édition. — On a noté dans
les marges le nom des Apôtres en regard de l'article du Symbole qu'on
leur attribue.
Fol. 190. « Incipit expositio super Oratione dominica. Pater nos -
ter^ etc. Inter alias orationes, oratio dominica... — Pater noster. Ubi
nota duo,quomodo scilicet pater... quoniam filii Dei notabuntur. —
Recapitulacio brevis. Ut in summa... sed libéra nos a malo. Amen.
Explicit expositio Orationis dominice secundum fratrem Thomani de
Aquino, de ordine fratrum Predicatorum -n . [Ibid., p. 206-216).
Fol. 196. « Sequitur expositio Salutationis angelice, ad beatissi-
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 645
niam virgincm Mariam. Ave, Maria, gracia plena, etc. In salutatione
ista continentur tria... sed friictiis ejus niagis benedictus, etc. Explicit
Ave, Maria > . (Ibid., p. i>16-218).
Fol. 197 v". u Expositio misse et scilicet quid signiCcatque fiuntibi.
In virtiite sancte crucis... in tertio vero est differentia. — Ex intellectu
gloriosi Augiistini super illo vcrbo... scilicet in paradiso ». [Ibid.,
p. 369-373). Le dernier paragraphe n'est pas dans Fcdition.
Fol. :200. « Reportationes predicationum fratris Thome de Aquino,
de X preceptis Decalogi, factarnm ab co Xeapoli, in quadam XL% sco-
laribus. Quoniodo lex retrahit a rnalo culpe. Tria maxime sunt homini
necessaria... ad hoc dicit : Xon concnpisces, non dcsiderabis, etc.
Expliciunt predicationes de X Preceptis. « (Ibid., p. 240-258).
Fol. 222. « Incipit tractatus de Articulis Gdei et sacramentis Ecclesie,
editus a fratre Thoma de Aquino, ad peticionem cujusdam prelati. Pro-
logus. Postulavit a me vestra dilectio ut de articulis fidei... — In pri-
mis igitur vos scire... seminatur corpus animale, surget corpus spi-
rituale, etc., ad quam gloriam nos perducat, etc. » (Ibid., p. 47-54).
Ce traité est dédié à Tarchevêque de Palerme.
Une table des ouvrages contenus dans le volume occupe le fol. a.
L'auteur de cette table fait cette remarque bizarre : " Perpetuo hic
vocatur frater Thomas, nondum autem sanctus » .
X1V« (fol. 1-177)-XV« siècle (la fin). Parchemin. 228 feuillets, à
2 col., et une garde, a, en tête. Curieuses signatures des cahiers.
338 sur 238 millim. Rel. veau blanc à dos de veau fauve, délabrée,
sur ais de bois, dont l'un brisé. — (Saint-Remi, n° 344).
476 (F. 401). B. Thomae Aquinatis commentarius saper 111°'°
librum Sententiarum.
Fol. 2. « Adlocum unde exeunt, etc. Ex verbis istis duo possumus... n
Comme dans le ms. 475.
Cette copie est ainsi datée par le scribe (fol. 171 v°) : « Anno Do-
mini millesimo CCCC^XXXVP, diejovis..., iste liber complectus fuit ».
— Table.
Au verso du fol. 173, on rencontre d'abord cette fantaisie du scribe :
I Finis adest operis, mercedera posco laboris.
Alerces quesita sit araor necnon bona vita.
Vita sit illa bona, vinum vel cetera dona.
Jam tibi servi vi, semper tua jussa subivi;
Si bene, letus ero, si non, veniara mihi quero i .
646 MANUSCRITS
Puis cet ex-Iibris du premier possesseur : « Isfe tercius liber scripti
sancti Thome est fratris Jacobi Coaynon, prioris de Bereyo » .
XV^ siècle. Parchemin. 174 feuillets, dont deux gardes blanches,
en lête et à la fin, comptées à tort. A 2 col. Intéressantes réclames,
aux fol. 11 et 97, celle-ci en forme de poisson; fantaisies à la plume,
greffées sur les lettres à queue, notamment aux fol. 6, 24, 84, 89.
329 sur 230 millim. Rel. moderne, demi-veau fauve et plats en par-
chemin. — (Saint-Remi, n" 345).
477 (F. 403). B. Tbomae Aquinatis commentarius super IV""
librum Senteiitiarum.
Fol. 1 . et Misit Verbum suum et sanavit eos et eripuit eos de intericio-
nibus eorum. Ex peccato primi hominis... — Ad primum sic procedi-
tur.Videtur quod inconvenienter... et Gnis ad quem omnia ordinantur,
cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen. Explicit quarlus
Sententiarum fratris Thome de Aquino, ordinis Predicatorum, de
conventu Parisius y> . On a postérieurement gratté ces trois derniers
mots.
Le copiste nous avait laissé son nom dans une note en rubrique
qu'on a malheureusement effacée et dont on distingue à grand'peine
ces mots : " Iste liber... de Sancto Martino de Gampis... scripsit de-
ditque Guiotus Biret (?), scriptor, qui morabatur in domo Hamonis
dicti Le Goucetier » .
Fol. 337-342. Table des chapitres.
Le fol. c est un feuillet d'un registre de comptes de la ville d'Amiens,
pour 1401, mentionnant des transports de finances d'Amiens à Paris
et leur versement à Oudart de llenti, écuyer, échanson et garde de
l'épargne du Roi.
XIV* siècle. Parchemin. 342 feuillets à 2 col. et 3 gardes a, b, en tête,
blanches, c, à la fin. Initiale couleur, à queue d'encadrement suppor-
tant des animaux; le médaillon représente S. Thomas d'Aquin ensei-
gnant ses confrères de S. Dominique. Intéressantes réclames aux fol.
48, 228, 300. Indépendamment des signatures de chaque feuillet, le
copiste a adopté un système de foliotation curieux, employant succes-
sivement toutes les lettres de falphabet : « a, b, c x, y, z, &, g ; aa,
bb » ; mais, parvenu kszzz, & &&&, gggg, il a été effrayé du che-
min restant à parcourir et a repris, du fol. 102 au fol. 335, la mode
de ses contemporains : « i, ii, m, iiir, v. . . xi" xnii » . 339 sur 232 mil-
lim. Rel. moderne parchemin blanc sur carton. — (Saint-Remi,
no 347).
I
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 647
478 (F. 465). K.Tliomac Aquinatis commentarius super IV libruni
Sentcnlianini. — lUcardi cujusdam questiones quaedam super eum-
dem librum.
Fol. 1. « Misa Verbinn, etc. Expeccato... >' Comme dans le ms. 477.
— Fol. 308 V--3I3. Table.
Fol. 313 \\ « Questiones quas fecit frater Richardus super quartum
Sentenliaruni, ultra eas quas fecit frater Tbomas. Sunt enim quidam
super litleram super illo, ideo non cepit esse Dominus et tempus. Notan-
dum quod Deiis non cepit esse Dominus temporis et tempus... absque
consensu sponsi elemosinas facere poterat » . Les mots : « Explicit
Collectoriuni générale r^ , qui suivent, paraissent s'appliquer à l'ou-
vrage entier, dont le dernier volume seul est venu jusqu'à nous, plutôt
qu'au mince traite qui l'accompagne. 11 ne saurait être question ici de
l'œuvre de Richard de Midleton, dont on a deux éditions de 1509 et
1591.
Sur le fol. 1, on lit (XIV^ siècle) : « De conventu Sancti Dyonisii Re-
mensis r^ .
XIV'* siècle. Parchemin. 324 feuillets à 2 col. Initiale couleur et
gouache, leprèsentant le Christ ressuscitant Lazare; les queues d'en-
cadrement font le tour de la justification en rameaux fleuris portantdes
animaux; jolies lettrines filigranées bordant toute la hauteur d'une
colonne. Marge inférieure coupée aux fol. 151, 193, 216. 398 sur
270 miliim. Rel. veau blanc sur bois. — (Saint-Denis).
470 (F. 40i). B. Thomae Aquinatis commentarius super IV"""
librum Sententiarum.
Fol. 1. « Incipit quartus Sententiarum secundum expositionem fra-
tris Thome de Aquino, ordinis Predicatorum. il/z5?^ Verbum...r> Comme
dans le ms. 477. — Après les derniers mots du texte, le copiste a noté
ceci : « Explicit 4"' Sentenciarum secundum expositionem fratris Thome
Oe Aquino, ordinis fratrum Predicatorum, qui inceptus fuit xvii* die
octobris 1447, precepto venerabilis et discreti viri magistri Victoris
Textoris, in collegio venerabili Navarre tune commorantis, lînitusque
die 5'' aprilis 1448 per me R. Catuit. Deo gracias » .
Fol. 437-447. Table, terminée par ces mots : « Explicit tabula
questionum 4' libri Sententiarum secundum expositionem, etc., que
5unt in numéro 1212 ».
La garde b, collée sur le plat final, porte ces mots contemporains :
fc Invent[ario] XIIII » .
648 MANUSCRITS
XV* siècle. Parchemin. 447 feuillets à 2 col., plus les gardes a, b,
moins les fol. 86-88 omis; les 435-436 blancs ainsi que les gardes.
Foliolation arabe du temps, à l'encre rouge. Rel. veau fauve gaufré,
à petits fers d'encadrement formés d'M, de roses, de pélicans, de
lions, de cerfs et d'écureuils; les plats seuls subsistants, fort usés. —
(Saint-Remi, n°348).
480 (F. 402). B. Thomae Aquinatis commentarius super IV"""
librum Sententiarum.
Fol. 1. « Misit Verhuniy etc. Ex peccato... 5) Comme dans le ms.477.
— Fol. 264-268. Table des chapitres.
Au verso du fol. 268, on lit cet ex-libris du premier possesseur :
« Iste quartus Sententiarum scripti beati Thome de Acquino est fratri
Jacobo Coaynon, priori de Bereyo » .
Le copiste a commencé son œuvre sous cette invocation :
c Assit principio sancta Maria meo » .
XV* siècle. Parchemin. 268 feuillets à 2 col. Intéressante initiale
mi-partie, de couleur, au fol. 1; curieuse réclame au fol. 40; tête de
fou dans la marge du fol. 29. 340sur 250millim. Rel. du temps, veau
fauve gaufré de rangées de petits fers (cerfs, fleurs de lis, étoiles),
mauvais état, dos délabré, sur ais de bois. — (Saint-Remi, n" 346).
481 (Fol. 406). B. Thomae Aquinatis Summa catholicae fidei contra
gentiles.
Fol. 1. Table. — Fol. 1 v°. « Incipit liber de Veritate catholice fidei
contra errores infîdelium, editus a fratre Thoma de Aquino, ordinis
fratrumPredicatorum.Capitulum primum. Quod sit officium sapientis.
Veritatem meditabitur guttur meum et lahia mea detestahuntur impium.
Prov. VIII. Multitudinis usus quem in rébus nominandis... sed gaude-
bitis et exuliabitis usque in sempiternum . Amen. Explicit liber quartus et
etiam totalis tractatusdeFide caiholica, contra gentiles, a fratre Thoma
de Aquino editus « . (S. Thomae Aquinatis opéra omnia, t. XIII et XIV).
Les gardes a, b, c sont étrangères à l'œuvre, et paraissent
appartenir à un ouvrage théologique.
En haut du fol. 1, on lit cet ex-libris (XIV* siècle) : « De conventu
Sancti Dyonisii Remensis ') . — A côté, on trouve la cote (XVIIP siècle) :
« b 183» . — Enfin, on lit au dos : « B. Thome contra gentes. — 140 » .
XIV» siècle. Parchemin. 289 feuillets à 2 col., et 3 gardes, A, b,
en tête, c, à la fin. Le fol. 214 est blanc. 323 sur 217 millim. Rel.
DE LA BIBLIOTHÈOIIK DE REIMS. 649
veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 1,
lio 11 r,).
482 (F. 399). B. Thomae Aquinatis secunda secundae partis
Sumniae totins theologiae.
Fol. 3. ti I* questio. De Ode et ejus objccto. Post communcm con-
sideracioneni de virtutibus et viciis... — Circa virtutes igitur theolo-
gicas, primo erit considerandum de fide... et sempitcrnam requiem
animarum, ad quam nos perducat ipse qui promisit, Christus Dominus
noster, qui est super omnia Deus benedictus in secula seculorum.
Amen " . {S. Thomae Aquinatis opéra omnia, t. XXII).
Fol. 286 v''-291. Table. Elle est close par ces mots du copiste :
« Explicit ordo et signatio questionum libri secunde partis fratris
Thome de Aquino. Benedictus Deus. Amen. Anno Domini M°CC° nona-
gesimo, in tempore Quadragesime » . — Une étiquette en papier, collée
dans la marge inférieure du fol. 3, porte cette mention contemporaine
du donateur : a Ex dono reverendissimi domini Roberti, cardinalis de
Lenoncourt » .
Le fol. 1, qui sert de garde, est un fragment de comptes de bail-
liage (XIV' siècle). ^lalgré un grattage, on y distingue : « Ouvraiges
faites en la prévosté de Caen... — Ouvraiges faites en chastel et es hal-
les de Evrecy... «
Au bas du fol. 192, on lit cette estimation (XIV* siècle) : aXVIIIescusn .
Fin du XIII*' siècle. Parchemin. 292 feuillets à 2 col., les deux pre-
miers et le dernier servant de garde, Tune d'elles, b, blanche. Jolie
initiale mi-partie, bleu et rouge, à filigranes, au fol. 3. 352 sur
255 miilim. Rel. moderne, veau fauve sur carton, à fermoir cuivre.
— (Saint-Remi, n" 350).
485 (F. 397). B. Thomae Aquinatis secunda secundae partis
Summae totius theologiae.
Fol. 1. « De fide et ejus objecto. Post communem consideracionem
de virtutibus et viciis... » Comme dans le ms. 482.
Fol. 231 v°-237. Table. Elle est terminée par ces mots : « Explicit
ordo et signatio questionum secundi libri secunde partis fratris Thome
de Acquino. Benedictus Deus. Amen » .
Fol. 237. « Versus.
Stare diu, vîgilare diu, jejunia multa,
Ciamosum canfum fuge : quatuor hec caput egrum » .
650 MANUSCRITS
Ibid. Intéressante série de recettes.
a Ad probandam virginem. Fac ut mingat vel emittat urinam super
malvam. Sequenti die, si fuerit vel est viridis malva, virgo ; alioquin
stuprata.
— Ut mulier sterilis concipiat. Sumat testicules apri, de nocte
virum admittat, et concipiet.
— Ad inflacionem brachii minuti. Accipe lanam succidam made-
factam in platella cum veteri butiro, frixani cum farina et succo apii,
et supcrpone brachio vel alteri membre ex minucione inflato.
— Ad dentés mundos sine putredine servandos et fetore. Medianum
corticem radicis fraxini bene tere, et cum aceto diligcnter coque, et
ipsum liquorem tepidum in orc tene. Expertum est apud Pipinum,
regem.
— Ad ventrem purgandum et solvendum. Recipe succum capitum
porrorum cum vino modico, item melle coclearia tria, nitri coclearia
duo, distempera et cum aqua misée ; bibc et ambula ; solvet statim.
— Fluxus ventris est tenax qui hoc versu declaratur :
Gruda lien, cum carne dyar, cum sant]uine dissin.
— Ad omnes fluxus ventris. Tormentillas sume, que maxime strin-
gunt.
— Ad sanguinem oculorum vel maculas. Accipe millefolium et pis-
tetur aliquantulum in vino purissimo vel odorifero, et dimittatur per
diem naturalem (?) ibi, et postea de illo vino cunti dormitum impo-
natur oculo, et mane et meridie et diebus ipsum colari. Item, accipe
ciminum (sic)^ et pista bene cum optimo aloes, pondère de cimino me-
dietas oncie,de aloe oncia una, et vinum clarum et odoriferum,et tollit
humores. Item, accipe folia malvarum et in aqua coqua[n]tur, postea
pistentur bene et imponatur oleum et albumen ovi, et omnia misce
simul et fiât emplastrum super oculum.
— Ut homo semper dormiat. Sume fel leporis et mel equipollens,
et da ei continue bibere in medone vel alio potu, et statim dormiet
ultra modum ; vel sic : toile semen jusquiami et fac inde farinam et
tantumdem farine frumenti vel hordei, fac inde paiiem, et qui gusta-
verit mox dormiet incessanter.
— Ad sompnum minuendum [vel] removendum. Grana sinapis tere
et misce cum melle, et fac cataplasma, et capiti raso impone. Item,
acetum naribus infusum excitât dormientem, etiam si morbo vel po-
DE LA BIBLIOTHEQIE DE REIMS. 651
tione fiierit infoctus, vel da ci acctuin et ovum rrudiini, quibus vigiles
uluntur.
— Ad guttani in quolibet loco corporis. Accipe stupani canabi et
viniim optinuun, et misce insiniul, et facias in aliqiio vase niundo bul-
lire ad ignem, et postea balneatam ipsam stupam super doloreni pone
per dieni naturalem et sepius doncc cesset,
— Ad lapidem frangendum. Accipe berbam que dicitur centrum-
galli, et sicca eam et jDulveriza, et da patienti ad comedendum et in
ovo tenero sivc cum vino albo, et utatur hiis patiens mane et vespere.
— Ad capitis dolorem. Cervifolium cuni apio pistentur in mortario,
et ligetur super timpora [sic) et sic cessabit dolor.
— Pro auditu recuperando. Accipe barbas pori, pistentur et distem-
perentur cuni aqua rosacia, cola per pannum et sero infundat auribus
et curabitur.
— Versus :
Salvia, castorium, lavendula, primula veris,
Xastur tium], avaricia ', sanant paralilica membra.
Gaiidct epar spodio, mâche cor, ccrebrum quoqiie musco » .
Fol. 237 v°-238. Table alphabétique de la Somme. « ...Explicit
assignatio abbreviata de manu fratris II. de Attrebato, qui librum fecit
conscribi. Orate pro eo » . Ce personnage paraît être le copiste des
recettes et remèdes qui précèdent. Il est également l'auteur des notes
qui suivent.
Fol. 238 v°. 1°. Notes sur les vertus théologales et cardinales et les
dons, les béatitudes et les fruits qui en découlent.
2". Arbre généalogique des vices, ayant à sa racine le péché originel.
— Arbre des vertus, ayant à sa racine l'humilité.
Fol. 239. 1°. Explication des demandes contenues dans l'Oraison
dominicale.
2°. Tableau synoptique des douze vérités de la foi catholique avec,
en regard, le texte des prophètes qui les ont annoncées et les versets
du Symbole par lesquels les Apôtres les ont dédnies.
3". « [Très] questiones que secuntur proposite fuerunt in capitulo
generali Predicatorum celebrato Parisius, anno Domini M"CC°LXIX%
coram magistris ordinis et diffinitoribus, et coram magistris Thoma de
Acquino, F. Bono homine, Petro de Tharcn[ta1sia... Prima qucstio fuit
' « Id est persimon-a t .
652 MANUSCRITS
si unus frater accusât alium de peccato occulto quod probare non
potest... 55 Réponse de Thomas d'Aquin.
Enfin, au verso du fol. 240, on trouve la note suivante : « Iste liber,
in quo continetur 2* 2' sancti Thome de Acquino, fuit de libris domini
Guidonis de Roya, nuper nostri archiepiscopi Remensis, et sunt in eo,
prêter duo prima folia que faciunt custodias libri, 240 folia, omnia
scripta prêter unum folium, scilicet presens, in quo hec linea sola et
dimidium folium precedens. Si quis aliquid inde abstulerit, anathema
sit. Quotatus et numeratus per Egidium de Asperomonte, anno Domini
M°CCCC°XII'', die xiiiil mensis maii. Orate Deum pro dicto domino
Guidone et pro quotatore " . — A l'intérieur du plat final, la signature
de Guy de Roye. — Au dos, étiquette du XVUP siècle, avec le n° 201.
— Sur la garde a, la cote ordinaire : « 186 » . Si on retourne le livre
de façon que cette garde devienne le folio final, on y lit ces mots con-
temporains de Guy de Roye : « In isto volumine continetur secunda
pars secundo Summe beati Thome. — XCV» . Et, près de là, l'estima-
tion qui dut être faite lors de l'entrée du livre dans la bibliothèque
du Chapitre : « Ext[imatur] VI f[rancis] » .
FinduXïII* siècle. Parchemin. 240 feuillets à2 col., plus un fol. blanc
coté A, en têle. Curieuse initiale (fol. 1), mi-partie, bleu et or, à fili-
granes. 325 sur 225 millim. Rel. veau, jadis vert, à petits coins de
cuir gaufré, sur bois, encore munie de son étiquette de dos et de plat,
celle-ci portant le blason peint de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « D, ord. 1, n» 8 »).
484 (F. 396). B. Thomae Aquinatis secunda secundae partis
Summae totius theologiae.
Fol. 1. « Continuatio libri precedentis ad subsequentem. Post com-
munem consideracionem de virtutibus et viciis... » Comme dans le
ms. 482.
Fol. 295-300. Table.
En haut du fol. 294 v%on trouve cet ex-libris du XIV' siècle : « Iste
liber est fratris Johannis de Pinu, canonici Sancti Martini de Campis
prope Parisios » . — D'autres notes, sans doute intéressantes, l'une de
1419, étaient transcrites sur le fol. A; un grattage trop consciencieux
empêche d'en tirer parti. — Les feuillets de garde a-c paraissent être
des feuillets manques du volume.
XIV* siècle. Parchemin. 300 feuillets à 2 col., et 3 gardes, a, en
têle, et B, c, à la fin. 375 sur 252 millim. Initiales mi-parties, bleu et
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 653
roii{i[e, d'exécution ordinaire, mais intéressantes pour la variété de leurs
claires-voies. Débris d'une reliure veau blanc sur bois, à dos de veau
fauve. — (Sainl-Remi, n" 351).
AHi) (F. 398). B. Thomae Aquinatis secunda secundae partis
Summae totius theologiac.
Fol. 1. « Incipit 2" pars 2" partis saiicti Thome, egregii doctoris... »
Comme dans lo ms. 482.
Fol. 190-19G. Table.
Les feuillets de garde a-b, c-d, en tête et à la fin, proviennent
d'un traité de médecine, ou mieux de deux traités de médecine pré-
sentant chacun un chapitre : « De stupore mentis ^ (XIII* siècle).
Au fol. 19G, on lit ces mots (XIV' siècle) : u Apprécié XL s. » — A
l'extérieur du plat final, on trouve la cote et XXXVII» (XV" siècle) dont
les similaires ont été déjà rencontrées.
XV« siècle. Papier. 204 feuillets (1-196, plus les bis 16, 70, 1 II , 127,
129, 151, 162, 185, plus i gardes). 300 sur 207 millim. Rel. veau,
jadis rouge, sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre: « D, ord. 1, n''9)').
486 (F. 407). B. Thomae Aquinatis tertia pars Summae totius
theologiae.
Fol. 1. uQuestio prima. De convenienciaincarnationis Christi. [Proe-
mium^. Quia Salvator noster Dominus Jhesus Christus, teste angelo...
— Circa primum tria consideranda occurrunt. Primo quidem de con-
venientia... non distinguitur penitentia mortalium et venialium » .
{S. Thomae Aquinatis opéra omnia, t. XXIII).
Au XV* siècle, on a inscrit à la fin du texte deux lignes malheureu-
sement grattées, dont il ne subsiste que la date « 1470 -^ . C'est la
même main qui, au fol. 186, nous rappelle que S. Thomas mourut
avant d'avoir terminé son œuvre : « Quam non complevit, morte pre-
venlus, sed per socium suum compléta fuit r. , et qui ajoute : « Hec
Summa seu hic liber intilulatur Summa sacramentalis » .
Au même folio, on lit cet adieu du copiste :
« Hic liber est scriplus ; qui scripsit sit bencdictus.
Qui scripsit carmen sit benedictus. Amen i .
Au verso, une main du XIV'' siècle a inscrit trois formules pharma-
ceutiques pour la préparation de pilules et d'électuaires.
XIV" siècle. Parchemin. 186 feuillets à 2 col, plus 2 gardes, A,
654 MANUSCRITS
en lête, b, à la fin. 345 sur 233 millim. Rel. veau blanc à dos de
veau fauve, l'un des ais brisés. — (Saint-Remi, n° 353).
487 (F. 405). B. Thomae Aquinatis Qnaestioiies de malo.
Fol. 1. a Questio de malo, utrum malum sitaliquid. Questio est de
malo, et primo queritur an malum sit aliquid... impcdit usum ratio-
nis in homine, sicut patet in arrepticiis. Expliciunt Questiones de
malo fratris Thome de Aquino, ordinis fratrum Predicatorum ^ . {S.
Thomae Aquinatis opéra omnia, t. XII, p. 554-948).
Fol. B. Table.
Malgré un fort grattage, on distingue encore, au haut du fol. 1, cet
ex-libris (X1V'= siècle) : " Iste liber est fratris Richardi Sca...,
S. C. J. «
Fin du XIII'' siècle. Parchemin. 104 feuillets, plus les gardes a, b,
en tète, c, à la fin; la première et la dernière sont blanches. A 2 col.
350 sur 242 millim. Rel. veau blanc à dos de veau fauve, délabrée,
sur bois. — (Saint-Remi, n° 354).
488 (F. 394). B. Thomae Aquinatis liber Quaestionum de veri-
tate. — Ejusdem Quaestiones de malo. — Aegidii Romani opuscula
quaedam. — B. Thomae Aquinatis quodlibela sex. — Ferrarii Hispani
quaedam disputatio.
Fol. 5. « Questio est de veritate, et primo queritur quid sit veritas.
Videtur autem quod verum sit... alla concedimus quia verum conclu-
dunt nisi aliqua eoruni non suffîcienter. Expliciunt Questiones fra-
tris Thome. Amen n .
Fol. 194. « Questio est de malo, utrum malum sit aliquid. Questio
est de malo, et primo... » V. le manuscrit 487.
Fol. 269 v". « Quia nonnulli dubitant quomodo intellectus multipli-
catur mulliplicatione corporum... finis isti tractatui qui intitulatur de
pluriûcatione possibili intellectus. Explicit tractatus de multiplicatione
possibili intellectus [contra Averroislas], editus a fratre Egidio Ro-
mano » . — Sur Egidio Colonna, qui devint archevêque de Bourges,
voir Hist, litt., t. XXX, p. 421-566, et, sur ce traité spécialement, les
p. 482-483. V. aussi Hain, Rep. hibliogr., t. I, n° 114.
Fol. 274 v". « Carissimo sibi in Christo fratri Olivero, ordinis Pre-
dicatorum, lectori Andagavensi (s/c), frater Egidius Romanus, ordinis
fratrum Heremitarum sanc i Augustini, salutem et sincère dilectionis
DE LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 655
affectum. Interiogastis me, honoret vos Deus, ut de differentia retlio-
rice, cthice et politice vobis aliqua dcstinarem... sic et le^jes sunt
ydiote politici, quia utuntur politica sine arte, et hoc vobis de quesilo
sufficiant " . Sur cet ouvrage, dont notre manuscrit donne la seule
copie connue, v. Hist. lillér., t. XXX, p. 4G9-i70, et Hain, Rep.
bibliofjr., t. I, n" 115.
Fol. 275. " Qucstio utrum lux sit realiter in mcdio... illc non
habebit esse reale, sedintencionale. Explicit tractalus utrum Inx habeat
esse in medio realiter an intencionaliter, editus a fratre Egidio Komano,
ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustin! n . Sur cet ouvrage,
V. Hist. lut., t. XXX, p.4G0.
Fol. 276. « Quodlibet Thome primum. Quesitum est de Deo,angelo
et homine. De Deo quesitum est et quantum ad divinam naturam...
omnia corpora inferiora agant, et bec ad presens dicta sufficiant " .
[S. Tliomae Aquinatis opéra omnia, t. XI, ii, p. 1-90). Ces derniers
mots closent le 1^ quolibet du volume, qui n'est en réalité que le 6*
de l'édition, parce que nos numéros 4et 5 n'en font qu'un dans l'édition.
Fol. 319. Sous ce titre : « Quodlibet S. Thome octavum », le
copiste continue ainsi : « De predestinacione. Quesita sunt de Deo plura
quantum ad essenlialia... virum non cognosco. Explicit quodlibet de
natali». Cet explicit ne paraît viser que la dernière question, car
après avoir parlé de la prédestination, des trois personnes de la Trinité,
des anges, de l'âme dans la vie et la mort, de l'àme des enfants aux
limbes, du corps des damnés, des testaments faits en faveur d'un étran-
ger, des prélats, des prêtres qui acceptent de l'argent, du baptême d'un
monstre à deux têtes, de l'état des contemplatifs, des vœux des reli-
gieux, il termine sur la question : " Utrum carnalis copula sit de
substantia matrimonii t> .
Fol. 324 v°. « Incipiunt questiones de quolibet a fratre Farrilio,
Hyspano, disputante. Et primo de ydeis. Circa disputationem nostram
quesitum est deduobus, primo de pertinentibus ad Creatorem, secundo
de pertinentibus ad creaturam... et diversas et bonas voluntates » .
Sur le dominicain catalan Ferrer, v. Hist. litt., t. XIX, p. 437-438.
Fol. 325-326. Table des questions traitées entre les fol. 276-324.
— Les fol. 1-4 contiennent également la table des questions traitées
dans les fol. 1-269.
Les fol. A, B, K proviennent d'un recueil de sermons latins (XIII*
siècle). On y trouve notamment celui-ci : « Sic currite ut conprehendatis.
656 MANUSCRITS
Fratres , orate ut sermo Dei currat et clariGcelur... n — Les fol. c-d
sont couverts de notes en français (XIV^ siècle), écrites au crayon, mais
effacées en partie.
Au fol. 276, on remarque ce souhait du copiste :
« Inceptis nostris det fiDèm Spiritus almus ; i
puis cette invocation :
« Sancti Spiritus assit nobis gratia » .
Notons enfin, en haut du fol. 275 V, la signature : a G. Jeronimi » ,
qui paraît être celle du premier possesseur.
Commencement du XIV^ siècle. Parchemin. 326 feuillets, et 5 gardes,
A, B, entête, c-E, à la fin. A 2 col. 292 sur 210 millim. Ancienne folio-
tation de l'époque, comptée ainsi, en haut des feuillets : « a 1, a 2,
a 3 .. a 100; b 1, b 2... »Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « D, ord. 1, n" 10 «).
481) (E. 369). Cujusdam incerti Expositio super 1""° librum Senten-
liarum. — B. Bonaventurae Expositio super IVlibros Sententiarum. —
Tractatus quidam Johanni Scoto Erigenae adscriptus.
Eol. 1. " Veteris ac nove legis, etc. Ad evidenciam diffinitionum et
aliorum que Magister ponit de liiis verbis uti et frui...quoniam hoc
non est nature tantum, sed etiam rationis « . — Fol. 95. Table.
Fol. 97. u Cupidités aliquid de penuria, etc. Totali libro premittit
Magister prologum in quo tangit causas suscepti operis... - — Veteris
ac nove legis continentiam ^ etc. In parte ista incipit tractatus libri qui
dividitur in IlII" libros principales... cui est benedictio et claritas et
sapiencia et graciarum actio, honor et virtus et fortitudo per in-
finita secula seculorum. Amen « . {S. Bonaventurae, cardinalis, opéra
omnia, t. IV et V).
Fol. 393 \\ " Tractatus Johannis Scoti super lerarchiam Dyonisii
de angelica natura. Ordo angelicus est caractère theophaniae simpli-
çis... vel tepescunt in inferioribus et fervescunt in superioribus.
Explicit tractatus Johannis Scoti super lerarchiam Dyonisii de angelica
natura» . Ce traité ne paraît nullement tiré du " De Coelesti hierarchia» .
Au verso du fol. 394, une main contemporaine amis cette note, que
dément la référence donnée plus haut : a In isto volumine continentur
questiones magistri [blanc) supra primum Sentenciarum, item divi-
sionem et sentenciam in generali, cum dubiis litteralibus supra
DE LA BIBLIOTHKQLI-: DE REIMS. 657
quatuor libres Sentenciarum. Item questiones supra quartum li-
brum Sentenciarum et sunt niagistri Oliverii Salahadyni. Reddantur
sibi « . Cet Olivier Saladin était doyen du Chapitre de Paris, dans le
premier tiers du XIV* siècle. V. Gallia christ., t. VII, col. 209-210, et
XIV, col. 825.
Un possesseur de la fin du XIV" siècle, Guy de Koye, peut-être, ou
du moins son secrétaire, celui-là même qui, dans le bas du feuillet, a
marqué une estimation : « LX s. » , comme on en a déjà rencontré
de semblables, se borne à dire : « Lectura super IIII" libros Senten-
tiarum r> .
Gilles d'Aspremont ne nous apprend rien de plus dans la trèb longue
note qu'il consacre à ce livre (fol. 394 v°) : « Istud volumen grossum,
quod in toto continet folia 39i, fuit de libris bone memorie domini
Guidonis, nuper archicpiscopi Remensis; qui benc indigerot religari.
Et continentur in eo primo Questiones supra primum Sententiarum,
que incipiunt.. .; deinde sequunturExposiliones optime cumquibusdam
questionibus super 4" libros Sentenciarum, et incipit primus liber... ;
et postmodum, in folio 224°, ponuntur Questiones optime super 4"""
librum, que sic incipiunt... Liber iste quotatus et numeratus extitit,
non absque labore, per magistrum Egidium de Asperomonte, die
wiii^maii scilicet mercurii ante Pentbccoslen, anno Domini \\° CCCC°
XII°. Orate Deum pro me. Si qiiis aliquid inde amoverit, anathema
sit » .
En tête des fol. 1 et 95, le copiste a placé son travail sous les invo-
cations suivantes : « Ave, Maria '5 ; a Sancte Marcialis » .
Sur le fol. 1, on trouve la cote : « 190 b >> . — Sur la garde a, on
lit aussi un nombre " 137 » qui pourrait bien se référer au catalogue
des livres de Guy deRoye.
XIII* siècle. Parchemin. 391 feuillets, moins le 12% plus un frag-
ment 112 his, le 96* blanc, le 209* presque complètement détaché.
322 sur224millim. A noter, au bas du fol. 103, premier feuillet d'un
cahier, celle signature : « Sexternus primi libri « . Rel. veau blanc,
aux armes de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D,
ord. 1, n"" »).
490 (F. 392). Quaestiones fratris Pétri de Tarentasia super I""
librum Sententiarum.
Fol. 1. u Questiones supra Sentencias, composite a fratre P. Ad
evidenciam doctrine sequentis, queruntur hic sex. Primum, de génère
TOME xxxvni. 42
658 MANUSCRITS
hujus doctrine, an sit sciencia; secundo, de unitate, ansituna... —
Questio est utrum sit sciencia. Ad primum sic proceditur. Omnis scien-
cia est de solis intelligibilibus... — Distinctio prima. Veterisac nove
legis, etc. Circa istam distinctionem queritur primo de usu tamquam
de via ibi de peccatoribus exeuntibus in via et in mundo, non in
termino vie et in inferno. Explicit primus Sentenciarum » . [Innocenti
quinti, pontificis maximi, in II/ libros Sententiarum commentaria. Tou-
louse, 1652, 1. 1). Sur Pierre de Tarentaise (Innocent V), v. Hist. litt.,
t. XIX, p. 316-2.22.
Fol. 205-208. Table alphabétique. — Autre table, par questions.
Le copiste a placé son œuvre sous cette invocation (fol. 1) :
a Sancti Spiritus adsit nobis gratia ».
L'ancien catalogue attribue le don de ce volume à Guy de Roye.
A défaut de la signature de l'archevêque, qui a dû tomber à la rehure,
le titre du XIV'' siècle : a Questiones super Sententias » , et l'estima-
tion : u III flor[enis] « qu'on lit sur la garde A, paraissent s'accorder
avec cette attribution. Peut-être en est-il de même du nombre « CG° » ,de
la même date, qui figure un peu plus bas.
XIIP siècle. Parchemin. 208 feuillets à 2 col., plus 5 gfirdes, a, en
tête, B-D, à la fin; la première, blanche, est seule intéressante. 222
sur 152 millim. Rel. moderne, parchemin blanc. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « D, ord. 5, n» 69 »).
491 (F. 416). Summa Pétri de Tarentasia in IV"" librum Senten-
tiarum.
Fol. 2. « Haurielis aquas in gaudio dejontibus Salvatoris et dicetis in
illa die, etc. In verbis istis est duplex effigium sacramentorum, de quo
in hoc quarto libro agitur... — Samaritanus y etc. Liber iste Senten-
ciarum tanquam fluvius paradisi... ad quam vitam ipse qui est via nos
perducat, cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen ».
L'auteur est désigné par une main du XIV" siècle, en tête du fol. 2 :
ce 1111°' Sententiarum P. de Tarentasia » . (Innocenli quinti, pontijîcis
maximi, in II/ libros Sententiarum commentaria, t. IV).
Fol. 131-133. Table.
Au bas du fol. 133, on trouve un reste gratté d'un ex-libris contem-
porain du volume : « Iste liber est fratris G. de Sancto Secano" (Saint-
Seine), dont on a remplacé peu de temps après les quatre derniers mots
par ceux-ci : «Renerii Dyvionensis » . — Un autre ex-libris, beaucoup plus
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE KEIMS. 659
important, du \IV' siècle, Cgurait au fol. 134. Il a été tellement gratté
qu'on n'en peut plus rien tirer. Au-dessous, on lit la signature de Guy
de Roye, puis cette note : a Iste liber fuit de libris domini Guidonis de
Roya, nuper archiepiscopi Ueniensis, et in eo sunt in toto 133 folia,
in quibus conlinetur 4°' Sententiarum domni Pétri de Tarentasia, cum
tabula questionuni supra eunidem 4""'. Orate Deum pro dicto domino
Guidone. Quotalus et numeratus per me Egidium de Asperomonte,
xviii* die mensis maii, anno Domini M° CCGG* XII°. Si quis [aliquid
inde furatus fuerit], anatbema sit j; .
Les feuillets cotés 1 et 1 bis sont desimpies gardes qui appartiennent
à une Somme théologique (XIIL siècle), peut-être au 4" livre des Sen-
tences.
Au fol. 1 biSy on trouve la cote : « 195 b » .
XIll' siècle. Parchemin. 134 feuillets à 2 col., plus 1 bis. 310 sur
225 milliai. Rel. moderne, dos de veau fauve, plats en parchemin. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 4, n° 86 »).
492 (F. 489). Summa abbreviata secundae secundae partis
Summae theologicae, Gallieno de Horto auctore.
Fol. 4. a Incipit abreviatio seu abstractio de seconda secundo felicis
recordalionis fratris Th. de Aquino, facta ad mandatum venerabilis
patris fratris Johannis Vercellensis, magistri ordinis Predicatorum.
Quia sermones morales in universali sunt minus utiles... — Questio
prima est de fide quantum ad ejus objectum, et queruntur X. Utrum
objectum fidoi sit prima veritas. Dicendum quod sic; sed sciendum est
quod objectum... sua benignitate recipiat et sanet in presenti per
gratiam et beatifîcet in futuro per gloriam. Amen » .
Fol. 91 vo-92. Table.
On sait {Hist. litt.y t. XX, p. 17-18), par un ms. de Saint-Victor,
que cette Somme fut écrite en 1288. Xolre manuscrit est précieux à
plus d'un titre. D'abord le nom de Jean de Verceil et le motif qui fit
écrire Galien du Jardin confirment l'opinion d'Echard rattachant
l'auteur à l'ordre de Saint-Dominique. La note suivante (XIV'' siècle),
malheureusement grattée, inscrite au fol. a : « Iste liber est conventus
fratrum Predicatorum de Viterbis... frater... de... per fratrem Johan-
nem (?) de... priorem... provincialem « , appuie cette attribution.
Enfin, un ex-libris (m. d.), relevé sur le même feuillet : " Iste liber
est domini Jacobi Cardinalis, emptus a fratre Andréa de Orto » , semble
660 MANUSCRITS
autoriser à croire que nous possédons le manuscrit même de Fauteur.
V. Quétif et Echard, Script, ord. Praed., t. I, p. 406-407.
Au fol. 93, on lit la signature de Guy de Roye. — Au fol. 93 v%
G. d'Aspremont a noté ceci : «Iste libelhis, in quo continetur 2* 2*sancti
Thome abreviata, fuit de libris domini Guidonis de Roya et continet,
absque tribus primis foliis et duobus sequentibus que faciunt custodias
libri, folia 89. Si quis furatus fuerit aliquid ex hiis, anathema sit. Nu-
merafus die xviir maii, anno Domini M° CCCC° XII° ». — Au fol. 1,
la cote ordinaire : « 187 b » .
Au verso du fol. 95, on lit (XIV' siècle) : « Versus de operibus
sex dierum et quieti septimi nondum correpti, sed omnino incor-
recti :
Pri celum lerramque créas, lucemque repellens
Hanc tencbris. Se scindis aquas partitus utrasque.
Ter terram maiiaque {sic) vocas erbamque virentem
Surgere, telliirem lignumquc cducere fructum
Quodque jubés scmenque suum. Quar inm'xnai celo
Et solem lunamquc facis stellasque refundis.
Quinque repens piscesque maris volitancia mandaas
Crcscere. iSe^rque feras confers aiiimalia terre,
Reptile, dasquc liomini conforniis ymaginis ortii
Esse libi. Sept, ciincta vidcns perl'ecta, quiescis.
— Epitaphiuni pro quodam, nondum correctum {sic), sed omnino
incorrectum.
Quid juvat effossum raagnis conatibus aurum
•
(13 vers).
XIV^ siècle. Parchemin. 95 feuillets, les 1, 2, 3, 93, 94 blancs.
187 sur 137 millim. Rel. moderne parchemin blanc. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « D, ord. 5, n° 70 »).
495 (F. 389). Conclusiones Humberti de Prulliaco super IV libros
Sententiarum. — Ejusdem aliquae propositiones super Ethicam, Poli-
ticam et Rhetoricam. — Quaestio de pluralitate formarum, auctore
Johanne de Leuduno. — Pétri de Palude tractatus de Ecclesiastica
potestate.
Fol. 1. « Incipiunt Conclusiones fratris Hymberti, ordinis Cyster-
ciensis, abbatis de Prulliaco, super librum Sentenciarum. Quoniam in
paucioribus... — Primo igitur de subjecto théologie solet queri... qui
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 661
ad gaudia cos secum trahit eterna, ad que nos pcrducerc dignetur
Jhesus Christus, Dei fllius. Amen. Expliciunt extracciones super quar-
tuni librum Sentenciarum continentes veritatem. Deo gracias. Amen» .
Sur Humbert, abbé de Preuilly, v. Hist. litt., t. XXI, p. 86-90.
Fol. 137-147. Table des matières de l'ouvrage qui précède. L'ou-
vrage étant folioté de la façon suivante : « Primus sexternus, primum
folium ; primus sexternus, II fol — " , et chaque question étant appelée
en marge par une des lettres de l'alphabet, cette table se présente ainsi:
u Primus sexternus, primum folium. a. Utrumideni potest esse subjec-
tum in sciencia et esse de consideracione sciencie. — b. Utrum theo-
logia sit sciencia communis vel specialis... » Elle est close par ces
mots : « Expliciunt tabule super Conclusionibus Hymberti. In Dei
Domine. Amen.
— Est scriptum totum; scriptori tradite potum » .
Fol. 147 v". « Hic sunt [ejusdem] alique propositiones bene nota-
biles super X libros Ethice. Omnia bonum appetunt. Amabile quidem
est... que ex antiquo consuetudinibus comprehensa sermonibus traus-
mutare « . Ce traité paraît devoir s'ajouter à ceux que V Histoire litté-
raire attribue à Humbert de Preuilly.
Fol. 148 V. " Notabilia [ejusdem super VIII libros] Politicorum.
Omnis civitas gracia alicujus boni constituta est... impetuosum enim
ebrietas facit magis » . Même réflexion.
Fol. 149 v°.u Xotabiles proposiciones [ejusdem super III libros] Re-
thorice. A similibus enim similia nata sunt... liabet enim quod factum
est veritatem » . Même réflexion.
Fol. 151. a Ad honorem Dei omnipotentis et ingenii domini mei
domini Ludovici de Melunduno, volo disputare hanc questionem. An
in uno et eodem individuo forma generis sit alia realiter et substantia-
liter a forma speciei.. . sed et junioribus satisOat. Laus et gloria sit Deo
altissimo et vero doctori, qui mentem illuminât et veritatem ostendit.
Amen. Explicit questio de pluralitate formarum et diversitate generis
et speciei, ordinata per magistrum Johannem de Leuduno et compléta
anno Domini 1317°, 23 die januarii » .
Fol. 167. « Tractatus fratris Pétri de Palude, ordinis fratrum Pre-
dicatorum, de causa inmediata ecclesiastice potestatis. Circa potesta-
tem a Christo collatam prelatis Ecclesie sex per ordinem sunt videnda :
primo de potestate Pétri... ut possit eam in se tollere vel mutare, sicut
662 MANUSCRITS
patet in potestate caracteris » . Sur Pierre de La Palud, dominicain de
Lyon, patriarche de Jérusalem, mort en 1342, v. Quétif et Echard,
Script, ord. Praed., 1. 1, p. 603-609, et t. II, p. 820 ; Cave, Script. eccL,
p. 20 a, et Hain, Rep. bibl., t. IV, n- 12286-12287.— Fol. 216-220.
Table de cet ouvrage, rédigée en forme de sommaire, sous ce titre :
" Epylogus tractatus de causa immediata ecclesiastice potcstatis,
quantum ad articulos et conclusiones principales et incidcntales... )î
Elle se clôt sous cette réflexion : « Hec autem omnia dicta sunt nichil
temere asserendo, sed dando pericioribus materiam cogitandi, et ut
per Sedem apostolicam in illis que dubia sunt veritas declaretur aut
declarata alias confirmetur.
— Hoc libro scripto, sit laus et gloria Christo -a .
Sur la garde collée à l'intérieur du plat final, on trouve, au-dessous
de la signature de Guy de Roye : " Iste liber fuit de libris bone
memorie domini Guidonis de Roya, nuper archiepiscopi Remensis ; qui
liber continet Conclusiones pari 1er et titulos questionum fratris Hym-
berti, ordinis Cisterciensis et abbatis de Prulliaco, super libros Senten-
ciarum in XIP'"* sesternis ; item, quedam extractiones super libros
Ethice, Politice et Rethorice Aristotelis ; item, questio disputata utrum
in uno individuo forma generis sit alia realiter et substantialiter a
forma speciei ; item, continet unum tractatumbenenotabilem, editum a
fratre Petro de Palude, ordinis Predicatorum, de causa immediata
ecclesiastice potestatis, cum epylogo ejusdem tractatus in fine libri. Et
sunt in isto volumine in toto folia 220, que omnia fere sunt scripta. Si
quis furatus fuerit aliquid de isto libro, anathematisetur. Et fuit quo-
tatus et folia numerata et scripta de manu (?) domini de Asperomonte»
canonici ipsius ecclesie Remensis, die xviii" mensis maii, anno Domini
M°CCCC"XII°. OrateDeum pro ipsis >> .
On a utilisé (XIV^ siècle) le verso du fol. a, en y transcrivant des
notes de procédure, notamment sur la saisine. — Notons enfin, au
fol. 1, la cote : « 183 b n , et au dos, le titre (XVIIP siècle) : « Him-
bertus super librum Sentenliarum. — 140 » .
XIV* siècle. Parchemin. 220 feuillets à 2 col,, plus une garde, a, en
tête. 315 sur 237 millim. Rel. veau jadis vert, à petits coins de cuir
gaufré, jadis garnie de clous ; la tranche aux armes de Guy de Roye,
ainsi que l'extérieur du plat final qui porta encore son étiquette de
parchemin du XIV^ siècle. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D,
ord. 4, n° 58 »).
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 663
404 (F. 388). Canones concordantiae IV evangcliorum, auctore
NicoLio de Lyra. — Articuli reprobati Johannis dfi Mercuria. — Qiiaes-
tiones XI Hiimberti de Prulliaco super I"" librum Sentcntiariim. —
Repertorium quoddam verborum consonantium.
Fol. 1. Canones IV" evangcliorum. « Quideni (sic) doctores antiqui
circa Evangelia studiosi, quorum primus fuit Ammonius Alexandrinus,
2°' Tacianus, Justini, pbilosopbi et martiris, discipulus, 3°' vero beatus
Jeronimus, diligenter consideraverunt loca in quibus IIIP' Ewangeliste
idem dicunt... — Ad intelleccionem tabule super Matbeum, conside-
randumest... — Explicit canon tabularum super IIII*"" Evangelistas,
editarum a fratre N[icolao] de Lira, per quas faciliter videri potest
quomodo concorditer singulariter aliquid dicunt « .
Fol. 8 v°. Une main peu postérieure a utilisé ainsi le verso demeuré
blanc : " Articuli (35) domini Jobannis Cisterciensis, alias Mercuria,
condempnati per magistros [G]ab[rielem], cancellarium, R. de Rardis,
anno 47, omnibus bacha[la]riis qui legunt et qui legent Sentencias,
sub pena quod ab omni bonore pr[iva]buntur Facultatis ; quorum ar-
ticulorum reputantur aliqui erronei, aliqui suspecti, aliqui maie
sonantes. Primus. Quodsatis erat... » Ces articles, condamnés en 1347,
figurent dans Du Roullay, Historia Univ. Parisiensis.i.W ,\i. 298-300,
et dans la Bibl. max. Patrum, t. XXVÏ, p. 483.
Fol. 9. Commencement du volume primitif. uQueritur utrum volun-
tas viatoris sine dono gratie sufficere possit ad meritum vite. Et
arbitratur quod sic... in ista questione si sint aliqua dicta que non
sint bene dicta, revoco in hiis scriptis, et sic fiaitur ista questio. Expli-
ciunt Ouestiones magistri Ymberti super Sentencias » . — Fol. 107 v".
Table de ces onze questions.
Cet ouvrage d'Humbert de Preuilly ne fait pas double emploi avec
ses " Conclusiones super IV libros Sententiarum » , et paraît devoir
s'ajouter à Farticle consacré à notre auteur par VHisi. litt., t. XXI,
p. 86-90.
Le scribe a placé son œuvre (fol. 9) sous Pinvocalion suivante :
tt Adsit principio sancta Maria meo » .
Sur la garde a, collée à l'intérieur du plat initial, on lit ce titre qui
paraît être de la main de Guy de Roye, dont la signature se voit au
fol. G : " Questiones magistri Ymberti super Sentencias '^ . L'étiquette
du dos, de la même date, placée au moment même où Ton peignait un
664 MANUSCRITS
peu au-dessous les armes de Tarchevoque, est plus précise : « Ques-
tiones magistri Ymberti super primum Sentenciarum « .
Fol. 108-131. Table d'environ 9,000 mots ou formes de mots latins
réunis par assonances. « Acolatus, aucupatus, aucupitus, apparatus,
bajulatus, celibatus... ; Amabundus, curabundus, causabundus... ;
Absorbuit, aborruit, abposuit... î; On trouve successivement les dési-
nences : " atus, undus, uit-ulit-iit-igit-idit-itit, osus, ator, iens, escit,
at, it, entum, er-ar-es-ex, atur-itur, or,itur, encia, a-ia, ula-ura, atum,
ista, um, us, io, udo, idus-itus-icus-inus, era-ara, ium, ulus, onem,
icus-acus, usus-osus, ido-igo-ago-ugo, itas, is, es, en, eris-uris, ilis-
alis-aris, ormis, itas, atio-utio, or-ator-itor-utor, elus-ulus, ulum, et,
iri, ens-ans, ax, os-ors-ox, er w ; le tout rapproché autant que possible,
suivant le nombre des syllabes ou la place de l'accentuation.
Au verso du fol. 131, on lit cette longue note, où G. d'Aspremont
paraît prendre pour plusieurs traités les différentes parties d'un même
ouvrage : a Iste liber, in quoprimo continentur Ganones 4°'" evangeliorum,
deindeQuestiones magistri Ymberti super primum Sententiarum, postea
quedam questiuncule circa determinationem potestatis et active et etiam
passive, édite aquodam, bone utilitatis,posteainfine quidam tractatulus
de significatione (?) quorumdam nominum et verborum per ordinem
alphabeti usque ad litteram S inclusive, et in hoc terminatur liber iste
qui fuit de libris bone memorie domini Guidonis de Roya, quondam
archiepiscopi nostri Remensis,et in eo suntintoto, absque primo folio,
131 folia, quorum aliqua sunt vacua et non scripta intra principium
seu médium, et intra finem. Et adverto quod Questiones Ymberti per
presens erant quotate, sed non Ganones neque tractatus alii sequentes,
quia totum numeravi die xxir mensis maii, anno Domini M° GGGG" XII",
in crastino videlicet Penthecostes. Si quis autem aliquid inde furatus
fuerit, anathema sit. Orate Deum pro anima domini Guidonis et pro
sanctificatione numeratoris » .
Au fol. 1, la cote : « b 204 v .
XIV^ siècle. Parchemin. 131 feuillets à 2 col., moins 30, 31, 32,93,
94 coupés, parce qu'ils étaient blancs, plus les gardes, a, b, en tête,
G, D,à la fin; les fol. u, 29, 92 et c blancs. 264 sur 183 miliim. Rel. veau
blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : k D, ord. 4, n° 53 »).
495 (F. 390). Humberti de Prulliaco Gonclusiones super IV"" li-
brum Sententiarum. — Liber quidam de Haeresiarchis.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 665
Fol. 1. " Incipiunt Conclusiones Ymberti supra quartiim librum
Sentenciarum. Circa quartnin librum Sentenciarum, primo queritur
quid sit sacramentum. Dicendum quod sacramentum solet IIII" modis
diffiniri... qui ad gaudia eos secum trabit clerna, ad que nos perducere
dignetur Jhesus Cliristus, Del filius. Amen. Expliciunt extractiones
super quartum librum Sentenciarum, virtutem (sic) continentes '^ .
Fol. 85 v\ Table de Touvrage qui suit, a [i]. Contra hereticos qui
dicnnt duos esse deos, unum omnipotentem et alium malignum;
[il]. Contra hereticos qui dicunt oninia que sub celo sunt esse facta
non a Deo, sed a maligno spiritu;... [xxiiii]. Contra hereticos qui non
credunt quod sacerdotes, postquam peccaverint, possint absolvere
vel ligare " . — Fol. 86. " Sunt quidam heretici qui dicunt et credunt
duos esse deos, unum omnipotentem et alium malignum, qui contra
omnem divinam Scripturam sentiunt... n
L'ouvrage semble finir au milieu du fol. 134. Il est suivi de plu-
sieurs morceaux qui paraissent adventices.
Fol. 134 v°. " Universitas hereticorum qui sunt in partibus nostris,
in iVarbonensi videlicet, Biterrensi, Carcas[son]ensi, Toletensi, Albi-
gensi, Ruthenensi, Caturcensi, Agennensi, Petragoricensi episcopatibus,
crédit et audet impudenter dicere... » — Fol. 137. « Sunt autem alii
heretici qui vocantur Lagdunenses (sic) a Lugduno, Valdesii aValdesio,
seu pauperes, quiadicunt se non cogitare in crastinum, dessotulati, qui
pertusos sotulares ferunt, Cathaloniam et a mari Narbonensi usque ad
mare Burdegalense, isti palam confitentur... ab omnium bonorum
retributore Christo mercedem in celestibus recipiatis. Amen ;> . —
Fol. 139-145. Suit une série d'apostrophes aux hérétiques et de textes
de l'Ecriture affirmant les points qu'ils contestent, a Audi, heretice,
qui non credis Christi nativitatem, quid dicat de eo Vsaias propheta...
Qui non laboret (sic) non manducet " . Probablement incomplet de
la fin.
Au fol. B, on lit ce titre du XIV* siècle : « Conclusiones Hymberti
super IIIP" Sentenciarum, et plura contra hereticos, ut in columpna
ante tractatum continetur » . Si ce titre n'a pas été mis par Guy de
Roye, qui appose sa signature à l'intérieur du plat final, il a pu l'être
par l'auteur de l'ex-libris suivant (fol. b v°) : « Iste liber est magistri
Oliverii Salahadyni, Britonis, doctoris in theologia )> , et dont un autre
ex-libris se lit déjà sur le fol. a. — Le nom du possesseur précédent
nous paraît également donné par une note du même fol. B : " Petrus
666 MANUSCRITS
Archerii, scolasticus Ariensis, vices gerens nunc reverendi in Christo
patris (le nom n'a pas été mis) » . On rencontrera encore ce Pierre
Larcher dans les ms. 501 et 587. — On y lit aussi cette note
(XIV' siècle) : « Ab Alano, librario Britone '^ . Faut-il y voir le nom
du copiste du deuxième ouvrage, dont une note d'Olivier Saladin,
inscrite en haut du fol. 85 v" : " Contra hereticos. VIII s[olidos] parpsien-
sium] » nous fait connaître le prix?
Enfin, toujours sur le même feuillet, on trouve cette longue note :
ce Iste libellus, in quo continentur Conclusiones sive extractiones Hym-
berti super quartum librum Sententiarum virtutem totam difficultatum
dicti libri continentes, et postmodum continetur quidam libellus utilis
contra hereticos, fuit de libris bone memorie domini Guidonis de
Roya, quondam archiepiscopi ; in quo sunt, absque primo folio quod
facit custodiam libri, computato ïsto folio, sunt in toto 146 [folia].
Si quis aliquid furatus inde fuerit, anathema sit. Orate Deum pro
anima ipsius domini Guidonis. Numerata sunt folia libri bujus per
Egidium de Asperomonte, canonicum, die mensis maii xx% scilicet
veneris ante Penthecosten , anno Domini M° CCCG° XII". Et sunt 4*""
folia vacua in mcdio » .
Au fol. A, la cote ordinaire : « 185 b i5 . — Au dos : « Conclusiones
Imberti.. — 211 '> .
XIIP siècle (fol. 85 à la fin)-XîV« siècle (1-81). Parchemin. 145
feuillets, moins 82, 83, 84, qui ont été coupés parce qu'ilsétaient blancs,
plus les gardes a, en tête, b, g, en queue. A 2 col. pour les fol. 1-81,
à longues lignes pour le reste. 202 sur 137 millim. A noter (fol. 98)
une lettrine portant, dans la panse, une tête d'homme au lieu de fili-
granes. Rel. veau blanc sur bois, portant les armes peintes de Guy de
Roye. — (E\-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4, n" 67 »).
496-498 (F. 385-387). JoannisDuns Scoti Quaestiones inIVlibros
Sententiarum.
496 (Tome I). — Primus liber Sententiarum. Le commencement
manque, par l'enlèvement d'un feuillet entre les fol. 1 et 2 actuels. —
Fol. 2. Cl ... virtualiter includuntur omnes conclusiones... ad finem
ultimum, qui est alpha et o), principium et finis, cui sit honor et gloria
in secula seculorum. Amen » . — Suit la table, suivie elle-même d'une
question supplémentaire intitulée : " Hec que sequuntur inveniuntur
in abreviationibus Vaurillon super ultimam questionem prime partis,
3' distinctionis, articulo 6 n . [Joannis Duns Scoti, doctoris subtilis,
I)K LA BIBLIOTHKQUE DE REIMS. 667
opéra. Lyon, 1639, t. V, i, p. 5 k la fin, et ii en entier). Sur rautcur,
V. Hhl. lut., t. XXV, p. 404-467.
Le copiste, qui a daté (fol. 227 v°) son œuvre : « 1467 », termine
sur ce souhait (fol. 229) : a Orent hoc in libro studentcs pro Yvone,
totius libri scriptore hystorieque factorc ») . La calligraphie est soignée;
les lettrines, mi-parties de couleur, sont sobres et de mérite; il est
regrettable qu'un vandale nous ait privés des enluminures qui, elles
aussi, devaient faire honneur à leur auteur.
407 (Tome II). — Secundus liber Sentcntiarum. Le commen-
cement manque, par Tenlèvemcnt d'un feuillet avant le fol. l actuel.
— Fol, 1. «... producti, scilicet Verbum et amor, perficientes...
aliquod ens positivum ita est a Deo, quoniam ex ipso et in ipso et per
ipsum sunt omnia, cui sit, etc. -^ — Table. (Ibid., t. VI, i, p. 6 à la fin,
et II en entier).
Fol. 152. Tertius liber Sententiarum. Le commencement manque,
par l'enlèvement d'un feuillet entre lesfol. 151-152. — «... [simijlitudo,
quia non ejusdem rationis est habitudo in nalura assumpta... jugum
enim meum suave est et onus meum levé, cui sit laus, etc. :»
Avant de commencer la table, le copiste ajoute (fol. 280) : «Et ejus
in gloria semper vivat Scotus, cujus iste est tertius, per me Y. Pape,
pro magistro J. Chanflon, exaratus et finitus, 5" luce pre festo Joannis
Baptiste, anno Domini 1465° » . {Ibid., t. VII, i, p. 5 à la fin, et ii en
entier).
498 (Tome III). — Quartus liber Sententiarum. Le commencement
manque, par l'enlèvement d'unfeuillet avant le fol. 1 actuel. — «... suam
proddcit illum et per consequens minor... sive in eterna beatitudine
firmavii, ad quam nos perducat qui sine fine vivit et régnât. Amen. Fi-
nitur quartus Scoti, manibus Yvonis Pape, prima mensis aprilis anni
1471 >, . {Ibid., t. VIII, IX et X). La fin nonconforme. — Fol. 290-292.
Table.
XV« siècle (1465-1471). Parchemin. — Tome ^^ 229 feuillets et
2 gardes blanches, a, n, en tète et à la fin, 297 sur 213 millini, —
Tome II, 281 feuillets, plus 74 bis et 3 gardes a, u, en tête, et c, à la
fin, blanches comme le fol. 151. 304 sur 216 millim. — Tome III.
292 feuillets, plus 245 bis, 267 bis et trois gardes, a, b, en tête, c, à
la fin, blanches. 298 sur 208 miilim. A 2 col. Curieuses lettrines mi-
parties, dont plusieurs à fleurs de lis dans le tome III. Quelques des-
sins de fantaisie, couronne, tètes de femme, poisson, fleurs, non sans
mérite, dans la marge des fol. 19, 84, 86, 90, 93, 94, 98 du même
668 MANUSCRITS
vol. Rel. délabrée, ais brisés et piqués, veau fauve du temps gaufré,
dont les fers représentent des cerfs, des lions, des trèfles, des fleurs de
lis fleuronnées. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4,
n« 57; D, ord. 2, n°' 22 et 23 »).
499 (E. 373). Cujusdam Joliannis Formula confitendi. — Guillelmi
Parisiensis, ordinis fratrum Praedicatorum, liber de VII sacramentis,
vulgariterPetrusGillodictus. — Theobaldi,episcopi, Physiologus,deXII
naturis animalium. — Ejusdem libri commentarius. — Albertani
Brixiensis liber de Arte loquendi et tacendi. — Ejusdem alii tractatus
de Consiliis dandis et requirendis, de Doctrina et scientia dlligenda, de
Amore et dilectione Dei et rerum. — Spéculum sacerdotum.
Fol. 4. « Sicut dicit beatus Johannes, primo canonice sue capitule :
Si confileamur peccata nostra, Jidelis et justus est, etc. Idcirco, fîli, quia
postulasti a me fratre Johanne, ordinis fratrum Minorum indigno et
utinam non omnino inutili penitentiario domini nostri Pape, ut dem
tibi... — Incipit prima pars. De biis que confessionem habent pre-
cedere. Videigitur, fîli, quodconfessio est quedam medicina... in cursu
hujus miserie gratiam et in gustu seu fructu eterni Patris gloriam
promereri. Explicit Formula confitendi •>•> .
Fol. 29. « Tractatus de Septem sacramentis a magistro Guillelmo
Parisiens! compositus, qui vulgariter appellatur Petrus Gillo. Quoniam
me sepius rogasti, Petre, postquam sacerdocii sacrum ordinem sus-
cepisti... — Petrus. Aliud non cupio, sed exemplari modo ac rudi et
prout spectant ad vulgi doctrinam quero. — Gilo. In nomine Domini
nostri Jhesu Christi ex quo omnia... quo omnia sacramenta virtutem
optinent, Dominum, videlicet Jhesum Christum, qui cum Pâtre, etc.
Expliciunt conclusiones Septem sacramentorum compilate a magistro
Guillermo Parisiensi « . — La table de l'ouvrage occupe les fol. 1 V-S.
Elle est close par ces mots : « Explicit tabula libri scilicet Guillermi
Parisiensis, qui vocatur Petrus Gilo, incipientis : Cum me sepius rogasti,
Petre, qui in hoc volumine post Formulam continetur n . Une main
du XVIP siècle, plus avisée, a ajouté : « Hic Petrus Gilo non est
episcopus Parisiensis qui vulgo dicitur Guillelmus Parisiensis, sed longe
alius, ut constat ex stilo utriusque simul collato » . Sur cet ouvrage du
grand inquisiteur de France, qui fît condamner les Templiers, v. Hist.
m., t. XXVII, p. 145-152. Il fut édité plusieurs fois, dès le
XV' siècle.
DK LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 669
Foi. 83.
» Très Ico natiiras et très liabct iucle fifjnras,
Quas ego, Gliriste, tibi bisseno carmiue scripsi
— Historia leoiiis.
Nam leo stans fortis, semper alta cacumiDa montis
Atqiie palam missus licct ausus fallere multos,
Qiios cum defendat qui secla per omnia régnât.
Explicit Phisiologus, de duodecim naturis animalium '^ .
Dans ce poème de 304 vers, l'auteur décrit tour à tour le lion,
l'aigle, le serpent, la fourmi, le renard, le cerf, l'araignée, la baleine,
la sirène, l'éléphant, la tourterelle et la panthère. SurThibaud lePhy-
siologue, v. Chevalier, Blo-hibiiographie^ verbo Thibaud, et sur l'œu-
vre, publiée dès le XV* siècle, et attribuée à Hildebert de Lavardin par
Bcaugendre (col. 1173), v. Hain, Reperl. hibliograph., t.IV,n"' 15467-
15475, et Brunet, Manuel, t. V, p. 779.
Fol. 90. Suit le commentaire de ce poème. « Très leo naturas et très, etc.
Sex sunt investiganda circa scienciam presentis libri circa cujusque
alterius sciencie scienciam, unde versus... est ergo auctor sine causa
effîciens in presenti magistcr Theobaldus, doctor et episcopus, qui
istum librum simplicibus verbis sine latino composuit... — Nam leo,
stans fortis, etc. Finito prohemio, actor exsequitur intentum, incipiens
suum librum a leone... Deus nos perducat, cujus nomen benedictum,
glorifîcatum, superexaltatum et benedictum sit nunc et in eternum.
Amen » .
Fol. 100. « Incipit primus liber Albertani super dicendo atque
tacendo. Inicio, medio ac in fine tractatus assit gratia sancti Spiritus.
Amen. Quoniam in dicendo multi errant, nec est aliquis qui linguam
suam ad plénum domare valeat... Ideo ego, Albertanus, brevem doc-
trinam super dicendo atque tacendo uno versiculo comprehensam tibi,
fîlio meo Stephano, tradere curavi. Versiculus autem hic est :
Quis, quid, cui dicas, cur, quomodo, quando rcquiras.
— Super hac dictione Quis, requiras igilur in corde tuo quis es,
quid dicere vis... super hoc adverbio Quando tibi ad presens dicta
sufOciant. Explicit primus liber Albertani super Doctrina dicendi atque
tacendi ». Sur Albertano de Brescia, v. Chevalier, Bio-bibliogr . ,
670 MANUSCRITS
v° Albertan, et sur l'œuvre, v. Hain, Rep. bibl., t. I, n°' 393-415.
Fol. 107 V. a Incipit liber secundus, de Consiliis dandis et requi-
rendis. Quoniani multi sunt qui in adversitatibus. . . Ideo ego Albertanus
tibi, filio meo Johanni, qui in arte cirurgie medicando te exerces...
— Ecce siinilitudo. Quidam juvenis, Mellibeus nomine, vir potens et
dives, relinquens uxorem et filiam... et ita utraque pars cum gaudio et
leticia recesserunt. Explicit liber secundus consolacionis, de Consiliis
dandis et requirendis, quern Albertanus, causid[ic]us, composuit n.
Cette œuvre et les suivantes ne paraissent pas avoir été publiées.
Fol. 138. ' Incipit liber tercius Albertani de Doctrina et sciencia
diligcnda. Inicium mei tractatus fît in nomine Domini, a quo cuncta
bona procedunt... Volens igitur ego, Albertanus, te filium meum Vin-
cencium bonis moribus confirmare... — De Doctrina et sciencia dili-
genda. Doctrinam ergo audire debes, ut liabeas scienciam... que pre-
paravit Deus diligentibus se « .
Fol. 141 v°. Suivent ces traités, qui n'ont pas de début spécial et
paraissent être la suite du précédent. « Qualiter acquiratur amorDei.
Amor autem et dilectio Dei. . . ad illius dilectionem et amorem valeas per-
venire. Explicit liber primus de amore et dilectione Dei ^ . — Fol.
145 v°. « Incipit liber secundus, de amore et dilectione proximi. Habito
tractatu de amore et dilectione Dei, nunc tractandum est de amore et
dilectione proximi que illi coheret... merito valeas letari atque gau-
dere n . — Fol. 157 v°. « De amore et dilectione rerum temporalium.
Tractatu habito de amore et dilectione proximi, nunc videamus de
amore et dilectione aliarum rerum... qui pro te judicando malefactori
tribuet « . — Fol. 162 v°. " Incipit liber tercius, de amore et dilectione
rerum incorporalium. Pretermisso tractatu de amore et dilectione rerum
temporalium et corporalium, videndum est de amore et dilectione rerum
incorporalium que corde... cum sint omnia transitoria ». — Fol.
170 v°. « Conclusio libri. Hec tibi, fîli carissime, de amore et dilectione
Dei et proximi et aliarum rerum et de forma vite summatim scribere
curavi... ad quod ille nosconducat qui sine finevivit et régnât in secula
seculorum. Amen. Explicit liber de Amore et dilectione Dei et proximi
et aliarum rerum et de forma vite, quem ego Albertanus, causidicus
Brixiensis, de Ore Sancte Agathe, compilavi ac scripsi cum essem in
carcere domini imperatoris Frederici, in civitate Crémone, in qua po-
situs fui cum essem capitaneus Gavardi, defendendo ipsum locum ad
utilitatem comitis Brixie, anno Domini millesimo CCXXXVIII", de mense
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 671
au<|usti et die sancli Alexandri, quo obsidebatiir civitas Brixie per eundem
doininuin iinperaloreai Fredericuin, indictione XII ». — Malgré les
divisions arbitraires introduites par le copiste, l'ouvrage qui s'étend du
fol. 138 au fol. 170 est un, comme en témoigne la table qui lui est
consacrée au verso du fol. 137 v\
Fol. 171 v". u Spéculum sacerdotum missam celebrare volencium.
Primo ante missam habenda sunt bec tria :
Intencionis discussio,
Generalis coutricio,
Et pura coufessio.
... — Sanctus Bernardus dicit :
Indigne sumit qui non sumit reverenter,
V^el qui non crédit vel habens mortale scienter.
— Cum Domino psalles, psallendo bis tria serves :
Cor teneus sursum, bene profer, aspice sensum ;
Sit mens sublimis, pcs vinctus, vultus in ymis.
Explicit saluberrima atque utilissima exhortacio, docens quemlibet
Cdelem missam audire vel celebrare volentem » . Les trois derniers
vers se rencontrent, sous une autre forme, dans le ms. 150.
Au fol. 100, on lit Tinvocation suivante du scribe :
t Fulgida Stella maris, nos protège, nos tuearis.
Intercède, pia, pro nobis, virgo Maria jj .
La garde a est un vidimus de Jean de ...cours, trésorier et receveur
général de France (Poitiers, 29 mars), d'un privilège de Charles Vil
accordant (24 mars 1442), pour dix ans, l'exemption de gabelles à
Bené d'Anjou, roi de Naples et de Sicile, appauvri par sa captivité et
par la guerre qu'il soutient en Italie.
La garde finale est un brouillon de comptes de l'ofûcialité de Beims
(XI V« siècle).
XV« siècle. Papier, à grandes marges. 173 feuillets à 2 col., le der-
nier blanc. 400 sur 290milliai. Dans l'initiale du fol. 29, s'inscrit le
blason suivant : d'azur à 3 roses d'argent, au chef d'or chargé de
3 roses de gueules, à la bordure componée d'argent et de gueules^ que
j'ai déjà relevé sur le manuscrit 63. Bel. maroquin rose sur bois. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 2, u" 19 »).
oOO (F. 412). Baymundi Lulli liber XIV Articulorum fideicatholicae.
• — Ejusdem liber de Adventu Messiae.
Fol. 1. « Deus aime, qui cunctipotens es gloriosi[s]simus... — De
672 MANUSCRITS
prologo. Quoniam fîdes est intellectus illuminatio, ideo in hujus libri
principio supponendum est... — Incipit prima distinctio, que est de
Dei unitate. Presens distinctio in très partes... — Incipit prima pars,
in qua probatur Deum esse. Hec igitur pars prima diuiditur in partes
quatuordecim... \;iam veritatis ignorantibus pandere desiderant et
cognitionem et amorem Domini nostri Jhesu Christi, qui vivit, etc. »
Sur Raymond Lulle et ses œuvres, v. Hist. litt., t. XXIX, p. 1-346;
sur cet ouvrage, v. ibid., p. 113.
Fol. 133. « Deus, qui sanctus sanctorum es et gloriosus excellentis-
sime. . . — Duo viri mire sapientie, quorum unus judeus, alter christia-
nuserat... — Incipit liber prinuis. Judeus primo incipiens divisit suum
librum in duas distinctiones... — Incipit prima distinctio et prima
pars. Trinitatem in Deo esse negat judeus manifeste... et adventum
ejus ad laudem et servicium illius qui est benedictus per omnia secula,
verus Deus. Explicit liber de Adventu Messie " . Voici donc retrouvé
un ouvrage de Raymond Lulle, qui était naguère encore considéré
comme perdu. V. Hist. litt., t. XXIX, p. 345.
Au verso du fol. 1 49, on lit cette note : « Iste liber est de libris bone
memorie domini Guidonis de Roya, quondam archiepiscopi Remensis,
in quo sunt 149 folia, et sunt ibidem duo libri, videlicet primus,
qui estmnjor, secundus quidem tractatus de collatione duorum virorum
sapientium... quorum unus chrislianus erat et alter judeus, et multum
se invicem diligebant, quare ad salutem mundi hujus laborabant. Si
quis hune librum furatus fuerit, anathema sit. Quotatus est per Egidium
de Asperomonte, xiiii* die maii, anno Domini M" CGCC" XII°. Orate
pro ipsis. Nota quod 2"' libellushic contentus dicitur liber de Adventu
Messie; primus, qui major est, vocatur liber de Xllir™ Articulis fidei,
et credo quod sit de doctrina illius Luli » .
Sur le fol. 1, la cote ordinaire : " 160 » .
Les fol. A et b, collés à l'intérieur des plats, appartiennent à un
traité de médecine (XIII* siècle), et sont relatifs au traitement des
blessures, morsures venimeuses, etc.
Commencement du XIV* siècle. Parchemin. 149 feuillets à 2 col. et
2 gardes A, B, en tête et à la fin. 256 sur ISOmilUm. Rel. veau vert déla-
brée, sur ais de bois. — (Ex-Iibris gravé du Chapitre : a D, ord. 3, n" 44»).
501 (F. 458). Hervaei Natalis, dicti Britonis, Summa in I""* librum
Sententiarum.
DE LA DIIÎLIOTHIIQUK DE REIMS. - 673
Fol. 1. « Utriim tlicolojjia sit scicncia et ais? Quod sic, quia plus
polest intelloclns vialoris adjiitus huniiie (idei quam... ad illud de
caritate palet iii principali solutione quomodo est intra et quomodo
non. Explicit primus liber Sententiaruin ina<}istri Heruei, ordinis
Fredicatotum » . Sur Hervé deXédellec et son œuvre, v. l'article d'Hau-
réau dans la Nouv. Biofjr. générale ; Qnctif et Echard, Script, ord. Prae-
dicalorum, t. I, p. 533-53G, et Cave, Script, eccles. hist. lilt., p. lia.
Le copiste a placé son travail sous cette invocation :
tt Assit principio saiicta Alaria ineo i.
La garde a, sur le plat initial, porte cet ex-libris du XÏV^ siècle :
u Iste liber est Oliverii Salab[adini], doctoris in Ibeologia ». — Un
peu plus bas, une main presque contemporaine a noté de même : « Istum
libruni tradidit dominus Archerius magistro Johanni de KerouUay,
quando fuit Xannetis » .
Au verso du fol. 60 et dernier, on lit : « Hic liber, in quo continetur
Lecturamagislri Hervei, ordinis Predicatorum, continet solum 60 folia,
et fuit de libris domini Guidonis de Koya, quondam archiepiscopi
Remensis. Orate Deum pro eo. Et nenio subtrahat aliquid ab eo, sub
pena analhematis. Quotatus et numeralus die xviii* mensis maii, anno
Domini AP CCCC" XII" v .
Le fol. de garde b est un fragment de rouleau de procédure du
XlV^siècle, où l'on invoque le témoignage de Simon, curé de Longuesse
(S.-et-O.), et de Henri, feu curé de Cergy. — Le même fragment porte
la signature de Guy de Roye et cette note qui paraît être de sa main :
« Primus Hervei. Valet centum solidos; floreno pro X solidis pari-
siensium ^ .
XIV® siècle. Parchemin. 60 feuillets à 2 col., et deux gardes. A, b,
en tête et à la fin. 356 sur 258 millim. Rel. dos de veau blanc,
délabrée, sur ais de bois nus portant le blason peint de Guy de Roye.
— (Ex-libris gravé du Chapitre : u D, ord. 2, n»24 »).
502 (F. 462). Quodiibeta duo Jobannis de i\eapoli. — Quodlibel
Raymundi Requini. — Pétri Rogcrii, alias Clementis, papae VI, aliqua
quaestio. — Hervaei Natalis tractatus de Relationibus. — P. dePalma
aliqua quaestio. — Hervei Reprobationes contra I""" et III"'" libros
Sententiarum. — Egidii de Roma libelli duo super decretales Firmiter
credimus et Cum Marthe.
TOME xxxvnr. 43
674 . MANUSCRITS
Fol. 1. " Incipit primum quodlibet magistri Johannis de Neapoli,
ordinis fratrum Predicatorum. Prima questio est utrum sciencia théo-
logie possit communicari puro viatori. Et videtur primo quod sic,
quia... amoris sui usque ad contemptum Dei, etc. r^ — Suit la table
des questions contenues dans les deux quolibets. L'une d'elles :
« Utrum beata Virgo contraxerit peccatum originale jj . Jean de IVaples
avait tiré XIII quolibets du livre des Sentences. V. Cave, Scriplorum
eccles. hist. litt., p. 12 a ; Quétif et Echard, Script, ord. Praedicat.,
t. I, p. 567.
Fol. 44 v°. "Incipit quodlibet magistri R. Beguini {sic)y ordinis Predi-
catorum. Queritur utrum Christus et apostoli babuerunt aliqua bona
temporalia in communi quantum ad proprietatem et dominium, et
arguitur quod non babuerunt nec in proprio, nec in communi... ad
magis claram vel minus claram congnosces sicut quelibet experitur.
Amen. Explicit quodlibet fratris Ilemundi Beguini, ordinis fratrum
Predicatorum. Deo gracias ". Sur Raymond Béquin, v. Quétif et
Echard, Script, ord. Praed., t. I, p. 561.
Fol. 78. « [Questio magistri P. Rogerii]. Utrum esse in Patrem habeat
rationem vere potentie productive. Et arguitur quod non, quia... quod
non potest ibi dicere nisihabitudinem principii productivi, quare, etc. »
S'il s'agit bien de celui qui s'appellera plus tard le pape Clément VI,
nous avons ici une œuvre nouvelle à mettre sous son nom. V. Cave,
Script, eccles., p. 29 a.
Fol. 85. et [Tractatus Hervei de Relationibus]. Querebatur utrum in
divinis relatio différât realiter ab esse. Et arguitur quod sic, primo ex
habitudine relationum ad essentiam... distinctus ab eo cui communicat
eam. Igitur, etc. « .
Fol. 99 v°. u [Questio magistri P. de Palma]. Utrum aliquis possit
esse perfecte beatus, supposito quod non videret actum suum... quod
ratio non concludit, et sic patet ad totum « . Sur Pierre de Baume et
ses œuvres, v. Quétif et Echard, Script, ord. Praedic, t. I, p. 614-
616.
Fol. 112 v°. " [Reprobationes Hervei contra I"'" et IIP'" libros Senten-
tiarum]. In primis protcstor quod... — Circa distinctionem 33*"',
ad articulum tangentem habitudinem essentie divine ad proprietatem
relativam... non inducit excusationem sed conGrmationem, non oportet
plus procedere ».
Fol. 131 \°.uFirmiter credimus, etc. Hec decretalis intitulatur de
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 675
Summa Triiiitate et Ode chatolica (sic) y et débet fuisse édita ab Inno-
cencio tcrcio in geiicrali concilio. ïnnocencius ergo tercius in liac
decretali duo facit, quia déterminât... illam divinam vcritatem, revelata
facie, speculari possunius, quod nobis prestare dignetur Dominus
Jhesus Christus filius, qui cum Pâtre, etc. Explicit expositio super de-
cretali de fide catholica, édita a fratre Egidio de Ronia, ordinis fratrum
Hercmitaruin sancti Augustini ' . Sur l'auteur, v. VHist. lUt., t. XXX,
p. 421-566, et sur cette œuvre, spécialement les pages 500-501.
Fol. 135 v". u Cum Marthe et infra.Queslvisti, etc. Post exposicionem
illius decretalis que incipit sic : Firmiter credimus, que de summa Tri-
nitate intitulatur et Gde catholica, requisitus a dominis et amicis, pro-
posui hanc decretalem de canone misse exponere, quam ïnnocencius
tercius archiepiscopo Lu[n]dun[densi] dicitur transmisisse. Ad cujus
evidenciam advertendum est... ut gloria eorum consummctur, ad
quam nos perducat Dominus Jhesus Christus, qui cum Pâtre, etc.
Explicit expositio super decretali de canone misse, édita a fratre Egidio
de Iloma, ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustini r> . Sur
cet ouvrage, v. Hist. litt., t. XXX, p. 515-516.
Fol. 143. Table des traités qui précèdent.
L'ouvrage s'ouvre (fol. 1) sur l'invocation bien connue :
tt Assit principio saiicta Maria meo ».
Au fol. c, figurait l'ex-libris du premier possesseur, religieux domi-
nicain, suivi d'une mention du don qu'en avait fait un autre frère du
même ordre. — A la fin du XIV^ siècle, un autre propriétaire inscrit
ceci : t* Iste liber est Pétri Judicis, sancte prime sedis Narbonensis
archiepiscopi atque primatis, et continet multa, prout habetur in folio
precedenti » . Signé : « P. Xarb[onensis] " , avec une rose pour parafe.
— Plus bas encore, figure la signature de Guy de Roye, qu'on trouve
aussi sur le fol. a. C'est pour le catalogue de sa bibliothèque, sans
doute, qu'a été inscrite lanotesuivante : « CCXXV. Quodlibeta Jo[hannis]
de Xcapoli et aliqua multa, ut patet in folio ultimo, ultra scripturam
libri. Secundum folium incipit : potest ducere, et finit : ignis nonageret
in stupam; penultimum folium incipit : evangelio Jiaty et ultima
columpna libri incipit : posiiio nullam t> . A côté figure un prix d'esti-
mation (m. d.), dont la lecture sous cette forme : « Flor[enis] III,
scihcet I f[ranco] 1 grosso » n'est pas certaine. — Au fol. 143 v°, on
trouve aussi la note suivante : « Hic liber fuit de libris bone memorie
676 MANUSCRITS
domini Guidonis de Iloya, nuper archiepiscopi nostri Remensis, et
continet ea per ordinem que scribuntur in presenti folio, quia tabula
optime facta est. Et sunt in eo, computando presens folium, sed exclu-
dendoduoprimaqueponuntur pro custodia libri, sunt in toto folia 143,
nunierata per Egidium de Asperomonte die xviii* mensis maii, anno
Domini M° CCCC" XII°. Orate Deuni pro eis " . — Notons encore, sur
le fol. A, la note : « Ext[iniatur] I franco " , qui paraît avoir été inscrite
lors de l'entrée du volume dans la librairie du Chapitre. — Sur le fol. b,
la cote du XVIIP siècle : " 142 » .
XIV* siècle. Parchemin. 143 feuillets à 2 col., et les gardes a, b, en
tête, G, à la fin. L'initiale mi-partie, bleu et or, à filigranes, du fol. 44
est intéressante. 330 sur 235 millim. Rel. veau blanc sur bois, aux
armes de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4,
îi° 61 ").
505 (F. 410). Gujusdani quaestiones super IV libros Sententiarum.
Fol. 1. « Utrum pro statu isto sit necesse homini aliqua noticia
supernaturalis de credendis. Videtur quod sic, quia quod creditur...
videmus quod bona supcrhabundantia ipsius defuncti traduntur et
reponuntur in custodia alicujus, ut distribuantur... "La fin manque. —
Le catalogue de 1456 donne ce titre : a Leclura de Redithin super
libro Sententiarum... »
Au verso du fol. c, on lit : « In isto libro precedenti, in quo conti-
netur Lectura ipsius de Rediman, sunt in toto 138" folia, quorum tria
cum dimidio minime sunt scripta, et sic rémanent 134 cum dimidio
scripta, absque folio priori quod ponilur pro custodia libri. Et nota
quod hune librum dédit librarie capituli ecclesie Remensis magister
Egidius de Asperomonte, magister in artibus et in theologia, canonicus
Remensis et curatus Béate Marie Sancti Desiderii in Perthesio; quem
librum, una cum libro sequenti, in quo sunt Conclusiones super 4**' libros
Sententiarum, (qui liber est de libris domini Guidonis de Roya), ideni
magister Egidius, considerans quod dicta libraria minus bene est
munita de libris spéculative théologie, religari fecit suis expensis et
incalhenariin libraria, anno Domini M" CCCC° XII% die (blanc). Orate
Deum pro eo. Si quis librum inde furatus fuerit aut folia absciderit,
anathema sit » . Signé : " E. de Asperomonte » . Cette note est en con-
tradiction absolue avec le blason peint de Guy de Roye qui figure à
l'extérieur du plat final.
DE LA BIBLIOTHÎ:()UE DM REIMS. 677
Les fol. A, B sont un fraj^inent de procédure entre François de Vil-
1ers, prieur de Saint-Thomas, et Tabbé de Saint- Vincent de Laon, son
chef (XIV siècle).
Le fol. n est un fraf^ment d'acte notarié (24 octobre 1422), certi-
fiant la prise de possession de la cure de Saint-Hilaire de Reims par
Jean Drolin, chanoine. lîelle signature du notaire du Chapitre, Guil-
laume de Hilly.
Sur le fol. I, la cote : « b 196 « .
XIV" siècle. Parchemin. 135 feuillets à 2 col., plus 4 gardes, a, b,
en tête, c, d, à la fin. 305 sur 235 millim. Rel. veau blanc sur bois,
qu'on dirait faite d'hier, aux armes de Guy de Roye. — Œ.\-libris
gravé du Chapitre :« D, ord. 4, n° 59 »).
504 (E. 368). Expositio cujusdam Adami super IV libros Senten-
tiarum.
Fol. 1. « Jhesus Christus tocius sacre Scripture principium atque fi-
nis esse dinoscitur; ipsius ergo gratia directe humiliter postulata, quere
circa primum librum Sentenciarum. Utrum studium sacre théologie sit
meritorium vite elerne? Quod non, quia finis per sc.salvator etguber-
nator noster, qui cum Pâtre et Spiritu sancto, etc. Explicit Adam
super quatuor libros Sentenciarum. Deo gratias. Amen n .
On ne peut rapprocher cet ouvrage d'un « Liber Sententiarum ma-
gistri Adae de Rodronio » , signalé par Montfaucon dans la Bihl. bïbl.
inss., t. II, p. 1259 ; peut-être s'agit-il de l'œuvre d'Adam Ferrier,
dominicain d'Orléans.
Le copiste avait placé en tête de son travail cette invocation :
« Xe scribam vanum, duc, pia Virgo, manum i.
Il le termine par cette demande :
t Iste liber est complctus; quiscripxit (sic) sit benediclus » ,
à laquelle il ajoute bientôt ces mots à Pencre rouge : " Et est scriptus
per manum fràtris Guillelmi de Salvia {ou de Salina), monachus Mace
riarum. Detur scriptori pro pena amor Domini n .
Le fol. A, collé à l'intérieur du plat initial, est un feuillet de Lec-
tionnaire (XII* siècle). — Le fol. b, collé de même sur Pautre plat,
est un feuillet de Sacramentaire (XP siècle).
678 MANUSCRITS
Une main du XVIIP siècle a intitulé (fol. 1) l'ouvrage qui nous
occupe : " Opéra Adami de Sancto Victore » .
Fin du XIV^* siècle. Parchemin. 182 feuillets à2 col., et des gardes,
A, B, collées sur les plats. 295 sur 215 millim. Rel. veau fauve sur
carton. — (Saint-Thierry, n'^ 100}.
«>05 (F. 395). Lectura cujusdam super ir"" librum Sententiarum.
Fol. 1. K Liber secundus. Spiritus ejus ornavit celos et^ ohsietricante
manuejus, ductus estcoluhertortuosus. Job, xxv. Creaturarum consideratio
pertinet ad theologos et philosophos... — Ad primum sic proceditur.
Utrum quod sint plura prima principia... hoc in illo disponente qui
est et sacerdos et rex, sacerdos in eternum secundum ordinem Mel-
chisedech, rex regum et dominus dominancium, cujus potestas non
aufertur et regnum non corrumpetur in secula seculorum. Amen » .
Fol, 139-140. Table.
Sur la garde b, collée sur le plat Gnal, une main inexpérimentée
(XV^ siècle) a écrit : a Secundum scripti sancti Thome » .
Au bas du fol. 1, une bande de papier porte : " Ex dono reveren-
dissimi domini Roberti, cardinalis de Lenoncourt '> .
XIV* siècle. Parchemin. 140 feuillets à 2 col., et deux gardes collées,
A, B, en tête et à la fin. Quelques curieuses réclames. 380 sur 248 millim.
Débris d'une reliure à dos de veau fauve, plats brisés. — (Saint-
Remi, n° 342).
506 (F. 419). Lectura Pétri Plaoul super IV libros Sententiarum.
Fol. l. « Circaprologum Sentenciarum magistri Pétri Plaoul, in quo
magister dicit quod intencionis sue est munire daviticam turrim, vel
pocius munitam ostendere clipeis, etc. Quero istam questionem utrum
causa judiciabili fidei contradictionem pure humanitus... et imo supra
choros angelorum est et supra omnes exaltata. Et sic est finis Lecture
venerabilis philosophi magistri Pétri Plaoul supra 4" libros Senten-
tiarum. Deo gracias » .
A la fin de Touvrage (fol. 213 v"), le possesseur a placé son ex-
libris : « Iste liber est magistri Egidii de Asperomonle » , puis ces
mots : ce Obiit dictus magister Petrus Plaoul, episcopus Silvanectensis,
Parisius, die xi* mensis aprilis anno Domini M" CCCC" W\ Anima ejus
in pace requiescat. Amen »
Au fol. 217, il a de même noté ceci : « Hune librum, in quo sunt
DK LA BIBLIOTHKQl^E DE RKIMS. 679
216 folia, absqiic primo folio et isto ultime que faciunt custodiam libri,
que quidem folia parlim sunt de papiro et partim de pergameno, in
quibuscuinquc foliis scriptum est Lectura rcvcrendi pbilosophi pariter
ettbeologi, magistri Pétri Plaoul, magistri in theologia et postiuodum
episcopi Silvanectensis, et ad presens est etiam inde episcopus, dédit
magister Kgidius de Asperomonte, canonicus Remeasis,presenti librarie,
cito post constructionem ejusdem, et eum religari fecit sumptibus pro-
priis. Orate Dcum pro eo, quia in dicto libro sunt et reperiuntur
maxime diffîcultates et apices tbeologie maxime circa primum librum
Sentenciarum. Quotalus est per eumdem Egidium, die xviii' maii,
anno Domini APCCCC" XIF. Si quis autem unum solum folium de hoc
libro abstulerit seu absciderit, anathema sit. Nota quod dictus Egidius
librum istum émit Parisius, et pro eo solvit magistro Oliverio de Im-
perio, librario, sex scuta » . Signé: « E. de Asperomonte " . On sait que
le libraire Olivier de Lempire fut, en 1416, Pun des experts-estima-
teurs de la bibliothèque du duc Jean de Berry.
Une note du XVII" siècle, inscrite au verso du fol. a, porte : " Diffî-
cultates theologicae Philippi Padet et Pétri Plaoul, episcopi Silvanec-
tensis, super fide catholica » . Nous ne croyons pas que P. Plaoul ait
travaillé en collaboration avec P. Padet, ou P. Padis, comme le nomme
l'ancien catalogue ; ces noms propres paraissent être simplement
deux lectures vicieuses du mot « pbilosophi " de la note du fol.
213 v\
Fin du XIV* siècle. Parchemin et papier mêlés. 217 feuillets à 2 col.,
plus une garde A, en tête; les fol. 215 et 216 blancs. 310 sur 220 millim.
Uel. veau blanc sur bois, dos enlevé. — (Ex-libris gravé du Chapitre ;
(( C, ord.2, n'>34 »).
o07 (F. 487). Pétri ab Alliaco Nova epistola ad novos Hebraeos.
Fol. 1. " Viro nobili consulari celsitudine et militari fortitudine
prepollenti, domino Philippo de Maisieriis, Christi et post Christum
minimus ejus servus, spiritum consilii et fortitudinis promereri. Vestra
novit discrecio et, eadem referente, cognovi... — Epistole ad novos
Hebreos seu novos hebraici crroris sectatores incipit prologus. Multi-
pharie multisque modis olim Deus, etc. Quia hiis verbis beatus apostolus
Paulussuam incepit epistolam... — Primum capitulum hebraici erroris
munimenta et partis adverse raciones inducit. Ante omnia vero pre-
mittendum est quibus munimentis vel rationibus possint adversarii...
680 . MANUSCRITS
qualiter suarum racionum laqueus contritiis est et nos liberati sumus.
Explicit Nova epistola ad novos Hebreos ^•> .
On connaît deux autres exemplaires de cet ouvrage, dans les Biblio-
thèques de Cambrai et de Bruxelles. Sur l'auteur et ses œuvres, v. ^a-
\einh\ei\ Petrusab Alliaco. Lille, Lefort, 1886(1 vol. in-8% XLix-392p.).
En tête du fol. 1, on trouve Tex-libris (fin du XIV* siècle) : u Iste
liber est de conventu Sancti Dyonisii Remensis, de dono domini Jo-
hannis Joffridi, abbatis ejusdem ecclesie » , accompagné d'un signe de
reconnaissance de bibliothèque, formé d'un écu chargé de trois y.
Les gardes a, b, appartiennent à un recueil de vies de saints,
du XII" siècle, et portent ce fragment de la vie de S. Ouen, relatif à sa
translation par S. Ansbert : « ad tam venerandi presulis translationem
sanctam undique convenerat. Completis autem missarum sollenpniis,
prefatus Genardus, cum viris nobilibus... convocans fratrum cohor-
tem, celebrari fecit »
La garde e, provenant du même recueil, porte un fragment de la
translation de S. Nicolas : " Incipit translatio S. Nicholai. Hodierni diei
festivitas a nostris majoribus instituta, fratres karissimi, translationis
nomen accepit... urbemque fuero regressus monasterioque « .
Fin du XIV^ siècle. Parchemin. 23 feuillets et cinq gardes, .^, b, c.
en tête, d, e, à la fin ; c, u, blanches. 230 sur 150 millim. Rel. veau,
jadis noir, sur bois. — (Saint-Denis) .
508 (F. 481). Pétri, cantoris Parisiensis, Summaquae dicitur Abel.
— Raymundi de Pennaforle Summa poenitentialis in III libris.
Fol. 4. « y^Z»^/ dicitur principium Ecclesie, propter innocentiam... »
L'article Christus^ qui clôt la série alphabétique du recueil, est terminé
par les quatre vers bien connus déjà rencontrés dans le ms. 158 :
a Virgo Johannis avis, vitulus Lucas, leo Marcus.
summa petendo i ;
comme dans le manuscrit latin 3664 de la Bibliothèque nationale
cité par Hauréau {Not. et extr.j t. I, p. 224). — Le scribe ajoute:
« Explicit Abel, bonus liber n . Fait plus rare, le bibliothécaire du
Chapitre, au XVllI* siècle, partage cet avis et inscrit au fol. 3 v** ces
mots : « Dictionarium utile concionatoribus» . — Sur Fauteur, v. Hist.
lia., t. XV, p. 283-303.
Les fol. 1-3, 113-114, 181-184, laissés blancs en tout ou en par-
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 081
fie, out été utilisés par un premier possesseur pour la copie de frag-
ments théolo<jiqucs, fruits de ses lectures personnelles pouvant,
à son sens, compléter VAbel avanlageusement. Plusieurs sont lelatifs
aux évêques, à l'état de reli^^ion, à S. Benoît.
Fol. 1 1 iv". ' Incipiunt capitula in Summa depenitentia. Desymonia ;
ne prelati vices suas... — Incipit Summa fratris R[ayniundi], ordi-
nis Predicatorum. Quoniam, ut ait Jeronimus, secunda est tabula
post naufragium... — De simonia. O"on'îiïn inter crimina ecclesias-
tica symoniaca heresis obtinet... Venite, bencdicti, pcrcipite rejpium
quod vobis ipse preparare dignetur qui vivit, etc. Explicit Summa
fratris R[aymundi] r^ . Sur l'auteur, v. 0"ctif et Echard, Script, ord.
Praed., t. I, p. 106-110.
Le fol. 185 paraît appartenir à cette Somme.
En tête de l'ouvrage, le scribe a inscrit cette boutade : « Incipit
Summa; scribe plura » .
On notera encore, sur la garde a, cette formule (XIV* siècle) : u Verba
ista valent ad morsum serpentis, tam pro bomine quam pro bestiis
[et] quam pro avibus. Primo débet homo bec verba gratis bomini...
veneno dicere : Abrenuncias Satané? Débet rfespondere] : Abre[nun-
tio]. In nomine Patris etFilii et Spiritus[sancti]. Amen. Taralu, Tarafu,
Sarafu, Sarapu, cum K[yrie\, K[yrie] et Pater noster semel dicto « .
De même, sur la garde c, ces vers (XIIP siècle) :
n Cur, homo, miraris? ]\Iorior ne lu moriaris ;
Mortem morte domo, ne moriaris, homo.
Xigrior
longa malorum «. (9 vers).
Par un intéressant ex-libris inscrit sur la garde b, nous connaissons
le propriétaire du livre dans le premier tiers du XIV" siècle : --j. Iste liber
est magistri Oliverii Salabadini, doctoris in tbeologia et decani Pari-
siensis; quem émit ab Ivone Grallonis, librario et notario publico » .
C'est lui, sans doute, qui, au bas du dernier feuillet, apprécie son livre
en ces termes : a Distinctiones pulcre et Somma Raymundi i? . C'est lui
aussi qui, au bas de la garde c, en inscrit le prix d'acliat : 10 « s[oli-
dis] » . — Un possesseur plus ancien nous aurait été révélé par deux
lignes placées aussi en tête du fol. b, si les réactifs avaient pu en tirer
autre chose que ces mots : « Iste liber est ad usum fratris Merancura,
de provincia Sancti... ; quem émit Parisius, anno Domini MCCC et V,
...sancti Peiri » .
682 MANUSCRITS
Sur le même fol. b, on lit la cote : " 180 visa n .
XIII* siècle. Parchemin. 185 feuillets à 2 col., plus les gardes
A, B, c, la première et la dernière collées sur les plats. 285 sur 203
millimètres. La reliure, de veau vert, contemporaine de l'archevêque
Guy de Roye dont elle est blasonnée, poi'le encore, sur le lambeau de
peau qui subsiste, l'étiquette du temps : « Distinctiones theologicae,
cum Summa Raymundi » . — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord.
5, n° 101 »).
i>09 (F. 391). Pétri, cantoris Parisiensis, Summa quae dicitur Abel.
— Cujusdam incerti quaestiones theologicae.
Fol. 10-78. « Abel dicitur... » Même ouvrage que dans le n" pré-
cédent, terminant sur les mêmes vers.
Fol. 79. Ouvrage théologique, divisé en 95 chapitres, dont les pre-
miers sont : c( V questio, de nomine persone ; 11% de verbo sum; III*
de his nominibus aliquis^ unus ; IV% de hoc nomine potens gene-
rare... » , et le dernier : a XCV% de beatitudine » . — Commencement ;
a Vocabulorum alia Deo conveniunt ab eterno, alia extempore. .. »
— Fin : " ...vermis eorum non morietur » . — La table des chapitres
est inscrite dans la marge du fol. 79.
Fol. 135 v°. Notes d'une main contemporaine; celle-ci notamment:
" Hodierna disputationeVI sunt quesita : primo, an moderni teneantur
ad majorem justiciam quam antiqui... "
Le fol. A porte un fragment d'homélie.
On remarque, au verso du fol, 78, cette prière contemporaine du
volume : " Ave, principium mee creationis; ave, precium mee redemp-
tionis; ave, viaticus mee peregrinationis; avè, premium mee remu-
nerationis ; ave, Christe, redemptor mundi; beatus venter qui te por-
tavit et ubera que sugsisti (sic) " .
Au verso du fol. b, l'ex-libris nous donne le nom du premier pos-
sesseur du livre : « Liber Béate Marie Vaullium [sic) Sarnaiensium ; qui
istas litteras deleverit, anathema sit ^ . Avant d'entrer dans la biblio-
thèque du Chapitre de Reims , il était dans les mains de Gilles
d'Aspremont, qui ne paraîtguère l'avoir ouvert ni lu. Voici, en effet, le
titre qu'il lui donne (même folio) : « Omnes antiqui super Sententias,
cum expositione super Cantica; ex dono D. de Aspromonte [sic) y cano-
nici Remensis » . — Sur la garde b, la cote (XVIIP siècle) : " 194 * .
— Au dos, le n" « 90 » .
XIIP siècle. Parchemin. 136 feuillets, moins les fol, 1^9 manr
DE LA KIBLIOTHKQUE DE REIMS. 683
qiiants, plus les gardes a, «, en tête. 275 sur 185 millini. Rel. veau
blanc sur bois, encore garnie de sa chemise de vache fauve. — (Ex-
libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4, n" 55 ").
olO (F. 413). Pétri, cantons Parisiensis, Sumnia quae dicitur Abel.
— Bercngarii de Fredol Summa de foro poenitentiali. — Alani Insu-
lensis liber Poenitentialis.
Fol. 1. f^Ahel dicitur... « Comme dans les manuscrits 508 et 509 ;
mais, après les vers relatifs au Christ, on trouve un article Zona, se ter
minant ainsi : «... alius te cinget et ducet quo tu non vis. Explicit » .
Le scribe ajoute :
a Laus Ghristo detur, quia libro finis habetur » .
Fol. 83. c; Incipit Summa de foro penitenliali, brevis et utilis, et
valde necessaria maxime sacerdotibus super hiis noticiam non haben-
tibus. In primis débet interrogare sacerdos. .. » Même texte que dans
notre manuscrit 66 (fol. 59), et, comme lui, finissant sur les mots :
«... orationibus expugnavit» d'un chapitre terminal intitulé : « Incipit
Summa brevis extrada a Summa magistri Raymundi, fratris Predica-
toris, quomodo penitens débet remitti ad superiorem. Quoniam sepe
dubitatur...n Sur cet ouvrage, v.Hauréau, Not.etextr.,i. I, p. 242-243.
Le scribe ajoute ici deux des quatre vers si connus :
« Virgo Johannes [sic] avis
quatuor ista Dcus >.
Fol. 97. « Incipit prefatio magistri Alani in libro Penitenciarum.
Henrico, Dei gratia Bituricensi patriarche, Aquitanorum primati, Ala-
nus dictus magister opus suum. Quoniam hujus fluctuantis mundi...
— Incipit liber Penitencialis magistri Alani. Ha, ha, ha, Domine
Deus, quoniam puer ego sum... et timoré imminentismortis constitutus.
Explicit » . Sur cet ouvrage, v Haureau, Kot. et extr., 1. 1, p. 242-243.
On remarque, au fol. 82, des notes au crayon. C'est lebrouillon d'un
testament de 1247, contenant indication de nombreuses orfèvreries et
pièces de vêtement.
Au verso du fol. 106 et sur les fol. 107-109 demeurés blancs,
on trouve d'autres notes au crayon sur la conduite du prêtre à la messe,
à la confession, etc.
La garde a nous a conservé d'intéressantes notes bibliographiques.
Si l'on ne peut plus lire un ex-libris (XIV siècle) qui figurait à la lisière
684 MANUSCRITS
supérieure du verso du feuillet, on y trouve du moins cette mention
(XIII" siècle) : " Distinctiones theologice cum libro Penitenciarum. —
X s[olidis] ". — Au-dessous, une main du XIV siècle, celle de
l'archevêque Guy de Roye apparemment, nous a laissé ce titre :
« In isto volumine continentur : primo, Distinctiones théologie; item,
liber Penitenciarum; item, alius liber Penitenciarum Alani ». Non
loin de ces lignes, cette estimation contemporaine : « Extimatur VI
gross[is] r, .
La garde b porte la signature de Guy de Roye. — Au-dessous, on
lit cette note de G. d'Aspremont : « Liber iste, in quo continentur primo
Distinctiones théologie secundum ordinem alphabeli, deinde Siimma
in foro penitentiali utilis sacerdotibus, postea alius liber Penitentialis
magistri Alani, et sic continet tria opéra, fuit celebris domini Guidonis
de Roya, nuper archiepiscopi Remensis; in quo sunt, absque primo
folio qnod facit custodiam libri, folia 110, centum et decem, nume-
rata per Adinetum, xviii' maii, anno Domini M" CCCC'' Xll", quorum
in fine sunt quinque folia vacua. Si quis aliquid inde furatus fnerit,
anathema sit. De Asperomonte hoc scripsit die xxii' maii anni ejus-
dem » .
X1I?-XII« siècle (fol. 83-96). 110 feuillets, plus les gardes a, en
tête, B, à la fin. Les fol. 83-96 à 2 col. 284 sur 192 millim. Rel.
veau jadis noir, aujourd'hui délabrée, à coins de cuir gaufré, portant
encore son étiquette de parchemin:» Distinctiones theologice; Somma
penileneialis utile (sic) pro sacerdotibus ; Penitencialis magistri Alani >; ;
elle recouvrait une reliure précédente de parchemin blanc. — (Ex-
libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4, n'' 52 »).
511 {F. 468). Nicolai de Biart liber Vulgarium et exemplorum.
Fol. XI v°. u Hic incipit liber Vulgarium et exemplorum. Prologus.
Quoniam fréquenter plus movent exempla... — De abstinentia. Absti-
nentia duplex inuenitur... » S'arrête sur ces mots d'un chapitre « de
unguento » : «... mentem tuam spirituali leticia et faciem tuam... »
Sur l'auteur, v. Hist. liU.,i. XVÏII, p. 531, et Quétif et Echard,
Script, ord. Praed., t. 1, p. 123-125. La première édition de ce livre
fut donnée à Paris, en 1498, par André Rocard ; v. Hain, Reperl.
hibliogr.,i. II, n" 6153.
Les fol. 1-3 sont occupés par diverses notes théologiques, notam-
ment une sur l'absolution de l'excommunication.
Aux fol. 4-6, table alphabétique des matières traitées dans l'ouvrage.
DU LA BIBLI0ïH1':QIIE de REIMS. 685
— Aux fol. i-.\, table do distribution de la matière du livre pour tous
les jours de Tannée. — Aux fol. x-xi, table alphabétique des chapitres
de l'ouvrage. D'après cette dernière, il manquerait dans notre volume
le chapitre « de vila cterna » .
Surlefol. ccL.wi I, un contemporain a copicou indiqué quelques anec-
dotes morales. " De duobusgesticulatoribus » ; « deillaquedixit viroquod
erant dies ceJlouaini... » ; « de vetula, gallicc fnasguerelle, que portavit
capucium vallcti in lecto cujusdam juvencule uxorate... « ; a de illo
qui dicebat : Sire, pardolez lou mo... ^ ; a de muliere que, flendo
maritum, dicebat : Que voi je là? que voi je là? Ma joe ! ma joe ! »
Etc., etc.
« J. Simon Uaulier », qui nous a laissé sa signature au fol. i,
paraît être l'auteur, sinon de la copie, du moins des rubriques. —
Auprès de cette signature, on lit cet ex-libris du commencement du
XV* siècle : " Pertinet Nicholao Maucor, cui dominus Jacobus Joffridi
dédit sibi » . — Au-dessous, l'indication (XVII* siècle) : a Ex libris
Sancti Dionysii llemensis ^ .
Dans la marge supérieure du fol. 1, notons cette mention contem-
poraine de la copie : « Constitit scriptura ista XXVII s[olidis] », sans
rechercher s'il est téméraire ou non d'y voir l'indication du salaire du
copiste.
Au dos, on lit ce titre (XVII" siècle) : « Tractatus variarum materia-
rum quae ad praedicandum possunt assumi » .
Les gardes a-c sont formées de fragments d'un acte public de Jean
Vos, notaire de la cour officiale de Tournai (144.).
XIII* siècle. Parchemin. 276 feuillets numérotés i-ccLxxvi, plus
G feuillets en tête cotés 1-0, plus les gardes a, en tête, et b, g, à la
fin. 138 sur 100 millimètres. Kel. veau blanc sur bois. — (Saint-
Denis).
ol2 (F. 482). Nicolai de Biart liber Vulgarium et exemplorum.
Fol. I. Table, suivie de ces vers, dont le premier est boiteux :
t Sunt hoc collecta libro vulgalia multa.
Ex alphabeto distincte scripta leneto;
Et posilum tilulo quodlibet est proprio a .
Fol. I bis. « De abstinenlia... ^ Comme dans l'ouvrage précédent,
mais sans en suivre servilement ni le classement ni la copie. Finit sur
le chapitre « de vita eterna « , par ces mots : " ...nec in cor hominis
€86 MAiVUSGlUTS
ascendit que preparavit Dominus electis suis, ad que nos perducere
dignetur ille verus Jhesus Christus, qui cum Pâtre, etc. »
Fol. vii^'^ VII v". " Hic iiicipiunt tlieumatha hujus Summe... » C'est
la table de distribution, comme dans le manuscrit précédent.
Le scribe prend ainsi congé du lecteur :
a Finito libro, sit laus et gloria Ghristo.
Hic liber est scriptus ; qui scripsit sit benediclus. Amen i .
Sur les fol. a et u, réflexions spirituelles et anecdotes morales,
notamment celle du mariage du Diable avec Iniquité, dont il eut
dix filles qu'il put marier à un clerc, à un chevalier, à un laboureur, à
un religieux, etc., etc. — Sur le fol. c, on trouve une prière de
S. Augustin au Christ : " Domine Jhesu, fac ut te amem ardenter... o)
(XIV' siècle).
Au fol. I, on lit à grand'peine cet ex-libris (XIV" siècle) gratté :
c Iste liber est domini... ; queni dédit ei dominus... abbas... » — Sur
le fol. I bis^ on lit de même (m. d.) : « Iste liber est domino Bernero (?)
de Al, quem dédit ei dominus H., abbas -n . — Au fol. c, on trouve
deux autres mentions (XV* siècle) ; celle-ci d'abord : " Hic est liber
sermonum qui dicitur Exemplorum vulgalium, per plura capitula dis-
tinctus secundum ordinem alphabeti, a quodam fratre Predicatorum
€ompositus. — Iste liber pertinet Petro Francisci ->•> ; puis cette autre,
en grosse minuscule : " Ex dono domini Pétri Francisci, canonici
ecclesie Remensis, et pertinet librarie » .
Au dos, ce litre (XVIIP siècle) : « Capitula utilia pro concionato-
ribus. — 168 » .
XIV* siècle. Parchemin. 156 feuillets à 2 col., numérotés i et i his
vii"-xv, plus 2 gardes a, b, en tête, la première collée sur le plat,
et une garde c, à la fin. 238 sur 167 millim. Rel. veau blanc gaufré
sur bois. — (Ex-libris gravé du C hapitre : « B, ord. 5, n<> 105 » ) .
ol5 (J. 725). Cujusdam incerti Alphabetum narrationum.
Fol. 3. « Antiquorum Patrum exeniplo didisci nonnuUos ad virtutes
fuisse inductos narracionibus edificatoriis... — Abbas. Abbas non
débet esse nimis rigidus... Zelotipa est mulier de marito suo habita
modica occasione ; supra de Uxore ii ri .
Fol. 229. « Sequitur tabula presentis compilacionis. Abbas; abba-
tissa... n — Au fol. 232, le scribe se fait connaître : « Finis hic venit,
et ecce nunc venit. Illi gracias ago qui est alpha et w, principium et
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. C87
finis. Qui hune librum lecturi sunt oiarc digncntur ut horum coinpi-
lator, cujus nomen in prologo continetur, eonirn orationibus admit-
tatur, ûncm legatum consequi mereatur quod sibi prestarc dignetur
ipse bcnedictus Deiis qui in Trinitate perfecta vivif et per infînila
seeulorum secula. Amen.
— Cliristus scriptori det bene posse mori t).
Signé: " J. Casoiscl » .
Contrairement à l'assertion du copiste, le nom de l'auteur de cette
compilation à l'usage des prédicateurs en détresse n'est pas indiqué
dans le prologue. Sur les diverses opinions émises à ce sujet, v. l'inté-
ressante dissertation de Hauréau, A^o^. elextr., t. II, p. G9-75.
Les fragments qui suivent (fol. 232-233) contiennent des notes de
même genre pouvant, dans l'esprit d'un des possesseurs du livre, servir
de complément à VAlphabctum. Les notes du fol. 2 paraissent avoir été
écrites dans le même but.
Fol. 241. Pouvoirs demandés aux vicaires « in spiritualibus » de
l'archevêque de Rouen, par un des curés de ce diocèse, retenu à Paris
par les études, pour que l'absolution puisse être conférée à ses parois-
siens dans certaines variétés des cas suivants : sortilège, inceste, blas-
phème, parjure, transgression de vœux simples, usage d'aliments
défendus, voies de fait sur des clercs ou sur des parents, vol, sacrilège,
adultère, sodomie, etc.
Sur les fol. 1 v** et 242, on trouve une bandelette portant cet
ex-libris contemporain : et Pertinet liber hic miclii Johanni de Barra n .
— Sur le fol. 3, on lit la cote connue : « b 6 visa n .
XV* siècle. Parchemin et papier mêlés. 242 feuillets. 218 sur 144 mil-
lim. Rel. neuve parchemin blanc. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « L,
ord. 2, n° 11 ").
ol4 (0. 886). Thomae de Hybernia Manipulus florum.
Fol. 1 . « Ahi'U in agrum etcollegit spicas post terga melenlium; Uuth, n .
Ruth paupercula, non habens messem... — Abstinencia. Bonum est in
cibo... * Le recueil prend fin sur des citations relatives au moi C/wistus
qui clôt la lettre X, tandis que l'édition qui en a été donnée à Anvers,
chez Jean Bellère, en 1558, sous le titre : Flores doctorum insignium ,
tam graecorum quam latinorum, qui in theologia ac philosophia clarue-
runù... se termine sur le mot Usura. — Au verso du fol. ciiii xix, on
688 MANUSCRITS
lit, après le texte, ces mots : u Hoc opus est compilatum a magistro
Thoma de Ybernia, quondam socio de Sorbona. Orate pro eo » . —
Suit une table alphabétique, terminée elle-même par ces lignes : ^ Finit
tabula Manipuli.
— Hic liber est scripius; qui scripsit [sit] bencdiclus s .
Les premières éditions de cet ouvrage sont de Plaisance et de Venise
(Hain, Repert. bibliogr., t. III, n" 8542-8543). Sur l'auteur, v.
Quétif et Echard, Script, orcl. Praed., t. I, p. 744-74G.
A la suite, on trouve quelques notes destinées par Tun des posses-
seurs du livre à en compléter les chapitres, puis (fol. cci) des extraits
de la chronique de Pierre Coral, abbé de Saint-Martin de Limoges
{Rec. des Hist. de France, t. XVIII, p. 238-241) : « Dicit idem
P[etrus] de Le[movicis], in eisdem cxtraccionibus, quod, anno Do-
mini 1177, Geraudus, Lemfovicensis] episcopus, cum milicia et
populo terre, adjuvante Deo, apud Castrum de Malamort, devicit et
intercmit 2 milia scotarcllorum vel amplius, quorum dux erat unuscle-
ricus. Castrum aulem in quo mortui sunt a morte malorum nomen
accepit, cuni primo Henfort sive Castellum vocaretur.
Item, anno Domini 1204, Jo[hannes], episcopus Lem[ovicensis],
cum baronibus et prelatis et populo terre, obsedit iVobiliacum, in quo
se incluserant quamplures vasculi [sic) et ruptariiquipopulumetterram
vastabant; Deoautemauxiliante, capti elinterfecti sunt, et sic kachinuni
[sic] régis Anglie in Acquitania primo confractum est et per manum
episcopi terra ad Francorum dominium estreducta, unde rexPhilippus
in registro suo scribi fecit quod nunquam de cetero rex Francorum
Lem[ovicensem] episcopum ab iiimediato dominio suo permitteret
separari.
Item, anno Domini 1192, sancta die Pasche, cum mane esset et po-
pulus sacrum misterium percepisset, Serebrandus, Lem[ovicensis]
episcopus, et vicescomes [sic) Lem[ovicensis] et multi milites et popu-
lus Lem[oviccnsis] diocesis pugnaverunt contra sex milia barbarorum
qui, in ecclesia Dei debatantes (?) et stragem hominum facientes,
totam depopulabant [sic) provinciam ; invocato igitur Dei auxilio,
hostes convertunt in fugam et eos prosequentes per totam patriam,
fere omnes perierunt, exceptis paucis qui efugere potuerunt.
Anno Domini 1274, circa horam nonam, stella apparuit in celo
sereno, prima dieseptembris.
DE LA BIBLIOTHÈQLI'^ I>E REIMS. 689
Eodeni anno, prima die septemhris, Farisius, in vico Vallis Scola-
rium, natiis est puer deutatus, carens oculis et auribiis et liabens senos
digitos in manibus et pedibus, id est 21 in universo.
Tempore Debbore et Barat, qui judicaverunt Israël, ApoIIo medici-
nam prius inventam redegit in arteni, invenilque citbaram. Ainnt eo
tempore fuisse in partibus Galliarum regem quemdam ex génère
gigantes (sic), nomine Lemovicum, qui urbem ex nomine suo con-
didit que Lemoica dicta est. H[ec] PFetri] de Lem[ovicis], ubi supra n .
On trouve aussi ces singuliers vers :
« Mauc, Thechel({iie Fares vigili si mente notares,
lUpta resigtiares et meliora dares i .
Puis cette joyeuseté : u Comedamus et bibamus et faciamus gau-
diuni : ecce carnis premium!
— Festuni Pansardi, sit nobis copia vini.
Orcmus » .
La garde a porte la table d'un recueil de droit civil (XI V* siècle).
La garde b provient d'un Missel (XVP siècle).
Au dos, la cote (XVIIh siècle) : « 148 » .
XIV« siècle. Parchemin. 201 feuillets et 2 gardes, a, en tête, et n,
à la fin, collée. A 2 col. 305 sur 227 millim. Rel. veau blanc sur bois ,
perlant encore son ancienne éliquetle de parchemin. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « 15, ord. 5, n" 99 )).
olo (\'. fonds). Tbomae de Hybernia Manipulus florum.
Fol. 1. « Àhslinentia. Bonuin est in cibo... » Même ouvrage que le
n"» précédent, moins le prologue ; mais le copiste, que l'enlèvement du
feuillet initial nous prive de connaître, en a considérablement augmenté
la teneur des chapitres.
La garde a, collée à l'intérieur du plat final, provient d'un manus-
crit du XIII* siècle et porte une table de comput, au bas de laquelle
on lit ces mots : a Hec tabula nusquam fallit, si saltum in novembri
feceris » .
Au dos de la reliure, une étiquette presque contemporaine porte ce
titre inconséquent : " Valerius » , qu'aggrave encore cet autre, doré sur
la peau : « Valer[ius]. Facta memo[rabilia] ».
XV* siècle. Papier. 166 feuillets à 2 col., plus une garde a, à la fin.
300 sur 216 millim. Rel, veau blanc sur bois, disloquée.
TOME XXXVIII. 44
690 MANUSCRITS
516 (J. 718). Summa Guilielmi Britonis.
Fol. 1.
» Difficiles studeo partes quas Biblia gcstat
Pandere, sed nequeo «
— a A littera,sicut dicit Ysidorus in primo Ethymologyarum...» —
L'ouvrage se termine sur l'article Zorobabel, par ces mots : « ... ubi
et princeps existit ; verba sunt Ysidori Ethiniologiarum, vu » . Ce texte
est suivi de ces vers :
tt Hic ego doctorum compegi scripta sacrorurn
Floribus auctorum
Te precor, ipsorum comilem me fac meritorum,
Sorte beatorum quod sim, velut unus eonim » .
Sur l'auteur, v. Hist. lût., t. XXIX, p. 584-602; Wadding,
Script, ord. Min., p. 150-151, et Hain, Rep. bibliogr., t. I, n°' 3988-
3989.
A son tour, le scribe, ou plutôt une main postérieure, à sa place,
prend cougé du lecteur en ces termes, sur le fol. c :
( Ëxplicit hoc totum; pro penadamichi potutn.
Explicit, expliceat; ludere scriptor eat i .
Sur le même feuillet, on trouve la signature de Guy de Roye, con-
temporaine de ces mots placés au bas du fol. d v° : " III fr[ancis] » .
— Enfin notons, au verso du fol. 1, la cote : « 69 visa b » , et au dos,
le titre de 1707 : « Dictionnarium latinum. — 174 » .
\\W siècle. Parchemin. 226 feuillets à 2 col., plus 104 bis et des
gardes blanches a, b, en tête, et c, d, à la lin. 173 sur 123 millim.
Rel. maroquin rose sur bois, mauvais état. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : 't L, ord. 2, n*» 25 »).
«517 (J. 719). Dictionnarium seu Repertorium morale.
Fol. 1. "yî. Nota quod A sumitur effective, inceptive, separative, col-
locative... » L'ouvrage s'arrête sur ces mots : « Zorobabel. Nota quod
Zorobabel fuit servus et famulator régie dignitatis « . Il est suivi d'un
avis de l'auteur au lecteur : « Preco vel predicator lucide veritatis...
istorum membrorum prosecuciones vide in corpore Collacionis » .
Sur la garde d, collée sur le plat final, on lit cette note de G. d'Aspre-
mont : « Iste libellus in papiro scriptus fuit de libris domini Guidonis
de Roya, quondam arcbiepiscopi nostri Remensis, in quo continentur
D1-: LA UIBLIOTIIIOQLM-: UK H Kl M S. 691
capitii (lisliiictioniiin Diclioiiarii seu Hepertorii inoralis, quod idem
est, et suiit in eo, absqiie duobus pririiis foliis, 272 folia, quorum
4°' ultium minime sunt scripta, nuinerata per Adenetum, ejusdem libra-
rie (mol oublié), Gi per me Kgidium de Asperomonterecognita in crastino
Penlhecostes, anno Domini \\° CCGC° \II°. Si quis hune librum rapue-
rit(?) aut aliquid inde l'uratus fuerit, anathema sit » . — Au-dessus de
cette note, on trouve la signature de Guy de Koye, dont les armes
figurent deux, fois , peintes directement et appliquées sur papier à
l'extérieur du plat final, où Ton découvre encore ce titre contempo-
rain : « Capita distinclionum Dictionarii seu Kepertorii mora-
lis» . — L'étiquette (XVIirsiècle) du dos porte: «Dictionarium. — 181 » .
XV' siècle. Papier. 2(38 feuillets, moins 233 omis dans le foliotage,
plus 3 gardes blanches, en lêle. A 2 col. 218 sur 146 milllin, Rel. cha-
mois jaune sur carton, de l'époque; ce carlon formé d'un assemblage
de feuillets de papier écrits. — (Ex-libris gravé du Chapitre ; u L,
ord.2, n°23 .).
518 (G. GOO). Opuscula theologica. — Régula S. Benedicti.
Fol. 1. u lucipiunt precepta dechalogi. Preceptor divine legis de-
chalogus scribilur, etc. Dicitur autem dechalogus a decha, quod est
decem... — Primum preceptum est : Non habebis... de aliis consimi-
libus y> .
Fol. 6. « De articulis fidei christiane. Jhesus Christus, filius Dei
vivi... secundum istos duodecim computantur » .
Fol. 8. " De triplici symbolo fidei. Symbolum Odei triplex est,
videlicet symbolum Apostolorum et symbolum Nicenum et symbolum
Athanasii... migravit ad Christum vi" nonas maii, anno Domini
CCCLXXlllI» . .
Fol. 10 v°. « De septem sacramentis Ecclesie. Sacramenta Ecclesie
sunt septem. Primum sacramentum est baptismus... conjuuctionem
Christi et Ecclesie » .
Fol. 12. « De dotibus glorie beatorum. Dotes glorie beatorum sunt
septem, videlicet très quantum ad animam... qui est Deus benedictus
in secula. Explicit » .
Fol. 13 v^ u De ordinatione officii misse facta a Domino Jhesu
Christo et sanctis ejus apostolis, ac demum per summos llomanos
pontiûces successive. Jhesus Christus, primus et summus pontifex... »
Cet ouvrage contient une sorte de Liber pontificalis , s'arrêtant à
692 MAMLSGRITS
Urbain II et notant l'œuvre de chacun des papes dans la confection du
texte de la messe.
Fol. 22. " Incipit régula sancti Benedicti, abbatis. Ausculta, o fîli. .. «
En tête du fol. I, on lit cette note du XVI* siècle : « Ex libris fabrice
insignis ecclesie Remensis ». — Au verso du fol. 59, on trouve cette
autre (XV* siècle) : " Pro magistro Pon[...] « .
XIV« siècle. Parchemin. 57 feuillets à 2 col., plus les gardes a, b,
en tête, c, d, à la fin, blanches comme les fol. 20 et 21, qui sont en
papier et remplacent des feuillets blancs enlevés. Belle minuscule gothi-
que, ornée aux fol. 1 et 22 d'initiales couleur, gouache et or, à queues
d'encadrement fleuronnées s'étendant sur trois des marges. 218 sur
155 millim. Rel. moderne, veau fauve. — (Ex-libris gravé du Cha-
pitre : ' C, 01 d. 4, n" 79 »).
519 (F. 420). Compendium theologicae veritatis.
Fol. 1. " Incipit prologus super Compendium theologice veritatis.
Veritatis theologice sublimitas... — Incipit liber primus. [Cap. i].
Quid Deus est. Deum esse multis modis ostenditur... que cum felici
fine quisque beatus secundum mérita recipiel sine fine. Explicit Com-
pendium theologice veritatis » .
Fol. 181 v\ Table des chapitres de chacun des sept livres de l'ou-
vrage.
Un ex-libris contemporain de la copie figurait en rubrique sur le
184' et dernier feuillet; il est indéchiffrable aujourd'hui.
Sur le fol. A, on lit cet ex-libris : « Ex dono dominae de Berieux » .
— Sur le fol. B, on lit cet autre, un peu plus ancien : a J'ay esté trouvée
dedans ung coffre, là où il y avoyt des ansiens papiers de la tterre de
Geux, en l'an six cen, par le sieur de Léry et Ceux. Le seigneur de
Léry at eu deux seurs nay de Philipe de xMyremont et de Margueryte de
Mouy, leurs père et mère, lesquelles ont esté toute deux mary (sic), à
savoir l'une qui étoyt l'énée, qui se nomoit Margueryte, à René de
Bohan, et la plus jeune, qui se nomoit Elène, à monsieur de Batthe-
niville » . — Sur la garde d, ou lit encore : « Some Guillielmy de
Myremont, fan six cen n . — Enfin, au fol. 1 , la signature : « Brerieu » ,
et l'ex-libris (XVUή siècle) : " Ex bibliotheca Minimorum Remensium,
sub litt[era] D, n[umeroj 341 ». Ce fol. 1 est orné d'un encadrement
de miniature, dans le genre des livres d'heures, ce qui paraît indiquer
que notre manuel de théologie était à l'usage des gens du monde.
Fin du XIV* siècle. Parchemin. 18 i feuillets à 2 col., et les gardes
DE LA BIDl.IOTHÈQUE DE REIMS. 693
A, B, entête, c, n, à la fin, la première et la dernière collées sur les
plats, c blanche. 166 sur 116 millini. Rel. veau fauve sur carton. —
(.Minimes de Reims).
5îiO (F. i27). Sacramentale Guillelmi de Monte Lauduno, —
Bartholoniaei Hrixiensis Quaestiones theologicae.
Fol. 1. " Carissimo filio suo ac socio spécial! domino F*oncio de
Villamoro, etc., G[uillelmus] de Montellauduno, etc. Dilecte mi, cum
in juventutis nostre primordio... — De caractère. Signatum est super
nos... reddere rationem, nam cui plus datur in [talibus, plus...] «
L'ouvrage est incomplet ; ces mots appartiennent au chapitre de l'ex-
trème-onction.
Fol. 25. « Ad honorem omnipotentis Dei et Ecclesie romane, cui pre-
sidet Gregorius IX°», et ad utilitatem Bononie et alibi studencium, ego
Bartholomeus Brixiensis, inter scolares minimus, brevem Summam...
— Quidam habens uxorem condempnatus est de crimine capitali...
sed certe contrarium videtur per... in prima parte allegata. Expli-
ciunt Questiones magistri Bartholomei Brixiensis » .
En haut du fol. 47 v°, une note de Gilles d'Aspremont, qui a folioté
le manuscrit, porte : « Folia 59, numerata per G. (sic) y xxviii* octobris
anni M' CCCC' Xll' » . Actuellement le volume n'a plus que 47 feuillets
écrits, par la perte d'un cahier de 12 feuillets entre les fol. 24 et 25
actuels. — Le fol. 48 est blanc, mais il porte la signature de Guy
de Roye et celte mention qui en est contemporaine: u Precio XXX s[oli-
dorum] n . — Sur le fol. 1 , on lit : a 76 visa ». — Au dos, le titre porte
len" « 143 » .
XIV» siècle. Parchemin. 48 feuillets à 2 col. 402 sur 233 millim.
Rel. veau vert, disloquée, encore munie de son étiquette contempo-
raine : a Questiones Bartholomei Brixiensis », et du double blason de
Guy de Roye, l'un peint directement, en forme d'écu français, l'autre,
en forme d'écu italien, peint sur bande de papier rapportée. — (Ex-
libris gravé du Chapitre : " D, ord. 2, n" 25 »).
521 (F. 417). Sacramentale Guillelmi de Monte Lauduno.
Fol. 1. «Carissimo, etc. "Mêmeouvragequedanslevolumeprécédent,
maiscomplet, se terminant sur ces mots "... cum similibus. Explicit » .
Au verso du fol. 143, on lit cette singulière pièce de vers :
c Acceosas mollis respontio miligat iras ;
Auget eas potius dura creatque novas.
694 MANUSCRITS
Deterior longe lingosa est femina scorto ;
Hec aliquis, nullis illa placere potest.
Gratior est humilis meretrix quam castasuperba,
Perturbatque domum sepius ista suam.
Vile nimis scortum est, sed vilior sodomita ;
Femina quam meretrix est pejor vir meretrix.
Gum modicum membrum sit lingiia, maximus ignis ;
Non tôt per gladium quoi perlere per hanc
. » (26 vers).
Au verso du fol. 144, on trouve Tex-Iibris (XV* siècle) : « Iste liber
pertinet abbascie (sic) Sancti Theoderici. Anathema sit auferens n . —
Au fol. 2, on trouve la signature : « L. Art. d'Anglade ".
Fin du X1V« siècle. Papier. 144 feuillets. 201 sur 136 millim. Rel.
veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry, n" 90).
^22 (F. 416 bis). Sacramentale Guillelmi de Monte Lauduno.
Fol. 1. « Carissimo suo, etc. « Comme le manuscrit précédent.
S'arrête sur ces mots : «... necintuitu alicujuspredictorummereretur
dici imprudens... " , qui appartiennent au chapitre : c( de dispensa-
tione V .
Au fol. 1, on lit cet ex-libris (XV' siècle) : « De conventu Sancti Dio-
nisii Remensis, de dono domini .loliannis Joffridi, abbatis ejusdem loci,
anno CCCCXXXVl", quarta mensis julii », suivi d'une clef dessinée
comme signe de reconnaissance bibliographique. — Au-dessous, nou-
vel ex-libris de la même abbaye (XVIP siècle). — Omis dans le cata-
logue Siret, ce manuscrit portait le n° 416 dans le catalogue précé-
dent.
Commencement du XV' siècle. Parchemin. 93 feuillets. 267 sur
179 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Saint-Denis).
523 (N. fonds), u Compendium brève totius theologiae, a sa-
pientissimo magistro nostro Matthaeo Kellison , doctore theologo
ac in florenti Rhemorum Acadeinia professore publico, praelec-
tum » ,
Au bas du fol. 139, on lit cet avis au lecteur : « Tractatus de
passionibus animi, de peccalis et de gratia, cum indice, quaere in
alio libro ^ .
Fol. 141. « Index tractatuum, disputationum, quaestionum et
dubiorum totius theologiae compendii » .
DE LA BIBLIOTHKQIE DE REIMS. 695
Au dos de la reliure, un n" « 225 n paraît être la cote de biblio-
thèque de ce livre chez ses premiers possesseurs.
\\ 11« siècle. Papier. 146 feuillets, dont le 140" blanc. 193 sur 141
milliui. Uel. souple parchemin sur carton.
524 (V. fonds), u Prima pars Summae theologicae » .
Deux parties, répondant aux deux premières années du cours.
Au bas de la page 1 du premier tome, on lit (XVII' siècle) : « Ex
bibliotheca Patriciana ». — Au dos du volume on trouve une cote :
- 220 r , de la même main que le « 225 » du manuscrit précédent.
XVII* siècle. Papier. 405 el451 pages, sauf plusieurs bis et quelques
omissions dans la pagination. 216 sur 167 millim. Rel. parchemin
sur carton,
52o (X. fonds). « Compendium de sacramcntis, tam in génère quam
in specie, ex probabilioribus aulhorum deGnitionibus collectum n .
On a distribué, en tète et dans le corps du texte, les gravures d'un :
a Septem Ecclesiae sacramentay fguris aeiieis representata ; les sept sacre-
ments de l'Eglise représentez en figures de taille donce^ 1644. A Paris, chez
M^ichel] Van Lochom, graveur et imprimeur du Roy pour les tailles
douces r .
XVIP siècle. Papier. 143 feuillets. 160 sur 100 millim. Rel. veau
fauve.
52G (X. fonds). « L'esprit de Gerson, ou Instructions catholiques
touchant le saint Siège » , par Le Noble ; où l'on trouve des considé-
rations sur la primauté du Pape, le pouvoir temporel, l'infaillibilité,
les conciles, le " droit de franchise du quartier qui appartient au roi
de France '^ .
Le volume contient un second ouvrage formé des pièces suivantes :
F'ol. 102. --i Ordonnance de monseigneur l'archevêque duc de
Reims, premier pair de France, etc., en forme d'instruction pour la
faculté de théologie de TUniversité de Reims, à l'occasion de deux
thèses de théologie soutenues dans le collège des Jésuites de la même
ville, les 5 et 17 de décembre 1696 (15 juillet 1697).
Fol. 150 \\ " Epistohi cardinalis Baronii ad Petrum de Villars,
archiepiscopum Viennensem in ûelphinatu « (Rome, 15 mars 1603).
696 MANUSCRITS
Au sujet de cette lettre sur la doctrine de Molina, v. Manuale Tkomis-
tarum, etc., a R. P. J.-B. Gonet. Biterris, 1680, p. 427.
Fol. 152 v°. " Extrait de la thèse soutenue à Reims, dans le collège
des Jésuites, sur la matière de la grâce, le 5 décembre 1696 » .
Fol. 155. " Extrait de la thèse soutenue dans le même collège, le
17 de décembre 1696 ^ .
Fol. 156. « Extrait d'une thèse de théologie soutenue à Lyon, dans
le collège des Jésuites, le 22 du mois d'août 1696 n .
Ihid. Permis d'imprimer (26 août 1697) délivré à l'archevêque de
Reims, Maurice Le Tellier, pour tous les livres qu'il éditera pendant
20 ans.
Fin du WIl" siècle. Papier. 157 feuillets. 252 sur 193 millim. Rel.
veau fauve sur carton. — (Achat, 1887).
527 (0. 896, en partie). Traité des indulgences et jubilés, depuis
la doctrine des Pères jusqu'aux temps modernes.
Commencement du XVIII* siècle. Papier. 143 feuillets. 303 sur 212
millim. Non relié.
528 (N. fonds). Instructions sur le jubilé. — Page 65. Entretiens
sur la perfection à laquelle on doit travailler dans les séminaires.
Page 766. Table des deux ouvrages.
Fol. A-B. Annexe au 20' entretien. Peut être placée à la page 521.
Fol. c. Brouillon de la table, écrit sur le feuillet d'une lettre adres-
sée « A monsieur Picamilh, directeurs au Séminère de Nantes , à
Nantes » , qui pourrait être le destinataire, sinon l'auteur du présent
traité.
Sur la garde initiale, on lit le nom : « Veyssier » .
XVIII" siècle. Papier. 767 pages (les 673-765 blanches), plus les
fol. annexes a-c. 296 sur 187 millim. Rel. parchemin.
529-555 (N. fonds). Cahiers de théologie de l'abbé Gillot.
529 (Tome 1). — a Tractatus de misterio incarnationis ». — La
même main qui, dans le manuscrit 536, notera le nom de Poitevin, a
écrit au-dessous de ce titre le nom du professeur du cours : « De
M' Wuittasse, professeur de Sorbonne » .
A la vérité, on trouve dans le même volume (fol. 449) : « Trac-
tatus de venerabili Eucharistiae sacramento n .
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 697
Au verso du fol. 514, le nom de l'élève nous est donné : « Théologie
de M. Gillot ^ .
500 (Tome 11). — « Tractatus deEcclesia» . Plusieurs transpositions
de cahiers.
551 (Tome 111). — « De praeceptisparticularium statuum, id estcle-
ricorum, religiosorum, laicorum » .
Au fol. 143, un nouveau traité commence: " de Deo n , suivi (fol. 295)
d'un traité ^^ de sacramentis » , puis (fol. 350) d'un traité « de bap-
tismo " , et enfin (fol. 445) d'un nouveau traité « de sacramentis » .
Les fol. 350-530 paraissent provenir d'un autre cours.
552 (Tome IV). — u Tractatus de poenitentia » . Une autre main a
ajouté : " par M*" Gillot ».
Page 571. « Index quaestionum, articulorum, paragraphorum et
conclusionum hujus tractatus de poenitentia » .
Page 579-898. Notes sur les sacrements.
555 (Tome V). — «Tractatus de sacramentomatrimonii » . Commen-
çant au fol. 123, il est précédé des pièces suivantes :
Fol. 1. « Lettre de M. l'abbé D., sur la célébration des divins mis-
tères r) (Paris, 24 janvier 1705).
Fol. 59. Lettre sur la manière d'assister utilement aux offices d'une
excessive longueur (26 octobre 1706).
Il est suivi de celles-ci :
Fol. 171. Notes sur les sacrements, comme dans le volume précé-
dent.
Fol. 250. « De justa bonorum acquisitione " .
Fol. 292. « De Papa et concilio » . Incomplet du commencement ;
paraît provenir d'un autre cours.
XI IIP siècle. Papier. 514, 576, 530, 449 et 370 feuillets; nom-
breux feuillets blancs. 240 sur 180 millim. Rel. parchemin sur car-
ton.
554 (N. fonds). «« Syntagma theologicum, [auctore] N. Philbert n .
A noter, au fol. 23, un chapitre " de Johanna, papissa r .
Ce N, Philbert devint évêque constitutionnel des Ardennes.
XVIIP siècle. Papier. 167 feuillets, plus des fol. liminaires a-d; les
fol. B-D blancs, ainsi que 20 feuillets dans le corps du texte. 240 sur 175
millim. Rel. parchemin moucheté.
698 MANUSCRITS
555 (F. 498). Traité de la religion. Quatrième partie : De l'auto-
rité de rÉglise romaine [et de rinfaillibilité].
Sur la garde initiale, on lit : a A monsieur . . . , chanoine de Rheims v .
Le nom a été gratté.
XVIII" siècle. Papier. 669 pages. 352 sur 223 millim. Rel. veau
fauve.
556 (P. 430). Tractatus de Incarnatione.
On lit, sur le fol. 1, le nom de l'auteur : a M. Poitevin, docteur de
Paris, professeur à Saint-Denis, de l'Université de Keims" .
XVIIP siècle. Papier. 260 feuillets. 237 sur 177 millim. Cahiers
non reliés, maintenus dans un portefeuille de parchemin.
557 (M. fonds). Tractatus de Eucharistia.
XVlïl* siècle. Papier. 196 feuillets cotés 1-194, plus 89 bis et une
garde a, en tête. 235 sur 174 millim. Cartonnage.
558 (F. 496). « Traité du saint sacrifice de la messe et de tout ce
qui y a quelque raport » , au cours de Tannée.
Page 285. « HomiliaS S. domini nostri Clementis XI, pontificis
maximi, habita in dominica Resurectionis (sic) Domini nostri Jesu
Christi, inter missarum solemnia, in basilica principis Apostolorum,
anno 1702 ^ .
A noter (p. 245-284) un programme de a confession généralle r> ,
curieux pour les mœurs du temps.
XVlll' siècle. Papier. 294 pages écrites. 178 sur 114 millim. Rel.
parchemin.
559 (0. 896, en partie). « Theologi ad amicum litterae de mystica
prece qua fit corpus et sanguis Christi » .
Fol. 1. " Theologus aniico suo S. P. D. Vincit meam demum animi
segnitiem... n
XVIII' siècle. Papier. 6(y feuillets. 323 sur 237 millim. Non relié.
540 (M. fonds). Les merveilles de la Providence dans la nature et
dans la religion, par Marie-Philibert Machet. Édition de 1839 (Paris,
Hivert), corrigée à la main par Fauteur et augmentée pour une 3* édi-
tion.
XIX* siècle. Papier. In-12 de 454 pages. Non relié.
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 699
4>4I (F. 446). Guillelmi Pcraldi Summa seu tractatus moralis de
virtutibiis.
Fol. 4. ^ Presens opus habet quinque partes principales... — Inci-
pit tractatus moralis de virliitibus. Prologus. Ciim circa utilia studere
debeannis... — Prima pars opcris, de virtute in communi. Primum
capitulum, qiiod oportet ad virlutem commendari. Si separaveris pre-
ciosum a vili... qiiibus obligaverunt parentes nostri celestem heredi-
tatem. Tractatus Virtutum explicit.
— Benedicliis Dominus virtutum, quoniam incepit et complevit. Amen d .
A la fin du livre précédent (fol. 195), le scribe avait pris une for-
mule de salutation semblable :
I Bcncdictusqui incepit et perficit (sic). Amen s.
Les fol. 1-3 et 220-!223 paraissent devoir servir à compléter l'ou-
vrajie on une ou plusieurs de ses parties.
Sur le dominicain Guillaume Péraud {j 1275?), v. Hist. Jilt., t. XIX,
p. 307-3 10; Quétif et Ecliard, Scriptor. ord. Praed.,i. I, p. 131-13().
Sur les éditions de cette Somme, v. Hain, Repert. bibJiogr., t. IV,
n"^ 12383-1239-2, et Brunet, Manuel t. IV, p. 363.
En haut du fol. 4, on lit l'ex-libris (XIV" siècle) : « De conventu
Sancti Dyonisii Remensis. — A » , suivi d'une figure formée d'un
triangle enfermé dans un cercle, accompagnée elle-même de la lettre
ft C " . — En regard, sur le verso du fol. précédent, une main de la
même époque a inscrit : « Summa de Virtutibus. IX s[olidis] " ; mais,
par un grattage postérieur, le chiffre « IX » a été converti en « X » .
Fin du XIII* siècle. Parchemin. 223 feuillets à 2 col., plus une
gaide blanche .^, en tête. 231 sur 159 millini. Rel. veau blanc sur
bois, désemparée. — (Saint-Denis).
542 (F. 444). Guillelmi Peraldi Summa de virtutibus.
Fol. 1 . " Presens opus, etc. r> Comme dans le manuscrit 541 . Saluta-
tion finale :
u Benedictus Deus virtutum, qui incepit et complevit. Amen.
— Finito libro, reddantur vina magislro t .
La garde b, collée sur le plat final, porte la signature de Guy de
J^oye. — Le blason de ce possesseur figure à l'extérieur du même plat.
700 MANUSCRITS
L'étiquette du dos (XVIII* siècle) porte: "Tractatus virtutis. — 166 » .
XIV" siècle. Parchemin. 215 feuillets à 2 col., endommagés par
l'eau, plus les gardes a, blanche, en tête, et b, collée sur le plat final.
Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 4,
n" 65 n ) .
545 (F. 445). Guillelmi Peraldi Summa de VII vitiis capitalibus.
Fol. A-B. Table alphabétique des matières contenues dans l'ouvrage.
Fol. c. " Incipit tractatus moralis de VII viciis capitalibus. Trac-
tatus iste continetnovem partes... — Dicturi de singiilis viciis, incipie-
mus a vicio gule... locutum esse aliquando penituit, tacere non nun-
quam. Explicit Summa de viciis » .
Le fol. ccLXXV, demeuré blanc, a été utilisé, par une main contem-
poraine, pour la copie des vers (74) moraux suivants :
K Biaux amis, dist Reson la sage.
Folie n'est pas vaselage,
N'onc ne fu, ne ja ne sera;
Tu diras se qui te plara,
Car bien en as Icns et espace.
Ne mes que t'amor et ta grâce
Wcil avoir ne t'estuit douter.
De folie, d'ire et d'outrages,
Si feras que preuz et que sages »
Sur le fol. c, on trouve l'ex-libris (XIV" siècle) : « De conventu
Sancti Dionisii Hemensis. — A, cum hoc signo « . Ce signe est formé
de deux cercles concentriques.
Fin du X1II« siècle. Parchemin. 175 feuillets, plus 42 bis cl 169 bis^
plus, en tête, les fol. a-g. A 2 col. 266 sur 186 millim. Rel. veau,
jadis jaune, sur ais de bois vermoulus et brisés. — (Saint-Denis).
544 (F. 440). Guillelmi Peraldi Summa de VII vitiis capitalibus.
— Cujusdam incerti Summa quae dicitur Scala Jacob.
Fol. 1. « Incipit Summa de viciis. Tractatus iste continet, etc. »,
comme dans le manuscrit 543.
Le scribe a ajouté :
t Hic liber est scriptus; qui scripsit sit benedictus. Amen ».
Fol. 169. " Incipit Summa magistri Alani, que dicitur Scala Jacob,
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 701
l'idit Jacob scalajn a terra, etc. Scala ista est viri catholici... — Pri-
muin capilulum. Primo er^jo vidcndum est quod sit predicatio... regni
ejiis non erit finis » .
Fol. 189 et dernier. Table des chapitres, suivie de celte note écrite
en grande minuscule, au minium : - Magister Johannes de Gomonte,
canonicus ecclesie Uemensis, in artibus magister et baccalarius in
theologia, dédit hune lihrum librarie ecclesie Heinensis, anno Domini
Mil"'' CCCC" LXXl"; qui obiit eodcm anno, die xxii* mensis julii.
Orale pro eo ) .
Sur l'un des plats nous trouvons une petite étiquetle de papier déjà
bien connue, portant un n° " XI"' r, ; au-dessous d'elle, sur la peau de
la couverture, ou avait écrit en grosse minuscule : u Summa de
viliis » .
Fin du XIII^ siècle. Parchemin. 189 feuillets, plus les his 27, 60 et
159, et 2 gardes blanches a, B,en tête et à la fin. 233 sur 174 millim.
Rel. veau blanc sur bois, l'un des plais brisé. — (Ex-libris gravé du
Chapilre : « D, ord. 4, n° 65 »).
54o (F. 438). Guillelmi Peraldi Summa de VII vitiis capitalibus.
Fol. 9. " Incipit Summa de viciis. Dicturi de singulis viciis... »
Comme dans le manuscrit 543, sauf le prologue qui manque ici.
Les fol. 1-8 sont occupés par les sermons suivants :
Fol. 1. " Primo Ezechielis : Pedes eorum pedes recti, etc. Loquitur
Ezechiel de IIII'"" animalibus... »
Fol. 1 v°. « Erant auiemjusti amho, etc. In hoc verbo commendantur
parentes precursoris... «
Fol. 2 V". « Missus est angélus Gabriel, etc. Aqua frigida anime
sitienli... »
Le fol. 132, demeuré blanc, a été couvert de notes au crayon sans
grand intérêt.
Dans la marge supérieure du fol. 1, on lit l'ex-libris (XIV* siècle) :
" De conventu Sancti Dyonisii Remensis " , suivi d'un U qu'accompagne
un petit écu tréflé. — Le dos de la reliure porte : « Summa de viciis « ,
avec le même écu et, de plus, ces lettres au minium : a T. V. »
Fin du Xïll* siècle. Parchemin. 220 feuillels à 2 col., la marg3
des 155 et 207 coupée. 305 sur 233 nilllim. Rel. veau blanc, encore
garnie d'une partie de sa chemise de vache blanche. — (Saint-Denis).
546 (F. 437). Guillelmi Peraldi Summa de VII viliis capitalibus.
702 MANUSCRITS
Fol. 1. " Incipit tractatus moralis, etc. Tractatus iste, etc. n Gomme
dans le manuscrit 543.
Les fol. A-c, placés en tête, contiennent la table des chapitres.
Sur la garde a, collée sur le plat initial, on lit une pensée emprun-
tée à Richard de Saint-Victor, puis cette note (XIV* siècle) : « De renie-
diis contra septem peccata mortalia, in tractatu de Arte predicandi
quem habet dominus Garnerus » .
Au fol. 1, dans la marge inférieure, figurait un ex-libris de l'abbaye
de Saint-Denis qui fut gratté. On le remplaça par celui-ci (m. d.) :
" Iste liber est de conventu Sancti Dyonisii Remensis " , auquel se
rattache un signe bibliographique représentant un blason échiqueté,
sans indication d'émaux.
Au verso du fol. 300 et dernier, on lit cette singulière note (XIV*
siècle) : « Dominus Guillermus, scriptor, pro libris hostor[iis?] nichil
solvit » .
Fin du XIII' siècle. Parchemin. 300 feuillets à 2 col., plus les fol.
A-D, en papier, placés en lêle, le dernier blanc. 212 sur 112 millim.
Quelques signets de corde conservés. Ilel. veau blanc, sur ais forte-
ment piqués. — (Saint-Denis).
o47 (F. 442). Guillelmi Peraldi Summa de VII vitiis capitalibus.
— Auctoris incerti, ordinis Minorum, sermones quidam.
Fol. 1. " Tractatus iste, etc. « Gomme dans le manuscrit 543.
Fol. 127. Recueil de sermons. « Exenipluni dedi vohis, elc. Gonclu-
sio evangelii liodierni... ^
Fol. 127 v°. « CJiristus factus est pro nohis, etc. Sicut omnis Christi
actio... "
Fol. 128. « Fasciculus myrre dilectus, etc. Multa turba et mulie-
res... n
Fol. 130 v°. a Prestitisti eis panem, etc. Secundum litteram loqui-
tur de manna... «
Fol. 131 v°. « Angelorum esca, etc. Per exempla sensibilia... »
Fol. 132 v^ " Maria Magdalena et Maria Jacohi, etc. Tria dicun-
tur de istis mulieribus... »
Fol. 133 v°. '< Et valde marie una sabbatorum, etc. Dicunt quidam
per predictam emptionem... -^
Fol. 135. ;* Cum sero factum esset in die illa, etc. In ista prima
particula evangelii... »
\
DE LA BIBLIOTHKQIIK UK IlEIMS. 703
Fol. 135 v". " Narrabant que gesta erant in via, etc. In evangelio
isto agitur de apparitione.. . 11
Fol. 136 V*. tt Tune apparuit illis, etc. Fx ratione vero Scrip-
ture... n
Fol. 138. ' Stetit J/iesus in medio discipulorum^ etc. Dictum est
supra quod venit Jhesus... «
Fol. 138 v°. u Manifestavit se Jhesus ad Matheum. Hic primo voca-
tur locus... »
Fol. 139 v". a Léo est etiam fortissimus animalium... »
Fol. 140. « Léo, fortissimus bestiarum... n
Fol. 141. u Similitudo animalium et aspectus eorum... «
Fol. 141 v°. u Ostendit ei lignum quod... »
Fol. 143. « Potestis bibere calicem, etc. Verbum est evangelii
hodierni... »
Fol. 144. « Postula quid vis, etc. Quatuor circa verbum istud... »
Fol. 145 V. « Psallite Deo qui ascendit, etc. In versiculo isto exhor-
tamur ad gaudium... ^
Fol. 147. ^^ Ante translallonem testimonium habuit, etc. Enoch dici-
tur ad litteram... »
Fol. 148. « DeJohanne Baptista. Surrexit Hehjas quasi ignis, etc.
Verbum istud proponitur... i)
Fol. 148 v". « Quasi Stella in medio nebule, etc. Ad laudem et glo-
riam beati Anthonii, predicaloris fratrum Minorum, potest assumi
verbum istud... »
Fol. 150. " Quasi arcus refulgens inier nehulas, etc. Quamvis
verbum istud principaliter... »
Fol. 151. « Cum esses junior, cingebas te, etc. In bac crucifî-
gione (sic) ... n
Fol. 151 v". « Quid sunt due olive iste, etc. Vellem considerare Ggu-
ris laudis et glorie... »
Fol. 153. u Ferculum fecit sibi Salomon rex, etc. Animadvertite,
karissimi, quod omnia deficiunt... »
Fol. 154. « Fecit Besel et archam de lignis selim. Fabrica arche
ndicat... »
Fol. 155. a De Exaltatione sancte Crucis. Vidit in sompnis scalam
stantem, etc. 0 quam beata esset... 55
Fol. 156 v\ « De B. Matheo, apostolo [et] evangelista. Similitudo
animalium faciès hominis... r>
704 MAMUSCRITS
Fol. 157 x". « De S. Francisco. Tune apparelit figura Filii homi-
nis, etc. Generatio adulta signum querit... »
Fol. 15S. " Visio quam locutus est vir^ etc. In hiis verbis possunt
tria... »
Fol. 158 v°. « Eternam per ordinem lapides tiios fundabo, etc.
0 quam gloriosa dicta sunt... ^
Fol. 160. « Mirabilis Deus in sanctis suis, etc. Duo hic dicuntur
quod... "
Sur la garde a collée sur le plat initial, on lit cette note du XIV*
siècle : " Frater Johannes, prior, dédit domno Joliannide Pastertuens...
librum istum,tali condicione quod,post mortem dicti Johannis de Pas-
tertuens..., reddet ecclesie ... dicti prioris, ad opus claustralium " ; et,
plus bas, cette autre, de la même époque : « Frater Johannes, prior,
dédit domuo Bonardo de Maria hune librum, sub tali conditione quod,
post mortem ipsius Bonardi, iste liber esset ad usus claustralium y> .
Sur le fol. 1, on lit Tex-libris (XIV siècle) : « Iste liber est de con-
ventu Sancti Dyonisii Remensis. — Cum tali signo o° o D ') .
Fin du XllP siècle. Parcliomin. IGl fcuillels h 2 col. 212 sur 150
miliim. Uel. veau blanc sur bois. — (Sainl-Denis).
«548 (F. 441). Guillelmi Peraldi Summa de VII vitiis capitalibus.
Fol. 1 . « Incipit tractalus nioralis, etc. Tractatus iste continet, etc. » .
Comme dans le manuscrit 543.
Le fol. B contient divers fragments sans grand intérêt. C'est d'abord
une note sur l'emploi de l'ablatif ou de l'accusatif avec les mots calen-
dae, nonae^ idus du calendrier romain.
Puis des vers, notamment ceux-ci :
ï Multa renascentur que jam cecidere, cadentque
Que nunc sunt in honore vocabula; sic valet (sic) usus.
— Ars, elas, virlus, regio, complexio, forma,
Mes et synthonna, replelio, sexus et aer,
Attendenda tibi sunt, si bene vis operari » .
— Casus retenti a domino papa et a domino episcopo.
Qui facit incestum, deflorens (sic), aut homicida,
Sacrilegus, patrnm percussor, vel sodomita,
Voti trausgressor, perjurus sortilcgusque,
Kt menlita fides, faciens incendia, prolis
Oppresser, blaspbemus, hereticus omnis, adulter,
Pontifîcem super hiis devotus semper adibit.
DM l.A niBLIOTHKlJUE DE KKIMS. 705
.Ad Papam feriens cleriim, falsarius, iircns
Ecclcsium, symon, aiidens celcbrare ligatus i .
On trouve une variante de ces vers dans le ms. 600 de la Biblio-
thèque de Rouen, v. Cat. gén., t. 1, j). 151.
Dans la marge du fol. 29, on lit ce vers mnémonique (XIV* siècle),
à l'usage des confesseurs et relatif aux dangers des danses :
t Sunctijs, castra, caput, saltus, pes, visio, fumus » .
Au verso du fol. 249, on trouve une petite paraphrase du verset :
-c Beati qui habitant in cfomo " .
Fuis, de nouveau, la petite pièce de vers sur les cas réservés par
révêque et par le pape.
Puis cette note : « Isti sunt casus de quibus fratres Minores possunt
absolvere: scilicet votorum majorum fractio, si penitens ad illa redierit
vel redemet(5?c); minorum votorum commutacio; parvulorum suffocatio
per negligentiam, non per dolum ; injectio manuum in parentes levis
et modica et non gravis ; extirpacio vinearum et similium ; satisfactio
dampna passis; incestus minor, sicut cum cognata in 111° et Illl°gradu
et non in superiori gradu; similiter quando duo germani vel consan-
guinei cognoscunt unam mcretricem publicem (sic), ita tamen quod
aller alterius factum ignorât; stuprum cum virgine non sanctimoniali
et sine raptu; peccata contra naturam molliciem procurencia [sic) sine
actusodomicoprocurens {sic) abortivum, dum tamen non sequatur peri-
clitatio; exemptio de restitutionibus ablatorum ultra summam XX soli-
dorum. Non ordinent fratres... "
Sur le fol, D, signature de Guy de Roye. — Au verso du fol. b, cette
indication (XIV* siècle) : " Liber de viciis cum de virtutibus in alio
volumine, X flor[enisJ " .
Ancienne étiquette conservée : tt Somma de Viciis n .
Fin du XIII* siècle. Parchemin. 249 feuillets fort mouillés en un
point, plus les gardes A, R, en tète, c, d, en queue, ces dernières sans
aucune valeur. 192 sur 128 millim. Rel. parchemin, moderne. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 1, n» 6, in angulo, separa-
lim >:).
549 (N. fonds). Summa abbreviata de Vitiis. — Summa abbreviata
de Virtutibus. — Incerti cujusdam liber Florigerus c S. Augustini opc-
ribus.
TOME XXXVIII. 45
70G MANUSCRITS
Fol. 1 . « Incipiunt extractus super Summam de Vieiis. Et primo quod
giila placet dyabolo. Dictum de vieiis a gula incipiamus... lapsus in
foveam culpe » . —
Fol. 68 \i° - 69 v°. Table alphabétique contemporaine.
, Fol. 7 1 . Autre manuscrit, relié avec le précédent. " Incipit Somma de
Virtutibus abbreviata. Et primo de commendatione fidei. Fides est fim-
damentum omnium bonorum... » — Fol. 81. « Incipit tractatus de
Quatuor virtutibus cardinalibus. Dicendum est de virtutibus cardina-
libus... quibus obligaverunt patres nostri celestem hereditatem. Expli-
cit Summa de Virtutibus abbreviata. y^ — Fol. 125 v°-126 v°. Table des
matières, par chapitres.
Fol. 127. « Incipit prologus libri Florigeri. Quorumdam librorum
gloriosi et incomparabilis doctoris Augustini tractatus percurrentes, ut
pigri lectores et inbecillilatis sarcina gravati, ex ejusdem beatissimi
Patris dictorum torrentibus sententias quasdam singularitate dignissi-
mas in uno volumine adunare curavimus. . . hune ergo librum Florigerum
appellamus. Explicit prologus. — Florigerus hic liber non immerito
vocitatur; gerit nempe flores quibus incola mens recreatur. Incipit
liber Florigerus, collectus et continuatus de diversis libris summi et
incomparabilis doctoris Augustini. Quid est Deus? Da michi, Domine,
scire... sic accipietur, sic invenietur, sic aperietur, te preslante qui
vivit Deus per omnia secula seculorum. Amen »> .
Fol. 136 \\ Fragnienls théologiques, sur divers sujets, u Anima
habet très vires naturales : rationalem, ut discernât... »
Fol. 137 v°. Recueil de vers mnémoniques sur divers sujets r
« Abluo, firrao, piget, cibat, uxoral, ordinal, ungit » .
V. une variante de ce vers dans Hauréau, Mot. et extr., t. IV, p. 194.
— « Ungor in extremis, ut fiât gratia major
Kt levior moribus et mea culpa minor s .
— t Illa revivisciint que primo viva fuerunt.
Vivere non possunt que nunquam viva fuerunt.
Mortua non redeunt, sed mortificata resurgunt « .
— IL Fralres odit, apostata fit, spernitque fateri,
Penituisse piget, pristina culpa redit. »
— tt In vicium levis est via, grata videtur eunti;
Inde referre pedem solet esse labor redeunti > .
— « Visito, cibo, poto, redimo, tego, colligo, condo t.
\)K LA BIBLIOTHÈQl K DE REIMS 707
— t Consule, rastiga, solaio, reniiltc, fci-, oia ».
— » Coufcssor (liilcis, afral)ilis at(|ue suavis,
Prudens, discreliis, jiislus, plus at(|uo benignus b.
Comparer ces doux vci\^ avec Hauréau, Not. et extr., t. III, p. 22(i.
— Il Pr^pria, vcra, (Veqnens, humiiis, discreta, pudenda,
Intcjjra, spoiito, mora, «jeneralis, provida, nuda,
.Accusans, sporans, crodeiis, sic sinjjida narrans,
Lar<i[a Dci pietas veniam non di midi.» bit,
Aut nicliil aut lotiiin in lacrimani te dahit, id est condonabit » .
— j. Qiiiiiquc inodis percat uxore maritiis abutens,
Gondilione, modo [lisez : loco), ternpore, menle, modo :
Festa, sacer[qiie] locus, jcjunia, menstrna, partus.
Si pctis hiis, peccas, reddis quinque licenter i.
Comparer les deux premiers vers avec les variantes données par
Hauréau, Not. et extr., t. I, p 201, et II, p. 214; et pour les deux
derniers, Not. etexir.^ t. II, p. 215.
— c Siil, cereus, crisma, vinum, crismale, patrini,
Talia baplismi non intrant esse, sed ornant » .
— t Post mare desertntn,deserto manna paratur;
Post baplisatis hostia vera datur.
Manna cibus morlis, res aeris et cito putril.
Desupor hic panis vile j)utrescere nescit.
Ecce stupor majjnus, quod ab agno ceditur agnus.
Post lypicum cesum, se consecrat agnus in esum;
Corpus de pane, corpus de Virgiae primum
Est coiiversivum, sed materiale secundum -n .
— K Cum furto, raptu, cum fenore, Symonis actu,
De maie posccssis (sic), elemosina nulia fit istis i .
— a Snut III delere modi qui crimina possurit :
Fous, elemosina, martirium, conversio fratriim,
In se peccanti dimittere, flere reatum,
Sanguinis et carnis perceptio digna » .
— " Opéra misericordie notantur hiisversibus :
Esuriens, nudus, sitiens, iofirmus et hospes
Carcere dedudi {sic)^ pauperis ore rogat i.
— t Aggravât ordo, locus peccata, sciencia, tempus,
Etas, conditio, numcnis, mora, copia, causa n.
— « Gonfiteor, tondor, aspergor, conleror, oro,
Signor, eilo, dono, per que venialia tollo i .
Comparer avec Hauréau, Not. et extr.^ t. lll, p. 307.
7(î8 MANUSCRITS
— « Terre liicra gerunt bona mortua, jiislicie cor
Disponunt, penam minuunt, peccata retardant,
Gontinuantque (sic) bonis peccati criminis obstant.
Scandala pro vita, doctrina justiciaque
Tu non effucfias, siint in reliquis fugienda.
Hostia precliira cordis mactatur in ara,
Fitque magis cara qiio plus tolerantur amara.
Sputa, flagella, n)it)e, probra, clavi, lancea, spine,
Felici fine sunt nostre meta ruine » .
Fol. 139. Sermon ajouté après coup. " Surgens Jhesus mane, prima
sahbati, etc. Exultemus in Domino, dilectissimi, et spiriluali jocon-
ditate... r> (S. Lconis magni, papae primi, opéra omnia, t. I, p. 71. Se
trouve également dans Magneniii Rhahmii Mauri opéra, t. V, p. 583).
— Il est suivi de maximes pour la vie spirituelle, puis de très courtes
paraphrases du Pater et du Credo, et enfin d'autres maximes spiri-
tuelles.
Dans les premières années du XIV' siècle, notre manuscrit était
entre les mains d'un certain « Fr[aterl J. de Valibus n , dont l'ex-libris
figure au fol. 145 \° .
Au fol. 70, on trouve une table alphabétique qui embrasse le
volume tout entier. L'auteur de cette table nous donne ainsi son nom :
« Anno Domini 1346, frater Mich[ael] de Curcell[is] fecit banc tabu-
lam r, ; il le complète, dans la marge, par ces mots : « ordine Mino-
rum, Duacensis origine " .
On lit de même, au fol. 138, cette autre note également intéres-
sante : « Frater Rolandus de Sancto Martino, carmelita conventus
Remensis, me reperiit in via que diixit {sic) ad portam Martis, et, ista
ratione, me utitur, anno Domini 1534, in die Purificacionis virginis
Marie « . Par une nouvelle note, placée au fol. 145, on voit que notre
carme faisait bien usage de ce livre en 1534. Enfin, au fol. 1, on
lit, dans la marge supérieure : « Carmeli Remensis « .
XIII* siècle. Parchemin. 145 feuillets à 2 col., plus 2 gardes, a, r,
en tête, provenant d'un ouvrage ihéologique. 158 sur 108 millim.
Rel. veau blanc sur bois. — (Carmes de Reims).
o50 (F. 428). Aegidii de Roma tractatus de Peccato originali.
Fol. 1. « Incipit tractatus de Peccato originali, editus a fratre Egidio
de Roma, ordinis fratrum Heremitarum S. Augiislini. Ego, cum sim
pulvis et cinis, loquor ad Dominuin rncum... — (iapituîum primum.
DE LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 709
Qiiiil sit ori<]inaIe pcccatiim et (juot niodis noniinatur? Gracie Dei
innixus aiixilio, prius iiivcstigaho... facie ad faciein te videra possi-
iiius, qui es beiiedictus in seciiia seculorum. Amen. Explicit traelatus
predictus de Peccato ori«jinali, editiis a prefato fratrc Egidio de Roma,
de ordine fratruin Ilercinilarum ordinis sancti Aiigustini » .
Fol. 10. « Secuntiir aliqua ad materiain predictam aliunde reperta.
Circa capituluni prinium... »
Au verso de ce dernier feuillet, on trouve la signature de Guy de
Roye.
Commencement du XV« siècle. Papier. 10 feuillets. 210 sur 150 mil-
iim. Rel. moderne parchemin. — (Ex-libris gravé du Chapitre : ce D,
ord. 3, n" 43»).
5i>l (F. 457). Jobannis Lectoris Quacstioncs casuales seu Summa
confessorum.
Fol. 1 . ( Xota quod Lector iste, Jobannes, ante compilationem hujus
Sunime confessorum, fecerat tabulam super Summam Raymundi et
apparatum ejus, verificationem quoque seu declarationem plurium que
in ipsa Summa et glosa ipsius babentur, nccnon et quendam libelluni
spetialem de Questionibus casualibus, cui libello bunc prologum pre-
posuit. Et quia de prioribus hiis opusculis mentio Gt in sequenti pro-
logo, ideo ad intellectum illius prologi hune iîli indicavit preponendum.
— Prologus fratris Jobannis Lectoris in priorem libellum Questionum
casualium. Quoniam dubiorum cotidie difCcultas emergit casum... —
Incipit prologus ejusdem fratris Johannis Lectoris in Summa confesso-
rum. Saluti animarum et proximorum utilituti... — Incipit Summa
confessorum, compilala a fratre Jobanne Lcctore, ordinis fratrum
Predicatorum. Quoniam inter ccclosiastica crimina symoniaca heresis
optinet primum locum... — Questio prima. Quero ergo primo quid sit
symonia. R. Symonia est studiosa voluntas. .. hic conclusit, cui est
honor, etc. Explicit tractatus de matrimonio, et fînitur per consequens,
qualiter in IIIP"" libros distincta, tota Summa confessorum » .
Fol. 297. i'. Isti sunt paragrafi Summe fratris Raymundi... "
Fol. 299 v". « Incipiunt statuta Summe confessorum ex sexto Decreta-
lium addita, quantum pertinere videtur ad materiam ejusdem Summe,
ac sub eisdem titulis et numéro questionum. Prologus. Ne libri qui
de Summa confessorum jani scripti erant a proposicione statutorum
a domino Ronifacio, summo pontiGce, nuperin suo sexto libro Deere-
710 MAXLSCIUTS
talium coUectorum et de novo editorum, destruerentur... — De
symonia, titulus prinius ; questio lxxxiiii. In primo ergo libri titulo...
contra legis nititur voluntatem. Explicit compendiosa collectio quo-
rumdam statutoruni ex sexto Decretalium addita ad Summam confes-
sorum. Deo gracias )) .
Fol. 310 v°. « Prologus tabule. In liac tabula... — Incipit tabula super
Summa confessorum. Ahhas. Ulruni unus abbas possit presidere in
diversis monasteriis... jejunium, furtum, matrimonium et in multis
aliis locis » . Sur le dominicain Jean Lecteur, de Fribourg, et sur son
œuvre, v. Quétif et Echard, Scriptor. ord. Praed., t. I, p. 523-526.
Aux fol. A-G, table alphabétique des matières delà Somme.
Au verso du fol. 353, on lit : ^ Folia istius libri, scilicet Summe
confessorum, sunt, absque tribus foliis pro custodiis, computando
medietatem istam pro uno folio, sunt in toto 353, hoc est CCCLIII, nu-
meratiper me Egidium de Asperomonte, penultima die mensis octobris
anni Domini M^^CCCC^'XII'"' » . — Au fol. 1, on trouve la cote : « 47
visa " . — Sur le dos, on trouve le n° (XVIII' siècle) « 227 » et, sur le
plat final, ce vestige d'étiquette contemporaine : ^^ Summa confessorum...
cum tabula » .
XIV* siècle. Paicliemin. 353 feuillets, plus 327 his et 3 gardes a-g,
en tête. A 2 col. Gentilles miniatures, à sujet et à queues d'encadre-
ment, aux fol. 1, 2, 55, 116, 263. 370 sur 260 milliui. Rel. veau
blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 5, n" 68 »).
i>o2 (F. 454). Astexani Astensis Summa de Casibus, in VIII libris.
Fol. 2. Par suite de la perte du fol. 1 , notre manuscrit commence sur
ces mots : «... hec scriptura innata est cuilibet. Preceptum ergo hoc
est insitum consciencie cujuslibet. . . » , qui appartiennent au 2* chapitre
du I" livre. — Fin : a ... dotare tenetur, nisi virumindignum elegerit.
Explicit liber octavus Summe de Casibus, editeafratre Astexanode Ast,
deordine fratrum Minorum. Deo gracias. Amen = .
Fol. 230 v°. « Consequenter, quia in aliquibus premissis sine titulo
nonnulla reperiuntur... Explicit tabula de exposicione seu declara-
cione vocabulorum et terminorum cum suis notabilibus in corpore juris
tam canonici quam civilis contentorum, que maximam difûcultatem
in jure studentibus conferuut atque tedium propter eorum raritatem
seu obscuritatem, quam edidit frater Astexanus, de civitate Astensi, de
ordine fratrum Minorum... »
ï
DK L\ BIHLIOTHEQIJI- I)K HIOIMS. 711
Fol. 2in. ( In tabula ista immédiate seqiicnli breviter osteiiditm- de
quibiis titiilis Deeretalium et iibi, in precedenti Summa tractalm. .. )•>
Fol. :237 V". « In Del nomine incipiunt rubrice seii tituli Deereta-
lium et postca omnium librorum in corpore jui'is civilis contentoruin,
ordinale seeundum ordinem alphabeti, ut in sequentibus appa-
rebit... ^
Fol. 238. « Expliciunt rubrice Deeretalium, et incipiunt immédiate
rubrice Institute [sic) « .
Fol. 241 v°. « Cupiens ego, frater Astexanus, compilalor liujus
Summe, ad honorem Dei et ulilitati communi... > C'est l'annonce de
la table alphabétique qui suit.
Sur les éditions nombreuses de cet ouvrage, v. llain, Repert. biùlior/r.,
t. I, n"' 1888-1897. Sur Astesan d'Asti et son œuvre, v. Wadding,
Script, ord. Minorum, p. 42-43.
Les gardes a et c proviennent d'un compte d'un évêque de Chàlons
(1357-1358).
Au haut du fol. r, on lit cette note de G. d'Aspremont : « Istud ma-
gnum volumen, quod vocatur Summa Astensis de Casibus, édita a
fratre Astezano, de ordine fratrum Minorum, in qua quidem Summa
sunt octo libri distincti, deinde quidam tractatus brevis et utilis de
significationibus vocabulorum in predicta Summa contentorum, seeun-
dum ordinem alphabeti. deinde rubrice seu tituli Deeretalium, et postea
rubrice omnium librorum in corpore juris civilis contentorum, ctiani
seeundum ordinem alphabeti; et in fine continelur tabula eorum que
tractantur in dicta Summa, quorum rubrica procedit seeundum ordi-
nem alphabeti, et in hoc terminatur liber iste, in quo sunt, absque
primo folio pro custodia, 2-48 folia. Istud ergo volumen fuit de libris
domini Guidonis de Koya, nuper archiepiscopi Hemensis. Orate Deum
pro anima ipsius et pro illo qui librum istum quotavit et folia ejus
numeravit, videlicet die xix meusis maii, anno Domini M''CGCC''XII".
Si quis librum istum furatus fuerit, anathema sit -ti .
Sur le plat Gnal, à l'extérieur, cette inscription contemporaine :
" Summa Astensis » .
XIV® siècle. Parchemin. 247 feuillets, moins le fol. 1 manquant,
plus le fol. 210 biSy plu.s 3 gardes, a-r, en tète, c h la fin, la pretnière
et la dernière collées sur les plats; le 247 blanc. Marge inférieure
coupée partout, par suite de pourriture du volume. Belles initiales or,
couleurs et gouache en tête de chaque livre, malheureusement fort
712 MANUSCRITS
endommagées. 395 sur 320 millim. Rel. veau blanc sur bois. —
(Ex-librjs gravé du Chapitre : « I), ord. 2, n" 27 »).
555 (F. 450). Raymundi de Pennaforte Surnma de Casibus con-
scientiae, in III libris, cum apparatu.
Fol. I. « Incipit Summa fratris Raimmundi [sic) de Casibus. Quo-
niam, ut ait Jeronimus, secunda tabula... — De symoiiia. Quoniam
inter crimina ecclesiastica symoniaca heresis obtinet primum locum...
Venite» benedicli, percipiteregnum. Amen. Explicitn . — Premiers mots
du commentaire : '^ Quoniam enim débet esse imperitus sacerdos... «
Au verso du fol. 119, on trouve cette prière (XVII* siècle) : « In te,
Domine, ego, Simon Halu, confîdo; non me confundere ^ .
XIIP siècle. Parchemin. 119 feuillets à 2 col., et une garde A, à la
fin. 165 sur 112 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-
Thierry, n» 97 r).
oo4 (F. 449). Raymundi de Pennaforte Summa de Casibus con-
scientiae et Matrimonio, in IV libris, cum apparatu.
Fol. 1 . i^ Quoniam, ut ait Jeronimus, etc. >i Comme dans le manuscrit
553, pour le comiv.cijcement du texte; mais notre exemplaire comprend
une IV* partie, a de matrimonio « , qui s'ouvre sur le verso du fol. 3G1,
et qui est close par ces mots ; a ... corrigat et emendet. Explicit
Summa casuum » .
Le commentaire commence par ces mots : '• Ait Jeronimus de
penitentia... n, et Cnit ainsi (fol 417) : ^i ... etsi voluntate mulieris
facte sint. Explicit apparatus « .
Fol. 418-429. Table des chapitres.
Ex-libris (XVIIP siècle) de Saint-Denis, au fol. 1.
XIV'* siècle. Parchemin. 429 feuillets, dont plusieurs endommagés
par rhumiditc. A 2, 3 et4col.; marge inférieure coupée aux fol. 3,
29, 189, 215, 273, 283, 287. Jolies initiales à sujets, or et couleurs,
aux fol. 1, 2, 104, 184, 361, 362. 330 sur 225 millim. Rel. veau
racine. — (Saint-Denis).
o55 (F. 455). Raymundi de Pennaforte Summa de Casibus con-
scientiae et Matrimonio, in IV libris, cum apparatu.
Fol. 1. " Incipit Summa de Casibus. Quoniam, ut ait... j^ Comme
dans le manuscrit 55 i, pour le texte et pour le commentaire.
Fol. 248 v°-253. Table des chapitres.
1)K LA r.IlJLIOTlIKQUl!: I)K II K IMS. 7Vi
Au verso du dernier feuillet, on lit l.i signature du possesseur du
livre, qui en fit don au (Chapitre : " .Ia[col)us] de Fossa ". — Au verso
du fol. n, on voit les restes trop effacés d'un ex-lihris plus ancien. —
Sur le fol. l, la cote : ^( 79 visa « . — La reliure, contemporaine, porte
u Sumnia de Casibus '> sur son plat final.
\IV« siècle. Parchemin. 253 fouillels, plus 11 bis et 149 ^w, à 4 col.,
dont un grand nombre fortiMuent endommagés d'huile, nolammcnl
les fol. 77-78; plus 3 gardes blanches. A, en tête, h, c, à la fin. 318
sur 212millim. Rel. vache blanche sur bois. — (Ex-libris gravé du
Chapitre : « D, ord. 3, n" 37 »).
oi)()-î)57 (F. 451, 456). Haymundi de Pennaforte Summa de
Casibus conscientiae et Matriinonio, in IV libris, cuin apparatu.
aî)(> (Tomel). — Fol. 1. « Quoniam, ut ait, etc. » Même texte et
même commentaire que dans le manuscrit 554. Fin du IP livre ;
«... domino, monacbo, patri, niarito et Ecclesie » . — Fin du com-
mentaire de ce livre : «... quod sibi restitueretur ex bac causa " .
Sur le fol. .4, la cote : « 96 visa » .
5o7 (Tome II). — Fol. 1. Liber III. Caput i. a De qualitate ordi-
nandorum. Expeditis per Dei gratiam... n — Commentaire. « Expe-
diliSj etc., Apost., I ad Thim., 3 : Non violentum idem est... » —
Même fin du texte et du commentaire que dans le manuscrit 554.
Au verso du dernier folio de chacun de ces volumes, on lit cette
mention du XIV' siècle : « Iste liber est Jacobi lîranlardi, queni cum
alia parte hujus Somme similis forme ac ejusdem littere légat et post
ejus decessum tradi ordinal ecclesie Remensi, pro libraria sua; et
vult quod in quolibet coopeitorio ponatur unum scutum de armis suis
paternis et subtus quis legavit scribatur, et postmodum : ' Orale pro eo,
et per Dei gratiam in conspectu Altissimi pro vobis ipse orabit » , vel alias
in effectu conformiter, ut melius videbitur r^ .Sùjné : ^ J. lîranlardi » .
XIV» siècle. Parchemin. Tome I. 125 et 99 feuillets, pins 1 bis, plus
une gaide .^, blanche, en tête; la marge inférieure de ravant-dernier
coupée. -^ Tome II. 297 feuillets, plus une garde a, blanche, en tête;
la marge inférieure coupée aux fol. 143-149, 181-185, 29(). — A 2,
3 et 4 col. 343 sur 243 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-
libris gravé du Chapitre : -c H, ord. 4, n" 60 » et « I), ord. 3, n" 35' ).
OOÎ5 (F. 424). Liber quaestionum super Peccatis mortalibus, in
IV libris, ex Summa Raymundi.
714 MAXUSCRITS
Fol. 1. Table. «De symonia; ne prelati vices... — Desymonia;
1 capitulum. Qu^^niam inter crimina ecclesiastica symoniaca heresis
primum optinet locum... alii possunt a simplice solvi » .
Au fol. 157 v", une main contemporaine commence une longue note
contenant six pages d'une fine cursive entremêlée de tableaux généa-
logiques. " Quia tractare intendimus de consanguinitate et ejus gra-
dibus... î)
Une inscription placée sur le dos du livre nous montre qu'il passait
pour être la Somme de Raymond de Pennafort. Ce n'en est à coup sûr
qu'un abrégé.
Sur le fol. 1, on trouve l'ex-libris (XI V siècle) : "Deconventu Sancti
Dyonisii Hemensis. — A ", qu'accompagne un petit blason de... à
2 fasces de..., flanqné lui-même du chiffre " 18 " .
XIV° siècle. Parchemin. 160 feuillets à 2 col. 212 sur 152 millim.
De la reliure ancienne il ne reste qu'un lambeau de maroquin rose.
— (Saint-Denis).
i3t59 (F. 461). Liber quaestionum super Peccatis mortalibus, in
V libris, ex Summa Raymundi.
Fol. 1. « De symonia. Quoniam inter crimina ecclesiastica symo-
niaca heresis primum optinet locum... a simplice solvi » .
L'ouvrage paraît se continuer en une cinquième partie (fol. 191 v°)
comprenant de nouvelles questions sur les divers péchés, u De blas-
phemia in Spiritum sanctum. Considerandum est in speciali... inter
que etiam quedam de minoribus ponit « . C'est ici seulement que le
scribe a mis son : " Explicit liber questionum super Peccatis mortalibus « ;
or le scribe de ce volume et celui du n" 558 sont absolument contem-
porains.
Au fol. 1, on lit (XI V' siècle) : a Liber de conventu Sancti Dyonisii.
— S c d » .
Au dos, l'inscription : « Summa Raymundi n , avec, à l'encre rouge,
ces mots : « T. VIII « .
XIV" siècle. Parchemin. 233 feuillets à 2 col. 217 sur 152 millim.
Rel. veau blanc sur bois. — (Saint-Denis).
o60 (F. 453). Bartholomaei de San Concordio Summa de Casibus
conscientiae.
DM I.A IUHLI()TIIÎ:QI'I': \)K lU'lIMS. 715
Fol. 1. '< Qiioniam, ut ait Grcgoriiis super Mzechielem, nullum
omnipotenti I)oo... — Ahhas. Abhas in suo monastcrio ronfcrre potest
suis subditis primam tonsurani... ut dirtum est supra /w?;/V/m. — Con-
suuiuiatuni fuit hoc opns in civitalo Pysana, anno Dornini M''CCC"XVII[",
de niensc deceinbris, tcniporc sanclissinii patris domini Heucdicti,
pape duodecimi » .
Fol. 184 v''-186. Table alphabétique des articles. Elle est suivie de
cette note : ^ Fxplicit tabula ad Surninam de Casibus consciencie, secun-
dum compilacionem reverendi ma<{istri Bartholoniei de Concordio,
ordinis fratrum Predicatoruni, de Pysis t^ .
L'œuvre de Harthélemi de Pise ou de San-Concordio, que le biblio-
thécaire de Saint-Hemi a appelé (fol. a) u de Grordio y, , a été imprimée
plusieurs fois; v. Hain, Rep. hibliogr., t. I, n"" 252i-2529. Sur l'au-
teur et son œuvre, v. Quétif et Kchard, Script, ord. Pvaed., t. I,
p. 623-625.
XV" siècle. Parchemin. 1S6 feuillets à 2 col., plus les <]ardes
blanches a, en tête, n,à la (in. Jolie queue d'encadrement, fleurdelisée,
au fol. 1. 340 sur 240 millim. Ilel. neuve, demi-veau fauve, plats en
parchemin sur carton. — (Saint-Remi, n*» 363).
o61 (F. 452). Bartholomaei de San Concordio Summa de Casibus
conscientiae.
Fol. 1. « Quoniam, ut ait Gregorius. .. " Le même que le précé-
dent.
Table, aux fol. 197 v''-200.
Fol. 200 v\ -^ Iste sunt declaraciones de breviaturis sive de nomini-
bus doctorum etlibrorum que in hac Summa coufessorum nominantur
sive ponuntur. Ac. Accursius ; Al. Albertus Theutonicus... »
Fol. 201. " Ad declaracionem autem fîgurarum que posite sunt pro
numéro in ista Summa Bartholina de Casibus... )>
On lit sur la garde a : « 13() visa " . On y trouve aussi ce très inté-
ressant ex-libris : a Bartholina Xicolai Mortis, canonici Kemensis. —
Ce livre fust à maistre Guy Templier, et depuis, par achat, à maistre
Micolas La Mort, chanoine de Reims, pour le pris de VII frans etdemy,
acheté le xiin' jour du moys d'aoust mil CCCC LXX VII, et vendu par
les exécuteurs dudit Guy Templier. A présent au dit Xicolas La Mort » .
— La garde b, collée sur le plat final, est un fragment de commentaire
de la Bible, sans valeur.
716 MANUSCRITS
Au dos, l'étiquette (XVIII" siècle) porte le n° 228.
XV* siècle. Parchemin. 201 feuillets à 2 col., plus une garde a, en
tête. Jolie initiale couleur et or; quelcjues filigranes singuliers ou à
figures grotesques, notamment aux fol. 2, 4, 10, 141, 153. 306 sur
218 millim. Rel. veau fauve gaufré à feuilles de chardon dans des
soufflets. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 3, n" 36 «).
562 (G. 601). Bartholomaei de San Goncordio Summa de Gasibus
conscientiae.
Fol. 1. « Nam, ut ait Gregorius... « Malgré ce changement du pre-
mier mot, le texte est celui des deux manuscrits précédents. 11 n'est pas
suivi d'une table.
On trouve, à la suite, l'ex-libris contemporain : « Iste liber perti-
net mihi Jo[hanni] Abbatis, de Remis, teste Jo[hanne] Abbatis » .
Le bibliothécaire du Chapitre a malencontreusement appelé ce
volume : « Dictionarium juris » .
La garde a est un fragment de comptes, où figurent des achats de
vin faits en 1386, pour l'hôtel du Roi, par un certain Henriet de
Griel.
XV* siècle. Papier. 260 feuillets à 2 col., plus un feuillet de par-
chemin, A, en tète, et 3 feuillets de papier, b, en tête, g-d, à la fin.
Sur les titres des fol. 1, 13-17, 21, le scribe s'est livré à des débau-
ches de fioritures, vite calmées d'ailleurs, puisque la majeure partie du
livre n'a pas reçu d'initiales. 294 sur 205 niillin). Rel. veau blanc sur
bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « E, ord. 5, n" 35, in angulo «).
565 (G. 509). Peccatorum consolatio, auctore Jacobo Palladiui
seu de Ancharano.
Fol. 1. « Universis Christi fidelibus atque orthodoxe sancte matris
Ecclesie fidei cultoribus hoc brève compendium presbiter Jacobus de
Ancharano, archidiaconus Adversanus et canonicus Apprulinus, injure
canonico Padue discipulorum minimus... — Postquam per sciencie
lignum duplicem mortem... cujus regnum omnium seculorum merea-
mur assequi sempiternum, in quo vivit et régnât, etc. » — L'auteur
prend ensuite congé du lecteur (fol. 227) : a Letetur cor querencium
... devotas oraciones effundant. Amen. Datum Adverse prope Neapo-
lim, die penultima mensis octobris sexte indictionis, anno Domini
millesimo CGC"" octuagesimo secundo, pontificatus sanctissimi in
Ghristo palris ac domini Urbani, sacrosancte ac universalis Ecclesie
\)\: i.\ r.ir,iJ()Tiii:(^)n': dk inonis. tit
papo V^I", anno qiiinto, ctatis inee anno XXXIII"... •' — A son tour, le
scribe nous fournit (fol. 229 v") quel(|ues détails sur sa vie. « Que
etas in homine scmper peccatrix... ad vitani perhcmpnem. Amen.
Explicit liber vocatus Peccalornm consolacio, uici Yvonis Cadiou,
clerici Leonensis diocesis in Britannia, quem scripsi manu propria
Avenione, et complevi die xiiii' mensis februarii, anno a nativitatc
Domini millesimo quadringentesimo vicesimo quarto. Ita est " . Signé :
« Yvo Cadioci " . 11 y ajoute aussitôt (fol. 230 v") : u Postmodiim vero,
anno M° CCCC° vicesimo septimo, ego Yvo predictus prefatuni librum
vendidi magistro Symoni Mercerii, in Valencia, in domo episcopali,
precio quatuor florenorum de Aragonia, de quibus sum contentus,
teste signo raeo manuali hic apposito. Ita est » . Signé : c Yvo Cadiou » .
Sur Jacques Palladini, archidiacre d'Aversa, v. Chevalier, Rio-
bibliogr., v° Palladini.
Au fol. 231, on trouve un thème de composition théologique.
Les gardes b-c et d-e sont des fragments de feuillets d'un compte de
l'Hôtel du Roi (XI V" siècle).
Sur la garde a, collée sur le plat initial, on lit cette inscription, en
grosse minuscule : « De dono magistri Egidii Ogerii, quondam hujus
ecclesie Remensis canonici, nunc vero Agatensis, anno Domini mille-
simo CCCC** quinquagesimo sexto » .
Sur le fol. 1, une main maladroite (XVIIP siècle) a inscrit ces
mots : « Compendium juris canonici » .
XV" siècle. Papier. 232 feuillets et les gardes A-c, en tête, d-e, à
la fin. 148 sur 108 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris
gravé du Chapitre : « E, ord. 5, n° 43, in angulo «).
o()4 (F. 429). Johannis de Gersonno libri duo de Pollulione
-diurna et nocturna. — Lotharii, cardinalis, liber Miseriae conditionis
humanae. — De Quatuor virtutibus. — Luciferi epistola ad rectores
ecclesiarum. — Augustini de Ancona Postille super epistolis cano-
nicis. — Hugonis, archiepiscopi Rothomagensis, epistolae ad Univer-
sitatem Parisiensem niissae.
Fol. l. u Scripsi pridem aliqua super preparacione ad missam...
— Presupponendum est igitur... faciens cum temptacione proventum.
— Xotentur, etc. Explicit tractatus compositus a magistro Johanne de
Gersonno, quondam Parisiensis ecclesie cancellario, anno 1412, de
i^crnpulis pollucionum diurnaruni; et antea idem fecerat alium trac-
718
M A \ l S C l\ 1 T S
tatum de Scrupulis poUucionuin nocturnarum. Hune alium tractatum
require in fine hiijus voluminis, post quandani tabulain r, . Ces deux
ouvrages de Gerson ont eu de nonnbreuses éditions, dès le XV" siècle.
Fol. 12. " Domino patri carissinno P., Dei gratia Portuensi episcopo,
Lotharius, indignus diaconus, gratiam incipienti... " Même ouvrage
qu'au fol. 31 du manuscrit 66. V. ci-dessus, p. 64.
Fol. 50. " Quatuor virtutum species multorum sapientum sentenciis
diffinite sunt... aut deficientem puniet ignaviam )) .
Fol. 55. " Lucifer, princeps tenebrarum, tristia profundi regens
Acherontis imperia, rex inferni, dux Herebi, rectorque Jehenne,
universis sociis regni nostri, filiis superbie, precipue moderne eccJesie
principibus, etc. Prout incepistis parère legibus Sathane... sub nostri
terribilis signeti caractère in robore premissorum. Explicit epistola
Luciferi ad rectores ecclesiarum. » .
Fol. 58. « Uevercntissimo ac venerabili patri domino Johanni
Monachi, divina providencia beatorum martirum Pétri et MarcelHui
presbitero dignissimo cardinali, frater Augustinus de Anchona, fratium
Heremitarum ordinis sancti Augustin! , vestre sanctitatis servus seipsum
cum omni subjectione et bumilitate. O"oniam secundum sanctorum
doctrinam... — Sapiencia edificavit sibi domum... — Non est ila
ordo, etc. Istis epistolis beatus Hieronymus premittit... in futuro de
ipsius eternitate. Amen, amen, amen. Laudetur Deus. Expliciunt Postille
super epistolis canonicis édite a fratre Augustino de Anchona, ordinis
Augustinensis " . Sur le B"" Augustin d'Ancône, v. Chevalier, Bio-
UUiocjr., V Triompho. — Fol. 164-167. Table.
Fol. 167 v°. « Dubitatum est apud me fréquenter et diu... - — Nul-
lus habet certitudinem evidentem... hoc est omnis homo. Explicit trac-
tatus de PoUucione nocturna, editus a magistro Johanne de Gersonno,
cancellario Parisiensi, qui etiam postmodum fecit Iractatum de Diurna
poUucione, quem in hoc volumine require in primo codice ejusdem
voluminis, ante tractatum Lotharii de Vilitate condicionis humaue, qui
multum notandus est ad deponendam superbiam » .
Fol. 174. -( Epistola missa Universitati Parisiensi, nomine archi-
episcopi Hothomagensis, in qua conqueritur deofficiariis regiis oppri-
mentibus jurisdictionem ecclesiasticam et sevientibus in clericos, et
eadem missa est synodo Basiliensi, mutalis principio et fine. Circum-
spectis eruditissimisque viris dominis rectori, doctoribus ac magistris
aime matris Universitatis Parisiensis, dominis ac fratribus meis caris-
i
I)K LA IHBLIOTIIÈQI i: l)K HKIMS. 711)
simis. St'pc iiiichi proposiluin fuit, viri pcrcelehrcs patresque consrripti,
ut vohis qui pastoruui «]alliciuie yuio ipsius uuiversalis Ecclesie partem
soUicitudinis «{critis... féliciter et lonjjeve. Ex Kothoinago. Vesler
aluuHius Hu<]o, archiopiscopus IU)tli()niaj}eiisis « .
Fol. 175 v\ « Epistola le'jraciatoria Univeisilali Parisiensi, nomino
Hugonis, Kotlioinagensis arcliiepiscopi, transmissa, super materia
pretacta. Jamniultipliciexperiniento conipeii... i) Ces lettres de Hugues
des Orges (1 431-1 ilK)) ne se reucoutreut ni dans l'/zir/er chron. charl.
de Jourdain, ni dans V Historia Univevsitatis Paris., de Du lîoulay.
Fol. 17G v^ « Cuidam auiico, cujus nomen conticetur. Juges gracia-
rum actiones tue dominationi refero, domine ac frater mi carissime... "
Fol. 177. ^ Munilicas vestri gloriosi cetus litteras seu potins inaj^ni-
(icas n
Fol. 178. « Tabula brevis de materiis in libris Hiblie contentis » .
Les fol. A, B, n, sont des lettres d'indulgence d'Alain, cardinal-
prêtre de Sainte-Praxède, dit cardinal d'Avignon, légat de France,
demeurées en blanc (1457).
Sur le fol. c, on lit Tex-libris contemporain : « Iste liber pertinet
michi Johanni de Barra, presbitero, de Remis oriundo » , qui existe
déjà, sous une forme plus courte, au fol. b. — A côté, on trouve la
cote : « b 8 visa « .
XV' siècle. Papier. 180 feuillets, pius des gardes a-c, en tête,
D-H, à la fin; les foL 9-11, c, d-f, blancs. 210 sur 145 millim.
Rel. neuve parchemin, sur les plats de laquelle on a collé ceux de
l'anrienne reliure : veau fauve gaufré (pélicans, roses, fleurs de lis).
— (Kx-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 3, n» 48 »).
o65 (F. 464). Magistri Aviani Compotus manualis, metrice. —
B. Bernardi expositio super Missus est. — Quaedam Nicolai de Cle-
mengiis opuscula. — Pétri de Rosenheim Roseum memoriale divinorum
eloquiorum.
Fol. 1. Lettre adressée au Roi par l'Université de Paris, contre le
quart-denier des vins. " iVostre souverain seigneur et père, très humble
obéissance. Précédant, en vostre très chatholique (sic) royaume, a esté
de tout temps en chascun estât... »
Fol. 2. Autre. « Nostre souverain seigneur, nous nous recomman-
dons à vostre bonne grâce... »
Fol. 4. Autre, en latin. « Christianissime rex ac excellentissime
720 AIAiVUSCHITS
princeps, suprême domine noster. Divine legis noui et veteris Testa-
menti... »
Fol. G. « Parisiensi Universitati sequens littera missafuit ab Univer-
sitate Cracoviensi. Eximii prestantissimiqiie patres, doctores et
magistri, preceptores, etc., divine et humane sapientie eriiditi. Litte-
ris... Daluni Cracovie, 16* die mensis julii anno Domini 14i8. —
Rector, magistri et doctores Universitatis studii Cracoviensis n . V. Mar-
tène, Thés. nov. miecdot., t. II, col. 1751.
Fol. II. " Sicut habetur ex magno compoto, pudibundum est cleri-
COS . . . ')
Fol. 13. « Titulus liujus libri talis est : « Incipit G©mpotus manua-
lis a magistro Aviano metrice compositus, ad ignoranciam temporis
repellendam...
— Gompotus est talis proprie dictus mauualis,
Leva manus totum nobis
vult una dies superaddi ».
(Environ 220 vers).
Fol. 21. a Incipit liber B. Bernardi, in 4°' omeliis, super Missus est.
Scribere me aliquid et devotio jubel... » — 1. ^^ AIùsus est angélus
Gabriel, etc. Quid sibi voluit... » — 2. « Novum canticum illud
quod... « — 3. " Libenter ubi niichi congruere video... » — 4. " Non
est dubium quidquid in laudibus... qualecumque opusculum devo-
tissime destinavi. Explicit liber B. Bernardi de Laudibus virginis
Marie, in 4" omeliis, super evangelio Missus est " .
Fol. 35. Curieuse imprécation d'écolier, en forme de monitoire.
« Salutem vobis bissacularem premandamus ac terribilem... Quaprop-
ter vobis mandamus, injungimus... quatinus illum maledicentem
cathecuminum, nugigerulum, ambilogicum, merdosum ridiculosumque
discipulum, nostre coquine fere papantem indignum, femoralibus
ruptis, evulsis funditus, corrosis et frustratim laceratis, orbiculariter
baculetis, exteriori superficie sartaginis ingredien[tibus?] dealbata, per
cuncta Corbolii compila, culo, podice natibusque, testiculis notabiliter
cum urticis agitatiset frictis, tandem sic trucidatuminprofundoSecane
comburatis... »
Fol. 35 v^ Vers adressés au possesseur du livre, J. de La Barre, par
J. Douxami.
s Garmina vcsfra peto super aiirunn dulcia, fratres,
» (18 versi.
DE L.\ I;II5LI()TIIÎ:QI K DK UKIMS. 721
— » Diloclis (ioctiscjtic viris sit cartulii presens
Tradita, ({iii Icli Mosnilio rnsident,
J. Mcrcaloris. J. de Uarratiiie Viardi
iV., simili hic insiiiil noniiiia tantasibi.
Hiis adjiKijjantnr rcli(jui qiios pcnna reliqnit
liisnilpios, metra non hos polnere pati,
0 frator, lua c irla ineas pervenit ad aure»
Est tolus vobis J., scriptor, Dulcisamici ;
Hec lione dilecto de Harra cartula deliir j . (18 vers).
Fol. 36. u Micolai de Clemengiis Descriplio vite tirannice, cum ejus
reprobacione et detcstacione.
Rnpis in liorrcnde scopnlis locus altiis ad auras
Emiuet
sectari velle tiranni. Expliciti. (82 vers).
[Nicolai de Ctemengiis upera. Leyde, 1613, p. 355).
Fol. 37. « Ejusdem Nicolai Descripsio(5îc) vite rustice, cum ejus laude
et commeQdatioQe in personam liberi Gontheri.
Fronde super viridi locus est in gramine ameno;
Illustrât nitidis illum fons
gemraam Gontherus in auro. Explicit » . (62 lors).
Fol. 38.
€ Insignis veneranda patruni tara nectare candens
Fol. 38 v°. « Copia quarumdam litterarum iersificat;irnin.
Urbis Parisee Petrus novus incoia, lete
Naves immensas mille salutiferas
— Superscripsio (sic) .
Totis visceribus Petrus Gon, vc^l r aniiciis.
Des Vaulx Andrée, toti detnrf|u' cif "i •
Tournay, Corbolicum que loît \p-.i locurii » .
Ibid. « Aliarum copia litteran;:;i.
Leta recoraniis.sani prcscas dvA c^;is;ol.i IVoulem
— Superscriptio.
Petrus ad '/'isr'j;ii:;fii se co.) cil iii\!i'.|::e vc>li"iim,
Perfjcrc; (!./• i) 'li'iiii prejjeri, tii;;ili:ieu, d.ctos
Go i\ i!i;.!.'".(|'ie viros c:iii ;Me e Tornaci'os -' .
TOM."^ XWVl I. 46
722 MANUSCRITS
Fol. 39 v°. « De obitu domni Gervasii, Remensis archiepiscopi.
Quorumdam virorum religiosorum fîdeli relatione didicimus quod pré-
senti scripto continetiir. Tempore illo quo dominus Gervasius, Ceno-
mannorum primum antistes... " II s'agit ici du miracle opéré par
S. Denys et par S. Nicaise, qui enlevèrent au diable l'âme de l'arche-
vêque.
Fol. 40. u De rithmis tractaturi, primo videndum est quidsitrithmus
et ex quot sillabis... "
Fol. 41 v". « Tractaturi de relativis, primo videndum est quid sit
relatio et que et quot sint ejus species... ego sum homo qui currit. Ex-
plicit « .
Fol. 44 v\
t Horrida rixa ineam circumjacet undique mentem,
Planctus et immensus quo fletus tergere conor
Tandem raortales omnes fera pessima raordet i . (32 vers).
Fol. 45. «Nota quanti sit periculi et quam contrarium vere saluti
plura beneflcia ecclesiastica retinere. Quidam enim doctor, de ordine
Predicatorum, in libro De Apibus quem ipse edidit, sic inquit... »
Fol. 49. « Omnes videntes me deriserunt, etc. Hec ubi lacrimarum
copia... n Ce morceau, dont il est malaisé de déterminer la nature, est
coupé par huit piécettes de vers du genre de celle-ci :
tt 0 tu qui cernis,
Disponis
Varia,
Maria,
Tu, rector orbis,
Prosternis,
Componis,
Gloria
Propria
Tua sit nobis i .
Fol. 52-53. « Tabula super materia[mj 4" euvangelistarum, secun-
dum ordinem rerum gestarum a Christo vel ipsarum descriptarum ab
ipsis euvangelistis, et dividitur in 3** partes et quelibet in duas rubri-
cas et historias. Prima continet ingressum et etiamoriginemChristi... »
Fol. 61. « Roseum memoriale divinorum eloquiorum. Reverendis-
simo in Christo patri et domino, domino Brande, diuina miseratione
tituli Sancti démentis sacrosancte Romane ecclesie presbitero cardinali,
DE LA lUBLIOTIIKOlI': I)K FîI-MMS. 72.5
Placentino vulgariter nuiicupato, frater Petrus de Hosenhcim, mona-
ehus monaslerii Medlicensis. .., Pataviensis dyocesis, etc. Multi conati
sunt... Kxplicit prologus prosaycus. — Soquilur prologus metricus,
seqiientis operis inteiitionem et causam exprimens et quod Roseum
memoriale divinoriun elo(|iiioruni hoc opus vocetur per capita ver-
siium insiniians. Invocatio divini auxilii et intencio malerieqne laus.
Ore tuo cor, Chrisle, riga. mentem inichi lustra
— Sicut ex injuncto accepi, ut prius dictiim est in prologo, ut ita
singula Biblie capitula... et sacre Scripture aliimnus facile judicabit » .
— Fol. 76. Autre table.
— tt Astripotens Genesi celum, speram, mare, germen
Format, sidus, aves, cete
se nec adoret ait.
Explicit Apocalipsis S. Johannis. Finitur Roseum memoriale divino-
rum eloquiorum. — Destinatio operis.
De petra suxi, Petrus, et memoranda reduxi
Scripta sacrata
ut correxerit ante.
Et sic est finis ». L'œuvre du bénédictin P. de Rosenheim, prieur de
Melk (diocèse de Passau, basse Autriche), a été imprimée plusieurs fois
dès le XV siècle; v. Hain, Repert. bihliogr., t. IV, n°' 13988-13991.
Ce manuscrit devait former jadis un seul et même volume avec
une Rhétorique de Cicéron qu'on trouvera plus loin.
XV« siècle. Papier. 142 feuillets, dont les 8-10, 12, 29-31, 47, 48,
54-60, 142 blancs. 213 sur 142 millim. Rel. neuve, parchemin. —
(Ex-libris gravé du Chapitre : « L, ord. 2, n° 28 »).
566 (X. fonds). « Brevis de obligationibus confessarii synopsis, ex
Rituali Remensi anno 1677 expressa, authore D. .V. Philbert Sa-
borier » .
A la fin de l'ouvrage, on voit qu'il ne fut terminé qu'en 1682.
Extrait d'un recueil Gillot, intitulé : c Miscellanea, to. IV y^ .
XVIP siècle. Papier. 38 feuillets. 240 sur 177 millim. Non relié.
567 (\^ fonds). Partie d'un cours de théologie.
Fol. 1. ( Quaestiones disputandae de peccatis ». — Fol. 133.
724 MANUSCRITS
ïd., « de gratia actuali » . — Fol. 184. « De sacramentis in génère » .
XVIII"' siècle. Papier. 365 feuillets. 238 sur 174 feuillets, dont
quelques-uns blancs. Cartonnage couvert en parchemin. — (Collec-
tion Raulin?)
568 (IV. fonds). Tractatus théologiens.
Trois parties. I. « De peccatis » . — II. « De gratia Saluatoris » . —
III. « De sacramentis » .
XVIII® siècle. Papier. 249 feuillets pour les 2 premières parties,
178 pour la 3*; quelques feuillets annexes non cousus. 228 sur 170
millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Legs Jolicœur, 1895).
569 (M. fonds). « Théologie enseignée aux demoiselles pension-
naires de l'abbaïe roïale de Saint-Pierre de Reims » , par une des
dames de la maison.
Fol. 34. L'ouvrage ci-dessus est suivi d'une " Description des mœurs,
gouvernements et religion des roiaumes, principautez, états et répu-
bliques de l'Europe » , qui contient notamment (fol. 42-74) un abrégé
de l'histoire et des institutions de la France, et (fol. 75-79) une des-
cription sommaire de ses provinces.
XVIII* siècle. Papier. 79 feuillets. 158 sur 100 millim. Rel. veau
brun.
570 (\^ fonds). La Somme du roi Philippe, ou Somme des vices
et des vertus, par le frère Laurent, de l'ordre de S. Dominique, con-
fesseur de Philippe le Hardi.
Fol. 1. « Ce sont les dys commandementz nostre Seignur. Le pri-
mer commandement que Dieux commande... "
Fol. 4. i' Qm sont les articles de la foi cristiéne, que chescun cristien
doit croire... «
Fol. 6. " Des VII pécbiés mortelz. Me sire seint Jehan, en livre de
ses révélacions... »
Fol. 29 v°. « Ci commence le traitié de vertus, coment homme
aprent à morrir. Enuis muert qui apris no l'a; apren à morir, si sau-
ras vivre... r.
Fol. 41. t Coment on espont le Paler nosler. Quant on met un
enfant à lettre... r.
Fol. 49 v\ Celte page avait été réservée pour l'exécution d'une
Dl-: LA BIBLIOïHKQUE DK REIMS. 725
peinture dont le scribe nous donne Texplication : ce Ce est le jardin
des vertus. Les VII arbres sijjniûent les Vil vertus dont cest livre
parle; l'arbre du milieu signifie Jhésu-Crist, souz qui croissent les
vertus; les Vil fontaignes de cest jardin sont les VII dons du scint
Espirit, qui arrousent le jardin; les VII pucelles qui puisent en ces
VII fontainnes sont les VII péticions de la Pâte?' nostre qui empêtre les
VII dons » .
Fol. 50. « Après les Vil péticions que sont contenuz en la seinte
Pater nostre^ nous estuet parler à grant révérence de si baute matère
come des très saintismes dons du seint Espirit, si come il mesmes nous
enseignera... qui nous maine en sa compaignie, là où est perdurable
vie. Amen » .
Cet ouvrage a été imprimé dès li78; v. Hain, Uepert. hihliogr.,
t. m, n«' 9949-9952. Sur l'auteur et son œuvre, v. Hisl. lill., t. XIX,
p. 397-405; Quétif et Échard, Script, ord. Praed., t. 1, p. 38G-388.
Au bas du fol. 113 v% on lit la signature : « J. Upton » , qui pour-
rait bien être celle du scribe.
XIV* siècle. Vélin de choix. 10 gardes blanches, A-ii, en tête, i-j, à
la fin, plus 113 feuillets, garnis sur les deux faces de très jolis enca-
drements d'or, couleurs et gouache, ornés de pampres et de fleurs, por-
tant aux fol. 1, 4, 6, 29, 41, 42, 50 les armoiries du duc de Bed-
ford, pour (jui le livre fut exécuté. 284 sur 196 niillim. Detni-rel.
maroquin rouge, portant sur le plat le nom de M. de Jessainl, ancien
préfet de la Marne. — (Don de M. de Jessaint).
o71 (F. 434). La Somme du roi Philippe.
Fol. 1. "Ce sont li X commandement de nostre Signeur. Li pre-
miers commandemcns... »
Fol. 3 v°. Une lacération violente a enlevé le commencement des
articles du Credo, en même temps que la miniature placée en tête de
ce chapitre. — Les deux feuillets suivants manquent aussi, enlevant le
commencement des sept péchés capitaux.
Fol. 21 v°. " De bien voloir vivre. Anuiz muert qui apris ne l'a... n
Fol. 31. Du Pater. Le commencement fait défaut, enlevé avec
l'ancien fol. xxxiii.
Fol. 36 v°. « Li VII don dou saint Esperit. Après les VII péticions
...là cil est perdurable vie. Amen. Explicit la Somme le roy Phe-
lippe r .
Fol. c. Table alphabétique.
726 MANUSCRITS
Sur le fol. 1, la cote: " b 22 visa ». — Au dos, ce titre (XVIII*
siècle) : « Somme sur les dix commandemens. — 161 » .
XIV* siècle. Parchemin. 90 feuillets à 2 col., plus les gardes a, en
tête, et R-c, à la fin, les 2 premières blanches. Outre les fol. lacérés
indiqués plus haut, on notera une coupure de marge au fol. 22.
Miniatures à personnages à presque toutes les pages, notamment aux
fol. 1, 29, 36; l'une d'elles enlevée au fol. 85. 328 sur 238 millim.
Uel. veau fauve gaufré (crucifixion, pélicans, dragons, agnus Dei, fleurs
de lis, roses), sur bois. — (Ex-!ibris gravé du Chapitre :" G, ord. 3,
n" 52 5) ) .
Î172 (F. 497). « Doctrine des commandements de Dieu [et de
l'Église] r^ .
Chi y trouve aussi (fol. 96 et suiv.) la " doctrine des censures » ,
excommunication, suspense, interdit et irrégularité.
En tête du fol. 1, on lit (XVIII' siècle) : « Ex libris R. Favart, ca-
n[onici] Remfensis] ) , et à l'intérieur du plat initial, on trouve Tex-
libris gravé : a Ex libris R. Favart, presbyteri , doctoris theologiae,
canonici ecclesiae Remensis » , aux armes du donateur : d'azur, à la
fasce vivrée d'argent, accompagnée en chef d'un croissant de même et en
pointe d'une ancre également d'argent.
XVII* siècle. Papier. 106 feuillets. 235 sur 170 millim. Rel. veau
racine sur carton. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « C, ord. 4,
n° 85 5) ) .
i>75 (N. fonds). Expositio praeceptorum Decalogi.
Les l*"", 2*, 3*, 4*, 5% 6* et 9* commandements débutent respec-
tivement aux fol. 1, 181, 196, 218,227,239. Les 7% 8% 10" man-
quent.
XVII1« siècle. Papier. 258 feuillets, dont quelques-uns blancs. 310
sur 220 millim. Cahiers placés sans reliure dans un portefeuille par-
chemin.
o74-o7o (F. 494). Catéchisme paroissial et familier. Incomplet.
ÎÎ74 (Tome I). — Fol. 1. » Preuîier {sic) partie, dans laquelle on
traitte du catéchisme, du chrestien, de la foy et des vérités contenues
dans le Symbole des Apostres ^ .
Fol. 303. ti Seconde partie du premier tome, dans laquelle on traitte
de l'espérance, de l'Oraison dominicale et delà Salutation angélique r> .
1)1-: LA BIBLIOTllÈQrK DK RKIMS. 727
En tête du fol. 1, on lit : « Ex bibliotheca Miniuiorum Hemensium,
sub litt[era] D, n[umero] 270 » .
575 (Tome II). — Kol. 1. «Troisiesme partie, dans laquelle on tiaitte
des commandemens de Dieu et de l'Eglise >' .
Fol. 263. a Quatriesme partie, dans laquelle on traicte des sept
pécbéz capitaux « .
En regard du fol. 2, le Christ en croix, gravure de Aloncornet.
Au bas du dernier feuillet, on lit la date de 1693.
XVII« siècle. Papier. — Tome 1. 424 feuillets; 207 sur 155 millim.
Rel. veau fauve. —Tome II. 298 feuillets; 229 sur 172 millim. Rel.
parchemin. — (Minimes de Reims).
576 (i\. fonds). « Réponse à certains reproches faits à TAbrégé du
Catéchisme de Naples « .
' Après cette réponse, on trouve (p. 31) Ténoncé des «huit reproches
faits à l'abrégé en un volume du Catéchisme de Naples » .
XIX* siècle. Papier. 31 pages. 225 sur 170 millim. Non relié. —
(De M. Louis Dessain).
577-578(N. fonds). Catéchisme du diocèse de Chàlons. Incomplet.
577 (Tome II). — Seconde partie. Des commandements de Dieu
et de l'Eglise. — « Le 16 de septembre 1759 " . — Table (1760).
578 (Tome III). — Troisième partie. Des sacrements. — « Ce
vingt-neuf janvier 1758 ". — Table (septembre 1758).
XVIII* siècle. Papier. 522 et 444 pages. 165 sur 108 millim. Rel.
veau fauve. — (Don Deullin).
579 (F. 485). Gaufridi Babionis sermones LXXXIll.
Fol. I. Table des sermons.
Fol. 2. « Cap. 1°. De unitate sancte matris Ecclesie. Dicit apostolus
Paulus : A^on est potestas, nisi a Deo ordinata sit, etc. Audite, fratres
karissimi, quid apostolus Domini vobis clamet. .. y^ (Hauréau, Notices
et extraits, t. IV, p. 4).
Fol. 4. « Cap. 11°. Quantum Christus dilexit Ecclesiam. Inquit
apostolus Paulus : Christus dilexit Ecclesiam^ etc. Audite, fratres karis-
simi, Paulum apostolum nuntium... » [Ibid., t. V, p. 208).
Fol. 5. a Cap. 111°. De dedicatione fempli Salomonis. Salomon edi-
ficavit domum Domini, etc. Omnia, fratres karissimi, facta antique
legis... » [Ibid., t. V, p. 134 et 209).
728 MAXUSGRITS
Fol. 6 V**. a Cap. iiir. De audieiidis mandatis vile. Audi, Israël, man-
data vite, auribus percipe, etc. Aiiimonet vosDominus, fratres karissimi,
per Jeremiam... » (Ihid., t. I, p. 35, et t. II, p. 104).
Fol. 9. a Cap. 1°. De inquisitione cause quare populus Dei nolit
penitere. Populus (sic) meus, quid feci tibi , etc. Diu, fratres karissimi,
toleravit nos Dominus... ^{Ibid., t. I, p. 37, et t. II, p. 116).
Fol. 12. u Cap. vr. De pastoribus Ecclesie. Fecit Deus duo magna
luminaria, etc. Sic voluit Deus, fratres karissimi, facerecreaturasmundi
... » (Ibid., i. V, p. 133).
Fol. 13 v°. « Cap. vii°. De sacerdotibus. Labia sacerdotis custo-
diunt scientiam, etc. Audite, fratres karissimi, quantum thesaurum... »
{Ibid., t. V, p. 208).
Fol. 15. " Cap. l'iii. De suscepto bonore predicationis unde pas-
cantur subditi. Lociitus est Dominus ad Moyscn cum murmurassent, etc.
Quçcumque, fratres karissimi, scripta sunt, adnostram... »
Fol. 17. « Cap. IX. De conquestione Domini de sacerdotibus. Qui
descendunt mare in navibus, etc. Conqueritur Dominus per David, fra-
tres karissimi, de nobis sacerdotibus... "
Fol. 19. « Cap. X. De his qui vicarii sunt Cbristi super populum.
Deus stetit in sijnagoga deorum, etc. Fratres karissimi, cum Dominus
nosler Jhesus Christus, Deus ante st;cula... » [Ibid., t. I, p. 245).
Fol. 21 v°. « Cap. XI. De edificatione civitatis eterne. Fundamenta
ejus in montibus sanctis, etc. Gloriosam, fratres karissimi, civitatem
cepit ab inicio mundi... « [Ibid., t. V, p. 134).
Fol. 23. " Cap. XII. Verba Patris querentis de Ecciesia. Vinea facta
est dilecto meo, etc. Vinea Domini domus est, bçc suut verba Patris qu§-
rentis... » M. Hauréau a attribué ce sermon à Pierre le Mangeur
{Not. et extr., t. II, p. 258).
Fol. 25. a Cap. XIII. De crucifixione veteris bominis juxta Apostolum.
Scitote, fratres karissimi, quia vêtus homo, etc. Lçtum nuntium affert
vobis Apostolus... » (Ibid., t. I, p. 84, et t. II, p. 109).
Fol. 27 v°. a Cap. xiv. De prenuntiatione adventus Cbristi. Dicite
pusillanimis : Coiifortamini, etc. Ante adventum Domini, fratres karis-
simi, in tanta caligine... » (Ibid., t. II, p. 100 et 254).
Fol. 29. « Cap. XV. De reconciliatione Cbristi et Ecclesie maxime fa-
cienda in XL*. Excutere de pulvere, consurge, etc. Audite, fratres karis-
simi, quam dulciter... r> (Ibid., t. I, p. 83; t. II, p. 404, et t. V,
p. 248).
DK LA RIBLIOTHICQUE DK RKIMS. 729
Fol. 31 V. a Cap. \vi. Do Annunti.itione; quoiiiodo in ecclesia nos
dobcmus habcrc. Sta in porta domus Domini, etc. H(^'c pn^cepit Dominus
per .leremiaiii... «
Fol. 3:2. « Cap. \\\\. De vitiositate carnis saccrdotis. Loculiis est
Dominus ad Moyscn, diiens : Saccrdos, de. Fratres karissimi, li<;c
omnia qut; in vetcri lege... » [Ihid., t. V, p. 133).
Fol. 33 v°. >( Cap. xviii. De iepra sacerdotis. LoaUus est Dominus ad
Moijsen, dieens : Homo, etc. Fratres karissimi, linieo quod quosdain... r.
(Ibid., t. I, p. 8G).
Fol. 34 v°. " Cap. xix. De consolatione populi. Consolamini, conso-
lamini, populus (sic) meus, etc. Ante adventum Hedemptoris nostri... "
Fol. 37. « Cap. XX. De dedicatione et dignitate lempli Salomonis.
Facta sunt encenia in Jerosolimis, etc. Fratres, (;dificavit Salomon
templum... » (Ibid., t. V, p. 134 et 209).
Fol. 39 v°. a Cap. xxi. De exitu Lotli de Sodomis. Dum egrederetur
Lolh de Sodomis, etc. Novistis, fratres karissimi, quia Loth, nepos
Abrahe... ^ (Ibid., t. II, p. 247).
Fol. il. « Cap. XXII. De misterio crucis. Verbum crucis pereuntibus
quidem, etc. Fratres karissimi, quia fidelibus locuturi... " (Ibid., t. I,
p. -iO).
Fol. 42. " Cap. xxiM. De die Roj]alionuni. Ouis vestrum habebit ami-
cum, etc. Modo sunt, fratres karissimi, dies Kogationum... » (Ibid.,
t. I, p. 243).
Fol. 44. " Cap. xxiiiî. De die Pentecostes. ï/erbo domini celi, etc.
Fratres karissimi, scire debetis quy. .. « (Ibid., t. V, p. 251).
Fol. 45 v°. « Cap. xxv. De homine peregre profecto. Homo quidam
peregre, etc. Hec parabola, fratres karissimi, dicta a Domino... »
(Ibid., t. I, p. 8G).
Fol. 47 v°. " Cap. xxvi. De electione LXXIl discipuloriim. Désigna-
vit Dominus Jhesus et alios septuaginla, etc. Flegit, fratres karissimi,
Dominus in primitiva Ecclesia... » (Ibid., t. 1, p. 247).
Fol. 49. " Cap. XXI II. De mundalione leprosi. Cum descendissei
Jhesus de monte, sccute sunt, etc. Quando Christus, fratres karissimi,
voluit inter homines... » (Ibid., t. II, p. 103, et t. IV, p. 107).
Fol. 50. « Cap. XXVIII. De exercitatione dormitationis. Surge qui
dormis et exurge (sic) a mortuis, etc. llucusque, fratres karissimi, satis
obdormistis... »
Fol. 51 v\ " Cap. XXIX. De sermone Domini metaphorice. Simile est
730 MANUSCRITS
regnum celorum homini qui seminavit^ etc. Dominiis Jhesus Christus,
fratres karissimi, inter homines habitaiis... »
Fol. 53 v°. « Cap. xxx. De visione Jeremie. Factum est verhum Do-
mini ad Jheremiam, dicens : Quid tu vides? etc. Visio ista, fratres karis-
simi, utililati nostrç... »
Fol. 56. " Cap. XXXI. De punitione peccatorum. Dicit Dominus ad
populum Jérusalem, etc. Fratres karissimi, ideo leguntur Scriptiirç... ))
Fol. 58. u Gap. xxxii. De pugna contra diabolum. Cum exiret
Jepte ad pugnam, etc. Ideo, fratres dilectissimi, proponuntur ista anti-
quorum Patrum... -n
Fol. 61 v°. « Cap. xxxiii. De purgatione tritici. î/enienles filii
Remon Berelhite (sic), Recha et Banacha, etc. Hostiaria triticum purgat,
cum... t)
Fol. 64. " Cap. xxxiin. De his qui in immundis vasis predicationem
suscipiuni. Nejno 7711 ttit vinuin novellum in utres veteres, etc. Dominus
noster .Ihesus, fratres karissimi, loquens hominibus... » (Hauréau,
Not. et exlr., t. V, p. 134, 209).
Fol. 65 v°. « Cap. xxxv. De ultionibus veteris Teslamenti. Maria,
soror Moysi, peccavit murmurando, etc. Ultiones, fratres karissimi,
veteris Testamenti ad correptionem... » (Ibid., t. I,p. 35, et t. II, p. 104).
Fol. 68. " Cap. XXXVI. De Ypapanti Domini. Postquam impleti sunt
dies purgationis, etc. Consuetudo, fratres karissimi, hçc erat in veteri
lege... « {Ibid., t. I, p. 35, et t. II, p. 103 et 255).
Fol. 70. " Cap. XXXVII. De gloria filie régis. Omnis gloria fille régis
ah intus in fimhriis, etc. In hoc versu prophctico, filie dilectissimc,
gloria vestre domine describitur... -n [Ibid., t. V, p. 133).
Fol. 71 v°. « Cap. xxxviii. De Advcntu Cbristi. Dicite, filie Syon,
ecce rex tuus venit, etc. Mandat vob'*^ rex c(;li, fratres dilectissimi, per
proplietam..! » {Ibid., t. 1, p. 36:::).
Fol. 74 v\ ce Cap. xxxix. De die Pentecostes. Du7n complerentur
dies, etc. Congruum satis est, fratres karissimi, ut in his diebus... '^
{Ibid., t. I, p. 38).
Fol. 76. « Cap. XL. De pugna contra Babilonem. Dicit Dominus per
Jeremiam, prophetam : Preparemini, etc. Vos, fratres karissimi, con-
gregati estis... » {Ibid., t. I, p. 246, et t. V, p. 208).
Fol. 78 v". « Cap. xli. De verbis contemplative Ecclesie. Quesivi
dilectummeum,etc. Hçc verba, fratres dilectissimi, sunt Ecclesiç con-
templativç... » {Ibid., t. V, p. 132).
DE LA lUBLIOTIIKQl l!^ 1^1' IIKIMS. 731
Fol. 80. « Cap. \i.n. De coiifessione in aUenitruiii. Confilemhii
allenitrum 'peccata vestra, elc. Cuin in aliis, fratres karissimi, diebus ad
conlessionem... « (Ibid., t. V, p. 250).
Fol. 81 v°. u Cap. xiAiii. De Ascensione Domini. Elevalus est sol
in celnm, etc. Ilodie, fratres karissimi, est Ascensionis jocunda festi-
vitas... .. (IbicL, t. I, p. 38; t. IV, p. 7, et t. V, p. 250).
Fol. 83. « Gap. xi.iiii. De die Pentecostes. Dies Pentecostes est in
lege et in evangelio... "
Fol. 83 v°. " Cap. xl\ . De Resurrectione. Cuni cçtere festivitates
in recordatione... "
Fol. 84 v\ tt Cap. xlvi. De Cena Domini. Cum intinxissel Dominus
Jhesuspanem, etc. Salis novit caritas vestra, dilectissimi fratres, quod
tota perfectio... » (Ibid., t. I, p. 362, et t. II, p. 112).
Fol. 80 v**. « Cap. XLVii. De pastoribus Israël. Factum est verbum
Domini ad Ezecliielem^ dicens : Fili hominis, propheta, etc. Vos, fratres
karissimi, estis pastores Israël... n [Ibid., t. I, p. 244, et t. II,
p. 264 et 317).
Fol. 88 v°. « Cap. xlviii. De sacerdotibus. Posait Moyses labrum
eneum inquo lavabantur Aaron, etc. Hnjus rei figura, o vos sacerdotes,
ad vos pertinet... »
Fol. 90. tt Cap. XLix. De hoc quod divites non sunt boni nec pau-
peres mali. Noli emulari in maJignantibus j etc. Multi in mundo sunt,
fratres karissimi, qui cum videant... « [Ibid., t. I, p. 84; t. II, p. 104,
et t. V, p. 248).
Fol. 91 v°. « Cap. L. De odore filii. Ecce odor filii mei, etc. Aggra-
tulatur vobis, fratres karissimi, Dominus... » [Ibid., t. I, p. 36, et t. V,
p. 248).
Fol. 93 V". « Cap. li. De duabus uxoribus Jacob. Legitur, fratres
karissimi, quod Jacob duas uxores... » [Ibid., t. 1, p. 40).
Fol. 95 v°. u Cap. lu. De duobus regnis et duobus principibus.
Exile, populus (sic) meus, de Babylonia, etc. Sunt, fratres karissimi, in
mundo duo régna..." [Ibid., t. II, p. 255).
Fol. 97 v". ic Cap. i,iii. De aureis et argentcis vasis in magna domo.
In magna domo, fratres dilectissimi, ut ait Apostolus... »
Fol. 99. « Cap. Lnii. De eodem capitulo. In magna domo, fratres
dilectissimi, non solum sunt vasa aurea... •^■
Fol. 99 v\ vc Cap. lv. De hostiariis. Accedite ad eum et illumina-
mini, etc. Audite, fratres karissimi, quomodo ad se... "
732 MAMUSGRITS
Fol. 100. t( Cap. LVi. De lectoribus. Clama, ne cesses, quasi tuba, etc.
Iste ordo, fratres, vocatur lector vel psalmista, lector a legendo, psal-
mista a psalmis canendis.. . «
Fol. 100 v". « Cap. Lvii. De exorcistis. Convocatis Jhesus duodecim
apostolis, dédit illis virtutem, etc. Ecce, fratres karissimi , ordinem
quem suscepturi estis... "
Fol. 101. « Cap. LViii. De acolitis. Sint lucernc inmanibus vestris,etc.
Habuit, fratres karissimi, et iste ordo principium ex veteri lege... »
Fol. 101 v**. u Cap. Lix. De subdiaconis. Muridamini, qui fertis
vasa Domini. Quia ad ordines qui sacri specialiter dicuntur acce-
ditis... r>
Fol. 102 v°. « Cap. LX. De levitis. Dominus dixit ad Aaron : Ego
dedi vohis fratres vestros levitas, etc. Ordo isle, fratres karissimi, levi-
tarum principium habuit... ^■)
Fol. 103. « Cap. Lxi. De sacerdotibus » . Ut supra, fol. 47 v°.
Fol. 105 \\ « Cap. LXii. De ministris ecclesie. In omnibus, fratres
karissimi, exibeamus nosmetipsos.. . « (Ibid., t. I, p. 85, et t. V,
p. 248).
Fol. 107. " Cap. LXiii. De unione ÏYàivnm.. Ecce cjiiam bonum et quam
jucundum, etc. Sic aggratulatur, dilectissimi fratres, David proplieta
fraternitati vestrc^', et conventus vestros... ^ {Ibid., t. V, p. 132).
Fol. 108 v°. " Cap. LXiii. De beatitudine lugentium. Divina Scrip-
tura, fratres karissimi, aliquando ad lacrimas... n (Ibid., t. I, p. 38;
t. IV, p. 7, et t. V, p. 250).
Fol 109 v\ « Cap. Lxv. Quod filii imitentur Patrem. Esiote imita-
tores Dei, etc. Ammonet vos, fratres karissimi, Apostolus ut si filii... -n
[Ibid., t. I, p. 40, et t. II, p. 112).
Fol. 111. ce Cap. Lxvi. Quod mundus non est diligendus. Nolite
diligere mundum, etc. Est quidam, fratres karissimi, specialis inimi-
cus... .^ (Ibid., t. I, p. 83; t. Il, p. 104; t. IV, p. 6, et t. V, p. 248).
Fol. 113. a Cap. Lxvii. Quod Cbristus passus sit extra portam et
de processione in Hamis palmurum. Dominus noster J/tesus Christus, ut
sanctificaret per suum samjuinem, etc. Satis, fratres karissimi, audivistis
ordinem redcmptionis vestrç... i^(Ibid., t. 1, p. 36, et t. II, p. 108).
Fol. 114 V". " Cap. Lxvm. De redemptione humani generis. Ubi
venit p/enitudo temporis, misit Deus, etc. Fratres dilectissimi, magna dis-
pensatione voluit Deus... » (Ibid., t. I, p. 39).
Fol. 115 v°. " Cap. LXix. De pbariseo cum quo Dominus mandu-
DE LA iniiLIOTIlÈQUr: DE REIMS. 733
cavit. ïïogahat J/iesum quidam pliariseus, etc. Mullis rnodis, fratres
karissiini, voliiil Doniinus iiivitare homiiies... »
Fol. 117. « Gap. i,.\.\. De Xalivitate Doinini. Gaudeamus in Do-
mino, (lilectissimi fratres, et licet non quanlas dcbeinus... «
Fol. 118 v". i (]ap. L.wi. De Gêna Doniini. Dominiis nosler J/tesus
Christus in qua nocte tradebatui\ etc. Imminente, IVatres dilectissimi,
dominicc passionis articulo... "
Fol. 120 v°. «Gap. lxxii. Quomodo nos revocat Dominus. Venite,
filii, audiie me, etc. Audite, fratres karissimi, quani dulci voce, quali
affectu... » ilbid., t. V, p. 249).
Fol. 122 v». u Gap. lxxiii. De positione Alléluia. Scientes, fratres
dilectissimi, quia qiiamdiu sunuis... »
Fol. 123 v°. " Gap. lxxiiii. De ordinalione Ecclesie. Locutus est Do-
minus per Vsayam, dicens : Ponam desertum... » Audite, fratres dilec-
tissimi, quanta Providentie diligentia... «
F'ol. 125. " Gap. lxxv. De Xativitate Domini. Apparuit benignitas
et humanitas Salvaloris, etc. Adquisierat sibi, fratres karissimi, diabo-
lus genus humanum... ^ [Ibid., t. I, p. 3 i, et t. Il, p. 101).
Fol. 127. « Gap. lxxvi. De dilectione etiam inimicorum. Diligite
inimicos vestros, benefacite his, etc. Dominus et redemptor noster, fra-
tres karissimi, venerat in mundum... » (Ibid., t. II, p. 101, et t. IV, p. 5).
Fol. 128. « Gap. lxxvii. De impietate hominum. Vulpes foveas
habent, etc. De impietate hominum Dominus et redemptor noster... »
(Ibid., t. II, p. 102, et t. V, p. 247).
Fol. 129 v°. " Gap. lxxiiii. De [de]scriptioneEcclesi§ ad clericos per-
tinente. Inter alias descriptiones menbrorum Kcclesiç... »
Fol. 131 v°. "Gap. Lxxix. Lt rudes homines per consnetas res melius
ignoratas videant. Arborem fici habebat quidam, etc. Dominus et
redemptor noster, fratres karissimi, aliquando per similitudines... «
Fol. 133. « Gap. lxxx. De conversione et actu penitentie. Conver-
timini et agite penilentiam, etc. Audite, fratres dilectissimi, quant(; mise-
ricordie... » (Ibid., t. I, p. 248).
Fol. 135. " Gap. lxxxi. De confessione. In omnibus Scripturis
divinis, fratres dilectissimi, utiliter ac salubriter... »
Fol. 130 v\ K Gap. lxxxii. De dilectione etiam inimicorum. Fré-
quenter in evangelio, fratres dilectissimi, audiamus... »
Fol. 138. " Gap. lxxxiii. De creatione primi hominis. Greuvit
Deus primum hominem ad imaginem... »
734 MANliSClUTS
Au verso du fol. 139 et dernier, une main presque conteinporainea
copié la lettre adressée au Pape par Samson, archevêque de Reims,
Jocelin, évêque de Soissons, Guillaume, évêque de Chàlons, Auvis,
évêque d'Arras, au sujet de Tappel porté à Rome par Abailard, après
le concile de Sens (1140), où ses doctrines avaient été condamnées.
Notre texte diffère très sensiblement de celui donné par Lahhe {Sacros .
conc, t. X, p. 1021-1022), comme on en jugera par ces deux lignes :
« Excellentissimo domino et karissimo patri, etc. Auribus occupatis ad
plurima, sermonem facimus adbreviatum... «
Les gardes ^, b, sont des feuillets d'un compte du Chapitre
(XV^ siècle), où il est question des francs-sergents et du past d'Adal-
béron.
On remarque, à l'intérieur du plat final, la signature de Guy de Roye ;
mais cette particularité ne peut viser qu'une reliure. L'indication du
vrai propriétaire originel nous est fournie, dans la marge supérieure
du fol. 2, par un petit écu tréflé que nous avons déjà rencontré ail-
leurs comme une des marques bibliographiques de l'abbaye de Saint-
Denis. — Au fol. B, la cote : « 170 b » . — Au fol. 1, une main du
XVIIP siècle a très improprement appelé cet ouvrage : " Liber de Lni-
tate Ecclesie ') ; elle ne faisait d'ailleurs que copier un titre contempo-
rain delà reliure (fin du XIV' siècle) dont il resteun fragment à l'inté-
rieur du plat final. En lui restituant son vrai titre, la présente notice
permettra de compléter l'article fort court consacré à l'auteur par
V Histoire littéraire (t. IX, p. 520-521) et M. l'abbé Bourgain {La chaire
française au Xïf^ siècle, p. 61-63).
Fin du XII" siècle. Parchemin. 139 feuillets à 2 col., et trois
gardes a, b, en têle, c, à la fin, les deux dernières blauclies. 258 sur
184 millim. Rel. veau blanc sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre :
« D, ord. 3, n° 45 »).
580 (1. 668). Adae de Persenia sermones et epistolae.
Fdl. 1. Annonciation. (■'■ Egredietur virga deradice Jesse, etc. Senes-
cente jam seculo, auctor seculi ad reparandum hominem... t) (Migne,
Patrol. lat., t. CCXI, cnl. 699-711).
Fo!. 3 v°. Rameaux. « Christusfactus estpronobis ohediens Patri, etc.
Corrigendis hominum moribus... »
Fol. 4 Pâques. « Hec est dies quam fecit Dominus, etc. Quasi non
in aliis diebus... «
I)K LA niHLIOTHKQllIC DM HKHIS. 735
Fol. 5 v°. Ascension. ^- Christus qui descendit ipse est et qui ascendit
super omnes celas, etc. Hcnc et congrue qui descendit... »
Fol. 7 v°. u Pastores Israël, audite vcrbum Domini, etc. Boni pasto-
ris diftinitionem vultis audire ?... "
Fol. 9 v". - Domine, ostende nobis Patrcm, etc. De tenera Patris dul-
cedine loqiii... ^^
Fol. 10 v\ Pentecôte. ^ Cuvi roniplereninr dics, etc. Quia solemni-
tatem doni Spiiitus sancti... n
Fol. 1^. ( X'icholao suo frater A., peccalor, in Spiritu sancto amare
fideliteret amari féliciter. Instancie tue medebitoremconstitui... » (Ibid.,
col. 627-631). Cette lettre et plusieurs des suivantes ont été éditées
pour la première fois par les auteurs du Thcs. nov. anecdotorum , t. I,
p. 669-761.
Fol. 13 v°. " MuUerem fortem quis inveniet, etc. Non hocdicitur quod
iinpossibile, sed quod difficile sit... » (Migne, PatroL, col. 733-744).
Fol. 16. « De virginc Alaria. Columna nubis sane et caliginis est.
Firma sublimitas nostre Virginis... »
Fol. 18. « Super Magnificat. Amico suo magistro Andrée, canonico
Turonensi, frater A., karitatem de corde puro. Dilectionis vestre para-
bam quideni... » [Ibid., col. 6il-6ii).
Fol. 18 v°. « Magnificante Domino Mariam animaque Marie magni-
ficante Dominum. Sonuit vox Marie... y>
Fol. 19 v°. " Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi, etc.
Heri legebatur hec sancti evangelii leclio... y>
Fol. 22 V. « Fratribus et amicis in Christo dilectissimis, quos et
Christi anior fecit esse unanimes et Dei gracia nominis unius con-
sortes, frater A., peccator, in re sui nominis permanere. Alterius ves-
trumdevota me compellit instancia... » [Ibid., col. 644-648).
Fol. 23 v°. u Sermo ejusdem Ade de P[ersenia], de fervore Cdei et
morum edificacione. Hogasti me sepius, frater karissime, ut tibi scri-
berem aliquid... r. [Ibid., col. 648-650).
Fol. 2i v". « Domino et amico magistro Andrée de Vilre[i]o,
frater A.,dictus abbas Pcrsenie, sapere que sursum sunt,non que super
terram. Utinam quod devocio tua... ^ [Ibid., col. 650-653).
Fol. 25. « Agneti, virgini Christi, frater A., dictus abbas Persenie,
inter prudentes virgines deputari. Tanti est mihi... n [Ibid., col.
659-664).
Fol. 26 V". u Dilecto suo Ph., frater A., qualiscumquc Persenie
736 MAXLSGRITS
abbas, vere philosophie studiis insigniii. De odio vitiorum... » [Ibid.,
col. 6G4-G65).
Fol. 27. Contra judices et jurisperitos saeculi. « Dilecto suo nia-
gistro Philippo de Balon, frater A., pauperum Persenie servitor indi-
gniis, iumaculatam legem Domini opère et veritate Justiniani legibus
aiiteferre. Licet boriam voluntatein tuam... « {Ibid., col. 666-668).
Fol. 21 v°. tt Domino et amico suo venerabili R., abbali de Veinu-
cia, frater A., omnium monachorum minimus, eis in Vernucia vernare
lloribus quos non vitiorum flamma defloret. Rogasti me sepius, aman-
tissime... " (Ibid., col. 672-683).
Fol. 31. « Letamini in Domiîio et exulta le, jusii, etc. Ad sanctorum
martirum sollemnia convenimus... »
Fol. 32. « [Aliciae], comitisseCarnotensi, dilectissime sue in Christo^
frater A., pauperum Persenie servitor indignus, salutem in Domino.
Postquam, karissima, dissessi [sic] a te... » (Ibid., col. 683-687).
Fol. 33. « [Agneti], virgini, quam tota animi dileccione complec-
titur frater A., peccator, salutem in Agno, sponso virginum. Indubi-
tata fide tene[o] quod... " (Ibid., col. 687).
Ibid. " Dilecto suo in Ghristo J., Belismensi archidiacono, frater A. ^
peccator, salutem. Injungit mihi aliquid... » (Ibid., col. 687-691).
Fol. 34 v°. a [Guillelmo], Heliensi episcopo, domi«ique régis An-
glorum cancellario, frater A., salutem in Spiritu veritatis. Quod subli-
mitati vestre tam frequencius... « (Ibid., col. 624-626).
Fol. 35. « Patri et amico in Ghristo karissimo H., frater A., hu-
milis ejus filius, a desideriis Garnis Ghristi carcere coherceri. Totum,
pater, humilitati vestre... « (Ibid., col. 626-627).
Fol. 35 M\ " Margarite, virgini Ghristi, frater A., peccator, de im-
marcessibili castitatis lilio sponso virginum complacere. Quantum
Ghristum diligere tenemur... " (Ibid., col. 623-624).
Ibid. « [O]doni, venerabili cantori Bituricensi, quem in Spiritu sancto
diligit frater A., peccator, salutem. In mentem mihi sepius venit... «
L'édition M igné donne cette suscription : a Odoni, venerabili episcopo
Parisiensi » (col. 600-603).
Fol. 37. " [S]ymoni suo frater A., peccator, non carere his coulis
quibus solet sol pleni luminis infulgere. Transierunt dies etdies elapse
sunt. .. >? Relevé dans le ms. latin 10634 delà Bibliothèque nationale,
par Hauréau (Not. etexlr., t. 11, p. 16).
Fol. 38 V". u Fratri et amico sibi in Ghristo Ghristi amoreun[it]issimo
DE LA BIBLIOTHKQll'^ DE REIMS. TST
Stephaiio, monacho Caitusionsi et priori do Portis, abhas de Caroli-
loco, do Sarnaio, ot novissimiis omnium de Persenia, in Spiritu sancto
amare fidelitcr ot folicilor reamari. K\ lilteris tuis... » [Ihid., col.
603-608).
Fol. 40. u [Agncli], vir<jini Christi, quani in Spiritu sancto ardenti
amorecomploctitui", frater A. , peccator, in Agno, sponso virginura, pleni
amoris desiderio inherere. Quamvis tue sinceritatis... r>
Fol. 41. et Dilectissime sue in Cliristo illuslri commitisse [sic] Perti-
ciensi (sic), frater A., peccator, salutem in Spiritu sancto. Depossit [sic]
a me tue devocionis instancia... » [Ihid., col. 608-612).
Fol. 42. « Guilermo suo, bone indolis adolescenti, frater A., pec-
cator, vanam sublimitateni alti sanguinis nobiliori morum gloria trans-
volare. Postulas, (îli, et instanter... n [Ibid., col. 612-61 i).
Fol. 43. De instituendorum novitiorum forma. « Fratri et amico in
Christo karissimo G., monacho Pontiniacensi, frater A., peccator,
salutem in Spiritu sancto. Importuna nimis instancia... — Quan-
tumlibct, dilectissime, ad hoc... — Cum ab inicio liujus opusculi... ■^■
(Ibid., col. 61i-623).
Fol. 46 v^ " Amico in Christo karissimo, magistro B., canonico Pa-
risiensi, bis dare operam que opus est experiri. Multi enim aliter
agunt... n
Fol. 48. « Legitur ad Corinthios, capitulo penultimo... »
Fol. 49 v°. « Existimo enim quod non sunt condigne... »
Fol. 50 \\ a Legitur in epistola ad Romanos, capitulo secundo :
Existimas autem... r,
Au verso du fol. 51, on trouve la signature de Guy de Roye, et,
autour do celle-ci, la note suivante : « Nota quod in isto grosso volu-
mine papireo primo continetur processus in factis lîdei Universitatis
Parisicnsis advcrsus Hugonem Aubrioti, prepositum tune Parisiensem,
in quo processu sunt folia LXX; item, Floretus in... cum quibusdam,
in quo sunt folia XXIIII ; item, tractatus de Modo serviendi ad altare,
et Régule cancellarie pape Johannis XXII, in quibus sunt folia Ilir"^
et I, 81; item, quidam sermones in fine, in quibus sunt folia LI,
sive 51 ; et sic in toto, absque custodiis, sunt folia in isto volumine
papireo 226, sive CCXXVI, numerata per me Egidium de Aspero-
monto, in vigilia sanctorum apostolorum Symonis et Judo, anno Do-
mini M'CCCC'"''XII"'° V . Le vohime originel a été dépecé en trois par-
ties ; notre n"* 580 est la troisièrne partie de ce tout.
TOMK xxxviir. 47
T38 MANUSCRITS
XV* siècle. Papier. 51 feuillets. 298 sur 225 millim. Rel. neuve
parchemin. — (Chapitre).
581 (F. 471). Geoffridi, Sancti Theoderici abbatis, sermones XL.
Présentée au public sous le nom supposé de Geoffroy de Troyes
(Bourgain, La Chaire française au XIP siècle ^ p. 53), d'après un titre
fautif : « Sermones magistri Gaufridi Trecensis » , qu'elle porte dans le
ms. latin 13586 de la Bibliothèque nationale, l'œuvre de Geoffroy de
Saint-Thierry se trouve bien réellement consignée dans VHistoire litté-
raire (t. XII, p. 185-190) ; mais tandis que dom Clémencet n'a eu
entre les mains qu'un recueil de vingt-quatre sermons, celui-ci en com-
prend quarante. M. Hauréau a relevé, sur le ms. 13586 (A^o/. et extr.,
t. II, p. 300 et suiv.), un certain nombre de sermons dont quelques-
uns seulement figurent parmi les nôtres.
Fol. \ . u Deum time , etc . Bex Salomon... « (A^o/. e^^a;/r.,t.II, p.300).
Fol. 6 v\ « Deum time, etc. Nec duo sunt, timor videlicet... «
Fol. 10. u Induite vos, etc. Militia est... « (Ibid.).
Fol. 14. a Quamdiu, etc. Ecce quid... » (Ibid., p. 301).
Fol. 19. « Legitur in Exodo... » (Ibid.).
Fol. 21. « Neptalim, etc. Quis audivit... -ii [Ibid.).
Fol. 22 v°. a Serpentem esse aiunt... « (Ibid.).
Fol. 24 v°. « Salvatorem, etc. Sacrosancti dies... » (Ibid., p. 304).
Fol. 30. K Urbsfortitudinis, etc. Hic loquuntur... » (Ibid.)
Fol. 35. « Sobrie, etc. Séries hujus contextionis... r>(Ibid., p. 305).
Fol. 41. « Séries ista de prophetarum oraculis est... «
Fol. 45 v". ^ Nascetur, etc. Tria quedam... " (Ibid.).
Fol. 49 v°. « Judea et Jérusalem. Viros judeos alloquor, non littera,
sed spiritu... »
Fol. 52 v°. (c Suavis Dominus universis, etc. Magnitudo celestium
beneûciorum pluralitate... »
Fol. 55. a Fidelis sermo, etc. Séries amabilis, contextio dulcis, in
qua... "
Fol. 60. ce Audiam quid loquatur in me Dominus Deus, etc. David,
regum summus et prophetarum eximius... «
Fol. 62 v\ a Facta erat quedam inimic[iti]a inter Deum et hominem
peccato primi parentis... "
Fol. 64 v°. « Spiritus oris nostri, Chris tus Dominus captus est in pec-
catis nostris. Hec sunt verba Jeremie, immo Spiritus... >»
UL: la BliiLIOTHKQlK DI*: UKIMS. 739
Fol. G9. Fratres, i«jnis vibrans est non lingua... »
Fol. 09 v^ a Oixi : Ascendam in pahnam et appréhenda m, etc.
Magnum opus, altuin negotium... n
Fol. 73. " Veniteet viifete opéra Domini, etc. Vesperadiei presentis. . . »
Fol. 78. « Sentite de Domino in bonilale, etc. Quia, fratres karissirni,
scieiitibus legem Dci... r
Fol. 81 \\ « Vigilale animo, fratres, ne infructuose... «
Fol. 87 \\ < Hec dies, etc. David, plenus... " (Ibid.).
Fol. 91 v°. u Cantenius, etc. Celebritas hujus... ^ (Ibid.).
Fol. 96. « Sentite de Domino in bonilate, etc. Quia, fratres karissirni,
scientibus... » Composé sur le même tbème, commençant et finissant
par les mêmes mots, ce sermon est d'une étendue double de celui qui
est indiqué ci-dessus, au fol. 78.
Fol. 105. " Domini patres scilicet et fratres in Christo dilectissimi,
reverenda plurimuin. .. '>
Fol. 113 v°. " Ibimus viam trium dieru?n, etc. Tracta sunt verba
ista... J5
Fol. 118 v^ « Timuit Helyas Jezabel et surgens abiit, etc. Relias qui
solaris vel fortis dominus interpretatur... '>
Fol. 124. « Sic nos existimet homo, etc. Ecce illud divinum, ecce illud
fidèle... »
Fol. 129 v°. " Audiam quidloquatur, etc. Propheta hoc in loco gene-
ralem... ^
Fol. 136. « Ave, inquid angélus, Maria, gratia plena, etc. 0 nova, o
celesti nectare. .. »
Fol. 137 v\ « Rcdemptionem misit Dominus, etc. Desiderate plurimum
a pluribus... »
Fol. 142. IL Signum magnum apparuit in celo , etc. Sublimis admo-
dum hujus diei magnificentia... «
Fol. 150 v**. < Salomon fecit thronum de ebore, etc. Tronus iste mira-
bilis et magnifîcus... «
Fol. 156 v°. - Dies iste sollempnis multimoda refulget alacritate... »
Fol. 162 v°. ce Hic totuni decurrat ingenium et aureus sermo... «
Fol. 168. « Signum magnum apparuit in celo, etc. " Le même qu'au
fol. 142.
Fol. 176 \\ « Domine, vim patior, etc. \on parum acceptarem,
fratres mei, si alius sermo... n
Fol. 183 V'. « Salomon fecit, etc. •• Le morne qu'au fol. 150 v°.
740 MANUSCRITS
Fol. 189 v. « Iterata béate virginis Marie sollempnitas... »
Fol. 196. « De gaudiis properamiis ad gaudia... »
L'auteur du catalogue de la bibliothèque de Saint-Thierry parle en
ces termes (fol. 1) des sermons qui précèdent : « Hi sermones diserti
sunt valde et pii n . Il en essaye ensuite Tattribution : « Puto autho-
rem esse Gaufridum, primo hic abbatem, deinde Suessione ad Sanctum
Medardum, tandem Catalaunensem episcopum. Alibi non invenieosdem
sermones inscriptos Gaufrido » .
XII* siècle. Parchemin taché d'eau en partie. 200 feuillets à 2 col.
244 sur 161 millim. Rel. veau fauve sur carton. — (Saint-Thierry,
n» 101).
o82 (F. 478). Liber Scintillarum. — B. Augustini liber de Conflictu
vitiorum et virtutum. — Sermones quorumdam. — Liber de Annun-
ciatione et Nativitate B. Mariae. — Melitonis, epicopi Sardicensis, liber
de Transitu B. Mariae. — Vita metrica S. Agnetis, Hildeberto Ceno-
manensi auctore. — Sermonum Mauritii de SoUiaco libri III.
I. Fol. 1. " Incipit liber Scintillarum Bede, presbiteri, diversarum
sententiarum. [Prologus]. Propicio Christo, fratres karissimi, in lec-
tionem divinam... — In nomine sancte et individue Trinitatis, incipit
liber Scintillarum venerabilis Bede, presbiteri, diversarum sententia-
rum... — De caritate. Majorem caritatem... interior homo nutritur et
pascitur «. {Venerabilis Bedae, Anglo-Saxonis presbiteri, opéra, t. VU,
p. 370-458). V. ms. 435, fol. 1.
II. Fol. 26 v". " In nomine summi Dei, incipit liber sancti Augustini
de Conflictu et machina [vitiorum et] virtutum. Apostolica vox clamât
per orbem... tanto enim quisque celsior tanto potencior » . [S. Aurelii
Augustini opéra, t. VI, app., p. 219).
III. Fol. 30-63. Collection de sermons. — Fol. 30. « Salomon, ira
régis, fremitus leonis, mansuetudo ejus quasi ros super herbam... »
Fol. 31 v°. ce Vidi supra montem Sion agnum stantem, etc. Multa in
exilio Dominus Johanni revelavit... »
Fol. 32. ^ Reges Tarsis et insuie munera offerent, etc. Reges sunt qui
interiora sua bene regunt... «
Fol. 32 v°. « Optimum est gratia stahilire cor, non escis. Licet Scrip-
tura in diversis locis nos monet et cor preparare... »
Fol. 34 v°. « Surrexit Dominus vere et apparuit Simoni. RogemusDo-
minum qui dignatus est... »
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 741
Fol. 37. " StctU Jhesus in medio discipulorum siiorum . Sicutjusluni est,
invocemus Domimnn ut det nobis Spirituni suuin... n
Fol. 38 V". " Si consurrexistis cum Christo, que sursum sunt querile.
Duplex est mors, scilicet corporis et anime... »
Fol. 39. « Nonne cor nostrnm ardens erat de (sic) Jhesu. Corda discipu-
lorum dul)itabant... »
Fol. 40 v°. « Cum fores essent clause, stetit Jhesus in medio discipu-
lorum suorum, ad consolandum per hoc quod dicit : Pax vobis. .. »
Fol. 41 \\ « Ego sumpastor bonus, etc. Dominus in illis verbis qua-
tuor ostendit, humilitatem... »
Fol. 42 v°. <t Ego sum vitis l'^m^g/c. Hic Dominus comparât seviti...»
Fol. 43 v°. a Tanto tempore vobiscum sum et non cognovistis. Dies et
noctes discontinuati sunt... »
Fol. 45. " Aspiciens Jhesus in discipulos suos, dixit. Legitur in Apoca-
lipsi quod Johannes vidit Filium liominis... »
Fol. 46. " Carissimi, ohsecro vos tanquam advenas. Hic loquitur
Apostolus ad Ecclesiam... »
Fol. 47 v°. « Estote ymitatores Dei, sicutfilii karissimi, etc. Per hoc
verbum nos instruit Apostolus... "
Fol. 49. « Missus est Gabriel ad Virginem, etc. Cum fuit desponsata,
non consensu carnali, sed spiritiiali... »
Fol. 50. « Quis ex vobis arguetme depeccato, etc. Duplex est verbum,
vocale scilicet et reale... »
Fol. 50 v°. a Omne quod natum est ex Deo vincit munduin, etc. lllud
verbum est beati Johannis in epistola canonica... ^i
Fol. 51 v°. " Vos estis qui permansistis mecum, e^c. Verbum illud pro-
posait Dominus discipulis suis... »
Fol. 54 \\ '
tt Solve, jubcnlo Deo, tcrrarum, Petre, cathenas,
Qui facis ut patoant cdestia régna beatis.
— Cathene ille quas Ecclesiarumpi orat... » Les deux vers sont attri-
bués à Etienne de Langton (Hauréau, Not. et extr., t. II, p. 115).
Fol. 55. « Homo quidam fecit cenam magnam, etc. Secundum glosam,
per hominem istum intelligimus allegorice Verbum incarnatum... »
Fol. 57 V*. u Plorabilis etjïebitis vos, mundus autem gaudebit, etc. Mon
est mirnm quod solemus invocare Spiritum sanctum... »
Fol. 59 v°. « Ego veritatem dico vobis, expedit vobis ut ego vadam, etc.
In epistola ejusdem diei... '^
742 MANUSCRITS
Fol. 60 v\ « Ascendo ad patrem meum, etc. Si quis loquilur quasi
sermones Dei.. . >;
Fol. 61 M\ '! Factum est ut moreretur mendicus et portaretur, etc. Hoc
ewangelium terribiliter prédicat divitibus... v
Fol. 63. "Quidam gloriantur de interioribus, scilicet de peccato... n
IV. Fol. 64-71. Aiitre collection de sermons.
Fol. 64. « De sancto Bartholomeo. Ego dispono vohis sicut disposuit
Pater meus, etc. Si filius régis Francie mandaret et fidem omnibus fa-
ceret... »
Fol. 64 v°. « De beato Johanne Baptista. Accedentes discipuU Johannis^
tulerunt corpus, etc. Est consuetudo in Ecclesia ut ille cui injuria... »
Fol. 65. « In Nativitate béate Virginis. Orietur Stella ex Jacob, etc.
Soient aves bone, lucem amantes... «
Fol. 65 v". " In Exaltatione sancte Crucis. Rex celorum humiliter
aselli tergo... »
Fol. 66. « De sancto Michaele. Videte ne contempnatis unum ex hiis
pusillis, etc. Valde necessarium ut ille sibi caveat... i^
Fol. 66 v". « In sollemnitate Omnium sânciovum . Beati pauperes spiritu,
quoniam ipsorum est regnum celorum. Melius est poculum amarum... »
Fol. 67 v°. " De sancto Martino. Martinus hic, pauper et modicus,
celiim dives ingreditur... «
Fol. 68. « De Apostolis. Hoc est preceptum meum ut diligatis invi-
cem, etc. Qui in lacu esset profundo... »
Fol. 68 v°. a De Martiribus. Qui voluerit animam suam salvam fa-
cere, etc. Agricola qui seminat frumenturn... j>
Fol. 69 v°. " De Confessoribus. Justus germinabit sicut lilium, etc.
Mercatoreshujus mundi, habentes... •>■)
Fol. 70. « De Virginibus. Quinque fatue virgines, acceptis lampa-
dibus, etc. Sepe dictum est et verum esse probatum est... •>->
Fol. 70 \/°. « De beato Egidio. Misereor super turbam, quia jam tri-
duo, etc. Dominus ad discipulos : Ostenditur... »
V. Divers. — Fol. 72. Forma confitendi ad usum poenitentis. Peut-
être incomplet du commencement, a Ut dignos fructus penitentie facia-
mus. Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, in fletu et
planctu... et ejns membris incorporari, per banc etiam fidem justifica-
tur impius « . — Aux fol. 75-76, on trouve deux tableaux représen-
tant, l'un, les vertus, sous le titre : « Novus Adam » ; l'autre, les vices,
»ous le titre : « Vêtus Adam. »
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 743
Fol. 81-85. Fragments thcologiques ; les quatre premiers sur les
psaumes 67 et 68. « Bcnedicite Domino de fontibus Israël. Triplex est
fons in mente humana... » — u Propter le sustinui obprobrium. Obpro-
brium patientur... n — « Ao/i unjeat super me puleus os suum. Pre-
sumptio : Puteus est quo quis absorbetur... » — « Exaudivit pauperes
Dominas, et vinctos suosnon dexpexit Deus. Triplex est paupertas, mundi,
diaboli, Cbristi... » — « Infantia spiritualis est iii cathecismo, pue-
ritia in baptismo, adolescentia in cucaristia... » — « Triplex est
aurum in die Epipbanie, aurum carnis, aurum diaboli, aurum
mundi... r> — «(In die judicii, commemorabit judex VI opéra miseri-
cordie, que sunt : pascere esurientem, potare sitientem, colligere
hospitem, vestire nudum, visitare inGrmum, consolari vinculatum.
Septimum legitur in Thobia, quod est sepelire infirmum mortuum;
unde versus :
Visito, poto, cibo, redimo, tego, coUigo, condo ».
— On y trouve aussi ces vers (fol. 84 v°) :
t Detralîitur Moysi quia duxerat Ethiopissera,
Et Ghristo quia gentilem duxit sibi sponsam i .
Puis ceux-ci, relatifs à Tune des étapes des Hébreux dans le désert,
au passage de cailles et à ce verset du livre des Nombres : « Vocatus-
que ille locus Sepulchra concupiscentiae» :
« Hurbatus (sic) in liquidis in siccis corpus et ephim,
Cena coturnicum dat Hebreis vile sepuicrum ;
Nomen habet vile, sic satagendo gule i .
Enfin ceux-ci :
tt Si juramentum licitum vis dicere, cerne :
Quis, cui, quid, per quid jures, cur, quomodo, qiiando i .
Puis (fol. 85) quelques fragments sur les miracles de S. Mar-
tin : tt Beatus Martinus, dum transiret per quosdam fines, duo viri
contracli... — Altéra die, obviavit duobus... — Altéra die, accessit
ad eum... — Dicitur autem de beato Martino quod cum quidam latro
in quodam nemore... »
Fol. 86. « Dilectissimo fratri Jeronimo, presbitero, Chromatius et
Eliodorcius (5tc),episcopi, salutem in Domino. Ortum Marie, regine vir-
ginum,simuletnativitatem... - (S . Eusebii Hicronijmi opéra, t. V,p.444).
— -<' Viris sanctis ac beatissimis Chromatio et Eliodoro, episcopis,
i^^
MANUSCRITS
Jeronimus, exiguus Christi servus, in Domino salutem. Qui terram auri
consciam fudit... « {Ibid.,^. 445). — ^In illis diebus erat vir in Israël,
nomine Joachim, ex tribu Juda, et hic erat pastor ovium suarum...
— Posthoc autem, expletis mensibus novem, peperit Anna... eduxit po-
pulum suum in manu forti. Expiicit liber de Annuntiatione et nativitate
sancte Marie et vita ipsius, et de annuntiatione Domini, nativitate, cir-
cumcisione, apparitione et infantia Salvatoris, Domini nostri Jhesu
Christi » .
Fol. 88 v°. " In nomine Domini nostri Jhesu Christi, incipit liber
de Transitu béate Marie, matris Domini, secundum narrationem
sancti Militonis, episcopi. Milito, servus Christi, episcopus ecclesie
Sardiniensis (5/c), venerabilibus in Christo fratribus Laoditie constitutis
inpace, salutem. Dum vobis de Vita prophetarum vel de Incarnatione
dominica duo opuscula condidissem, denuo deposcitis ut de Ecclesia
uDum librum conderem... — Sepe namque scripsisse memini de quo-
dam Lucio... narrantes et predicantes magnalia Dei, qui in Trinitate
perfecta et una divinitatis substantia vivit dominator et régnât in secula
seculorum. Amen» . Peu conforme à la version donnée par la Max. Bïbl.
Pair., t. II, II, p. 212-216.
Fol. 90. Vie de S"^ Agnès.
a Agnes sancta {sic) sui pennam scriptoris inauret,
Linguam nectareo compluat imbre meam,
Ejus (sic) martirium melricis desciibere templo
Floribus, ut doceat
Agnum, qui mundi peccatum sustulit, istis
Virtutum titulis vendicat agna sibi.
Finito libro, sit laus et gloria Christo.
Expiicit, expliceat; ludere scriptor eat «.
(Beaugendre, Venerahilis Hildeherti, primo Cenomanensis, etc., opéra,
col. 1249-1254).
VI. Fol. 92-121. Sermons de Maurice de Sully. — Fol. 92. « Evan-
gelistis evangelizare, predicatoribus predicare, docere doctoribus... "
(Hauréau,A^o^ et extr.,i. I, p. 25; t. III, p. 310; t. VI, p. 147).
Fol. 95 \\ " Credimus sanctam Triaitatem, Patrem et Filium et
Spiritum sanctum unum esse Deum, omnipotentem et eternum. Cre-
dimus quod Deus... »
Ihid. De Oratione dominica. « Inter omnia que fragilitas humana
facere potest, unde Deo placere valeat... — Pater noster, etc. Ecce,
DE LA BIBLIOTHKQLE DE REIMS. 745
karissiini, singulis ferc diebus... coinitalur fervor dileclionis interne » .
Fol. 97. u Postquam complcii sunl (lies octo, etc. Hodicrnus, karis-
simi fratres, dies primus est in diebus anni... «(Haurcau, Not. etextr.,
t. I. p. -2i).
Fol. 97 v". ^ Cum nalus esset Dominus Jhesus in Bethléem, etc. Hodie,
dilectissimi, nobis sacra et sollempnis illuxit dies... »
Fol. 98. « Nuplie facte sunt in Ghana Galilée , etc. Salvator nos ter,
fratres karissinii, nuptiis interesse... «
Ihid. « Gum descendisset Jhesus de monte, etc. Hodierna nobis sancti
evangelii déclarât lectio... »
Fol. 98 v". « Ascendente Jhesu in naviculam, etc. Sancto evangelio
hodierne diei narrante... »
Fol. 99. " Simile est regnum celorum homini patrifamilias, etc. Hodie,
fratres karissimi, intrante Septuagesima... -n
Fol. 99 v". « Gujn plurima turba convenisset ad Jhesum, etc. Mediator
Dei et hominum homo Christus Jbesus inter cetera salutifere doc-
trine... ')
Fol. 100. « Assumpsit Jhesus duodeciîn discipulos, etc. Dominus nosier
Jhesus Christus, dilectissimi, appropinquante tempore passionis... «
Fol. 100 v". " Ductus est Jhesus in desertum, etc. Hodie, dilectissimi
fratres, sacrosanctc quadragesimalis observanlie intrante tempore... "
Fol. 101. « Gecessit (sic) Jhesus in partes Tyriet Sidonis, etc. Hodie,
fratres, coram nobis in evangelio quoddam stupendum... »
Fol. 101 v°. " Erat Jhesus eiciens demonum, etc. Legimus inhodierno
evangelio quod Doiiiinus ac salvator noster demonum... f>
Fol. 102. u Cum subtevasset oculos Jhesus et vidisset, etc. In hodierna
sancti evangelii lectione, karissimi, quoddam gloriosum... »
Fol. 102 v°. " Qui est ex Deo verba Dei audit, etc. In hodierno evan-
gelio, dilectissimi, quoddam utile verbum est recitatum... «
Ibid. « Gum appropinquasset Jhesus Jerosolimis et venisset, etc. Par
universam Ecclesiam, karissimi, nobis sancta inolevit consuetudo... «
Fol. 103 v°. a Hodie nobis, dilectissimi, in die paschalis soUempni-
tatis... >' (Hauréau, Not. etextr., t. I, p. 25).
Ibid. i( Quia vidisti me, Thoma, credidisti, etc. Ecce, karissimi, nobis
sanctam quadragesimalem... n
Fol. 104. i^ Ego sum pas tor bonus, etc. Dominus ac salvator noster
hodierno, dilectissimi, nos docet evangelio... » (Hauréau, Not. etextr.^
t. I, p. 25).
746 MANISGRITS
Fol. 104 v\ " Amen dico vobis quia plorabilis, etc. Salvator noster,
dilectissimi, sicut hodiernum docet evangelium... «
Fol. 105. « Vado ad eum qui misit me, etc. i\aturale est inter homi-
nes, dilectissimi, quod quando aliquis... » (Hauréau, Not. et extr.,
t. II, p. 323).
Fol. 105 v°. " Amen^ amen dico vobis : Si quid petieritis , etc. Salvator
noster, dilectissimi, magnam et mirabilem... »
Fol. 106. « Dominas Jhesus, postquam locutus est eis, assumptus
est, etc. Salvator noster, dilectissimi, sicut hodiernum docet evange-
lium, cum multotiens... »
Fol. 106 v°. « Cum venerit Paraclilus, etc. In multis sancti evangelii
locis invenimus... »
Ibid. « Siquisdiligitme, sermonem meum, etc. Legimus in sacra Scrip-
tura, dilectissimi, quod Dominus ac salvator noster hodierna die...»
Fol. 107. On lit en marge, au commencement de cette série de ser-
mons pour les dimanches après la Pentecôte, ces mots du scribe : « Pro-
logus in libro secundo -n . — Suit le prologue : « Superius largiente
gratia Dei, fratres karissimi, sermones in dominicis diebus ducendos a
Circumcisione Domini usque ad octavas Pentecostes, sicut simpliciter
laicis debent proferri, describimus. Quibus exactis, describendo illos
sermones qui ab octavis Pentecostes usque ad Circumcisionem Domini
in dominicis diebus sunt dicendi manum mittimus... r>
Ibid. Cl Homo quidam erat dives et induebatur, etc. Hodierno sancto
docente evangelio, didicimus quod... «
Fol. 108. ' Homo quidam fecit cenam magnam^ etc. Dominus ac sal-
vator noster, karissimi, in sacro hodierno evangelio... »
Fol. 108 v°. a Erant appropinquanles ad Jliesum puplicani, etc. In
hodierno sancto evangelio, karissimi, Dominus ac redemptor noster
exempla... »
Ibid. c Estote miséricordes sicut et Pater vester, etc. Mediator Dei et
hominum Christus Jhesus, dilectissimi, diversis modis... »
Fol. 109. " Preceptor, per totam noctem laborantes, nichil, etc. Quia,
dilectissimi, totum sancti evangelii vobis textum... »
Fol. 109 v°. « Amen dico vobis, nisi habundaverit juslitia vestra, etc.
Dominus ac salvator, dilectissimi, sancto hodierno nos docet evangelio
quantum... »
Fol. 110. " Misereor super turbam, quia eccejam triduo, etc. Quoddam
magnificum, dilectissimi, miraculum in hodierno... »
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 747
Ibid. « Omnis arhor hona fructus honos facity «/c. Quia, karissimi,
prolixioribus verbis vos detinerc voliimus... >'
Fol. 110 v°. « Homo quidam cvot dires qui habehat villicum, etc. Do-
ininus noster Jhesiis Christus, dilectissimi, in hodierno evangelio
parabolam... »
Ibid. " Cum appropinquaret Jhesus Jherusalem, etc. Legimus in hoc
evangolio, dilectissimi, rem mirandam et slupendam... »
Fol. 111. « Dicebat Jhesus ad quosdam qui in se confidebant, etc. In
hodierno evangelio, dilectissimi, Dominns ac salvator noster similitu-
dinem (juandam... »
Fol. 111 v^ « Exiens Jhesus de finibus Tijri, venit per Sidonem, etc.
Duo pariter miracnla in uno hodie fuisse facta... »
Fol. 112. « Beati oculi qui vident que vos videlis, etc. Dominas ac
salvator noster, karissimi, in hodierno evangelio duo maxima... »
Fol. 1 12 v*. « Dum venir et Jhesus in Jherusalem, transibat per mediam
Samariain, etc. Legimus in hodierno evangelio quod cum Dominus
noster Jhesus Christus per Samariam... »
Ibid. i^ Kemo potest duobus dominis servire, etc. Dominns ac salvator
noster, karissimi, multa verba... "
Fol. 113. ^i Ibat Jhesus in civitatemNaym, etc. Quoddam magnificum
et gloriosum miraculum in hodierno evangelio... »
Fol. 113 v°. a Cum inlrasset Jhesus in domum cujusdam principis
phariseorum, etc. Sicut hodierni evangelii lectio, karissimi, nobis
patefecit... r>
Ibid. u Diliges Dominum Deum tuvm, etc. Postquam homo Creatorem
perculpam primordialemdeseruit..." (Hauréau, Not.etextr., t. l,p. 25).
Fol. 114. " Ascendens Jhesus in naviculam, transfretavit , etc. Domi-
nus noster Jhesus Christus, dilectissimi, nobis, sicut... »
Fol. 114v°. « Simile factum est reynum céleste homini régi qui fe-
cit, etc. Dominus ac salvator noster, karissimi, in hodierno evangelio
simililudiiiem ydoneam... y>
Ibid. >< Erat quidam regulus, cumfilius, etc. In hodierno evangelio
quoddam miraculum a Domino fîictum legitur... »
Fol. 115. « Simile est regnum céleste homini régi qui voluit, etc. In
hodierno evangelio, karissimi, Domino docente, didiscimus (sic) ..."
Fol. 115 v°. a Abeuntes pharisei, consilium inierunt, etc. Pharisei
eranl qui a populo quodam religionis habitu... »
Ibid. « Loquenle Jhesu adturbas, ecce princeps unus, etc. Legimus in
7V8 MANUSCRITS
hodierno evangelio, dilectissimi, nobis quoddam miraculum a Do-
mino. .. »
Ibid. " Hodie, karissimi, Adventus Domini ingreditur... »
Fol. 116. i^ Erunt signa in sole etluna,etc. Duo sunt, dileclissimi,
adventus Domini ; in primo... r,
Fol. llGv". « Quid existis in deserto? vider e arundinem, etc. In ho-
dierno sancto evangelio, karissimi, eximia beati Johannis Baptiste
sanctitas... »
Ihid. « Miserunt a JherosoUmis Judei sacerdotes et levitas ad Johan-
nem, etc. In precedenti die dominica, karissimi... «
Ihid. a Gloria in excelsis Deo, etc. Ha[c] die, karissimi, dies estletitie,
dies gaudii... »
Fol. 117. La marge porte ces mots : « Prologus in librum tertium « .
— Le texte du prologue suit : « Exsecutis superioribus sermonibus per
anni circulum in diebus dominicis populo dicendis, ad sermones illos
qui in sollempnitatibus sanctorum sunt dicendi describendos manum
mittimus... "
Fol. 117 v^ Trinité. « Hodie, karissimi, nobis sancte et individue
Trinitatis sollempnia... »
Fol. 118. Dédicace. " ïlodie, karissimi, sollempnitatem dedicationis
hujus ecclesie annua devotione... "
Ihid. PuriCcation de la Vierge. « Postquam completi sunt dies purga-
iionis Marie, etc. Hodierno evangelio, karissimi, docente, cognoscimus
quod cum dies... »
Fol. 118 V". Nativité de S. Jean-Baptiste. ^ Netimeas, Zacharia, quo-
niam exaudita est, etc. Hodie, karissimi, nativitatem beati Johannis... »
Fol. 119. S. Pierre. " Venil Jhesns in partes Cesaree Philippi, etc.
Narrât nobis hodierna sancti evangelii lectio, karissimi, quod Dominus
ac salvator... 5^
Fol. 119 v°. Assomption. « Assumpta est Maria in celum, etc. Hodie,
karissimi, béate Marie diem assumptionis celebramus... »
Ihid. S. Michel. " Faclum est prelium magnum in celo, etc. Hodie,
karissimi, festivitatem sancti Michaelis, arcnngeli... «
Fol. 120. Toussaint. « Hodie, karissimi, sollempnitatem Dei et
Omnium sanctorum ejus sub una celebritate.. . )
Ihid. Apôlre. « Simile est regnum celorum sagene misse in mari, etc.
Salvator noster, dilectissimi, sacram sue veritatis cognitionem... »
Fol. 120 v°. Martyr. « Nisi granum f ru menti cadens in terra^ efe.
1)K LA lUIJLIOTllKQllI-: DE REIMS. 749
Dominus ac salvator nostor, diloclissimi, in parvis minimisque... »
Ihid. Confessinir. « Homo quidam pcregre proficiscens , etc. Dominus
ac redemptor nostor, kaiissinii, quodani in sacroloco... »
Fol. 121 . il Simile est regmun celonim V virginibus que, etc. Dominus
ac salvator noster, dilectissimi, de regno celorum nos instruit... y>
Sur les sermons de Maurice de Sully, voir VHht. lilt., t. XV, p. 156-
158.
VU. Fol. 122-154. Nouveau recueil de sermons, qu'une note du
XIV* siècle, placée dans la marge inférieure, qualifie : « Sermones de
diversisfestivitatibus el passione Christi ». — « Magister dicil : Tempus
meum prope est, apud te J'acio pascha, etc. Scitis quedam ad hoc quod
homo dijjne habeat polestatem ...»
Fol. 124 v°. « Suî-ge et vadc; Luc, xvii. Vulgo dicitur quod non est
pudor homini si in lutum cadat... »
Fol. 129 V". « Sermo in capitule vel in synodo. Qui bene presunt
presbitcn duplici honore habeaîitu7', etc. Capilulo in quo sunt quod per-
tinet ad nostram instruclionem... r>
Fol. 130. « Sermo de omnibus sacramentis, valde bonus. Congre-
gale iUi sanctos ejus qui ordinant, etc. In quo verbo secundo proposito
notatur quod auditores verbi... — Pars in verbo proposito primo
tangit formalis causa tocius sanclitatis... »
Fol. 130 v". « Protenam, in E\altatione sancteCrucis. Modestia ves-
tra nota sit, etc. In verbis istis possumus tria videre... »
Fol. 131. « Exaltabo ad populum signum meum, etc. In quibus verbis
continetur vaticinium Ysaie, prophète... «
Fol. 132. « Protenam. Fili hominis, omnes sermones meos quos^ etc.
Hec suntverba Domini ad predicatorem... »
Ibid. « Diliges proximum luum, etc. VA est verbum Salvatoris satis
cuilibet nostrum necessarium... »
Fol. 133. " Dominica XIII. Beati oculi qui vident que vos, etc. In
verbo proposito facit Salvator duo... n
Ibid. « In Inventionc sancle Crucis. Lignum vite desiderium ve-
niens, etc. Hic duo notantur ad commendalionem benedicte crucis... »
Fol. 133 v°. « Collatio facta infra octabas Epiphanie. Invenernnt eum
in templo, etc. Hic duo notantur : primum est Domini salvatoris... »
Ibid. ii Collatio dominica XIX. Nolite locum dare diabolo, etc. Solet
dici vulgariter ; Qui bien est ne se remuel. In verbo proposito Apo-
StoluS ri
750 MANUSCRITS
Fol. 134. « Dominica XX. Videte quomodo caute ambuletis, etc. In
verbo proposilo, quod de epistola sumplum est... »
Fol. 135. " InfestoS. Luce. Triplex disciplina. Disciplina medici exal-
tabit capudejus, etc. In prupositis verbis trianotantur que pertinent... »
Fol. 135 v^ « De Dedicatione. Celehravit Salomon dedicationem tem-
plif etc. Magnum est festum Dedicationis... »
Fol- 136. « In die X'atalis. Puer natus est nohis, etc. Hic notantur
duo in Christo... »
Fol. 137. « De S. Laurencio. Perfectus inventus est, et erit illi, etc.
Ad commendationem beati Laurencii... ^
Fol. 137 x". « Omnium sanctorum. Jpsa civitas aurum mundum,
simile, etc. Sicuthodie fit festum... »
Fol. 139. « Omnium sanctorum defunctorum. Mémento judicii
mei, etc. Notandum quod hodie fît... n
Fol. 139 v°. " In festo S. Andrée. Expandi manus meas, etc. Licet
verba ista exponantur... «
Fol. 140 v°. u De S. Nicholao. Quasi oliva pululans, etc. Hiis verbis
commendatur vita... "
Fol. 141. De eoclem. « Paravit Hesdras cor suum, etc. Hec verba di-
verse sunt exponenda, allegorice et morale... n
Fol. 142. « De Natiuitate Domini. Fluvius egrediebatur de loco
voluptatis, etc. Quatuor sunt hic notanda... »
Fol. 142 v°. a De adventu in Uamis palmarum. Preparate in occur-
sum Dei tui, etc. 'è'icui principes et nobiles hujus mundi... »
Fol. 143 V". ce Probatus est in illo, etc. Hic commendatur beatus N... »
Fol. 144. « Dominica tercia post Pascha. Vado ad Patrem, etc.
Sicut dicit beatus Gregorius, omnis Christi actio... »
Fol. 145 v°. (' Dominica in Passione, quinta in Quadragesima. Per
proprium sanguineni introivit, etc. In verbo proposito notantur duo... »
Fol. 147. " Distinctio super illud. Per proprium sanguinem, etc.
Omnia pêne per legem in sanguine mundantur... «
Ibid. « De S. Marcho vei de uno martire. De forti egressa est dul-
cedOj etc. In verbo proposito beatus Marcus... »
Fol. 148 v°. a Dominica Xlll^post Trinitatem. Beati oculiqui vident
que vos, etc. In verbo proposito Salvator duo facit... »
Fol. 149. '< Collatio dominica XV*. Bonum igiturfacientes non defcia-
mus, etc. In quo verbo facit Apostolus... >-
Fol. 149 v°. " In festo B. Michaelis, archangeli. Angeli eorum, id
\)K LA BIBLIOTHKQUK DE HKIMS. 751
est honiinutii, in celis semper, etc. Faciès Patris est presencia... »
Fol. 150. « Dominica WIII et XIII. Diliges Dominum Deum
tuum, etc. In quibns verbis duo insinuaiitur... ';
Fol. 150 v°. « Dorninica in Passione Doniini. Angelis Christi quiper
Spiritxim, etc. In verbis propositis ostenditur... »
Ibid. a Dominica in Uamis palmariirn. Humiliavit seipsum, factus
obcdiem, etc. Sicut Judas Machabcis etrex Karolus Gallicis... "
Fol. 151. " De Cena Domini. Probet seipsum homo, etc. Sicut in
receptione medicine corporalis prccedit aliqua preparatio... »
Fol. 151 v". « In die Parasccve. 0 vos qui Iransitis per viarn^ etc.
Hic tria notandum... »
Ibid. « In vigilia Pasche. Si consurrexistis cum Christo, etc. Hortatur
nos Apostolus, etc. ^^
Fol. 152. « Distinctio de supplnntatione. Notandum quod est sup-
plantatio pêne... ^^
Ibid. « De Commemoratione S. Pauli. In seculum memoria ejus, etc.
Quamvis hoc sit dictum de Jiida Machabeo... »
Fol. 152 \\ (c Dominica qnarta post Pascha. Abicientes omnem im-
mundiciam, etc. Sicut dicit Aiigustinus, quod cor... »
Ibid. « Frater Gregorius, in die xNatalis, apud Sanctum Antonium.
Euvangelizovobis (jaiidium magnum, etc. Hoc verbum quod pertinet... »
Fol. 153 v°. " In die Circumcisionis. Postquam consummatisunt, etc.
Ad hoc ut predicalor sit dignus... "
Ibid. (c Dominica infra octabas Epiphanie. Spiritu ferventes, Domino
servientes, etc. In quo verbo hortatur nos Apostolus... "
Fol. 154. 'De S. Clémente. Lex Dei in corde ipsius et non, etc. In
quo verbo B. Clemens commendatur... »
VIII. Fol. 155-183. Nouveau recueil de sermons de iMaurice de
Sully, comme celui que nous avons donné ci-dessus, aux fol. 92-121.
IX. Fol. 184. Autres sermons ou fragments de sermons. « Ave Maria.
Sapienciafdiis suis vitam, etc. Secundum philosophum, in ultima Ethice,
tria habent filii... »
Ibid. u De Aposlolis. Videbitis et gaudebit cor vestrum. Sicut mulier,
cum parit, tristiciam habet... »
Ibid. " Hoc est preceptum meum, etc. Unusquisque quod habet in se
vult alios habere... »
Ibid. « De Martiribus. Defecit in dolore vita, etc. Probitas indicatur
in milite... »
752
MANUSCRITS
Fol. 184 v°. « Non coronahitur nisi qui légitime, etc. Sicut dicit Job
vir : Milicia est vita hominis... "
Ihid. « Modicum lahoravi et inveni, etc. Sicut terra in se conside-
rata... "
Ihid. « Multe trïbulationes justorum, etc. Creaturarum rationabi-
lium... "
Fol. 185. " Reddet Deus mercedemlahorum, etc. Antiquitus promisit
Dominus... »
Ihid. « De uno confessore. Servavi mandata tua, etc. Verbum propo-
situm potuit... »
Ihid. a In pace et equitate amhulavit, etc. Sicut ait Apostolus... »
Ihid. u Ex omni corde suo laudavit, etc. Inter cetera que sunt in hac
vita... »
Ihid. « Humiles spiritu salvahit. Pars aliud intendit dyabolus et aliud
Deus... "
Ihid. « De Virginibus. Mulier timens Deum, etc. Sicut sanctilas in
clerico, fidelitas in servo, probitas... "
Fol. 185 v°. a Prohavit me Deus, etc. Aliter utiturigne servus... »
Ihid. u Tota pulcra es, arnica mea,etc. Videmus in corporalibus quod
post sponsalia... »
Ihid. u Adducentur régi virgines, etc. Secure vadit ad festum qui
habet bonurn conductiim... "
Ihid. a In synodo. Mundati sunt sacerdotes, etc. Ordo cnritatis est ut
plus... »
Ihid. ce Descendi in ortum meum, etc. Accedens Ecclesia visilationis
commodum... ^■>
Ihid. a Sanctificatejejunium. Sicut enim estaurum... «
Fol. J 86. « Convertimini ad me et salvi, etc. Tria movent homines ad
operandum... "
Ihid. " Levare ef ungere et induere, etc. Per Apostolum quecumque
scripta sint... »
Ihid. « Filius régis mortuus est, etc. Quantum teneamur Deum dili-
gere... »
Ihid. « Extrema gaudii luctus, etc. Valde magna différencia.. . 'î
Fol. 186 v°. a Mane facto, surrexit homo et apparuit, etc. Sicut ait
psalmus, nossumus... "
Ihid. « Ecce ego mittam vohis Helyam, etc. Quantum diligat Deus
homineni. . »
DK LA BIIJLIOTHKQUK DE RKIMS. 753
Ibid. .' Fons descendebat de terra irrigatis, etc. Circa principium crea-
tionis... »
Ibid. " Orietur Stella ex Jacob, etc. Ciipientcs aliqiiam excellentem... »
Ibid. « lièges videbunt et consiirgent, etc. In omni agente... »
Un cotateiir du XIV' siècle a inscrit, au bas du fol. 1, ces mots :
« Antiqui serinones de diversis scripturis, et sunt duo libri in une » .
— De même, on trouve (m. d.), au fol. 122 : « Sermones de diversis
festivitatibus et passione Christi « .
Indépendamment des fragments donnés plus haut (fol. 72-91), on
trouve encore dans ce volume les morceaux suivants :
Fol. 63 v\ Formules d'officialité (XIV siècle). Un curé mande à
VofQcial de Reims qu'il a fait la monition dont il avait été chargé. —
Autre (m. d.). Un curé avertit un autre curé que les bans viennent
d'être publiés dans la paroisse du mari , et que rien ne s'oppose à la célé-
bration du mariage dans la paroisse de la femme.
Fol. 80. Table (XIII" siècle) d'un recueil canonique en trois livres.
u De constitutionibus ; — de rescriptis ; — de consuetudine.. . » Elle
est suivie de cette note : - Is qui vult alicui questionem movere, débet
libellum judici porrigere. .. "
Ibid. " Jeronimus. Mala majora tarde credantur, plene cognita
puniantur.
— Quam maie peccavit sodomita ruina probavit.
Gomprobat esse reum sulphur et ignis eum.
Fol. 121 v°. Prières à la Vierge. " Generosa virgo... » ; « Recor-
dare, virgo mater... » — Prière à S. Thomas. " 0 Thoma Didime,
per Christum quem meruisti tangere... »
Ibid. Formules semblables à celles du fol. 63 v\
Les gardes a, b, collées sur les plats, appartiennent à un compte des
dépenses de bouche de l'archevêque de Reims (XIV* siècle).
On notera, aux fol. 33, 57, 64, 86, 92, cette invocation du scribe :
■ c Sancli Spiritus assit nobis gratia >,
que remplace cette autre, au fol. 122 :
« Assit principio sancta Maria meo t .
XIII« siècle. Parchemin. 186 feuillets et 2 gardes a, b, en tête et à
la fin du volume. 250 sur 170 milliin. Rel. dos de veau blanc sur
Lo'.s. — (Chapitre : R, ord. 5, n» 107).
TOME xxxviir, 48
754 MANUSCRITS
o85(F. 469). Guillelmi Peraldi seu Lugdunensis sermones domini-
cales super evangelia. — Roberti de Sorbonio libellus de Matrimonio.
Fol. 1. « Sermo in prima dominica Adventus Domini fratris Guil-
lelmi Lugdunensis. Dicile,filie Syon, etc. In verbis istishabent predica-
tores mandatum... Dominica XXV". Sermo 1"'. Cum sublevasset oculos
Jhesus, etc. Require de hoc euvangelio in dominica XI"; bis enim legi-
tur in anno. Explicit Summa fratris Guillelmi de Lugduno super eu-
vangelia, magistri in theologia, de ordine Predicatorum r> . A part
Vexplicit, notre manuscrit finit de la même façon que le ms. 220 de
Dijon (Catal. gén., édit. in-8% t. V, p. 67-68) . Sur les nombreuses édi-
tions de ces sermons, v. Hisl. lût., t. XIX, p. 310-311.
Une main contemporaine a ajouté deux sermons. Fol. 175 v°. " De
matrimonio. Honorabile conjugium, etc. Hoc verbum pertinet ad com-
mendationem matrimonii... » C'est Topuscule de Robert de Sorbon
sur le mariage. V. Hauréau, Not. et extr., t. V, p. 35.
Fol. 178 v". Ascension. « Ascendens Christus in altum, etc. In verbo
isto notantur llll"'^ post festum Christi... n
Fol. 179 V". Table des sermons du recueil.
Fin du XIII^ siècle. Parchemin. 179 feuillets à 2 col., plus 154 bis,
plus les gardes a, b, blanches, en têle et à la fin; le fol. 80 presque
complètement déUuit par un rongeur. 200 sur 146 millim. Rel. veau
lauve sur carton. — (Saint-Thierry, n° 98).
584 (F. 480). Jacobi de Voragine sermones dominicales; pars
seconda.
Fol. 1. « Incipiunt sermones dominicales fratris Jacobi, ordinis fra-
trum Predicatorum, archiepiscopi Januensis, super evangelia per anni
circulum. Et primo incipit sermo de dominica in Trinitate. Erat homo
ex phariseis, Nichodemus nomine, etc. Festum de Trinitate olim ab
Ecclesia non Cebat... » Le 3* sermon du 25* dimanche après la Trinité
finit sur ces mots : «... ad illum beatum fînem perducat nos ille qui
est principium et finis, qui sine fine vivit, etc. Expiiciunt sermones
dominicales fratris Jacobi de Voragine, ordinis fratrum Predicatorum,
archiepiscopi Januensis, super evangelia per anni circulum, quos
scripsit « (La phrase n'a pas été finie).
Ces sermons ont été publiés dès 1484.V. Brunet,Mtf;zw6/^ t. V,p. 1365.
Fol. 121 v°. Table alphabétique, comprenant notre volume et celui
qui le précédait et qui nous manque.
I
dl: la i]iiiLioTiii':(,)iE de reims. 755
Entre les fol. 12 et Ki, 011 rencontre une lacune d'un cahier.
Sur la garde u, les mots " X\ s[olidis] " , du XV* siècle. — Au plat
du volume, reste d'une petite étiqtjette ayant porté un nombre en
chiffres romains semblable à d'autres déjà rencontres. Ces deux notes
sont identiques à celles qui se trouvent sur le ms. 58G, qui faisait
partie de la bibliothèque de Thomas de Gerson.
XV« siècle. Papier. 160 feuillets et 6 gardes, a-c, en lète, d-f, h
la fin, blanches, sauf la première et la dernière (jni n'offrent aucun
intérêt et sonterj parchemin. 215 sur 148millim. Uel. veau, jadis vert,
sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 5^ n" 104 »).
o8î> (0. 895). Sermonum Fetri de Sancto Benedicto libri 111.
Le manuscrit dont l'analyse suit parait être le seul qui contienne
complète l'œuvre du frère Mineur P. de Saint-Benoît, dont les libraires
de la Sorbonne (1303) ont fait connaître l'existence (Jourdain, Index
chronol. chart. Univers. Paris., p. 76) et dont la Bibliothèque de Troyes
n'a conservé que la 3* partie [Cat. gén., t. Il, édit. in-4°, n"" 1839 et
1996). M. Hauréau, qui a identifié un certain nombre de sermons
appartenant à cette 3« partie {Not. et extr., t. Il, p. 291-292; t. IV,
p. 149; t. VI, p. 65-72), croyait que les deux autres, malgré leur célé-
brité (///s/, litl., t. XXVI, p. 438), étaient aujourd'hui perdues.
Fol. 4 v°-7. Table des initia de tous les sermons qui suivent.
Fol. 8. " Prima pars. Dominica prima in Adventu Domini. Véniel
desideratus cunctis genlibus, etc. Vulgariter dicitur que : Moût griève qui
atant... » Anonyme dans Hauréau [Not. et extr., t. iV, p. 162).
Fol. 9. Même texte. " Aurelianis, agnoscituresse festum cumaudiunt
pulsari Desideratum... » 11 semblerait, par ce détail, que notre
auteur étaitnatif de Saint-Benoît-sur-Loire et avait étudié àOrléans.
Foi. 9 v°. « Si moram fecerit, expecta eum, etc. Vulgariter dicitur :
Bien atent qui par atent... "
Fol. 11. t Hora est, etc. Vulg. die. : Qui mane non surgit, dietam
amittit; au matin lever est la jornée... y
Fol. 12. u Levate capita, etc. Vulg. die. : Au semblent conoit on
Tome... »
Fol. 13. « Quecumque scripta , etc. Communiter dicitur quod nec miles
sine ense, nec clericus sine libro... »
Fol. 14. ^Ecce rex, etc. Vulg. die. : Qui est garniz, si n'est sorpris..."
Fol. 15. " Dominus prope, etc. In verbis istis prenunciat... «
756 MANUSCRITS
Fol. 16 \\ ^ Qui post meventurus, etc. Vulg. die. : Qui est garniz, il
n'est honit... r,
Fol. 18. « Sic vos existimet,etc. In verbis istis hortatur vos... »
Fol. 19 v°. « Videbit omnis caro, etc. Verba ista evangelica sunt et
prophetica... »
Fol. 23. « Quod in ea natum est, etc. Verba ista evangelica nativita-
tem... »
Fol. 25 v°. « Notum fecil Dominus, etc. Vulg. die. que Compaignie
Diex la fist et dyables la déflst... »
Fol. 27. « Parvulus natus est, etc. V. d. que Tant vaut li homs, tant
vaut sa terre... »
Fol. 29. « Habitantibus in regione, etc. Soient homines in tenebris
existentes... »
Fol. 30. « Lux orta est, etc. Soient homines de nocte errantes... »
Fol. 31 v°. « Transeamus usqne Bethléem, etc. Consuetudo est inter
fidèles... >^
Fol. 34. Circoncision. « Vocatum est Jhesus,etc. Utinampossemus... »
(Hauréau, Not. et extr., t. IV, p. 10 et 135).
Fol. 36 v°. « Dorainica infra octabas Epiphanie. Existimantes
eum, etc. V. d. quod rex non potest inveniri... »
Fol. 38. 2* dimanche. « Cumdescendisset, etc. In verbis istis spiri-
tualiter... >'
Fol. 40. 3' dimanche. " Ascendente Jhesu, etc. In presenti evangelio... »
Fol. 40 v°. 4* dimanche. « Simile est regmim, etc. Ager, mundus ;
qui seminat... »
Fol. 41 v°. Septuagésime. « Voca operarios, etc. Omnia tempus
habent... «
Fol. 42 v°. Sexagésime. u Sic currite, etc. Temipus amplexandi... n
Fol. 44 v\ Quinquagésime. " Cecus sedebat,etc. Si Test maubailit qui
n'est riches et povres ne se seit contenir. .. »
Fol. 45. Mercredi des Cendres. « Converti mini ad me, etc. In istis
verbis hortatur vos... r>
Fol. 46. a Penitenciam agite, etc. Petitis et non accipitis... "
Fol. 48. « Penitenciam agite non seram, sed... »
Fol. 49. « Thesaurizate vobis, etc. Vulg. die. : Autent vaut un bon
garderes corn un bon ganiers... "
Fol. 50. Carême. « Cumjejunasset, etc. V. d. : Que en jeu oiiUo, jeu
consente... '
I
DE LA BIBLIOTIIKQUE DE REIMS. 757
Fol. 51 . u Ecce nunctempus, etc. V. d.: Qui non facit quando potest,
non facit quando vult... «
Fol. 51 bis v\ u Resplenduit faciès, etc. — Juslumdeduxit, etc. Justos
quidein dediicebit (^/c). .. »
Fol. 52 V". 2" dimanche, a Sic ambuletis, etc. Sicut dicitur vn%ariter :
Tant as, tant vaus et tant ce pris (?)... »
Fol. 53. 3' dimanche. " Erat Jhesus eiciens, etc. Nota, Deus ejecit. . . »
Fol. 54. a Accipiens Jhesus panes; require : Neque per sanguinem
hyrcorum... »
Fol. 56 v°. « Terra, neoperias, etc. Quia, ut dicitur vulgariter, Que
ens ne voit, à cuer ne toche... «
Fol. 57. ^'. Déponentes omne pondus , etc. Cum narratur de Karolo,
tune libencius... »
Fol. 57 v°. « Aspicientes in auctorem, etc. V. d. que Ce que ens remire
curs tire... »
Fol. 59 v°. Rameaux. « Plurima autem turha, etc. V. d. quod qui
facit quod potest, legem suam implet... 5)
Fol. 60 v°. Autre. « Ecce rex tuus, etc. Qui est garniz, si n'est
sorpris.. . «
Fol. 61 v°. Jeudi saint. « Protêt seipsum, etc. Consueium est in cura
corporali quod homo debens accipere medicinam... «
Fol. 62 v°. ^Christuspassus,etc. V. d. : Après digner convient arer... »
Fol. 63 v°. " Expedit nobis ut, etc.
Il avient sovent en cort,
Qui teis ne péché qui encort.
...» Prière flnale en français.
Fol. 65. « Pascha noslrum, etc. V. d. : Qui est loin de s'escuele, si
est près de son domage. . . "
Fol. 66. Autre. ^^ Hecdies quant, etc. In verbis istisduo notantur... «
Fol. 68 v°. « Habebitis diem, etc. Diem hune, scilicet diem
Pasche. .. «
Fol. 69. " Mane nobiscum, etc. Compeignie Deus la fist in Nativitate,
et dyables la deGst in Passione et Dieus la refist in Resurrectione. .. »
Fol. 70. " Stelit Jhesus in medio, etc. V. d. qui (sic) Ne doet estre
contradite parole, etc.. »
Fol. 71 \\ u Ego sumpastor, etc. V. d. : Au besoing voiet en qui
amis est.. »
758 MANUSCRITS
Fol. 72, « Videho vos, etc. Nota triplex gaudium, temporale... »
Fol. 73. " Cum venerit Paraclilus, etc. Notantur hic duo spiritus... »
Fol. 73 v". " Relinquo mundum, etc. Nota in verbis istis quid dese-
rendum... «
Fol. 75. u Petite et accipietis, etc. — Omne datum optimum, etc.
Nota Domini excellenciam.. . »
Fol. 75 v°. « Psallite Domino, etc. Considerans Dei... »
Fol, 77. « Ascendet pandens, etc. In hiis verbis breviter compre-
hendit... »
Fol. 77 his. u Psallite Domino, etc. Nota duo : primum est exaltatio... »
Fol. 77 bis verso, u Et convescens, etc. V. d. : Qui bien est ne se
remut... »
Fol. 78. " Cum venerit Paraclitus, etc. In quibus verbis describitur. . . «
Fol. 80. a Ecce ego intromittam, etc. Duo facit Dominus... "
Fol. 81. « Fluminis impetus, etc. Consuetudo est ut in diebus festivis
cives spaciari volentes egrediantur ad flumen... » A rapprocher de ce
que nous avons dit au fol. 9.
Fol. 82 v°. '( Fluvius egrediehatur , etc. Cujus causa spaciandi... "
Fol. 83. « Surge, aquilo, etc. Naturale est ut secundum varietatem
ventorum varietur et qualitas temporum... »
Fol. 84 v°. i<- Spiritus Domini ornavit, etc. In verbis istis ostendit
ipse... "
Fol. 87. uApparuerunt Apostolis, g/c.Nota quod in die Pentecosles... »
Fol. 87 v\ c; Repleti sunt omnes, etc. Nota, prius sunt repleta organa
flatu quam emittant sonum... n
Fol. 88 v°. « Quis dabit mihi pennas, etc. V. d. : L'en ne puet voler
devant que on ait eles... r>
Fol. 89. « Non simus concupiscentes, etc. V. d. qu'A bone oure se
châtie, qui par autrui se châtie... »
Fol. 90. " Benedicat vos Deus, etc. Consuetum est apud fidèles quod,
transitum faciente pontifice, petit populus benedictionem... ri
Fol. 91 v°. " Deum time, etc. V. d. qui Fox ne crient jusque il
prent [sic] ...»
Fol. 92 v\ « Preparate corda vestra, etc. — Samuel ad populum :
Preparate corda vestra^ etc. Exemplum. Voîens quis pugnare et non
sufficiens viribus... r,
Fol. 94. « Homo quidam facit, etc. Consuetudo est quod quando
aliquis nobilis facit festum... 5)
1)1-: LA inniJOTiiH)!!': \)\: ukims. t59
Fol. 05. « Kstote miscn'cordes, etc. V. d. : Selon seijjneur maisnie
diiite... "
Vol. 0() V". " Humiliamini sub, etc. Nota duplicem nianuin Oei... »
Ibid. Gaud'uuu est angelis, etc. Consuetudo est quando aliquis diii
fuit in carcere paganoruni et mortuns credebatur... «
Fol. 97. « Quis ex vobis, etc. \ota diligenliam pastoris... »
Fol. 97 v". « Non snnt condigne passiones, etc. V. d. que Aseur boit
qui son lit voit... )^
Fol. 99. « Preceptor, per totam noctem, etc. Dicitur vulgariter : Por
nient s'argue qui Diex vainc... »
Fol. 99 M". Même texte. « In verbo isto notatnr |)rimo quantum... «
Fol. 100. ce Reliclis omnibus, secuti, etc. V. d. : Qui bien oublie
miout et trueve... ^
Fol. 100 v°. « Nisi habundaverit justitia, etc. V. d. que Tant coirime
Temprie le vilain, ne fera il ja bien... «Paraît différent de celui cité
par Hauréau (Nol. et extr., t. III, p. 113).
Fol. 101 v°. < Si of fers munus, etc. Sicut est in curia inundi... »
Fol. 102 \\ et Accepit Jhesus VU panes ^ etc. Sicut v. d., Qui a dou
pain n'a nule faim... »
Fol. 104. " Omnis arbor que, etc. Dominus ac redemptor noster,
karissimi, ipse est... »
Fol. 105. « Non omnis qui dicit, etc. V. d. ([u'Il a moût antre faire
et dire... ^
Fol. 105 v°. ce Homo quidam erat dives, etc. Fratres karissimi, ex
presenti parabola... «
Fol. lOG v°. « Facile vobis arnicas, etc. Fratres karissimi, v. d.
que Miux vaut amis en voie que deniers en cor[o]ie. .. "
Fol. 107 v\ « Videns Jhesus civitatem, etc. Sepe contingit quod
homo... n
Fol. 108 M\ Même texte. " V. d. que Ceu que oiex ne voit à cuer
n' i diaut... »
Fol. 109 V". ^i Domus mea domus , etc. Sepe contingit quod, absente.. »
Fol. 110. « Omnis qui se exaltât, etc. V. d. quod non est collis
sine valle, nec vallis sine colle... «
Fol. 111 v". ce Aperte sunt aures ejus, etc. Naturale est ut omnis... »
Fol. 112 v^ .c Diliges Dominum, etc. Idco Dominus querenti
viam... ■>'.
Fol. 113 v\ Même texte. « Vellem modum hujus dilectionis... '>
760
MANUSCRITS
Fol. 114. " Homo quidam descendebat, etc. V. d. : Qui bien est ne
se remut... r)
Fol. 115. " Ile, oslendite vos , etc. V. d. que Consoil de preudome
doit on croirre... »
Fol. 116. « Primum querite regnum, etc. V. d. que Li plus [...], en
porte le mains... »
Fol. 117. « Ecce defunctus efferebatur, etc. V. d. que Contre mort
nus resort... »
Fol. 1 17 v°. « Cum vocatus fueris j etc. 0 quam bonum esset... «
Fol. 118 V. « Surge, toile Icclum, etc. Nota quod multiplex est
lectus... r,
Fol. 119. ce Va de m domum, etc. Nota multiplicem domum... »
Fol. 119 i". « Nuptie quidem parafe, etc. V . à. que Ja chétis
n'arra bonne aventure qu'il ne la perde... >;
Fol. 120. Même texte et même incipit qu'au fol. 109 v°. Variantes.
Fol. 121. a Serve nequam, etc. Sepius conlingit quod si aliquis... »
Ibid. « Nonne oportuit, etc. Nota hic plura... "
Fol. 121 v°. « Reddite que sunt Cesaris, etc. V. d. : Qui s'aquite ne
s'encumbre... »
Fol. 122. Même texte. V. d. : a Ou rendre ou pendre... w
Fol. 123. « Nostra conversatio in celis, etc. V. d. : Cil ne secort pas,
qui va bêle voie... «
Fol. 123 v°. « Sitetigero tuum, etc. Dicunt quidam quod Dominus... »
Fol. 124 v". « Mittet Dominus angelos, etc. Dominus ac redemptor
noster, karissimi, volens nos... "
Les sermons copiés sur les fol. 125-132, à la suite des précédents,
par inattention du scribe, vont se retrouver sur les fol. 133 et suivants.
Fol. 133. » [Secunda pars. De Sanctis] ». S. André. « Suspendium
elegit animam , etc. Ad laudem beati Andrée... »
Fol. 135. S. André. « Ascendam in pa Imam, etc. V. d. que Ce n'est
pas feste de boivre à henap à crior... »
Fol. 136 v°. « Bonum est viro, etc. D. v. : Qui mane non ambulat,
dietam amiltit ; li main lever fait la jornée. . . »
Fol. 137 \°. S. Nicolas. " Memoriajusti, etc. V. d. que Tout tres-
passe, fors que bien fait... «
Fol, 139. S. Nicolas. « Virfidelis muUum,etc. Morale est apud nos. .. »
Fol. 141. S. Thomas. <.^Ecce cognovi quoniam, etc, V. d. quod qui
solem non videt non calescit... «
DI-: LA UIBLIOTHKQUE DK HKIMS. 761
Fol. l i2. Conversion de S. Paul. « Hec iniUatio dextere , etc. Si ante
mentis oculos. .. "
Fol. 145. Purification. ^ Venerunt auteni mihi omnia^ etc. Satis, ut
credo, nota sunt... v Anonyme dans Haurcau (Not. et extr., t. IV,
p. 11 et 135).
Fol. 1 iS. ti Suscepimus, Deus, misericordiam, etc. In hiis verbis expri-
mitur devotio... »
Fol. 151. Annonciation. <^ Ave, Maria , gratia , etc. Legimus hodie
gloriosam Virginem... »
Fol. 154. « Descendl in ortum,etc. Utinam attenderent verba ista... »
Fol. 150 y°. « Super mouton exceisum, etc. In verbis islis proposilis
nobis duo breviter... »
Fol. 158. Invention de la Croix. « Qui me invenerit, etc. In verbis
islis de sancte Criicis... »
Fol. 159 \°. « Potestis hiberecalicem, etc. V, d. quod non est forum
stabile, nisi bibatur de eo... "
Fol. 161. SS. Pierre et Paul. ^ Fecit Deus duo luminaria, etc. In
manu artifîcis opéra... «
Fol. 163. S" Marie-Madeleine. « Maria opt imam partent, etc. Verba
ista non solum evangelica sunt... »
Fol. 165 v°. S. Pierre es liens. « Dirupisti, Domine, vincula,etc. Nota
quod Dominus dicitur esse sicut ille de quo vulgariter : Il recule pour
miez férir... «
Fol. 166 v°. S. Etienne. ^^ Ipsumomnes g entes y etc. ^eT^ecoï\im^\i(\{ioà
vestis facta pro domino decenter convenit servo... »
Fol. 167 v°. S. Laurent. « Igné me examinasti, etc. Consuetudo est
apud divites volentes thesaurum condere... »
Fol. 169. Autre. " Thesaurizate vobis, etc. V. d. que Autant vaut.
I. bon garderres come. I. bon gaingnières... " Variante du sermon du
fol. 49.
Fol. 170. Assomption. « Astiiit regina in vestitu, etc. Notate verba,
sigiiate mysteria... "
Fol. 172. Autre. " Multejilie congregaverunt, etc. Multiplicem glo-
riose Virginis... "
Fol. 173. Cl Elevataest nuhes, etc. Nubes virgo Maria... »
Fol. 173 v°. S. Harthélemi. ^^ Expoliavit se Jonathas, etc. Vulgariter
dicitur :
Qui uon tlat quod amut, non accipit ille quod optât.
762 MANUSCRITS
... 5) On trouve ce vers sous la plume de Nicolas de Biard (Hauréau,
Not. etextr., t. IV, p. 146).
Fol. 175. " Vas admirahile , etc. Attende laudem artifîcis... r>
Fol. 177. " Fecit Salomon tronum, etc. Multa dicimus... »
Fol. 180. " Tu fahricatus es, etc. Consuetudo est ut aliquis sapiens
artifex... »
Fol. 181 V®. Exaltation de la Croix. « Ecce levabo ad g entes, etc. Ver-
bum istud vaticinium... «
Fol. 184. S. Denis. ^^ Audiens sapiens sapientior, etc. Circa negotium
spiritualis sapiencie... »
Fol. 186. S. Luc. " Disciplina medici,etc. Ad laudem etgloriam... »
Fol. 188. Toussaint. « Sapientiam sanctorum , etc. Duplici de
causa... "
Fol. 190 v". « Signum apparuit, etc. Levemus oculos... »
Fol. 193. " Congregate illi sanctos, etc. Nota quod quandoque
jubemur... »
Fol. 193 v°. « Memor esto judicii , etc. V. d. : Qui de loin garde, de près
joit... «
Fol. 194. S. Martin. « Labora sicut bonus miles , etc. Unusquisque,
ait Apostolus... »
Fol. 196 v°. « Justum deduxit Dominus, etc. Ad laudem beati Mar-
tini... »
Fol. 197 v°. " Non potest abscondi, etc. Verba ista dicuntur ad laudem
virginis Katerine... "
Fol. 202. " Tercia pars. [De Communi Sanctorum]. Nimis honorati
sunt, etc. V. d. quod Deus nunquamamicum habuit... »
Fol. 203. « Estote ergo prudentes, etc. D. v. : Encontre vezié
recuit... •>■>
Fol. 204. « Vos amicimei, etc. V. d. quod iîle dives est quem Deus
diligit... ')
Fol. 205 v°. Apôtres. « Constitues eos super, etc. D. v. quod non est
melius servicium [quam] servicium régis. .. »
Fol. 207. « Tollitejugum meum,ctc. Gum quis diu nutrivit bovem...»
Fol. 208. Même texte. « Civilis est consuetudo quod cum aliquis...»
Fol. 209. " Hoc est preceptum, etc. V. d. que Ne doit estre contre-
dite parole de roi, puisque il l'a dite... »
Fol. 211. Même texte. " Sepe canitur istud : Totejoie vient de bien
amer... »
DI-: LA BIBLIOTHKQUK DE REIMS. 763
Fol. 212 v\ Evangélistes. « Similitudo animalium, etc. Apud homines
observatur... »
Fol. 214 v°. « Quatuor surit niinima, etc. V. d. : Celui est li tré fors,
don n'en se garde... )
Fol. 21 G. Même texte. « Vide planius et attende... »
Fol. 217 v°. « Certamen forte dédit, etc. Dominus Jhesus Christus
videtur... i)
Fol. 219 v°. « Usque ad niortem certa pro, etc. Communis proborum
sententia... »
Fol. 221. " Non coronahitur nisi qui legittime, etc. Non omnis qui
portât ensem est bonus miles... »
Fol. 222. « Posuisti, Domine, super, etc. V. d. quod qui habet
magnam coronam habet magnum lionorem... »
Fol. 223. « Frater q ui adjuvatur , etc. Verbum istud potest exponi. .. »
Fol. 227. " Sapientiam sanctorum narrant, etc. V. d. que T En parole
volentiers de chou que en aime... ')
Fol. 229. " Isti sunt qui venerunt^ etc. Consuetudo est quod quando
aliquis bellator revertitur cum triumpho... »
Fol. 230 v°. « Melius est duos esse, etc. V. d. : Quant plus i a deben,
mieus vaut... ?)
Fol. 232. Ci Ecce quam honum^ etc. M . d. ke Bone compangie Dieus
la fit et diables le défit... »
Fol. 233 v". « Beati qui persecutionem, etc. V.d. : Coars marchans ne
gangeur n'en ara ja grant chose... »
Vo\. 235. « Ipsoruni est regnum, etc. V. d. : Aise boit ki son lent (sic)
voet... »
Fol. 236 v°. « Reddet Deus mercedeni, etc. V. d. . Mot li grève ki
attent... "
Fol. 237 y". Même texte. « Nota multiplicem laboreni... »
Fol. 238 v°. a Sapientiam sanctorum, etc. Duabus de causis est... »
Fol. 240. « Vos estis lux mundi, etc. Sine lumine non bene... "
Fol. 241 V". " Gloria et ho?iore coronasti, etc. V. d. quod Deus nun-
quam amicum habuerit quem non exponeret confusioni... «
Fol. 243 v°. a Qui sequitur me, etc. Consuetudo est quod homines
errantes de noctc. .. "
Fol. 245. Même texte, a Multi sequntur Dominum... n
Fol. 245 v°. " Qui michi ministrat, etc. V. d. que Grant chevalier ne
va mis (sic) sous "
764 MANUSCRITS
Fol. 248. « Qui mihi minislraverit, etc. Bonum esset homini... »
Fol. 250. " Qui michi ministrat, etc. V. d. quod multum est stultus
qui obliviscitur ministerii... -n
Fol. 251. « Qui me confesmsfuerit, etc. V. d. ke L'une bonté l'autre
requiert et colce sa per .. »
Fol. 252 v°. a Euge, serve hone, etc. ConsuQiuào esi quando aliquis... »
Fol. 254. Même texte. « Notandum quod multi sunt servi... »
Fol. 255 V'. ce Quis, putas, [est]Jidelis servus, etc. Multum diligit
Dominus... »
Fol. 257. « Beatus quem elegisti, etc. Communiter solet dici ab
omnibus... »
Fol. 258 v°. « Elegit eum Dominus, etc. Cujus signa fuerunt... »
Fol. 259. " Exaltavi electum, etc. V. d. keChe n'est past {sic) feste
de boure [sic) vin à hanap de crior... «
Fol. 261. " In medio ecclesie aperuit, etc. Dominus ipse est sicut
bonus... "
Fol. 262. (c Aperuit os ejus, etc. Dominus ipse est sicut nutrix... »
Anonyme dans Hauréau {Not. etextr., t. II, p. 95).
Fol. 263. Même texte et même sermon qu'au fol. 240. Variantes.
Fol. 264 v°. Même texte, a Nota quod lux est... » [Ibid. Anonyme).
Fol. 265. « Qui fecerit et docuerit hic magnus... »
Fol. 265 v°. u Lex veritatis fuit in ore, etc. V. d. : Ky bon morsel met
en sa bûche, bone novele envoie à sun cuer... « [Ibid. Anonyme).
Fol. 267. « Doctrine accipiant... » Paraît être une suite du précé-
dent.
Fol. 268 v°. « Fila Stjon, exultate, etc. Solet paterfamilias... »
Fol. 269. ce Osjusti meditabitur, etc. Pensée de preudome si est sens
et sa parole est jugement... «
Fol. 270 V". " Estole parati quia, etc. V. d. : Qui est garnis, si n'est
sourpris...» Même observation (Ibid., t. II, p. 96).
Fol. 272. et Beati sunt servi illi, etc. V. d. que Buen atant qui par
atant... « Même observation (Ibid.).
Fol. 273 v°. " Quinque ex illis erant, etc. Communiter dicitur quod
non omnes possunt esse sapientes... ' Avec attribution à Nicolas de
Biard [)\diUV(idiU,Not. et extr., t. II, p. 96).
Fol. 275 v°. « Prudentes virgines acceperunt, etc. V. d. quod qui de
longe providet de prope gaudet... » Même observation [Ibid., t. Il,
p. 98).
DE LA BIHLIOTIIKQI !■: DK REIMS. 765
Fol. :27G v°. u Ecce spo?isits venit, etc. V. cl. que A seignor toutes
enors... n Même observation ilbid.).
Fol. 277 v". « Que parate erant intraverunt, etc. V. d. ke Qui à
eure velt mengier ains eure doit apparellier... « Même observation
{Ihid.).
Fol. 279. « Adducentur régi virgines, etc. Consiietudo est quando
homines volunt iiitrare... >> Même observation (Ibid., t. II, p. 99).
Fol. 280. « Despondi vos univiro, etc. Consuetudinis approbate est
inter homines... " Avec attribution à Nicolas de Biard (Ilauréau, Not.
et extr., t. II, p. 97).
Fol. 282. " Fortitudo et décor , etc. V. d. ki (lisez : ke) Il mc^i (lisez :
n'est) dens (lisez : denus), ki ne s'autore [lisez : s'atorne)... » Ano-
nyme dans Hauréau (Ihid.).
Fol. 283 v°. Même texte. » Ut dictum est... »
Fol. 284. " Domine, in voluntate tua, etc. V. d. : Qui est biaus nene
est buons, refuser le doit l'en . . . qui sperat in te. Explicit liber iste » .
Avec attribution à Nicolas de Biard (Ibid.).
Beaucoup des proverbes qui viennent d'être cités figurent dans de
nombreux sermons attribués au dominicain Nicolas de Biard, notam-
ment dans lems. 13579 latin de la Bibliothèque nationale, analysé par
Hauréau (Xot. et extr., t. II, p. 279-284).
Les fol. 1-2 ont été utilisés, par une main contemporaine, pour la
copie de fragments de sermons. — Une note, de la fin du XIII' siècle,
inscrite au haut du fol. 286, paraît nous donner le nom de l'un des
premiers détenteurs de cet ouvrage : " Fraler Johannes reclaudator
tenetur fratri Johanni de Baro in V [solidis] parisiancium (sic) supra
librum istum » . — Quelques années après, un autre propriétaire ins-
crivait, au fol. 8, son ex-libris : " Iste liber est [Nicholay de Lonnis, cano-
nici] Sancti Dyonisii Remensis y> , et quand l'abbaye de Saint-Denis en
hérita de ce chanoine, elle n'eut, pour prendre possession, qu'à biffer
les mots que nous avons mis entre [] .Elle affirma d'ailleurs sapropriété, au
cours du XI V" siècle, en inscrivant, en tête du même feuillet, les mots:
« De conventu » , accompagnés d'une rose comme signe de reconnais-
sance bibliographique. — A noter la foliotation contemporaine inscrite
dans la marge latérale.
WW siècle. Parchemin. 287 feuillets, plus 51 bis et 77 bis, moins
247 omis; les 3,201 et 287 blancs. 158 sur 122 iiiillim. Bel. moderne,
veau noir, fermoir de cuivre. — (Siint-I)enis).
766 MAXISCIUTS
586 (F. 475). Cujusdam incerti homiliae brèves super Evangelia et
alios Scripturarum libros. — Aliae homiliae. — Tractatulus de Sym-
Jjolo. — Hortatio ad monachos. — Qu^edam R. Gregorii homiliae.
Le fol. I était paginé 61 au XIV siècle.
Fol. 1. " [Prologus]. Quam jocunde videbit eternum... — [Domi-
nica prima Adventus Dominij. Cum appropinquasset Dominus Jhesus
JherosoUmis, etc. Erudit nos sapientia Dei Patris in ascensu suo... n
Fol. 2. « Ecce dies veniunt, etc. Preconium sue nativitatis... "
Fol. 3. Même texte, a Ne imparati occur[r]amus... n
Fol. 3 v\ « Erunt signa in so/e^ e^c. Interrogatus Dominus quando..."
Fol. 4 v°. ce Cum audisset Johannes in vincuJis, etc. Non est arbitran-
dum Johannem... »
Fol. 5. « Miserunt Judei ad Johannem, etc. Hoc specialiter quotidie
videmus... n
Fol. 5 V. ce Cum esset desponsata mater, etc. Artifex operatus in
ligno... n
Fol. 6 v°. « In principio erat Verhum. Disponentem ex temporis... »>
Fol. 7. « Erant Joseph et Maria mater mirantes, etc. Tenetis incon-
cussum, karissimi... -^
Fol. 8. « Postquam impleti sunt, etc. Utinani impleantur in nobis... »
Fol. 8 v°. « Cum natus esset, etc. Oratores seculi... y>
Fol. 9 v°. « l/enit Dominus Jhesus a Galilea, etc. Factus est Dominus
forma servorum... n
Fol. 10 v°. « Super quem videris Spiritum, etc. Ab hac aparitione... »
Fol. 11. " Cum factus esset Dominus, etc. Pueritia Salvatoris nos-
tram... »
Fol. 12. c^ Nuptie facte sûnt, etc. Miraculum aque et vini... ■)•>
Fol. 13. « Cum descendisset Jhesus de monte, etc. Quis, karissimi,
mons de quo... ^
Fol. 13 v°. " âscendente Domino Jhesu, etc. Navicula quam ascendit. . . «
Fol. 14 v^ ce Simile facturn est regnum celorum, etc. Si tractantes salu-
tiferam... »
Fol. 15 v°. " Simile est regnum celorum homini, etc. Scio enim, karis-
simi, quod invidia... ^
Fol. 16 V.cc Vohis datum est noscere mislerium, etc. Hec uox domi-
nica... «
Fol. 17. « Ecce ascendimus Jherosolimam, etc. Ascensurus ad passio-
nem... «
DM l.\ l!lin.I()TIIlH>l I'' I)K UKIMS. 767
Fol. 18. " Ductus est Dominus J/icsus in désert um, etc. 0 amplectanda
{sic) niiscricordia... "
Fol. 19 V". « Egressiis Dominus Jhesus, etc. Hec sacra leclio duppli-
citer... "
Fol. !20 v". « Erat Jhesus eicicns, etc. Miracnluin istiid... »
Fol. 21. ^ Abat Domiîius Jhesus trans, etc. Quia prolixum est evan-
geliiim... »
Fol. 22 v°. « Tulerunt lapides Judei, ctc.WuMh irrogatis conviliis... »
Fol. 23 v°. « Scitis quia post ùiduum, etc. Quoniam passionis
textus... "
Fol. 26. " Suivit Dominus Jhesus a cena, g^c.Operum Salvatoris alia. . . »
Fol. 27. ^ Regressus est Dominus Jhesus, etc. In hoc facto, karissimi,
designavit... »
Fol. 27 v\ « Aspeclus angeli erat, etc. Describitur nobis, dilectis-
simi... "
Fol. 28 v°. « Maria Magdalena et Maria Jacohi, etc. Aromata confî-
ciuntur... »
Fol. 29. « Duo ex discipulis Domini, etc. Non est arbitrandurn... »
Fol. 30. " Obtulerunt ei partem piscis assi,etc. Non ociose facturn... r,
Fol. 31. " Manifestavit se Jhesus, etc. Manifestationem istam... r
Fol. 31 V'. « Nigra sum, sed formosa, etc. Vox ista propria... •»
Fol. 33. « Ego sum pastor bonus. Tria sunt gênera pastorum... »
Fol. 33 v°. « Mulier cum peperit, etc. Parabole Salvatoris tanto glo-
riosiores... »
Fol. 34 V". « Cum venerit Paraclitus, etc. Très sunt principales... »
Fol. 35. « Amen dico vohis, si quid, etc. Promissio ista... »
Fol. 36. " Dominus Jhesus, postquam, etc. Fratres, sequamur caput
nostrum .. »
Fol. 36 v°. a Venit hora ut omnis, etc. Sicut unus ûdelibus aliis... »
Fol. 37. " Si quis diligit me, etc. Dilectio Dei tripliciter... «
Fol. 38. « Qui maie agit, odit lucem. Versiculus iste... "
Fol. 38 v\ « Qui non intrat per hostium, etc. Docet, karissimi, Veri-
tas... «
Fol. 39. « Kemo venit ad me, etc. Sic dispensanda est sentencia... «
Fol. 40. « Oportet vos nasci denuo. Audistis, karissimi, quod X'icho-
demus... r)
Fol. 40 v°. u Homo quidam erat dives, etc. Xovit clementissimus
Creator... »
768 MANUSCRITS
Fol. 41 v°. « Homo quidam fecit cenam, etc. Homo iste figuraliter .. «
Fol. 42. a Dominus Jhesus murmurantïbus , etc. Parabola est que
aliud... »
Fol. 42 v°. « Estote ergo miséricordes, etc. Misericordia est benefî-
cium... »
Fol. 43 v". Cl Cum turhe irruerent, etc. Summa evangelii bieviter... r>
Fol. 44. « Amen dico vohis, nisi, etc. Veritas hic sub tipo scriba-
rum... «
Fol. 45. « Cum multa turha esset, etc. In presenti evangelio specia-
liter... T>
Fol. 46. " Attendite a faJsis prophetis, etc. Intentio Salvatoris in hac
leclione... »
Fol. 47. « Homx) quidam erat dives, etc. Proponit Dominus hoc... »
Fol. 48 v°. a Cum appropinquaret, etc. Quod flevit Deus pro ho-
mine... »
Fol. 49 v°. « Duo homines ascendehant, etc. Si quis nostrum in se... »
Fol. 50. « Exiens Dominus Jhesus, etc. Séries proposite euvan-
gelice... »
Fol. 51. « Homo quidam descendehat de, etc. Sub exemplo hujus
miseri... »
Fol. 52. « Cum iret Dominus, etc. Via Salvatoris in Jherusalem... »
Fol. 53 v\ " Respicite volatilia, etc. Hec adhortacio, fratres karis-
simi... »
Fol. 54. « Erat Dominus Jhesus in civitatem, etc. In hac lectione duo
nobis... ^)
Fol. 55. " Cum intraret Dominus, etc. Hec sancti euvangelii
lectio... — Ecce quomodo in primis... "
Fol. 55 \\ « Cum invitatus fueris, etc. In hoc capitulo ad utilita-
tem... r>
Fol. 56. " Macjister, quod est mandatum, etc. Hune Domini sermo-
nem... ■)■)
Fol. 57. « Ascendens Dominus Jhesus in naviculam, etc. Commendatur
nobis... »
Fol. 57 v°. « Simile est regnum celorum homini régi qui fecit, etc.
Testimonio Salomonis... «
Fol. 59 v°. " Erat quidam regulus, etc. Hec summa est... "
Fol. 60 v°. " Simile est regnum celorum homini régi qui voluif, etc. In
hac leclione sancti euvangelii Dominus... »
DM \..\ IJIHLIOTHKQUK I)K HKIMS. 769
Fol. Gl \i\ ^' Abeuntes pharisei consilium, etc. Latot in hac lec-
tione... »
Fol. G2 x\ « Loquente Domino Jliesu, etc. Mensa celestis Verbi... »
Fol. 03 x" . « Cum sublevasset oculos, etc. Per singulas quasque lec-
tiones. . . "
Fol. G4 v\ Ici paraît commencer un nouveau recueil. Le texte n'est
pas exclusivement tiré de l'Fvangile, et aucun blanc ne sépare les
diverses homélies. - Ecce venit rex, occurramus obviam Salvatori nos-
tro... "
Fol. G5 v°. ce Venile, ascendamus ad montem Domini. In montem... »
Fol. %(^. « Sapienlia vicit malitiam. Locus hujus belli... »>
Fol. 72 v°. « Fulgehunt justi, etc. In eternum fulgebunt... «
Fol. 73 \\ te Reddet Deus mercedem, etc. Laborum sanctorum
alius... »
Fol. 74 v°. ce UnusDeus, una fides, unum baptisma... n
Fol. 75 v°. u TerribUis est locus iste, etc. De hoc loco legimus... »
Fol. 76 v". Cl Fundata est domus Domini, etc. Domus Domini est
triplex... "
Fol. 77. " Cantabo canticum dilecto meo, etc. Ysaias dicit... "
Fol. 78. « Scientes quia hora estjam nos, etc. Ad adventum summi
régis... »
Fol. 79. « Exiit edictum a Cesare, etc. César interpretatur... "
Fol. 80. a Appréhendent VII mulieres virum unum in die, etc. Quam-
vis mystica... »
Fol. 81. " Hodie celesti sponso juncta est Ecclesia... «
Fol. 81 v". ( Ab oriente venerunt magi, g/c.Oriensest quando quis...»
Fol. 82 v°. " Bapliznlo Jliesu, etc. Xon solum Domino baptizato... »
Fol. 83 v". « Eranl igitur lapidée ydrie, etc. Intelligimug bas sex
ydrias... '■•>
Fol. 85. Cl Hoc sentite in vobis qiiod, etc. Très sensus esse novimus...»
Fol. 86. c; Michi autem absit gloriari, etc. Ecce duo crucifix!.. . n
Fol. 87. « Cum appropinquasset Jliesus .Iherosolimam, etc. In hac
tam beata... •)
Fol. 88. Cl Vidimus Jhesum per passionem... »
Fol. 88 \i\ et Christus resurgens ex mortuis,etc. Duo opéra Christi...i>
¥o\. 89 v*. « E xpurgate velus fer ment um,etc . Per fermentum vêtus... »
Fol . 90 \;^ t; Maria Maydaleneet Maria Vacobi, etc. Magdalena turris ...»
Fol. 91 v**. « Hec est dies quam, etc. Ista dies est... "
TOME XXXVIII. 49
770 MAiVUSCUITS
Fol. 92 v°, ' Dominus quidem Jhesus, etc. Hodie compléta est Vic-
toria... r>
Fol. 93. « Egrotavit Ezechias usque ad mortem, etc. In hiis verbis
hystorie... ubi propter hec non obliviscaris eterna n .
Les fol. 95 et 96, demeurés blancs, ont été utilisés, au XV* siècle,
pour la copie de ce sermon : « Recolenda est cum exultacione B. Pauli
conversio, fratres karissimi. Si enim est... »
Fol. 97. Le recueil arrêté au fol. 64 V reprend ici : « Hoc est pre-
ceptum meum, etc. Tria sunt diligenda... »
Ihid. « Hec mando vohis, etc. Verba Domini sunt... -n
Fol. 98. " Eçjo sum vitis vera. In Scriptura sancta... "
Fol. 98 v". Même texte. " Abhominatur Deus omnes... »
Fol. 99. " Facta est contencio, etc. Quia propter nos hec... "
Fol. 100. « Misit Dominus Jhesus XII discipulos, etc. Quomodo hic
probibet Deus... "
Fol. 100 v°. « Si quis vult ve7iire, etc. Sequentium Dominum... ^5
Fol. 101 v°. « Niliil opertum quod, etc. Legimus quod Raab mere-
trix... 11
Fol. 102. « Nolite arhitrarl, etc. Ex apostolica doctrina... »
Ihid. " Si quis vult post me venire, etc. Tria proposuit.. . »
Fol. 103. " Cum audieritis prelia, etc. Cum, ut perhibet Scrip-
tura... »
Fol. 103 v°. « Ponite in cordibus vestris, etc. Hujus sentencie sic... »
Fol. 104. c< Ve vohis qui edijtcatis, etc. Unde Dominus phariseos... »
Fol. 105. " Cumpersequentur vos, etc. Quid est, fratres, quod... »
Fol. 105 V**. a Attendue a fermento, etc. Fermentum, ut ait Apo-
stolus... »
Ibid. « Sint lumbi vestri, etc. Lumbos, ut ait B. Gregorius... »
Fol. 106. « Vigilate, quia nescitis, etc. Si bonum est vigilare... »
Fol. 106 x;''. " Estote parati, etc. Soient célèbres... »
Fol. 107. 'c Nemo lucernam accendit, etc. Solet in Scripturis... »
Fol. 107 v°. u Negotiamini dum venio. Regnum celorum, fratres
mei... ')
Fol. 108. « Homo quidam peregre, etc. Omnes peregre profecti... »
Fol. 108 u°. " l/idete, vigilate, etc. Hec tria omni homini... »
Fol. 109. « Vos estis sal terre. Experto didicimus... «
Fol. 109 v°. 'j. Simile est regnum celorum decem, etc. Certum est, in
divina... «
DE LA BIBLIOTIIÈQIIK DK HEIMS. 771
Fol. 110. « Prudentes virgines, etc. Omiies auime que suo Crea-
tori... »
Vo\. 110 x". " Simlle est regnum celorum homini negociatori^ etc.
Inventa autem una... »
Foi. 111." Sedisti ad mensam divitis, etc. Verba ista in principio. . . "
Fol. 111 \°. " Exi de terra, etc. Terra hominis voluptas... »
Fol. 112. « Ascendit Deus in jubila tione (sic). Hodierne sollempni-
tatis... :)
Fol. 112 v°. a Dum médium silentium, etc. Tria sunt silentia... pre-
paratum est ab initio seculi. Amen » .
Fol. ] lo. Morceau ajouté, ne paraissant pas faire corps avec le
recueil précédent. « Conscienciarum diversitas IIII differenciis distincta
est. Est consciencia enim... »
Fol. 114. Autre morceau. « Quis est hic dives nisi Christus? dives
in celo, dives in terra, dives ubique... »
Fol. 116. Traclatulus de Symbolo. u Brève Gdei rudimentum quod
a beatis apostolis perhibetur... — Eximie sanctitatis apostolus Dei et
Domini nostri Jhesu Christi Petrus et alii cum ipso nascentis Ecclesie
beatissimi doctores...sinodalium insecuta concors multitudo necessarie
munivimus, est et cautele » .
Fol. 126 v\ Hortatio ad monachos. u Rogo vos, fratres karissimi,
et cum grandi humilitate ammoneo ut attentis animis auscultare veli-
tis... ad régna celestia triumphantes pervenire possitis, prestante
Domino nostro Jhesu Christo, qui, etc. »
Fol. 134 v°-202. Recueil d'homélies, la plupart de S. Grégoire.
Fol. 134 v\ >' Secundum Marcum. In illo tempore, Maria Magdalene et
Maria Jacobi et Salome, etc. Omelia lectionis ejusdem, habita ad popu-
lum, in basilica Sancte Marie. Multis vobis lectionibus... » V. notre
ms. 294, fol. 20 x\ — Fol. 135 x\ Ibid.Jol. 28. — Fol. IW.Ibid.,
fol. 33 v\ — Fol. 137. Ibîd., fol. 37. — Fol. 139. Jbid., fol. 47.—
Fol. Ul.Ibid., fol. 53. — Fol. 143. Ibid.Jol. 62.— Fol. lU.Ibid.,
fol. 89 r. — Fol. 145 v°. Ibid., fol. 110. — Fol. 147 v\Ibid., fol.
150. — Fol. 150. Ibid., fol. 158. — Fol. 152 v". Ibid., fol. 251 W
— Fol. 156. Ibid., fol. 197. — Fol. 158. Ibid., fol. 227. — Fol.
159 V. Ibid., fol. 213 v°. — Fol. 163. Ibid., fol. 238 v°. — Fol.
163 v^ Jbid., fol. 244 v\ — Fol. 164. Ms. 299, fol. 193 v^ — Fol.
166. Ms. 293, fol. 5 v°. — Fol. 167. Jbid., fol. 9. — Fol. 168. Ibid.,
fol. 32. —Fol. 171. Ibid., fol. 13 V". —Fol. 172. /bid., fol. 49. —
772 AIAIVUSGKITS
Fol. 172 v\ Ibid., fol. 101. — Fol. 173 W Ihid., fol. 166. — Fol.
175. Ibid., fol. 171 v°. — Fol. 176. Ibid., fol. 176. — Fol. 177 \\
Ibid., fol. 181 v^ — Fol. 178 W Ibid., fol. 221 v°. — Fol. 179 v^
Ms. 295, fol. 220. — Fol. ISO. Ibid., fol. 299 v\ —Fol. ISi. Ibid.,
fol. 305 v°. — Fol. 182. Ms. 299, fol. 250 \j\ — Fol. 185 v\ Ms.
294, fol. 89 \\ — Fol. 187. Ms. 295. fol. 226 v». — Fol. 189.
Ibid., fol. 263. — Fol. 190 \\ Ibid,, fol. 256. — Fol. 192 x\ Ibid.,
fol. 243 W — Fol. 194 v\ Ibid,, fol. 273 m\ — Fol. 195 x\ Ibid.,
fol. 286 V». — Fol. 196 v". Ibid., fol. 292 \\ — Fol. 198. Ibid.Jol.
296.
Fol. 199. "Omelia venerabilis Bede, presbiteri. Quantum evangelice
série lectionis... » Pas rencontré dans Bède.
Ibid. « Decies vero visum, ut diximus... » {Venerabilis Bedae^
Anglo'Saxonis presbyteri, opéra, t. VII, p. 14-15).
Fol. 199 v". u Hoc loco nobis nichil aliud precipi... '^ (Ibid., t. V,
p. 290-291).
Fol. 200 v°. Décollation de S. Jean-Baptiste. « Cum sanctum evan-
gelium legeretur, crudele spectaculum... » (S. Aurelii Augustini opéra,
t. V, II, p. 1243-1245).
Fol. 201 v°. S. Michel, archange. « Angeli grece vocantur, he-
braice malaoth, latine vero nuntii... in una divinitate demonstrant
mysteriuin n . C'est un simple chapitre du Liber Etymologiarum d'Isi-
dore de Séville. (S. Isidori, Hispalensis episcopi, opéra, p. 57-58).
Au verso du fol. a, on trouve ce titre (XIIP siècle) : « Liber quorum-
dam sermonum et liber Hugonis de Folieta [sic) de Tribus columbis » .
— Au-dessous, cet autre (XIV® siècle) : c In isto volumine continentur
Bernardus super Cantica ; Sermones Hugonis de FoUietta [sic) de Tri-
bus columbis n . On a vu que les 60 premiers feuillets du manuscrit
primitif manquent, le traité de S. Bernard fait donc défaut ; quant au
reste du volume formé, comme ou l'a vu, de deux ou trois recueils, il
ne répond aucunement au Liber de Tribus columbis. Le traité qui occupe
les fol. 1-64 et 97-112 n'est pas inconnu ; mais les exemplaires qu'on
en possède sont également anonymes. V. Hauréau, Not. el extr., t. II,
p. 294-295.
Au verso du fol. b, on lit cet ex-libris : ^ Iste liber est mei Thome
de Gersonno, quem emi a magistro Dyonisio, librario et magno bidello
Facultatis decretorum, pro... sentis » . Et, plus bas, la même m:iia a
ajouté : « Apprécié : XL s[olz] > .
DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS. 773
Arextérieurdup]at,rétiqueltc bien connue (XV'siècle) : «XXXVIII». .
Au dos, l'étiquette (XVIII' siècle) : .< Homiliae variae. — 173 »» .
Fin du XIII» siècle. Parchemin. 202 feuillets à longues lignes, plus
les fragments 29 bis et 31 bis et les gardes a, en tête, n, j\ la fin,
blanches comme le fol. 04. 24G sur 1G6 miUini. Rel. veau blanc sur
bols. — (Ex-libris gravé du Chapitre: « B, ord. 5, n° 108 »).
o87 (F. 477). Cujusdam ignoti sermones. — Sermones alii.
Aucun des sermons qui suivent n'a été noté par Hauréau dans ses
six volumes de Notices et extraits.
Fol. 1 . « Translati sumus de morte, etc. In verbis istis tria tanguntur
que predicatori... »
Fol. 3. « Mors vel mori. Notandum quod sicut videmus... »
Fol. 5. " Sohrii estote, etc. In verbis istis tria tanguntur que débet
habereprodicator... "
Fol. 7 v°. u Creatura liheraliter a servitute, etc. Vocavit nos Deusper
evangelium.. . »
Fol. 11 v°. " In novitate vite amhulemus, etc. In istis verbis tria tan-
guntur que debent esse in vero predicatore.. . »
Fol. 12. « Scripta sunt ad correptionem,etc. Consuetudo est quodisti
clerici qui volunt esse sapientes in sciencia seculari, soient ire ad lon-
ginquas partes... »
Fol. 14. ce Vocati estis ut benedictionem, etc. In verbis istis tria tan-
guntur que dant audaciam. .. »
Fol. 16 v°. « Cvni gentes essetis, ad simulacra muta , etc. Precepittibi
DominusDeus Israël... »
Fol. 19 v°. " Liberati a peccato servi, etc. In verbis istis tria tanguntur
que valde congruunt predicatori; primum est virilitas divine supporta-
tionis. Il dit que Diexle doit supporter... »
Fol. 22 v°. « Mister ium juste habundat, etc. In verbis istis tria repe-
riuntur que debent in quolibet predicatore reperiri... »
Fol. 25 v°. « Habrahe dicte sunt promissiones , etc. In istis verbis tria
tanguntur que competunt predicatori... »
Fol. 28. " Spiritu ambulate et desideria, etc. In verbis istis tria tan-
guntur que debent esse in predicatore; primo débet in ipso... » L'ou-
vrage n'est pas fini.
Fol. 31. Autre recueil. « Sermoin Annunciatione béate Marie, .ff ea-
tus venter qui te portavit, etc. Sicut bene nostis... »
774 MANUSCRITS
Ibid. « Beatus venter, etc. Voluntas Dei fuit quod... »
Fol. 33. «In dominica Passionis. Hodie si vocem ejus audieritis, etc.
Occurre hodie, obsecro, mihi. Ista verba ultimo proposita scripta sunt
in Genesi... » Presque tous les sermons qui vont suivre ont ainsi deux
textes. Le second, qui n'est pas toujours emprunté àrEcriture,est appelé
« prothema » par l'auteur. Bien qu'il serve assez souvent de point de
départ aux sermons, nous ne le citerons pas, faute déplace.
Fol. 34 v". Rameaux, a Regem honorificate, etc. Si enim Dominus
temporaliter... »
Fol. 35 v°. Jeudi saint. aCibavit eos ex adipefrumenti, etc. Benefîcium
spirituale cibationis... »
Fol. 36. Même jour et même texte, a Inpsalmo LXXX Salvator nos-
ter dicessurus {sic)... »
Fol. 37 v°. Vendredi saint. « Audite, obsecro, universi, etc. In verbis
istis ultimo propositis... 5)
Fol. 38 v°. Samedi saint. « Expecta me in die, etc. Bene possum
dicere ista verba... «
Fol. 40 v°. Pâques. » Vincit mundiimjides nostra, etc. Audienti ver-
bum Dei duo sunt necessaria.. . »
Ibid. Même texte. « Scitis quod tempore vernali et estivali et delec-
tabili, limaca, quando est aura dulcis, aperit testas suas... »
Fol. 42. Même texte. » Quando quiscomedit carnes corruptas, acci-
pit bonum electuarium... »
Fol. 43. SS. Philippe et Jacques. « Quis est pluvie pater, etc. Scitis
quod ad hoc quod.., "
Ibid. Même texte. « Sicut dicit Boecius, quarto de Consolatione. ..»
Fol. 45. S" Croix, u Michi autem absit gloriari, etc. In verbis istis
ultimo propositis describitur. . . »
Ibid. Même texte. « Quia misterium crucis fuit... »
Fol. 46. S. Nicolas. « Ego surapastor bonus, etc. In quibus verbis
4 notantur que debent esse in bono prelato... »
Fol. 47. Dimanche avant l'Ascension. « Petite et accipietis. Verba
ista scripta sunt euvangelio hodierno... »
Fol. 48. Vigile de la Pentecôte. « Caritas operis multitudinem, etc.
Propheta annuntiatorem verbi Dei comparât. .. "
Fol. 48 v°. Pentecôte. Même texte. « Deus sic creavit hominem rec-
tum... »
Fol. 50. Même texte. « Dictum est hodie quomodo caritas... «
DK LA DinLIOTIIKQl K I)K HKIMS. 775
Fol. 50 v". Trinité, a Kemo ascendU in cclum, etc. Audeo secure
dicere... »
Fol. 51. Même texte, a Ista verba prophetica... «
Fol. 53. iMcme texte. « Sicul dicebatur hodie mane... — Sicut dice-
batur dictuiii est quod... n
Fol. 54. S. Jean-Baptiste. « Hic venil in teslimonium, etc. Karissimi,
in verbis secundo propositis... »
Ibid. Même texte, u Karissimi, ut bodierna feslivitas nobis profi-
ciat... "
Fol. 55. SS. Pierre et Paul. » Principes popuîormn coîigregati, etc.
In verbis istis secundo propositis, que scripta sunt in psalmo... «
Fol. 55 v". Même texte. « In verbo isto commendantur... »
Fol. 57. S. Pierre, a Tibi dabo clavesregni, etc. Karissimi, verba
ultimo proposita scripta sunt... »
Fol. 58 V". Octave de S. Jeaii-Baptiste. ^ Misit servum suum, etc.
Sicut nostis, sensibilia primo occurrunt... »
Fol. 60. Même texte. « Dicebatur liodie mane quod... »
Fol. 60 v^ Même texte, a Efficaciter ostendit viam... »
Fol. 61 v°. 4* dimanche après la Pentecôte, a Humiliamini sub
potenti, etc. Félix humililas que... »
Fol. 62 v°. Même texte. » Verba ista scripta in epistola... r,
Fol. 63 v°. 5' dimanche. « Ipsa creatura liberabitur, etc. Ista verba
que leguntur in epistola... »
Fol. 65. Même texte. " Dictum fuit hodie in mane... »
Fol. QQ. S" Marie-Madeleine, u Ecce filia Pharaonis, etc. Dicitur
vulgaritcr quod nécessitas fecit vetulam cursitare... »
Fol. 67. Dimanche, u Tune veniens, offeres, etc. Preceptum est in
lege et scriptum... »
Fol. 69. Même texte. « Scriptum est quod justum... -n
Fol. 70. Dimanche. ^ Quifeceritet docuerit, e^c. Verba ista verba sunt
Salvatcris.. . »
Fol. 70 v°. Même texte. " Verba ista scripta sunt in evangelio
hodierno... «
Fol. 71 V". Même texte. " Sicut audistis hodie, tactum fuit... »
Fol. 73. S. Laurent. « hjne me examinasti, etc. Scripta sunt ista
verba... »
Fol. 73 V. Même texte. " In primis debetis intelligere... »
Fol. 75. Même texte. « Dicebatur hodie mane... »
776 MANUSCRITS
Fol. 76 v°. Dimanche. « Non omnis qui dicit, etc. Isla verba leguntur
in evangelio hodierno. .. «
Fol. 77. Même texte. « Dicebatur hodiein mane... ^
Fol. 78. ^Trahemc post te, etc. Finis noster, ad quem tendimus...»
Fol. 79 v°. Assomption. " Que est ista que ascendit, etc. In omnibus
operibus, necessilatibus... ^^
Fol. 81 v". Octave. ^ Elevata est înagnificentia tua, etc. Scitis quod
hodie agimus octabas... — Ut mors preciosa gloriose... »
Fol. 84. Même texte, a Dicebatur hodie inane... «
Fol. 85 v°. S. Barthélemi. « Expoliavi me turiica mea, etc. Dilectis-
simi, ipse Deus in arboribus islis. . . r.
Fol. 88. Même texte. « Dilectissimi, in sermone precedenti habuis-
tis quibus indumcntis H. Bartholomeus fuit expolialus... «
Fol. 89 v". Dimanche. « Cum appropinquaret Jhesus Jérusalem, etc.
Ista verba legunlur hodiein prima parle... "
Fol. 91 v°. Morne texte. uDictum fuit hodie quod in prima parte... "
Fol. 92 V". S. Augustin. < Dédite in luceni gencium, etc. Si diligen-
terinspicitur successio temporum... «
Fol. 94 v".Mème texte. "Omnes virhiles in conspectu Conditoris... u
Fol.9G. Décollation de S. Jeall-H;l}ll;^f •. a Illujn oportet crescere , etc.
Sicut scitis ex testimonio euvangelii... ^
Fol. 98 \\ Même texte. « Dicebatur hodie quod ad hoc... v
Fol. 99 v°. Dimanche, a Qui se liumiUat exaltahitur. Humiliare Deo
et expecta manus ejus. . . «
Ihid. Même texte. ^< Naturale est cuilibet homini... »
Fol. 102. Même texte. ' Pretorcs verbi divini... »
Fol. 102 \\ Même texte. « Sicut dictum fuit hodie... «
Fol. 103. Nativité delà Vierge. ' Fac libi archam, etc. Karissimi,
ista duo verba videntur... r.
Fol. 103 v°. Même texte. "Verba ista secundum sensum litteralem
et hystoricum.. . «
Fol. 105 \\ Dimanche. = Ministratio spiritus est in gloria. Scribun-
mr ista verba... n
Fol. 106. Même texte, u Sicut premissum est et promissum... "
Fol. 108. Même texte. ' Dictum est hodie quod triplex... i^
Fol. 109 v°. Dimanche, u Diliges Dominum Deum tuum, e/c.lnevan-
gelio hodierno, karissimi, stultus est... «
Fol. 111. Même texte. ' Dictum fuit hodie mane. . . »
DE LA BIBLIOTIIKQIK \)E UKIMS. 777
Fol. 112. S. Matthieu. ^ Stirgeîis secutus est eum.DiimaiScenus, secundo
libro... — Verbum istud scriptum est... n
Fol. 113. Dimanche. « Spiritu amhnlate et desideria, etc. Karissirni,
officiuin prêtons est docere... »
Ibid. Même texte. « Karissirni, qui obsidetur et impugnatur ab adver-
sario.. . »
Fol. \\\\\ S. Michel, u Angeli ejus in celis semper, etc. Verba ista
secundo proposita... "
Fol. 1 15. Même texte. « Ista verba scripta sunt... "
Fol. 118 \\ Dimanche, a Justum deduxil Dominus, etc. Verba ista
ultimo proposita scripta sunt... i)
Ihid. Même texte. « Cuilibel viro justo et a Deo preelecto... »
Fol. 119 V*. S. André. « Precurrens ascendit in arborent, etc. Sicut
dicit quodam glosa... n
Ibid. Même texte. « Verba ista secundum sensum historicum... »
Fol. 121 v". S. François. " Ambulavit servus meus Vsaias, etc. Ad
litteram verba ista scripta sunt... »
Fol. 123. Dimanche. " Rcsedil qui erat mortuus, etc. Verba ultime
proposita. .. »
Ibid. Même texte. « Verba ista leguntur in evangelio... r
Fol. 124 v°. Dimanche, u Amice^ ascende superius. Verba ultimo
proposita scribuntur... «
Ibid. Même texte. « Verba ista scripta sunt... «
Fol. 12G v". S. Luc. a Luce fuhjida lucebis, etc. Juxta doctrinam B.
Gregorii... 75
Fol. 127. Même texte. " Karissirni, sicut scitis, in corporalibus... ^
Fol. 129. Dimanche. ^ Ddiges Dominum Deum tuum, etc. Sicut dicit
Auguslinus.. . — Verbum istud sumptum... n
Fol. 133. SS. Simon et .lude. ^ Certa bonum certamcn, etc. Sicut
dicit Bernardijs de beata Virgine... — Verba ista scripta sunt... ^
Fol. 134 v°. Même texte. ^ Anselmus in suis Meditacionibus... —
Dictum fuit hodie quod... n
Ibid. Toussaint. ^ Congregate illi sanctos ejus, etc. Credendum est vos
omnes esse congregatos... — Verba ista scripta sunt... r>
Fol. 137 v°. Commémoration des Morts. " Beati mortui qui in
Domino, etc. Verba ista scripta sunt... r,
Fol. 139 v". Dimanche. " Videte quomodo caute ambuhtis. Videte,
consideranti occurrit... n
778 MANUSCRITS
Fol. 140. Même texte. " In via hac in qua alius sic... r>
Fol. 142 v°. S. Martin. « Labora sicut bonus miles, etc. Verba ista
scripta sunt... "
Fol. 144 \\ Dimanche. « Redde quod dehes. Dilectissimi, scitis
omnes et forte aliqui... -r^
Fol. 145. Même texte. <j- Verba ista leguntur hodie... n
Fol. 147 v\ Même texte. ^ Dictum fuit hodie mane... «
Fol. 149 v". S. Clément. « In mari via tua. Verba ista scripta sunt
in psalmo 76... "
Fol. 151 v°. Même texte. '^ Dictum est quod in mari... n
Fol. 152 x" . - Sermo béate Katherine et fuit quadam die dominica.
Doctrix discipline Dei... -n
Fol. 155. S. André. ;« Sequor, si quo modo comprehendam , etc. In
verbis ultimo propositis... r,
Fol. 157. '-j- Vocavit eum ut sequeretur, etc. Solet dici communiter
quod si est honorbibere cum cipho clamatoris... '^ Le même proverbe
se retrouve dans lems. latin 14961 de la Bibliothèquenationale. V.Hau-
réau, Not. et extr., t. IV, p. 147.
Fol. 157 v*'. Septuagésime. ^ Circumdederunt me gemitus, etc. Ser-
vus qui mittitur a Domino... n
Ihid. Même texte. « Qui videt effectum et ignorât causam... «
Fol. 159 v°. 4* dimanche après Pâques. ^ Cum veneritille, arguet, etc.
Augustinus, in libro de Vera innocencia... — Verbum istud scriptum
est... r)
Fol. 161. Ci Sermo in die Magdalene, factus in domo Sarbonie (sic).
Secuta est nuncios David, etc. Predicatori verbi Dei tria sunt necessa-
ria... ')
Fol. 161 v". Même texte, a Karissimi, si quis habens uxoreni... "
Fol. 163. Même texte. ^ In quibus verbis ad commendacionem... >•
Au verso du fol. 30, table contemporaine des sermons du second
recueil.
Au verso du même feuillet, on trouve cette note : <^ Ext[imatur] IlII
gross[is] " , qui paraît se rapporter au volume tout entier, étant contem-
poraine de la signature de Guy de Roye qui se lit au verso du fol. D.
— Au verso du fol. e, on lit aussi cette note du XIV* siècle : " XIII.
— Sermones Béate Marie » .
Fin du XIII' siècle. Parchemin. 165 feuillets à 2 col., plus les gardes
A-E, à la fin, blanches. "262 sur 188 millim. Rel. à dos de veau blanc
DE LA BIBLIOTHKQl K DE REIMS. 779
sur ais de bois. — (Ex-Iibris gravé du Chapitre : u D, ord. 5,
II" 106 »).
a8«^ (F. 476). Nicolai de Hakeviila aliquot scrmones. — Cujus-
dam incerti liber quidam Exemplorum moralium ad iisum praedica-
toruin.
Fol. 1. Avent. " Preparate corda vestra, etc. Duo sunt hic conside-
rauda : primuni est Dei monitio... »
Fol. 3. S. Autoine. ' Quasi Stella matutinam medionehule, etc. In ver-
bis istis duo sunt consideranda : primum est... » V. Hauréau, Not. et
extr., t. m, p. 283.
Fol. 6. S. Jean-Baptiste. « Tu, puer, propheta Altissùm\ etc. In ver-
bis istis duo sunt consideranda : primo quomodo... »
Fol. 8. 4' dimanche de FAvent. u Ego vox clamantis, etc. Quis est
qui dixit... ?)
Fol. 9. S. Pierre. <i Simon Johannis , diligisme plus, etc. Hic sunt duo
consideranda : primo quomodo hec verba... "
Fol. 11. SS. Pierre et Paul. « Saul et Jonathas amahiles, etc. In
verbis istis commendantur Petrus... -n
Fol. 12 x°. Translation de S. Martin. " Enoch placuit Deo et transla-
tus, etc. In verbis istis duo sunt consideranda : primo quomodo conve-
niunt translationi beali Martini... »
Fol. 14. S. François. « Ante translatlonem Enoch testimonium , etc.
Sciendum quod duplex est translatio. .. '
Fol. 15. S'* Marie-Madeleine. « Mulier que erat in civitate pecca-
trix, etc. In isto toto evangelio tria possunt... n
Fol. 17 v". S. Jacques. « Calicem meum hibetis ; sedere, etc. Quatuor
notari possunt... ^
Fol. 19. S. Pierre es liens. '^^ Petrus quidem servahatur incarcère, etc.
Hic possunt considerari quinque... »
Fol. 20 v°. Invention de S. Etienne, 'j. Efjodientes thesaurum , etc . Hic
sunt duo consideranda... »
Fol. 22. Transflguration. Assumpsit Jhesus Petrum et Jacobum, etc.
\ota ter legimus Dominum istos discipulos assumpsisse... "
Fol. 24. S. Laurent. « Si de craticula sacrijicium, etc. De quatuor
fiebat sacriûcium... "
Fol. 25 v°. Autre. ^^ Probavit me Dominus quasi aurum , etc. Duo sunt
ibi consideranda... » (Ibid., t. III, p. 283).
780
MANUSCRITS
Fol. 27. Assomption. « Tota pulcraes, arnica mea, etc. In verbis istis
duo snnt consideranda... "
Fol. 29. Autre. « Surge, arnica mea, etc. Verba ista dupliciter pos-
sunt exponi... « (Ihid., t. IV, p. 170).
Fol. 30 v". Autre. " Que est ista que ascendit, etc. In verbis istis sunt
quatuor... «
Fol. 32. S. Barthélemi. « hivenerunt me custodes civitaiis, etc. In
verbis istis duo sunt... "
Fol. 33. S. Augustin, u Acceptas est régi intelligens,elc. In verbis istis
duo sunt... »
Fol. 34 \°. Décollation de S. Jean-Baptiste. c< Misit Herodes rex, etc.
Verba plana sunt... »
Fol. 36. Autre. « Misit Herodes et temiit,elc. Herodes divina signât... »
Fol. 37. Nativité de la Vierge. i< Sapieîitia edijicavit sibi, etc. In primo
sciendum est... »
Fol. 38 v\ Autre, même texte. ' Ad religiosos. Nota in principio
quod duplex... »
Fol. 39 v°. Autre. « Egredielur virga de radice Yesse, etc. Verba istal
dupliciter possunt considerari... »
Fol. 41. Exaltation de la Croix. " Ecce levabo ad g entes manus, etc.'
In verbis istis duo sunt... »
Fol. 43. Autre. ^ Exaltavi lignum humile, etc. In verbis istis duo'
sunt... »
Fol. 43 v**. S. Matthieu. « Quis suscilavit ah oriente, etc. In verbis]
istis quatuor sunt... »
Fol. 45. Autre. « Cum transisset inde Jhesus, vidit hominem, etc.
Secundum quod verba ista conveniunt... r
Fol. 46 v°. SS. Anges. « Super murostuos, Jherusalem, etc. In verbis]
istis duplex notatur misterium... »
Fol. 47 v°. Autre. « Angelis suis mandavit, etc. Quanivis verba istal
secundum glosas...]»
Fol. 48 v°. S. François. ^ Cum vocatusfueris adnuptias, etc. In verbis!
istis duo sunt... t.
Fol. 49. Autre, même texte, u Secundum quod verba ista... «
Fol. .50. Autre. « Ecce vir justus atque perfectus, etc. In verbis istisj
duo sunt... "
Fol. 51 v°. S. Denis. « Cihavit illum Dominus, etc. In verbis istisj
duo sunt.. . "
I)i: LA DiliLIOTIIllQl I-: I)i: IUIIMS. 781
Fol. 52 v°. s. Luc. " Cognovit bas possessorem suutu , etc. Verba ista
dupliciter possunt... »
Fol. 54. SS. Simon et Jude. « Accingimini et estoteflii patentes, etc.
In verbis istis duo sunt... »
Fol. 55 v". u De usurariis. Sapientiam sandonnn nairant, etc. Duo
ibi considcranda... » (Ibid., t. III, p. 282).
Fol. 57. Toussaint. <^ Beati qui persecutionem patiunlur, etc. In verbis
istis tria sunt consideranda... " {Ibid., t. IV, p. 120).
Fol. 58 \\ Conimémoration des Morts. ' Memor estoJudUn mei, etc.
In verbis istis tria sunt consideranda... n
Fol. GO v'\ Autre. «< Beati morluiqui in Domino moriuntur, etc. Hodie,
fratreskarissimi, est confratria omnium fidelium..." (Ibid., t. IV, p. 1 17).
Fol. 62 \\ S. Martin. « Labora sicut bonus miles Clirisli, etc. In verbis
istis duo sunt... "
Fol. C4. Autre. ' Bonum est vira cum portaverit, etc. In verbis istis
duo sunt... n
Fol. (SQ. S. ÇÀcmitniiJ) . <i Nuîuquid non siccasti mare, etc. Verba ista
tripliciter possunt exponi... »
Fol. 67 v". S" Catherine. « Sapiens mulier edificat domum suam, etc.
In verbis istis duo sunt... »
Fol. 69. Autre. « Non est talis mulier super ter ram^ etc. In verbis istis
duo sunt... 15
Fol. 71. SS. Pierre et André. « Faciam vos piscatores hominum, etc.
In verbis istis duo sunt... »
FoL 72. S. André. « Qui vult venire post me abneget, etc. In verbis
islis duo sunt... ^ [Ibid., t. IV, p. 125).
Fol. 73 v°. S. Xicolas. « Inveni David, servummeuni, oleo sancto, etc.
Verba ista dupliciter possunt exponi... «
Fol. 75 \\ Autre. » Justus cor suum tradel ad vigilandum, etc. Verba
ista dupliciter sunt... »
Fol. 77. S. Thomas. " Dixit Dominas Thome : Infer digitum tuum, etc.
Verba ista possunt exponi dupliciter et considerari... «
Fol. 78 v°. Autre. « Ecce dedi in ore tuo verba mea, etc. Verba ista
tripliciter possunt... »
Fol. 80 v°. Avent. u Egredietur Dominus de loco sancto suo, etc. Verba
sunt calholice ecclesie canlantis in Adventu.. . "
Fol. 81 \\ Autre. « Si moram fecerit, exspecla eum, etc. In verbis
islis propheta loquitur... «
782 MANUSCRITS
Fol. 83. Noël. " Gloria in allissimis Deo, et in terra, etc. Hodie recolit
sancta Ecclesia... »
Fol. 84 V". Autre. ^ Puer naius est nohis, etc. In verbis istis notatur
triplex beneficium... «
Fol. 85 v°. S. Etienne. " Cum esset Stephanus plenus Spiritu, etc.
Verba ista plana sunt... »
Fol. 87. Autre. " Eduxerunt Naboth extra civitatem, etc. Verba ista
sunt exponenda allegorice... '^
Le recueil s'arrête sur le fol. 87, au cours du sermon dont on vient
de lire le début.
Le fol. B, qui paraît porter au recto le commencement (XIIP siècle)
d'un commentaire sur l'Apocalypse : a Omnes qui pie volunt in Christo
vivere... », offre au verso une table (XIV*" siècle) peu fidèle de cette
première partie du volume.
Fol. 88-191. P^xempla moralia ad usum praedicatorum. La foliota-
tion (i-ciiii) du XIV* siècle montre que ce recueil est incomplet du
commencement et de la fin depuis fort longtemps. Les historiettes les
plus diverses sont mises bout à bout, sans aucun ordre méthodique ou
alphabétique. On y trouve (fol. cm v") la fable des trois diables Clocuer,
Globoche et Cloborse, dans une version différente des trois qu'a signa-
lées Hauréau, dans ses Not. et extr., t. IV, p. 144 et 159. — Commen-
cement actuel : « [Continentia]. Hinc post doctrinam trium virtutum,
volo ut vigilanter attendas qualis sit virtus continentie... » — Fol. c.
Table alphabétique du XIV' siècle.
Le fol. D est un fragment de rouleau de procédure (XIIP siècle) d'une
justice seigneuriale, dont les plaids se tiennent à « Baillieus n et à
« Proully ') , deux villages du canton de Fismes.
Au verso du fol. b, on lit ces noms (XV' siècle) : « P[oncius] de Ul-
monte; G[erardus] Jeronimi » . — A la même époque, ou peu s'en faut,
on a inscrit sur le fol. d les mots : « Apprécié XXV s. » — Enfin, à
l'extérieur du plat final, on trouve la petite étiquette de papier
(XV^ siècle) déjà rencontrée : « XLI » .
XIII* siècle. Parchemin. 87 et ciiii feuillets, à 2 col., moins le
ini"vn omis, plus les fol. a-b, en tête, c-d, à la fin, le premier blanc.
La foliotation du premier recueil est inscrite sur les versos et s'applique
aussi bien aux rectos suivants. 262 sur 18(3 millim. Rel. vache fauve
sur bois, dos enlevé, délabrée. — (Ex-libris gravé du Chapitre :« B,
ord. 5, n° 109 )>).
DM LA HIIILIOTHKQI 1-: DK HKIAIS. 783
î>8î) (F. 479). Serrnones dominicales in Evangelia, pcr anni cir-
culum, anctore Nicolao de Hakevilla, de ordine Minorum.
Fol. 1. '< Incipimit serrnones de doniinicis fratris Nicholai, de ordine
tVatrum Minornni. — Dicite, Jilie Si/on : Ecce rex tuus venit, etc.
Verba isla sumpta sunt a Zacharia... ^ (Hauréau, Not. et extr., t. IV,
p. 118).
Fol. 5. " Hora est jam nos de sompno surgere, etc. In totali epistola
ista nionet nos... » {Hist. litt., t. XXXI, p. 96).
Fol. 9. 2* dimanche. ^Respicite, et levate capita, etc. In hoc evange-
lio significelur (sic) de adventu Christi... » (Not. et extr., t. 111, p. 301).
Fol. 12 v°. 3* dimanche. ^ Quid existis videre in desertum, etc. In
verbis islis tria sunt consideranda... y> (Ihid., t. IV, p. 118).
Fol. 15. 4* dimanche. « Ego vox clamantis in deserlo, etc. Miserunt
Judei a Jerosolimis... »
Fol. 18. Dimanche dans Toctave de Noël. « Puer auteni Jliesus cres-
cehat, etc. Verba ista ad litteram dicta sunt... »
Fol. 20 v°. 1" dimanche après l'Epiphanie. « Fili, quid fecistis no-
his, etc. Legitur in isto evangelio quod ascendentibus... "
• Fol. 23. 2* dimanche. < Nupllefacte sunt in Ghana, etc. Ad litteram
nuptie iste... »
Fol. 26. 3" dimanche. « Cum descendisset Jhesus de monte, etc. Vere
ad litteram cum descendisset... «
Fol. 29 v^ 4* dimanche. « Ascendente Jhesu in naviculam, etc. Sicut
dicit Israël... »
Fol. 32 v°. 5* dimanche. " Nonne bonum semen seminasti, etc. In isto
evangelio quatuor ad presens... »
Fol. 35 v°. Septuagésime. a Nescitis quod hii qui in stadio, etc. In
verbis istis ad presens duo possunt... »
Fol. 38. « Simile est regnum celorum homini, etc. In isto evangelio
tria possunt ad presens... n
Fol. 41 v". Sexagcsime. ^ Exiit qui seminat seminare, etc. Verba ista
bene exposita sunt... »
Fol. 44 v°. Quinquagésime. « Cecus sedebat secus viam, etc. Circa
miraculum istius ceci... "
Fol. 48 v°. Carême. -^ Ductus est Jhesus in desertum, etc. In isto
evangelio tria dicuntur de Christo... n
Fol. 53 v°. 2* dimanche. " Mulier Chananea egressa est, etc. In isto
evangelio tria possunt considerari : primum est quid per istam...»
784 MANUSCRITS
Fol. 57. 3' dimanche, i. Erat Christus eiciens demonium,etc. Legimus
Dominum multo... n
Fol. 61. 4® dimanche. « Est puer unus hic qui hahet quinque, etc. In
istoevangelio tria possumus considerare : primum est quid per. . . ^ [Ibid.y,
t. IV, p. 118).
Fol. 65. 5' dimanche, c: Tulerunt lapides ut jacerent, etc. In verbis
istis tria sunt consideranda : primum est quid est... ')
Fol. 69 v^ « Qui ex Deo est verba Dei audit, etc. In isto evangelio
instruit nos... "
Fol. 72 V". Rameaux, a Hoc sentite in vobis quod, etc. In verbis istis
tria sunt consideranda : primum est que sunt... n [Ibid., i. IV,
p. 119).
Fol. 76. c: Ite in castelhim quod contra vos est, etc. In verbis istis qua-
tuor possunt considerari, primum est quid est... y^
Fol. 80. Pâques. « Maria Magdalene et Maria Jacobi , etc. In verbis
istis duo possunt considerari : primum est videre... «
Fol. 83 v°. Octave. « Post dies octo venit J/iesus, eic. In verbis istis
quinque possunt considerari... n
Fol. 88. !"■ dimanche après l'octave. ^ Ego sum pas tor bonus, etc. In
verbis istis tria sunt consideranda : primum est qui est... "
Fol. 92 v°. 2' dimanche. " Mulier, ciun parit, tristiciam habet, etc.
Per islam similitudinem ostendit... ^
Fol. 96 v°. 3* dimanche. « Cuni venerit Paraclitus, arguet, etc. In
verbis istis possumus videre... ^
Fol. 99 v°. 4^ dimanche. ' Si quid pecieritis Patrem, etc. In verbis
istis quatuor possumus considerare: primum est quis est illepater... ^
Fol. 102. 5* dimanche. ^ Cnin autem venerit Paraclitus, etc. In verbis
istis possumus videre ad quid. .. «
Fol. 104 \°. Pentecôte. (^ Si quis diligit me, etc. In verbis istis tria
sunt consideranda : primum est de Christi dilectione... n
Fol. 109. P' dimanche après la Pentecôte. " Homo quidam erat
dives, etc. Quasi reprobationem... ;)
Fol. 113. 2' dimanche. ^ Homo quidam fecit cenam magnam, etc.
Quantum ad prescns, tria possumus considerare in isto... "
Fol. 117. 3* dimanche. " Erant appropinquantes ad Jhesum publi-
cani, etc. Sicut dicit Lcatus Gregorius : Vera justicia. .. r>
Fol. 120 v°. 4^ dimanche. ^ Estote miséricordes sicut et Pater, etc. In
verbis istis invitât nos Christus... ^
DM LA r.llUJOTIll'lQl M DK lU-IMS. 785
Fol. 124 V". 5' dimaiiclie. ^ Ilelktis omnibus, secuti sunl, etc. Verha
isla Icjuntur in (îne... r. (Ibid., t. III, p. 2i)8).
Fol. Iii8 V. G' dimanche. ' Audistis quia diclum est antiquis, etc. Iii
lioc loco ostondit Dominus... "
Fol. 131 \\ 7* dimanche. - Miseveor super turbam quia ecce, etc. In
islo totali evangelio... ^
Fol. 134 v°. 8* dimanche. « Omnis arhor que non facit , etc. In isto
evangelio docet nos... «
Fol. 137 v". 9' dimanche. ^ Homo quidam eratdives qui hab ébat vil-
Ucum, etc. In hoc evangelio misericordia... n
Fol. 140 v°. 10' dimanche. « Vidon Jhesus civitatem Jherusalem, etc.
In isto evangelio notanda sunt quatuor... »
Fol. 143 \\ 11' dimanche. ^ Duo homines ascenderunt, etc. Propter
hoc dehent omnes homines... r>
Fol. 147 V". 12' dimanche. ^. Adducunt ei surdum et mutum, etc. In
isto evangelio ad presens tria sunt consideranda : primum est qui est
ille sutdus... «
Fol. 151. 13' dimanche. « Homo quidam descendebal de Jherusa-
lem, etc. Veiba ista tripliciter possunt... r^
Fol. 155. 14' dimanche. ^ Factuin est dum iret Jhesus in Jherusa-
lem, etc. In isto evangelio possunt quatuor considerari... ^
Fol. 159. 15' dimanche. ^ Nemo polest duobus dominis, etc. In isto
evangelio monet nos Dominus... "
Fol. 1G4. 1(3' dimanche. ^ Cum appropinquaret Jhesus porte
civitatis , etc. In islo evangelio ad presens tria possumus vi-
dere... 'i
Fol. 167. 17' dimanche, a Cum vocatus fueris ad nupcias, etc. \\\
verbis istis ad presens tria possunt... n
Fol. 170. 18' dimanche. <.• Magisler, quod est mandatum magnum, etc.
In hoc totali evangelio agitur... n (Ibid., t. IV, p. 124).
Fol. 173 v\ 19' dimanche. <j- Ait Dominus paraletlco, etc. In verbis
istis tria sunt nobis... «
Fol. 177 v**. 20' dimanche. <i Aïnice, quid hue intrasti, etc. In verbis
istis ad presens tria possumus... t
Fol. 181. 21' dimanche. « Erat quidam regulus cujus fdius, etc. In
isto evangelio ad presens tria sunt nobis... -^
Fol. 185. 22' dimanche. ^ Simile est regnum celorum, etc. In isto
evangelio oslendilur quod injurias... ^
TOUK XWVIII. 50
786 MAxMUSGRITS
Fol. 188. 23* dimanche. ^ Ostendite mihi nummlsma census, etc.
Miserunt principes sacerdotum et scribe... -n
Fol. 193. 24^ dimanche. « Cum éjecta esset turha,intravit, etc. In isto
evangelio ostenditur duplex effectus... »
Fol. 196 V. 25' dimanche. « Est puer unus hic quihahet, etc. Circa
istud evangelium possunt... ■>->
Fol. 201-204. Table alphabétique, non des sermons, mais des résu-
més en accolades qui ont été inscrits dans les marges par une main
sensiblement contemporaine de celle qui a tracé le texte. On notera que
la foliotation du manuscrit est inscrite au verso, et que les indications
de la table comptent pour un seul et même feuillet le verso qui porte le
numéro de foliotation et le recto du feuillet suivant.
Les sermons de Nicolas d'Hacqueville ont été publiés dès les der-
nières années du XV* siècle; v. Hain, Rep. bihliogr., t. Il, n° 8353. —
Sur Tauteur, v. Hist. litt., t. XXXI, p. 95-100.
XIIi« siècle. Parchemin. 204 feuillets à 2 col., plus les «jardes
blanches, A, en tête, u, à la fin. 24G sur 170 millim. Rel. parchemin
blanc sur bois, recouverte d'une chemise de veau jadis vert et encoie
munie d'un signet de cordelette verte.— • (Ex-libris gravé du Chapitre :
« B, ord. 5, n° 103 «).
390 (F. 473). Alberti de Padua ïlxpositio evangeliorumquadragesi-
malium. — Ejusdem liber praedicationum super evangeliis dominica-
libus. — Dimalducii Foroliviensistractatus de Resurrectione mortuorum.
— Friderici secundi,imperatoris,et Pétri de Vineis epistolae quaedam.
I. Fol. 1. ce In Cliristi nomine. Quia dudum mihi propositum
fuerat vosque pluries excitasse ut facerem quadragesimalium evange-
liorum... — Cum jejunatis, nolitefieri, etc. Principium transgressionis
humane vicium gule fuit... quo nos ipse perducat qui, resurgens a
raortuis, vivit et régnât, etc. Explicit Expositio evangeliorum quadrage-
simalium fratris Alberti de Padua, ordinis fratrum Heremitarum sancti
Augustini. Deo gratias. — Fiist » .
Fol. 129 v". " Sequentis tabule duo sunt numeri, quorum... — Ex-
plicit totum ad laudem Dei, virginis Marie et beafç Kalherinç et omnium
sanctorcm et sanctarum Dei. Amen. — Fûst ».
Ce livre fut édité dès 1476 ;v. Hain,7îejt?. bihliogr., i. I, n"' 573-574.
II. Fol. 135. " Christus assistens ponti/ex Juturorum bonorum, etc. ^i
Sur ce thème, nous avons les sermons suivants : « Habemus isto die
DK LA RIBLIOTHKQIIK DM UKIMS. 78T
usquc ad Sabbatiiin sanctuin... » — u Ad iiitclloctum presenlis epi-
stole... ' — " Sicut oportet ponlificem oriiatuni esse... n — u Dictis
de dignilate, potestate, inoribus, vita et conversacione... » — « Girca
ordinacioneni sumini pontiGcis... )> — > Magais officiis bénéficia retri-
bueiida... > — « Circa legalis pontificis ordinacioneni... »
III. Fol. 141. Collection de sermons. « Vidi alterum anyelutn volan-
tem per médium celi, etc. Gloria actuum primo dicit quod evangelium
est bona nunciacio... loquitur turbis circa quos sollicitatur, quia...»
La fin manque. — Fol. 216 v". Table, terminée parce nom du scribe :
u Henricus Fuest » .
IV. Fol. 219. " Sapientissimo jurisconsulto, domino suo domino
Barlholomeo de Gapua, excellentissimi principis D. R., Dei gratia Jéru-
salem et Scicilie régis prothonotario, necnon ejusdem desertissimo (sic)
logotheçe (sic), suorum servorum minimus, frater Demulducius (sic)
deFerlivio(5ic), vitam bonam exitumquefelicem. Sicut dicit doctoregre-
gius... aquo fletu ille nos custodiat qui sine fine viuit et régnât. Amen.
Explicit tractatus de Resurrectione mortuorum, compilatus a quodam
servulo Jhesu Ghristi, ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustini,
pro cujus Resurrectione quilegerit memineritexorare » . — Fol. 259 v".
Tractatus iste habet quatuor consideraciones, quarum prima habet
llll" partes, secunda très... '^ — A la fin de la table, on trouve cette
fantaisie : « Expliciunt intitulaciones per ordinem.
— Sor superno scrip li pocia
te rura tor bri tur.
Mor raaliguo rap li moria
— Faust, Fust, Fust » .
Sur Faugustin Dimalducius de Forli, voir Chevalier, Bio-biblio(jv.,
col. 577.
V. Fol. 261. Autres sermons, pour les Saints. « \Iichi autem absit
gloriari nisi in cruce... "
VI. Fol. 266-276. Lettres et fragments divers de Frédéric II,
dans sa querelle avec la papauté, et de Pierre des Vignes, son chance-
lier. ( Querimonia Frederici, imperatoris, super deposicione sua, contra
Papam et cardinales. GoUegerunt ponlifices et pharisei... » (Petrl de
l/ineis, cancetlarii quondam Fridericl II, imperatoris Romanorum, episto-
larum libri IV. Amberg, 1609; p. 79). On a une meilleure édition
des lettres de P. des Vignes, de Raie, 17iO, 2 vol. in-8\
788 MAtVlISCRITS
Fol. 266 v^ " Fredericus regiAnglieet aliis regibus, de niorle domini
Gregorii, pape noni, Victorioso exercilu nostro Romanis finibus insi-
dente... » {Ibid.,^. 116).
Fol. 267. a Frederici invectiva ad cardinales, quia nimis tardant
in eleclione novi pontiGcis. Ex feruore caritatis... » (Ibid., p. 122).
Ibid. « Frederici cardinalibus invectiva, quod non créant novum
papam. Ad vos est hoc verbum, filii effreni... ^ (Ibid., p. 130).
Ibid. « Fredericus Viterbiensibus, etc. Dum consciencie nostre volu-
mina... » {Ibid., p. 163).
Fol. 267 v**. Hortatur presbyleros ut despiciant interdictum. « Inter
cetera que sollicitudinis... » (Ibid., p. 166).
Ibid. " Rescribit Pape quod non remictit captivum repetitum per
ipsum, sed ob suam reverentiam mictigat sibi captivitatem. Sub simpli-
cis humilitatis officio... » (Ibid., p. 168).
Fol. 268. " In exordio nascentis mundi provida et incffabilis.. . »
(Ibid., p. 201).
Fol. 268 v°. " Audita summis expectata consiliis... » (Ibid., p. 209).
Ibid. « Quia vestre nitor consciencie postulat... >' (Ibid., p. 245).
Fol. 269. " Licet pre suis diffisa meritis... » (Ibid., p. 249).
Ibid. " Gaudiuin quod super omne gaudiuin... » (Ibid., p. 255).
Ibid. " Imperialis majestas servo suo... r^ (Ibid., p. 358).
Fol. 269 \j\ « Antiqui patres Christi... « (Ibid., p. 360).
Ibid. u Vobis non alii, pie César, cedit... r) (Ibid., p. 372).
Ibid. « Vellemus pocius tacere que... » (Ibid., p. 421).
Ibid. " Absit michi domestica vinea... » (Ibid., p. 435).
Fol. 270. « Semper crescit culpa... » (Ibid., p. 437).
Ibid. " Fateor, pater, juste redarguor... » (Ibid., p. 438).
Ibid. « Pater mi, quam terribilia michi verborum vestrorum... >>
Ibid., p. 445).
Fol. 270 v°. u Inter nos suffîcit jam verbis... ^(Ibid., p. 448).
Ibid. " Utinam in magnis a nobis gratiam... >> (Ibid., p. 449).
Ibid. " Questionis ardue potila responsio. .. " (Ibid., p. 450).
Ibid. c( Salis preclaros alumpnos longe lateque... " (Ibid., p. 452).
Fol. 271. u Amico vocali amicusrealis... » (Ibid., p. 456).
Ibid. « lit justorum et delinquenciurn mérita... ^ (Ibid., p. 491).
Fol. 271 v°. " Débita reverencia majestali vestre... " (/W.,p.494).
Ibid. u Misoricordia pii patris, severi judicis, exubérante, judicium,
Henrici, primogeniti filii nostri, fatum... « (Ibid., p. 527).
DIC LA r.IHLIOTlIKQl M DM KKIMS. T8i)
Fol. 272. ii Latciitis hostis insidias non potuimiis. . . ^ (/^/rf., p. 520).
Ibid. " Cum post scdatos iindique turbines, quos dudum in regno
nostro Scicilie. .. » (Ibid., p. WM^).
Ibid. " Lugubrem filii tui casum... - (Ibid., p. 532, et Vet. script,
ampl. coll., i. 11, p. 1217).
Ibid. « Audito miper quod niordentis omnia moitis impietas N.
venerabilcm Theatinum episcopuin... « (Ibid., p. 533, et Vet. script,
ampl. coll., t. II, p. 1206).
Ibid. a Quod de nimis acerbo filii tui casu... " [Ibid., p. 534).
Fol. 272 v". « In morte [Bernardi], magistri grammatice. Vagienti-
bus adbuc in cunabulis artis grammatice, etc. Quia materia ita se... »
(Ibid.,^. 537).
Ibid. « De eodem. Scdentibus super aquas amaritudinis, etc.,
niagister P., ...» [Ibid., p. 539).
Ibid. a Pro morte [Jacobi Baldevvini], doctoris legum. Juris civilis pro-
fessoribus universis. P., etc. Amaritudo amarissima... ^^(Ibid.,\). 541).
Fol. 273. « Dolor vidue de morte filii sui. Tetigit me Domini
manus... n (Ibid., p. 542).
Ibid. " Epistola consolatoria ad quandam de morte filii sui. Nobili
mulieri domine [Elisabeth] P[etrus] deVineis, salutem, etc. In prema-
turo... 5) (Ibid., p. 543).
Ibid. " Quod Glium tuum, Angelum de Morra, fidelem nostrum... n
{Ibid.,^. 544).
Ibid. u Expectabam filiali zelo de domo paterna... » (Ibid., p. 545).
Ibid. a Gravis admodum et molestus rumor... » (Ibid., p. 550).
Ibid. :< Casus filii tui, quom sublalum... " (Ibid., p. 551).
Fol. 273 v^ a Ad extollenda justorum preconia... n (Ibid., p. 554).
Ibid. u Ne divino instinctu... » (Ibid. y p. 557).
Ibid. « Te redargucionis et culpe non vidimus... ') (Ibid., p. 559, et
Vet. script, ampl. coll. y t. II, p. 1215).
Ibid " Sepe contingit quod dum processus... r> (Ibid., p. 559, eiVet.
script, ampl. coll., t. II, p. 1216).
Fol. 274. "Ad evitanda discrimina generalis... ^ (Ibid.,ip. 501).
Ibid. « Tune nomcn vestrum clarificamus... » (Ibid., p. 562).
Ibid. « Sic consucvit aliquando transgressio... " (Ibid., p. 563).
Ibid. u Hem perniciosam... " (Ibid., p. 564).
Ibid. <( Nobile opus sedentis in solio clemencia... » (Ibid., p. 690).
Fol. 274 v°. « Opus in nobis egregium... n (Ibid., p. 693).
790 MANUSCRITS
Ibid. « Satis nobis cedit ad gloriam et régie dignitatis... « [Ibid.,
p. 694).
Ibid. « Satis honoris nostri fastigia credimus... » [Ibid., p. 695).
Ibid. « Pulcrum in subditis... » [Ibid., p. 696).
Ibid. a Etsi culpe traduccio, que... » {Ibid.^ p. 698).
Fol. 275. " Etsi causarum varietas que processibus... " {Ibid.,
p. 700).
Ibid. « Licet ad quorumlibet nostrorum fidelium... Ea propter pre-
senti privilégie notum facimus universis, tam presentibus quam futuris,
quod nos, altendentes inviolabilem devocionis et fldei puritatem quam
Fredericus de Antiochia, Albe, Celaniet Laureti cornes, carissimusfrat er
et fîdelis noster, erga divum augustum, clare memorie dominum pa-
trem nostrum... ') {Ibid., p. 701).
Ibid. ce Regnantibus nobis féliciter et triumphantibus, victoriose
degentibus et in hereditario regno nostro Scicilie... ^ {Ibid., p. 702) .
Fol. 275 v^ c; Tenore presencium notum facimus universis quod nos ,
attendentes mérita fîdei quam ad nos et imperium specialiter dudum
H[enricus], comes [de N.], habuit... n {Ibid., p. 709).
Ibid. " Etsi mera bénéficia... )^ {Ibid., p. 710).
Ibid. « Satis nobis cedit ad gloriam et nostris fidelibus... » {Ibid.,
p. 712).
Fol. 276. a Quam sit favorabilis magnifîcencia... » {Ibid., p. 717).
Ibid. « nia fruimur ex imperii dignitate... ^ {Ibid., p. 720).
Ibid. « Fredericus duci Austrie et Styrie, suo dilecto principi et
comiti Carniole, etc. De fulgore throni cesarei... et bulla nostra aurea
typario nostre majestatis impressa jussimus communiri » {Ibid., p. 726).
A part les quatre références données ci-dessus, nos lettres de Frédé-
ric Barberousse ne se trouvent pas dans le recueil de Martène {Vet.
script, ampl. coll., t. 11, p. 1134-1223).
Ce manuscrit est un de ceux qui furent écrits par Tordre de l'ar-
chevêque Guy de Roye et à ses frais.
Au dos, ce titre (XVIII' siècle) : « Sermones in quadragesimalibus
evangeliis. — 160 >) .
XIV« siècle. Papier de luxe. 276 feuillets à 2 col. et 2 gardes, en
lête et à la fin, blanches comme le fol. 218; les fol. 11 et 20 sont en
parchemin. 408 sur 288 millim. Rel. veau blanc sur bois, aux armes
de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « B, ord. 5,
n«>96 »)).
DK LA BIBLIOTHKQIK DE UEIMS. 791
î>î)l (N. fonds). Henrici de Erp scrmoiics IX, intitiilati Scala amoris.
— Ejusdem sormones XXVI, qui dicuntiir Edeiinyiii contemplalivo-
rum. — Ejusdem sermonesXXI.
I. Fol. I. « Incipit traclalus qui intitulatur Scala amoris, novem dis-
tincta scalaribus. — De priuio scalari amoris, qui dicitur amor incom-
parabilis. SermoV\ A nike, ascende superius. Luce, xiiii. Qucrit doctor
sanctus, 2' 2" qu. 24% utrum caritas infunditur secundum quantilatem
naturalium... quod et nos assequi donet caritas Patris, ^^ji-atia Christi
et communicacio Spiritus sancti. Amen. Explicit Scala amoris v .
II. Fol. 20 V". « Incipit prologus in Edenuym contemplativorum,
diversis induslriis et scrmonibus distinctum ad intellectum eorum que
dicenda sunt instruens. — Sermo primus ad laudcm et gloriam Dei.
Ainice, ascende superius. Luce, xiiii. Dicit doctor sanctus, in prologo
super Marcum, quod rerum opifex Deus solo sue bonitatis intuitu...
quam nos in presenti et in futuro guslare concédât Jhesus. Explicit
Edennym contemplativorum, Hec enim composicio libri compléta est
et finita in sacro monte Alverne, monte utique luminis et amoris, ubi
dulcissima hec amatoria preludia inter spiritum Dei et spiritum bcati
Francisci jugiter et féliciter frequentata testantur sacrorum vulnerum
impressa signacula, per fratrem quemdam humilem et innominatum
ejusdem ordinis, anno Domini M^CCCC^LVI, licesima die mensis octo-
bris, ad laudem Domini et directionem fidelium contemplativorum " .
III. Fol. 91 v°. ' Deinteriori cubiculo Régis cterni,quomodoilludverus
contemplativus ingredi et in eo includi debeat, sermo quidam. In supe-
rioribus domus fecit sibi secretum cubiculum in quo cum puellis suis clausa
morahatur. Quantum ad sensum litteralem hec verba... «
Fol. 94. ^ De sacramenti sumptione, qualiter operatur in amante
perfectam transformacionem et unionem in Deum. Qui manducat meam
carnem, etc. Sicut dicit Hicardus super i"", principalis effectus hujus
sacramenti... 'i
Fol. 95 \°. a De spiritual! nativitate contemplativorum, que triplex
dislinguitur et per très reges Dominum querentes Gguratur, sermo. Ubi
est qui natus est rex Judeorum. Licet anima racionalis unum esse
Deum... n
Fol. 98. « De duplici jugo Christi, scilicet humanitate et divinitate,
et quomodo utrumque assumendum est. Tollite jugum meum super
vos, etc. Cum rerum omnium opifex... «
Fol. 100. u De piscina divinitatis et quinque porticibus spiritualem
792 MANUSCRITS
aditum prebentibus. Eral autem Jherosolimis prohatica piscina, de.
Sicut ait Apostolus ad Gala[tas], A°... r>
Fol. 102. " De tribus que ducunt ingratum ad detestabilem recidi-
vacionem. Salva animam iuam et noli respicere, etc. Hec sunt verba
conciliantis angeli... «
Fol. 105. " De septem gradibus rccidivacionis a statu virtutum in
baratrum viciorum. Eccequi eloiigant se a teperibunt, etc. Dicit Augusti-
nus in epistola quadam... »
Fol. 108. " De gratiarum actione Den reddcnda et gratitudinc. Cum
gratiariim adione peticiones nostrc, etc. Querit doctor sanctus 2* 2%
q. cvii', utrum ingralitiido sit... »
Fol. 110. Ci De divina voluntatc et nostre voluntatis perfecla confor-
mitate. Hec est voluntas Deisanctijicacio vestra, etc. Ad evidenciam autcni
Ihematis hujus... »
Fol. 112 v°. " Quomodo ad custodiendurn Dei tabernaculum, id est
animam, quadruplicem respectum babcre debemus. Ecce tahernaciilum
Dei cum, homiiiihys, etc. Dominus Deus interfilios Israël... »
Fol. 115. « De quatuor affectibus quibus cor justonim débet esse
ornalum. Bacionale judicii faciès opère poJimito. Fxodi, xxviii°. Quantum
ad sensum litleralem sunt... »
Fol. 118. " De anima Deo dicata, quomodo eam Christus quadrupli-
citer ingredilur. Zachee, festinans descende, etc. Cum dicat Psalmista :
Domum tuam, Domine, decet sanctitudo... "
Fol. 120 \\ « Qnaliter anima Deo dicata erit speciosa in exteriori
conversacione et delicata in intcriori contemplacione. Speciose et déli-
cate, etc. Dicit Hugo, de Anima, libro primo... -^
Fol. 123 V". u Quod ad veram perfectionem non requiritur ingressus
religionis et in quibus consistit perfectio viatoris. Ambuîa coram me et
esto, etc. Verba sunt ipsius Dei loquentis... ■>•>
Fol. 125 v°. a Qualiter ad perfectionem tendens bumilitate et pau-
pertate ornatus esse débet. Inspicc et fac secundum exempliim, etc.
Quantum ad hystoriam sunt... »
Fol. 127 1°. «Qualiter ad perfectionem aspirans obedientia preditus
esse débet. Inspice et fac secundum excmplum, etc. Queritur doctor
sanctus, 2^" 2% q. cini, ulrum obedientia sit maxima virtutum... «
Fol. 130. " Qualiter ad perfectionem laborans caritafe et paciencia
fulsitus esse débet. Inspice et fac secundum, etc. Queritur doctor sanctus,
2* 2% q. cxxxvi, utrum paciencia sit potissima virtutum... »
DK LA innM()Tiii:(^)ii: dk ukims. 793
Fol. 132 V". « De cffodihus priini et infiini gradiis ainoris diviiii. Si
quisdiligit me, sermoncm incutn, de. Sicut tangit doclor sanclus, 2' 2',
q. 84', in illo articulo, iitruin pcrfcctio vite consistât... n
Fol. 134 v°. " De clïectibusscx graduum amoris soqucnciiirn quibus
quis ducitur ad vcram pcrfoctioncm. Si (/uis diligit, me, etc. Expcdito
serinonc precedenti... »
Fol. 13G v°. « Descx que rcquirunlur ad debitani foimain dilectionis
proximi exeniplo Ghristi. Si quis diligit me, etc. Ad majoreni evidenciani
Ihematis.. . »
Fol. 138 V'. " De martyrio corporali et scxtiiplici martirio spirituali.
l'idi mulierem ebriam de sanguine sanctorum, etc. Ad evidenciam status
niartyrium. .. » Incomplet de la (in.
Sur les œuvres du Minime Henri de Erp, v. Hain, Rcp. bibliogr.^
t. III, n"' 8523-8528; Hrunet, Manuel du libr., t. III, p. 130; Cave,
Scriptorum eccîes. hist. litt. (Genève, 1705), p. 121 ; VVadding, Script,
ord. Minorum, p. 1C4-1()5, et surtout Paquot, il/m. pour servir à Vhist.
litt. des Pays-Bas (Louvuin, 1708), t. II, p. 321-323.
Le fol. A contient une table contemporaine du volume, mettant sous
le nom de Henri de Erp toute la portion comprise entre les fol. 1-139
et donnant les initia des XXI sermons détaches qui suivent les traités :
" Scala amoris >^ et " Edennym « .
Fol. 142. " Ex slalutis provincialibus dyocesis Hemensis. Item,
mandat et precipit boc sacrum concilium ut turpis ille abusus, in alio
decreto per dictam congregacionem acccptato prohibitus, omnino a sin-
gulis ecclesiis et monasteriis quorumcumque religiosorum et religiosa-
rum extirpetur, quo larvales et théâtrales joci, choree, mercimonia,
negociaciones et alia... "
Fol. 142 V". c' Ex stalutis synodalibus dyocesis Tornacensis. Item,
predecessorum noslrorum vestigia insequentes.tam auctoritatesacrorum
canonum... » Intéressant pour les tournois, le droit d'asile, etc.
Fol. 143 v°. " Incipiunt qucdam régule générales de excommunica-
tione prenotande. Item generaliter, cum jura precipiant utajudice non
infligatur excommunicacio... »
Vo\. 144v°. a Sequitur in speciali de sentenciis excommunicacionis
distinctis per distinctionessecundum ordinem alphabeti. Clericus. Item,
quicumque violenlam manum injecerit in clericum...» On y trouve les
articles : c^ Clericus, confessio, décime, ecclesia, electio, gracie vel
littere apostolice, falsarii, hereticus, interdictum, matrimonium, parti-
794 MAIVUSCRITS
cipans, pirata vel raptor, religiosus, savraceni, scismaticus, sepultura,
studium, usura « .
Fol. 153. [De censura et interdicto]. " Censura ecclesiastica in géné-
ral!. Item, censura ecclesiastica tria complectitur... ') — On y trouve
les chapitres suivants : « De cessacione a divinis. — De interdicto et
que in eo prohibentur. — De eo quod conceditur in interdicto. — De
irregularitate in generali per quamcumque censuram. — De irregula-
ritate bigamie. — De irregularitate contracta per homicidium casuale.
— De homicidio malefactorum per jiisticiam. — De homicidio per sui
vel alterius defensionem. — De homicidio per verbum, consiliuni vel
preceptum. — De homicidio voluntario et involuntario. — De ordinato
per saltum. — De ordine furtive suscepto. — De ordinato symoniace
vel a symoniaco. — De suspensione » .
Fol. 157. « Sequuntur divers! casus de matrimonio, ad informacio-
nem confessorum. De sponsalibus. Item, sponsalia sunt futurarum
nuptiarum promissio... « On y remarque le chapitre : « De divorcio
matrimonii celebrando » .
Fol. 160 v°. « [De debitis]. De debito reddendo. Item, secundum
Ricardum super Quartum, reddere debitum est necessitatis... ^i Nom-
breux chapitres sur les différents genres de restitutions, notamment à
la suite de guerres, de jeu, de donation illicite, de location, de prêt, de
prescription et d'usucapion.
Fol. 171. « [De simonia]. De symonia in generali. Item, symonia est
studiosa voluntas emendi vel vendendi... " Etude des divers cas de
simonie. Comparer avec la Somme de Raymond.
Fol. 173 v". " [De votis]. De voto in generali. Item, votum ex sui
racione est magis obligatorium... » Vœux de pèlerinage, d'époux, de
religion, etc.
Au dos, ce titre incomplet : " Scala amoris, mss. 1456 t> .
XV* siècle. Papier. 175 feuillets, plus a en tête; les fol. 140-141
blancs. 136 sur 100 millim. Uel. veau fauve. — (Fonds Deullin).
592 (F. 484). Sermons pour tous les jours du Carême.
Fol. 1. « Feria quarta Cinerum. Thema. Hodie, si vocem Domini
audieritiSy nolite ohdurare corda vestra. Psal. 94. Le serviteur doibt
ouyr la voix de son maistre... »
XVIl" siècle. Papier. 482 feuillets, plus 236 bis, moins les 260-299
et 344 omis dans le foliotage; les fol. 143, 450 et 482 blancs, 307
I)K LA BIHLIOTHfiQl i: \)\] REIMS. 795
sur 207 millim. Uel. neuve parchemin. — (Ex-libris gravé du Chapitre:
u B, ord. 5, n» 07 »).
i>95 (X. fonds). « Recueil de sermons, panégyriques, professions et
vêtures faits par niessire Jacques Callou, chanoine de l'église métro-
politaine de Reims et directeur du Séminaire sous le très regrettable
gouvernement de monseigneur Charles-Maurice Le Tellier, archevêque
duc de Reims » . Plusieurs de ces sermons portent des indications
précieuses pour l'histoire de Reims.
Fol. iO. Panégyrique de S. Thomas, à Saint-Hilaire (1600).
Fol. 146. SS'^^Bove et Dode, à Saint-Pierre (1700).
Fol. 200. S*^ Madeleine de Pazzi. aux Carmes (1600).
Fol. 310. S'" Reine, à Saint-Martin (1607).
Fol. 320. S. Micolas de Tolentino, aux Augustins (1607).
Fol. 475. « Prêché aux Carmélites M"" Lallement et M'"" Germini,
le 28 de janvier 1608. — Prêché la vesture de M"" Ballieux, 1600, à
la Congrégation, et les D™** novices, à Sainte-Claire, 1703, le 23 de
janvier » .
Fol. 481. «Profession de M'"^ Dugny, aux Carmélites, le 27 no-
vembre 1606 » .
Fol. 487. « Presché aux Carmélites, à la vesture de M"" Duny, 1605,
23 novembre n .
Fol. 403. a Prêché les deux dames Josteau, aux Carmélites, 26 de
novembre 1607 > . — « Prêché à Saint-Estieniie la vesture de M""* Gare,
en 1700 ».
Fol. 407. « Prêché à Saint-Estienne-les-Xonnes, à M'"^ Rogier, le
7 mai 1606 " . — « Prêché à la Congrégation la profession de M"""* Bal-
lieux, en 1700 » .
Fol. 505. >' Prêché, en l'année 1600, la profession de M"' Germiny,
aux religieuses Carmélites, le 12 de février v .
Fol. 500. '' Vesture de M""' Durteste, aux Carmélites, le 8 du mois
d'aoust 1606 ».
A la suite du titre mentionné plus haut, on lit : « Donné à la biblio-
tèque des Minimes de Reims par l'auteur. Requiescat in pace ». — De
même, au fol. 2 : « De la bibliothèque des Minimes de Reims, sub
littLera] L, n[umero] 117 ».
XVÏI« siècle. Papier. 516 feuillets, dont une trentaine blancs. 225
sur 167 millim. Rel. veau fauve. — (Minimes de Reims).
796 MAiYLSGlUTS
o94 (N. fonds). Recueil de cinquante canevas de conférences ecclé-
siastiques.
Au bas du fol. 1, on lit : u Ce manuscrit a été écrit de la propre
main de M"" Jacques Gallon, prêtre, chanoine de l'église métropolitaine
de Reims et supérieur de l'hôpital de Sainl-Marcoul, où il décéda en
odeur de sainteté» le 7 de juin 1714-, âgé de 88 ans » .
WII" siècle. Papier, 25 feuillets. 175 sur 120 millim.Non relié. —
(Collection Dessain).
o9o. Sermons de Charles-Maurice Le Tellier, archevêque de Reims ;
autographes. -
Fol. 1. Cl Cum dilexissct suos, etc. S'il n'est rien de plus difficile que
de bien parler de l'amour... ^
Fol. 21. a Cum dilexisset suos, etc. Sire, à ne regarder l'appareil de
celte cérémonie qu'avec des yeux de chair... n
Fol. 37. « Sermon que j'ai presché à Sedan, le 29* juin 1676, festc
de S. Pierre. Caro et sanguis est, etc. Comm'entre les esprits toutes les
lumières dérivent de la première intelligence... «
XVIP siècle. Papier. 3 pièces en 54 feuillets, dont plusieuis blancs.
ln-4°. Non relié.
i1î)6-o99 (N. fonds). " Discours évangéliques ou Exhortations pasto-
rales pour tous les dimanches de l'année, à l'usage des missionnaires
et curés de la campagne » .
Celte œuvre, qui est de la main de Jacques Callou, pourrait bien avoir
été composée par lui.
A la fin de chaque volume, table des sermons. — A la fin du
ÎV" tome, table générale.
Sur le titre de chacun des volumes, le 2* excepté, on lit l'ex-libris :
« Kx bibliotheca Minimorum Remensium, sub litt[era] L, nfumero] 1 13,
[114, 115, 116] r>.
Fin du XVIP siècle. Papier. Tome I. 10 feuillets a-i, en tête, et
686 pages. — Tome II. 7 feuillets a-g, en têle, et 736 pages. — Tome III.
8 feuillets a-h, en lêle, et 638 pages. — Tome IV. 8 feuillets a-h, en
lête, et 585 pages. 226 sur 170 millim. Rel. veau fauve. — (Minimes
de Reims).
I)K LA ninMOTIlKQLK DK HKIMS 797
<îOO (\. fonds). Hecucil (roraisons funèbres.
Pièce 1. " Oraison funèbre de feu M' le cardinal [IMerre] de
Bérulle " (l()!29), réformateur des Carmélites et fondateur de l'Ora-
toire. — 9 feuillets in-f". XVll* siècle.
:2. « Oraison funèbre de nostre di<]ne mère de Chantail, prononcée
( IGil) par monsei<|neur du Puis, depuis évesquc d'iwreux » . Le pané-
j{jriste de Jeanne-Françoise Frémiot est Henri Cauchon de Maupas du
Tour. — li feuillets in-f°. XVll" siècle.
3. a Oraison funèbre de très illustre et très vertueuse dame Madame
Marie-Henriette de Cbauvirey, prieure titulaire de Xolre-Dame du Val
d'Osne, près de Joinville, au diocèse de Cliaalons, transféré àCbaren-
ton, diocèse de Paris, prononcé dans l'ancien monastère dudit prieuré
du Val d'Osne, le deuxième may mil sept cens quatorze, par M. Clé-
ment, docteur de Sorbonne et curé de Joinville» . — 19 feuillets in- 4°.
XVlll* siècle.
i. « Oraison funèbre de messire Claude-Antoine de Cboiscul-Beau-
pré, évoque et comte de Cbaalons, pair de France, prononcé le 18 jan-
vier 17G4 dans ré<jlise cathédrale de Cbaalons, par M. Claude-
Cbarles-Antoine d'Argent, docteur en théologie de la Société royaliede
Xavarre, chanoine théologal de la même église- . — 22 feuillets in-i".
XVIIP siècle.
5. " Abrégé de Poraison funèbre de Monseigneur lé duc d'Orléans,
régent du roïaume, 1723 ». — 4 feuillets in-4'\ XVllP siècle.
G. " Discours prononcé, le 3 janvier 1820, après l'inhumation de
M. Xicolas Malherbe, curé de la paroisse de Xotre-Dame de Heims,
décédé le 1"^ janvier 1820» . — 2 feuillets in-1".
XVIP-XIX* siècle. Papier. G pièces in-4'ct in-f<*, non reliées.
(jOI (F. 483). « Dominical de l'année », ou Recueil de sermons
pour tous les dimanches.
Le 1" feuillet manque.
Sur le fol. 1 actuel, on lit (XVilP siècle) : « E bibliotheca congre-
gationis Montis Valeriani « . — Fn regard, on lit de même : « F biblio-
theca Minimorum Uemensium, sub litt. L, n" 34 » .
XVIII» siècle. Papier. 199 feuillets. 332 sur 218 millim. Rel. veau
noir sur carton. — (Minimes de Reims).
(>02 (V. fonds). " Les obstacles de la naissance spirituelle de Xostre-
798 MAxMUSGRITS
Seigneur Jésus-Christ dans le coeur du chrestien ; sermons preschés
pendant TAvent par le P. Robert-François de Y de Séraucourt, de la
Compagnie de Jésus » .
Pages 529-542. Table des points de chacun des sermons.
A l'intérieur du phit initial Pex-libris : « Des livres de l'abbaie royale
de Saint-Pierre de Reims j^ , avec blason gravé.
XVIII« siècle. Papier. 542 pages, plus le litre coté a. 249 sur
182 millim. Rel. veau fauve. — (Saint-Pierre-les-Dames).
005 (N. fonds). Sermons de vêture.
1. « Sermon de M. de Fromentier, évêque d'Aire, prononcé au
couvent des religieuses Carmélites, pour la cérémonie de la vêture de
M""* de La Vaillère, le 2^ jour de juin 1675, sur Tévangile du 3* di-
manche d'après la Pentescote (sic) n . — Il est suivi, aux fol. 15 et 16,
d'un « Cantique spirituel sur l'air de Joconde ou Plaisir trompeur :
Quand nous jugeons noire prochain
et d'un a Cantique en forme de dialogue entre l'Enfant-Jésus et l'àme
fidèle :
Enfant Jésus, venez. Que tardez-vous?
— 16 feuillets petit in-f°.
2. «Discours pour la vêture de Mademoiselle de Vocance, au couvent
des religieuses de la Visitation ». — 6 feuillets in-4''.
3. « Discours pour la vêture de Mademoiselle de Vocance la cadete '> .
— 6 feuillets in-4°.
4. « Discours prononcé à la vêture de Mademoiselle Rey « . — 6 feuil-
lets in-i°.
5. " Discours fait à Soissons, à la prise d'habit de Mademoiselle de
La Rouière (?) " . — 6 feuillets in-4°.
6. " Discours prononcé à la vêture de Mademoiselle... ^i (Le nom
manque). — 6 feuillets in-i".
7. " Disposition intérieur pour la rénovation des voeux, sur les
paroles : Je vous ay fiancez à Jésus-Christ, votre unique époux, pour
vous présenter à luy comme une vierge toute pure ». — 13 feuillets
in-8°.
XVIIP siècle. Papier. 7 pièces non reliées.
Dl-: LA BIBLIOTIIKCJL'l-: 1)10 RKIMS. 799
GOi (N. fonds). Sermons divers.
1 . Panégyrique de S. Tiniotliée. — 8 feuillets petit in-f°.
2. « A une assemblée de Dames de la Charité " . — 14 feuillets
in-i°.
3. 2" dimanche après Pâques, u Du devoir réciproque des pasteurs
et des peuples " . — G feuillets in-4".
i. Pour l'avancement dans la piété. — 4 feuillets in-4% dans un
billet d'anniversaire (rKlisabelh Clicquot, veuve de G. Sutaine, ancien
conseiller-échevin (17i2) deHcims.
5. Sur la miséricorde, l'impureté, l'éducation des enfants, la médi-
sance, l'aumône, le pardon des injures, l'amour de Dieu. — 12 feuil-
lets in-4°.
XVllI* siècle. Papier. 5 pièces non reliées.
GOo (N. fonds). Recueil de sermons analysés par M. Grassière
(1767-1769).
Après cette collection, on trouve les pièces suivantes :
Page 383. u Recueil de divers passages de l'Ecriture sainte difficiles
ou dont le sens ne se présente pas aisément, avec les explications ou
applications qu'en ont données différens auteurs » .
Page 415. a Extrait de VArt de se connoilre, par Jaques Abbadie « .
XVIII' siècle. Papier. 431 pages, dont 30 blanches. 260 sur
195 millim. Xon relié.
60() (X. fonds). Sermons et instructions de M..., ancien curé de
Saint-Memmie, près Chàlons-sur-Marne.
On y trouve un certain nombre d'autres pièces :
Pages 1-24. a Mémoire sur la signature du formulaire r. .
Pages 25-54. Notes diverses sur la doctrine janséniste, la prédesti-
nation, la grâce, etc.
Pages 55-1 10. « Réponse des catholiques [du diocèse de Reims] à la
lettre prétendue pastorale du citoyen N. Diot » .
Pages 121-128. Classement des psaumes suivant les sentiments qu'ils
expriment.
Pages 133-140. Xotes sur la situation des anciens évéques lors delà
restauration du culte.
Pages 141-144. « Discours adressé à l'arrivée de M. l'évèque de
Meaux, à Reims, et au nom dos prêtres du premier culte, dans l'église
800 MANUSCRITS
de Notre-Dame, et prononce par un des plus anciens de ces prêtres
dans la maison où M. l'évêque ctoit descendu i^ ,
Pages 145-14G. Visite de Tévêque de Versailles à Dourdan, le
15 messidor.
Pages 147-148. Extrait d'une lettre du cardinal Cambacérès, arche-
vêque de Rouen, adressée (15 thermidor an II) à ses curés, au sujet
des mariages bénis sous la Révolution.
XVIII^-XIX^ siècle. Papier. 900 pages in-i", grand et petit formats.
Non relié. — (Don Lacatte-Joltrois, 184G).
(j07 (N. fonds). Sermon de l'abbé Rertin, curé de Saint-Remi de
Reims, sur la Passion, « prêché à Reims, à la cathédrale, ce 11 avril
1800, pour la grâce de Dieu, et, le soir, au village de Trois-Puits >' .
Inclus, une lettre datée de Fismes (1832), relative à une conversion
opérée par ce sermon.
XIX.' siècle. Papier. 21 feuillcls in-4^. Coiism.
(>08 (N. fonds). Sermons de l'abbé Ronnette, curé de Saint -
Maurice de Reims, puis théologal, prêcbés de 1786 à 181G.
XIX*" siècle. Papier. 3 pièces in-8". — (Don Gh. Loriquet, 1885).
GOÎ) (F. 420). Ambrosii Autperti Spéculum parvulorum.
Placé à tort dans la théologie, en raison de son titre, l'ouvrage
devait s'inscrire dans les commentaires de la Rible, n'étant en somme
qu'un commentaire de l'Apocalypse.
Fol. 1. Le commencement du premier livre manque. Les premiers
mots : "... corpus ejus quod est Fcclesia qui principaliter super ipsum
mediatorcm... » appartiennent à cette phrase du texte : u Et oculi
ejus velut Jlamma ignls ». — L'ouvrage paraît s'arrêter, au bas du
fol. 150, sur ces mots : « ... genus in specie, et (otum eciam quod » ,
qui appartiennent à cette phrase du texte : ^ AY signum magniun appa-
mit in ce!o>^ , et font partie des dernières pages du V* livre.
Les cxplicit donnent bien le titre de l'ouvrage : <j. Explicit liber pri-
mus Spéculum parvulorum; iucipit cjusdem liber secundus, féliciter n.
Sur l'auteur, v.Hlsf. litt., t. IV, [). 141-161. Son œuvre a pris place
dans h Max. Dlhliofh. Patrum, t. XIII, p. 403-639.
Les fol. 151-163 paraissent faire partie du livre I" et avoir été
inlerverlis parle rclicui'.
1)10 LA lilBLlOTHKQlil': DK KIOIAIS. 801
Les loi. A et b proviennent d'un Antiplionaire (Ml" siècle) noté, et ont
trait à rolTicc des SS. Anges. Après l'oflice de la nuit, on trouve
(fol. r) la messe, qui commence par un Kijrie solennel, malheureuse-
ment incomplet : « Kyrie, rex seculorum... — Kyne, Ueus fortis, Tri-
nitas... — Chrisle... n
Fin du XIIl^ siècle. Parchemin usé et s;ili. IG-^ feuillets à 2 col. et
2 gardes a, b, en tête et à la fin. Moinhreuses lacérations du texte,
notamment entre les fol. 22-23 et 143-144. 310 sur 202 millim. Uel.
veau brun, à fermoir, neuve. — (Ex-Ubris gravé du Chapitre : u B,
ord. 4, n" 48 «).
(îlO (F. 490). Cujusdam incerti libri III de Professionc monacho-
rum. — B. Bernardi Meditationes piissimae de cognitionc humanae
conditionis. — B. Augustin! liber Soliloquiorum animae ad Deum.
Fol. 1. " lucipit tractatus de Professionc monachorum scu expositione
de aliquibus mandatis régule beati Benedicti. Tractatus iste, qui est
de professionc monachorum, très habet partes... — Incipit prologus.
Cum displiceat Deo infidelis et stulta promissio... — Explanatio com-
munis trium que in régula continentur. Et notandum est quod IIII'"^
^«jenera monachorum distinguntur... qui autem requirunt Dominum
animadvertunt omnia » .
Fol. 36. " Incipit summa régule bcati Augustini. Hec débet facere
frater, primum ut concorditer vivat... in temptationem non indu-
catur » .
Fol. 36 V". ce Incipiunt Contemplaciones beati Bernardi. Multi multa
sciunt... perspicies unum eumdemque Dominum gloric, Jhesiim
Christum Dominum, qui cum, etc. "(5. Bernardi, abbalis primi Clarae-
vallensis, opéra, t. II, p. 332-349).
Fol. 46. Fragments théologiques, dont une main du XIV" siècle
donne l'attribution, par ce nom placé dans la marge : a B[er]n[ardus] ri .
Fol. 47 v°. De poenitentia, confessione, contrilione et satisfactione.
■' Ad majorem evidentiam eorum que discenda sunt de confes-
sione... « Après quelques conseils de vie ascétique, l'auteur place ces
onze vers connus :
a. Sit (ibi potus aqua, cibus aridus, aspera vestis,
Dorso virga, breiis sompnus durumque cubile.
Nunc pocius penas peccalis exige digiias
Quum te pcrpetuis abdical .Indicis ira < .
TOMK xxwm. :>I
802 MAMSGRITS
On les trouve, avec quelques variantes, dans Hauréau, Not. et extr.,
t. 1, p. 374.
Fol. 54. Suit un intéressant fragment sur les différentes parties du
vêtement sacerdotal et leur valeur symbolique. « Oportet scire quid
significent... »
Fol. 55. Fragments théologiques divers, notamment : « de liomine
interiori » ; « de homine exteriori » ; a quom- do promittit diabolus ut
pervertat » ; « de curru elationis » , ce dernier ainsi attribué : « Ugo, d[e]
Cla[ustro] a[n]i[m]e n.
Fol. 68. « Incipit liber Solliloquiorum (sic) [animae ad Deum] beati
Augustini. Agnoscam te, Domine, cognitor meus... et reviviscere faci[s]
ut aquile canos meos «. {S. Aurelii Augustini opéra , t. Vï, append.,
p. 85-103). Seule la salutation manque.
Les gardes a, b, so )t des fragments d'un Graduel noté de neumes
(XIP siècle), pour les fêtes des SS. Tiburce, Valérien et Maxime,
Georges, Jean devant la Porte-Latine, Victor, Gordien et Epimache.
La garde c est une charte originale de Charles I" d'Anjou, roi de
Sicile, « per sanctam Romanam ecclesiam in Tuscia vicarius generalis » ,
donnant (Rome, mai 1272) au sénéchal de Provence des instructions
relativement au prieuré de a Evolis » , au diocèse de Senez, a Se[ni]cien-
sis » . On en a utilisé le dos, devenu le recto du fol. c, en y dessinant
au trait, à l'encre relevée de sanguine, un lion héraldique (XIII* siècle)
accompagné de ce vers :
« Nam leo ita, disco, me cogit solvere fisco )> .
Au-dessus, on lit la signature de Guy de Roye.
Le fol. 97 v° porte un ex-libris du XI V siècle : a Iste liber est reve-
rendi in Christo patris domini Guillelmi de Voûta, ecclesie Massiliensis
episcopi » . — Au-dessus, on lit cette note : « Folia hujus libri de
Professione monachorum et de Soliloquiis beati Augustini sunt in toto
1111 "^^ XVII, sive 97, numerata per Egidium de Asperomonte, in die
sanctorum Symonis et Jude, anno Domini M^CCCC^XII" " . — Au recto
du même feuillet, on trouve enfin cette dernière vérification (XVIII" siè-
cle) : « Dans ce volume manuscript, au numéro 114 de l'inventaire, il
y a en tout quatre-vingt-dix-set fuellets. N. Coutier. — Les quatre
derniers fuellets de ce livre sont blancs sans escriture. Coutier » .
Le plat initial du volume porte à l'extérieur un n° « LXXIII » du
XI V' ou XV* siècle. — Le fol. 1 porte aussi un « 82 visa >? bien connu.
1
DK LA lilBLIOTHIKJlK DE HMIMS. 803
XIIl* siècle. I*arcliomiii. 97 feuillets à lori{T[ues lignes et 3 gardes,
A, B, en lèle, c, ;i la lin ; les loi. 9;PJ(> blancs. i:25 sur i()2 millitn. \\e\.
sur ais de bois, délabrée, dos de parchemin aux armes de Guy de
Iloye, — (Ex-libris gravé du Ciiapitre : « (1, ord. 4, n** 70 »).
<»ll (F. 432). Peregrini Hirsaugieiisis Spéculum virginuni.
Fol. 1. « Incipit sexta pars dyalogi I^crcgriui, presbitcri, et Théo-
dore, virginis, qui iiititulatur Spéculum virginum. Ait sermo evange-
licus : Simile est rcynum celormn... ad vitam precessisti subséquentes
in gracia subsequens précédentes. Explicit Spéculum virginum « .
Sur l'œuvre de Pércgrin, moine bénédictin d'Hirschau, v. Cheva-
lier, Blo-bibliogi\, col. 17 56.
Sur la couverture, qui est du XVI* siècle, on lit : " Dyalogi Peregrini
VP pars » , et, au-dessous, on trouve l'écu d'argent^ à la bordure engre-
lée de gueules ^ à trois V de Jean Joffroy, abbé de Saint-Denis.
Sur le fol. 1, on retrouve la signature de cet abbé, en forme de
monogramme. A côté, on lit (XVIIP siècle) : a Ex libris Sancti Dionysii
Kemensis » .
Fin du XIV" siècle. Papier. 20 feuillets, dont le dernier blanc. 224
sur 147 millini, Rel. parchemin sans ais ni carton. — (Saint-Denis).
612 (F. 460). Humberti de Romanis Summa ad omnes status.
Fol. 1. [Liber primas. De eruditione religiosorum Praedicatorum] .
tt Circa materias sermonum sive coUacionum... '> — Suit la table des
XXXIII chapitres du I" livre. — Fol. 1 v°. « [Gap. i]. Ad omnem
hominem. Omnis homo est exhortandus ut caveata malo... contra quas
notandum est ut supra. Explicit liber primus " .
Fol. 32 V". « Incipit liber secundus. De materiis generalibus secun-
dum varietateni festorum que possunt distingui n . — Table de ce livre.
— « [Cap. vxxii.] De quolibet festo. Quidam sunt qui in sanctis
festis vacant ludis... sicut aliis jam contingit. Explicit liber secundus " .
Fol. 45. u Incipit tercius. Sequitur de materiis generalibus secun-
dum varietatem in Ecclesia que sic possunt distingui » . — Table de ce
livre. — « [Cap. xlvi.] In consiliis. Xotandum quod in ecclesia Dei
fiuntconsilia...et circa hoc notandum quod aliqui fidèles, etc., ut supra.
Explicit liber tercius » .
Fol. 81'. « Incipit liber quartus. Sequitur de materiis generalibus
secundum varietatem temporum que possunt sic distingui n . — Table
804 MAXaSCHITS
de ce livre. — ^c [Cap. lxxxv.] Primo, in omni die. Notandum quod
quelibet dies vile presentis... ut patet ex tribus paiagraphis siipra-
posilis. Explicit Suninia ad omnes status, composita Lugduni a fratre
Humberto de Romanis, de ordine fratrum Praedicatorum » . — On
remarquera que les livres I" et IIP de notre ouvrage correspondent
exactement aux deux parties du IP livre du traité" De Eruditione Prae-
dicatorum ') publié dans \aMax. Bihliolh. Patrum, t. XXV, p. 424-507.
Sur l'auteur et ses œuvres, v. Hist. Utt., t. XIX, p. 335-347, et Quétif
et Echard, Script, ord. Praed., t. I, p. 141-148.
Les gardes a, b, c appartiennent à un recueil canonique (XIIP siècle).
Un des livres finit ainsi : « ... ut eis digne proficiat ad salutem. Expli-
ciunt quarte Decretales n . Le suivant commence : -t( Constituciones
Honorii pape III... » Puis un autre s'ouvre sous cette rubrique :
« Constituciones Frederici, imperatoris ^^ ; on retrouve une rubrique
semblable un peu plus loin, avec un autre texte.
Au verso du fol. u, on lit cette note de G. d'Aspremont : « Iste liber
optime numeratus per numcrum clcganlem, in quo sunt in toto, absque
custodiis libri ante et rétro, lOG fblia scripta, et inquolibro continetur
quedam Summa perutilis ad faciendum collacioncs ad omnes status,
composita Lugduni a fratre Huberto (ùc) de Romanis, ordinis fratrum
Predicatorum, iste, inquam, liber fuit de libris bone memorie domini
Guidonis de Roya, condam Remensis arcbiepiscopi. Si quis eum a
presenti libraria per violenciam cxtraxerit, analhema sit. Orate Deuni
pro anima dicti domini Guidonis et pro scriptore liujus littere scripte
xxir maii anno Domini millesimo CCCC"'°XII"" ^^ .
La signature de Guy de Roye figure sur la garde c.
XIV^ siècle. Parciieinin. 105 feuillets à 2 col., plus les gardes A, en
lèle, R, c, à la fin, la dernière collés sur le plat. On remarquera
rapparition de quelques figuies grotesques dans les initiales, notam-
ment aux fol. 56, 88, 98. 296 sur 2i0 millim. Rel. veau blanc, coins
cuir gaufré, délabrée, aux armes de Guy de Roye. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « D, ord. 4, n" 54 >').
(>15 (I. 673). Henrici Susonis Horologium aeternae sapientiae. —
Ejusdem Officium de Sapientia aeterna.
Fol. 1. " Incipit prologus in libro qui intitulatur Horologium
sapiencie. Senlite de Domino in honitate^ etc. Multipharie multisque
modis olim in prima Ecclesia... — Sciendum quod colloquium istud
inter sapientiam et discipulum. .. te regem glorie dominumque virtu-
Di-: LA iniîMOTIlKQUK DE REHIS. 805
tum in décore tiio nspicientes, Jliesum Cliristuin Domimim, qui cum
Paire, clc. Kxplicit sapiencie Iloroloyium fralris ordinis Prcdicatorum.
Deo gracias « .
Fol. 119-122. Office de la Sa<|esse, avec hymnes et leçons des
heures. « Cursus de elerna Sapiencia. Quicumque desideral sapienciam
eternani... Eterna Sapiencia bcnedicat et custodiat corda et corpora
nostra. Amen r . Sur les cdilions de cet ouvrajje, v. lîriinct, Manuel,
t. IV, p. 233-23 i. Sur Henri de Herg onde Souabe, v. Quélif et Kchard,
Script, ord. Praed., t. 1, p. G53-G50.
Fol. 122. Table des chapitres de 1' Horoloj]ium ^ .
Au verso de ce même folio, on lit l'ex-libris contemporain : « Iste
liber est reverendi in Christo palris et domini domini archiepiscopi
Ebredunensis, et fuit accommodalus fralribus Minoribus lîertrando
Amalrici et Arnulpho (îarcini " . — Une note de G. d'Aspremont
existait aussi en haut de ce feuillet, nous apprenant que le volume
venait de Guy de Hoye. Ce renseignement nous suffit, et il n'y a pas
lieu de regretter le grattage dont celte note a clé l'objet. — Au bas du
fol. R, on lit celle mention, contemporaine de l'archevêque donateur :
u Ext[imaturj I fr[ancoj cu[m] d[imid]io " . — Ce même feuillet pro-
vient d'un recueil canonique, où Ton relève des lettres adressées aux
évêques d'Orvieto : « Per tuas nobis lilteras intimasti quod cum causam
que inter Jacob[um], militem de Castro plebis... »; de Ferrare ;
« Quanlo magis novimus teincanonico jure peritum... ^ ; deTibériade :
a (iaudeamus in Domino et in potentia virtutis ipsius... » (XIll' siècle).
Sur le fol. 1, la cote ordinaire : « b 1 54 « .
XIV'' siècle. Parchemin. 122 fcuillels à 2 col. et les gardes A, b, en
lêle. 235 sur 162 millim. Piel. parchemin, neuve. — (Ex-libris gravé
du Chapitre : « G, ord. 4, n" 82)=).
(>14 (F. 435). OEuvres de Guy de Hoye, archevêque de Reims.
1. Fol. 1. a Veez cy un livre qui est appelle une Composicion de la
sainte Escripture, lequel est prins du viel Testament et en nouvel, en
la Légende des Sains et en la Vie des Pères, prins ou Dialogon saint
Grégoire. Et parlle premièrement de la création du monde, et après
parlle de l'avènement de \ostre Dame... •>•> Suit la table du premier
livre. — Fol. 1. I" livre. « Ci nous dist coment Xostre Sires créa le
monde. Au comencemcnt créa Dieux louiez choses, pour ce qu il vouloit
monstrer sa puissance... et sera pardnrablement ccluy qui a la mendre
806 MANUSCRITS
joye du ciel. Cy finit une Composicion de la sainte Escripture, qui est
prise ou viel Testament et ou nouvel, enlaLégende dez Sains et de la Vie
dez Pères, escrite et finée à Reins, du comendement de très révérentpère
en Dieumessire Guy deRoie, adonc par la grâce de Dieu arcevesquede
Reins, le pénultime jour d'octobre l'an de grâce mil CCCC et trois r, .
Fol. 13. " Cy commence l'emoureux (sic) traictié de la coeuse (sic)
couronne Nostre Seigneur.
Bonne amour, qui du ciel vint,
Fist noz (louz rois glorieux
Porter au grant Vendredi
De jons de mer espineux
Ln chapel n
(102 vers).
II. Fol. 129. Conseils sur la manière de bien entendre la messe. (^ Au
commencement de la messe que le prestre a dit son Conjiteor, on doit
dire : Misereatur vestri.., en la vie perdurable qui sera sanz fin » .
III. Fol. 148. Ci Cy commence donc la croix vint. Se vouz volés savoir
donc la vraie croix vint oij Nostre Sires fut crucefiéz, ci escoutez cest
escript... devant moy tout maintenant. Qui vivis et régnas, etc. ->■)
IV. Fol. 156 v°. Récits de faits miraculeux attribués à la Vierge
et au Cbrist. Plusieurs sont traduits de recueils connus des miracles de
la Vierge. « A louer la glorieuse Vierge qui tenoit le benoît filz de
Dieu... et puiz vesqui et fist sa pénitance. Cy finent aucunez histoires,
exemples et miracles de la benoîte vierge Marie, de la Nativité Nostre
Seigneur, de l'Annunciation Nostre Dame, de sa Nativité, de sa Purifi-
cacion, de son Assunpcion et de sa Concepcion et de plusieurs autrez
choses; escriptez à Reins, le jour de la Magdaleinne qui fut le
XXII* jour de juyllet l'an de grcàce mil CCCC et trois » .
V. Fol. 173. "Ce présent livret en françois, qui est de très grant
prouffit et édificacion, est examinez et aprouvéz par pluseurs maistres
en divinité de Paris à faire transcripre et copier très révèrent père en
Dieu Guy de Roie, hunble arcevesque de Reins, pour le salut de son
àme et dez àmez de tout son pueple, et par espécial dez simples gens
îaycs, pour lezquelles ledit livret a esté espécialment fait. Et a ordonné
et commendé ledit révèrent père, par grant dévocion, que en chascune
paroche de la cité et diocèse de Reins il ait un tel livret, et que les
curés et chappcllains dez dictes paroches en lisent chascun dimenche
au prosne deux ou trois chapitres, se aucuns en vueillent oir. Et affîn
1)1-: LA lUBLI()THlH>l i'^ 1)1'^ UKIMS. 807
que lez curés et chappelains dessus (lis soient plus dévos ot enclins à
lire ou oir lire dudit livre au salut de leurs àinez, ledit très révèrent
père en Dieu, désirant le salut dez dictes àmcz et en espérance que on
prie pour luy, a donné et octroie à touz ceulz qui seront en estât de
grâce, qui de ce livret liront à autrui, XX jours de pardon, et à tous
ceulx qui en oiront lire et pour culx en liront et qui prieront pour ledit
très révèrent père en Dieu, X jours pour chascune fois, à tous jours
perpétuelment... — Ce qui est en ce petit livret doivent enseingnier les
prestrez à leurs parocbiens, et pour les simples prestres qui n'entendent
mie lez escripturez et pour les simples gens est il fait en françois plain-
nement, par grant conseil, et examinez et esprouvéz à Paris par plu-
sieurs maislres en divinité, et pour ce qu'il a esté fait briefment, soit
bien pointié par celuy qui l'escripra et on Tentendra clèrement ; autre-
ment nom. — Nous devons croyre, et en ceste foy vivre et morrir... —
Et est compilez de ce qui s'ensuyt. Premièrement dez articlez de la
foy... auquel nous maint le doulx Jbésu Crist. Amen. Amen. Amen.
Explicit le Doctrinal aux simples gens, escrit et complit à Reins, le
VIII* jour d'aoust, Tan mil quatre cens et trois » .
Sur ce livre, plus connu sous le nom de Doctrinal de sapience^
V. Hain, Repert. bibliogr,, t. IV, n"' 14012-14017, et lîrunet. Manuel,
t. IV, p. 1434-1438.
Le volume tout entier paraît être l'œuvre autographe de Guy de
Roye; il pourrait être de la main qui inscrivit le nom de cet archevêque
sur tous les livres de sa bibliothèque. En contradiction formelle avec
ce qu'on vient de lire, le titre de plusieurs éditions donne à entendre
que le Doctrinal fut écrit en latin, et que notre traduction française est
l'œuvre d'un moine de Cluny. Il suffira de remarquer que la 1"' édi-
tion est postérieure (1478) de 70 ans à la mort de Guy de Roye (1409),
et qu'elle le qualifie archevêque de Sens, tandis qu'il Ta datée lui-
même de 1403 et de Reims et l'a signée comme archevêque de Reims.
VI. Fol. 187. « Un jouvencel qui estoit appelle Mélibé, puissant et
riche, eust une femme espousée appellée Prudence. Iceux Mélibé et
Prudence eurent une fille... à ceste fin que Dieu au point de la mort
vueille les nostres pardonner. Amen n ,
Au dos de la reliure, on lit ce titre contemporain : « P* Composicion
de la sainte Escripture, pris du viel Testament et nouvel ». — A
l'intérieur du plat final, on remarque le nombre (XV* siècle) : « CCIX « .
— Enfin, sur le fol. 1, la cote ordinaire : ce b 21 visa » .
808 MANUSCRITS
XV* siècle. Parchemin. 204 feuillcls, dont quelques-uns, à la fin,
transposés; plus une garde a, blanche, en Icte. Nombreuses initiales
portant les armes de Guy de Roye. 275 sur 200 millim. Rel. veau
i)lanc, sur bois, aux armes. — (Ex-!ibris gravé du Chapitre : « C,
ord. 3, no39 «).
61^3 (F. 448). Philippi Bergamensis Cato moralisatus, sive Spécu-
lum régi min is quoad utrumque hominem, scilicet interioremet exterio-
rem ; cum translatione Johannis Fabri Alorinensis.
Fol. 1 . Table des mots ; le commencement se trouvait sur un feuillet
précédent, aujourd'hui perdu, qui portait avec le titre Tinitiale prin-
cipale.
A la suite, sur le même feuillet, les vers suivants :
a Adversus notum noli contendere vf^rbis.
Lis minirais verbis interdum maxima crescit.
Utere quesitis opibus, sed fiige nomen avari.
Quid libi divicie prosiint, si pauper liabimdas?
Explicit ^ .
Fol. 3. " Secuntur nomina seu dictiones principales, secund um
ordinem alphabeti, tabule libri Cathonis... " — Fol. 4 v°. Table.
u Omne quodcumque facitis in verbo aut opère... — Abstinere. Nota
quod de quibus barones... ^ — Fol. 25 v°. " Secuntur addiciones ad
tabulam. Quoniam omnium haberememoriam... — Adam. Notasecun-
dum canones... v
Fol. 28. « Sequitur epistola sive prologus. lllustris industrie ac
grandis benivolencie speculo Francisco, novello genito excelsi et
magnifici domini mei singularissimi Francisci de Cararia, Padue, etc.,
incliti gubernatoris et ducis, dévolus et fidelisvester fraler Philippusde
Pergamo, monasterio Sancte Marie de Vancio, ordinis sancti Bene-
dicti, etc. Cum proposuissem in corde meo... "
Fol. 29. Commencement de l'ouvrage. « Prima pars prohemialis.
[Praefatio auctoris]. Cum animadverterem quamplurimos homines
errare graviter, etc. — Quia presens opus Spéculum regiminis quoad
utriusque hominis reformacionem... — Ad divisioncm hujus libelli
descendens, tria specialiler... ^i
Fol. 52. a Pars prosaicalis. Primum autoris preceptum : Itaque
Deo supplica. — Expeditis quatuor parlibus prohemialibus, nunc circa
tractatum... »
DK LA lilHLIOTlII'lQLE DE IlEIMS. 80l>
Fol. 100 v". « Pars inetricalis.
Si Deiis est anirniis, iiohis iitcarmina diciinf,
Hic tibi prt'cipiio sit para incnte coltMidiis.
— Viso supra in prima liiijiis libri prosaicali parte... ipsi igitiir, ul csl
dictuni, qui sin<{iilariter bealus est, Iionor sit et ^^loria in scculoriini
secula. Amen. Explicil Spéculum re«]iminis quoad utrumque lioniineni,
seilicet interiorcm et exteriorem. Deo gracias « .
Fol. 204 v\ Traduction française des vers de Caton, à la fin t'e
la(|uelle Fauteur nous livre son nom :
tt Cathon fil prciis cliovalier et sage liorne :
Maint l)()n conscl eu la cité de Uorrime
Donna jadis ponr la chose publitjne ;
Fn livre fist, vaillant et aiitenlicpio.
Kxplicit
— Si Deus est anirrius, nobis ut carmina dicunt,
Hic tibi precipne sit pura nienle colendus.
— Soies cerlain cpie Dieu est, et doys croirrc
(Jue les diclies nous eu donnent mémoire.
— JMiraris verbis me nndis scribere versus,
Hcc brcvitas sensus lecit conjimgerc binos.
— Gatlion finit, qui fu sages cl preux ;
Ces vers yci composa deux à deux;
Aies je, Fèvre, (pii ne scay le fer batre.
En ce dilie en ay fait de deux quatre.
Sur les éditions de cet ouvrage, v. Hain, lîeperf. hibliogr., t. li,
n"' i707-4755, et Hrunet, Maiiuel, t. I, p. IGGG-lGTi.
Fne étiquette de papier, collée sur le premier feuillet, porte la men-
tion déjà rencontrée :u Ex dono reverendissimi doniini Kobcrti, cardi-
nalis de Lcnoncourt ; .
XV« siècle. Parchemin. 208 feiiillels à 2 col. 420 sur 290 tnillim.
Belles initiales or, couleurs et j^ouache, ù (jhcuc d'encadrement. Kel.
veau iaiive sur carlon. — (Sainl-Reini, n" 497).
(ilG (N. fonds). Mélanges spirituels.
Le fol. A porte ce titre : «Ad majorem Dei gloriam. — Jésus, Maria,
Joseph. — Ce livre contient trois parties. En la première sont diverses
pratiques pour la vertu. Seconde partie; en la seconde sont |)lnsieurs
exercices spirituels de dix jours. Troisième partie, laquelle contient des
sermons et exorlation « .
«10 MANUSCRITS
Fol. A v"-B. Table de la première partie.
Page 212. Table de la seconde partie.
La troisième partie contient les morceaux suivants :
Page 266. « Exercice spirituelle de M. Dozet, contenant dix jour-
nées « .
Page 457. a Les méditations du révérend père Berthelo, de la
Compagnie de Jésus, pour huict jours d'exercice, avec les considéra-
tions pour chasque jours i) .
Page 485. " Exercice spirituels de dix jours pour une àme reli-
gieuse, dressé sur ceux de S. Ignace, par le révérend père Four-
nie r 5) .
Page 567. u Exercice spirituels du révérend père d'Arcombat » . (Huit
journées).
Pages 601-602 et 650-658. Sermons et exhortations.
Page 609. « Conférences du berger » .
Page 659. Méditations.
XVII^ siècle. Papier. 662 pages, plus a-b, moins 235; quelques
feuillets blancs. 227 sur 170 millim. Rel. veau fauve.
G17 (N. fonds). Lettres de direction spirituelle, avec réponses et
réflexions.
Au fol. 3 v\ on lit : « A mademoiselle des Vertus, de Port-Royal,
préparation au Carême •» .
Fol. 52. « Recueils de plusieurs maximes pour avancer dans la per-
fection n .
Fol. 67. u Recueils de ce quMl y a de plus touchant et de plus ins-
tructives dans l'explication de l'Ecclésiastique n .
Fol. 91. « Explications d'isaie, etc., choisies " .
Fol. 122. Résolutions prises à la suite d'une retraite. On y remarque
celle-ci : « J'étudiray tous les jours pour m'avancer dans l'art de bien
toucher l'orgue, pour la plus grande gloire de Dieu ; ce sera après la
visite du très saint Sacrement jusqu'à vespres... ^ Il s'agit, on le voit,
d'une religieuse.
Fol. 126. « Recueils des sentimens que j'ay fort goûtée du R. P. G. J.,
et que je veux, avec la grâce de mon Dieu, garder toute ma vie... «
Fol. 138 v\ On lit cette phrase : a La grâce que M" de l'Académie
viennent de me faire, en me donnant une des places vacantes de leur
compagnie, et la bonté que le Roy à eiie d'approuver le choix qu'ils ont
DE LA iuijliothi:quk dk ukims. su
fait... " — On notera qu'au fol. 31, une des lettres est datée du
5 février 1()0!2.
Fin du XVIÏ* siôrle. Papier. 110 ftMiillcIs. î2-^5 sur 175 millini. pour
les fol. 1-iT, cl 200 sur J55 pour le reste. Rel. parchemin.
(>U{ (.\. fonds). Recueil d'oraisons pour tous les actes de la
journée.
Daté de 1G61 sur le fol. l,puis de 1720 cl 1791 par ses propriétaires
successifs, ce volume porte, sur Tintérieur de la couverture, cet ex-
libris : " Soeur de Clioiseul de Beaupré " . — Une main moderne a écrit
sur le plat final celte mention : « Abbaye de \olre-Dame-aux-Nonnains
de Troyes r, .
Fin du XVIl" siècle. 273 feuillets. 119 sur 80 millim. Rel. veau
fauve. — (Don Deuilin).
019 (N. fonds). « Considérations religieuses à l'usage de soeur
Homo de S'^ Félicité, religieuse de l'abbaye royalle de Saint-Pierre de
Reims, 1718 ^ .
Ce premier ouvrage est suivi des morceaux ci-après :
Fol. 118. " Avis propres à rétablir et à conserver dans une religieuse
une piété sincère et fervente » .
Fol. 144 v°. « A une supérieure, sur ses obligations et sur les
moyens de les remplir « .
Fol. 159. « Motifs d'une espérance humble et chrétienne : l'orgueil
est la source ordinaire du découragement v .
Sur le plat intérieur, marque du libraire de Reims Rrissart-Binet.
XVII* siècle. Papier. 165 feuillets. 164 sur lOi millim. Rel. veau
fauve. — (Don Deuilin),
620 (N. fonds). OEuvres diverses de Jean Doury, religieux minime,
né à Saint-Loup, le 5 juin 1713.
Pages i-ci. " De l'oraison mentale « .
Pages 1-36. Intéressante vie de l'auteur par lui-même.
Page 37. « Ordre des exercices de la vie religieuse ^ .
Page 50. « Elogium S. Thomac Aquinatis ^ (Vitry, 1741).
Page 59. « Cas de conscience sur le voeu de carême des religieux
Minimes « (1748, 1749, 1761).
812
MANUSCniTS
Page 77. « Hésolntioii de plusieurs cas touchant la pauvreté reli-
gieuse » ( 1753).
Page 107. « De paupertate religiosa " (1755-1757).
Page 144. « A M. de Belleville, après son retour d'Angleterre en
France « (Metz, 1746).
Page 145. « Réconciliations n pour différentes fêtes. Toussaint (1745);
\[oël (1746); Purification (m. d.); Jeudi saint (1753); Pentecôte
(1761) ; Assomption (1746).
Page 158. « Retour d'une personne religieuse à Dieu » (1751).
Page 162. « Résolutions particulières » .
Page 166. « A une supérieure de religieuses » (1753).
Page 170. ce Sentiniens de piété pour les jours de l'octave du S.
Sacrement '^ (1757).
Page 174. ce Pour Mesdames de France Adélaïde et Victoire, à leur
retour de Lorraine " (Vitry-le-François, 25 septembre 1761).
Page 175. « Requête [au Roy] pour demander la réforme des reli-
gieux y) . Envoyée à l'archevêque de Toulouse (1767).
Page 179. ci Lettre à Mgr l'archevêque de Toulouse sur le projet de
constitutions r, (12 juin 1767). — Page 181. " Projet de constitu-
tions qui peuvent être communes à tous les ordres religieux » .
Page 198. et Lettre à Mgr l'archevêque de Toulouse sur le voeu de
carême des Minimes « (1768; envoyée le 28 avril 1769). — Page 202.
Réponse de l'archevêque.
Page 201. et Lettre écrite en 1768 (15 septembre) au Chapitre pro-
vincial, par les religieux de Vilry-le-François, au sujet des députés à
l'assemblée nationale de l'ordre des Minimes, qui devoit se tenir, selon
l'édit du Roy, le 2' may 1769, à Challiot, près de Paris, transféré
depuis à la place Royale >' .
Pages 203 et 294. et A l'autheur de la tragédie chrétienne intitulée :
u Marcellus, ou les Persécutions - (1769).
Page 234. « Panégyrique de S. François de Sales "(Vitry, 1765).
Page 248. et Lettre d'un prêtre religieux à un prêtre séculier, tou-
chant la comédie " (1768).
Page 256. ce Mémoire pour détourner les religieux Minimes d'accepter
le collège de Sainte-Ménéhoult et la desserte de son hôpital » (1768).
Page 263. ce Lettre à une supérieure élue en 1767 « .
Page 265. ce A une religieuse chargée de préparer des pensionnaires
à la première communion " (1767).
\)\] \.:\ iniujoTiiKQi !■: i)i: h 1:1 m s. 8i:i
Pajjo 2()7. u A un conlVère surpris de nos élections de 17G7 " .
Pa<jc :2(i8. " A une reli'jieuse (jui avoit été supérienrcî r (1767). —
Autres lettres, à sa sœur, au K. P. Provincial, au \{. V. de Vaux, au
II. P. Sc'jura, [général ( 17(58- 177:2).
Pa<|e 307. : Il y a un Dieu ^ .
Pajje 328. c Entretien du S. Sacrement » .
Page 338. ' Portrait de N.-S. Jésus-Christ (jue Publius Lentulus,
gouverneur de la Judée, (it passer au Sénat dans le lems que la
renommée de ce divin Sauveur commençoit à se répandre » .
XVlll* siècle. Papier, cvni cl 339 pages, dont quelques blanches.
228 sur 175 niillim. Uel. veau fauve.
021 (X. fonds). Méditations sur Dieu, sur Jésus-Christ et sa
Passion, par Jacques Callou, chanoine de Xotre-Dame de Keims. Auto-
graphe.
Ces méditations sont numérotées 12-50 ; le commencement et la fin
de l'œuvre manquent.
XVllP siècle. Papii'r. 124 feuillets. 208 sur 155 millim. Uel. par-
chemin.
622 (\. fonds). « Cent méditations pour sept retraites des dix jours
pour la vie active, contemplative et unitive » .
XVllI'' siècle. Papier. 32G feuillets. 212 sur 154 milliui. Uel. maro-
quin brun, Ir. dorée.
025 (X. fonds). « La guide des supérieures ou Avis à une supérieure
sur les moyens de se bien conduire dans la supériorité et de bien
conduire les autres ; par une religieuse D[ej L[a] Ci^ongrégation] D[e]
X[otre-] Di'ame] D[e] Heims, à la plus grande gloire de Dieu. 1781 ».
Le tome P' seul, avec table.
Au bas du titre, la même main a ajouté : a Écrit et signé par l'au-
teur, par moi-même, soeur Marie-Elisabeth Fleuret, ditte en religion
soeur Victoire de S. Xavier. A Heims, le 15 mai 1785 ^ .
XVllP siècle. Papier. 591 et xxxiv pages, plus le litre a. 225 sur
1G3 millim. Uel. veau brun marbré, Ir. dorée.
(»24 (X. fonds). « Examen des actions en général pour l'utilité et
commodité des fidèles. — A Ueims, en l'année MDCCIX » .
814 MANISCRITS
A la page 245, on trouve comme date finale de l'ouvrage : " Ce
3* juillet 1709 «.
En tête du fol. a, au-dessus du titre, on trouve l'ex-libris suivant :
a A l'usage de ma soeur Millet de S" Isabelle. 17G7 n .
XVIII* siècle. Papier. 253 pages et le tilre a. 185 sur 120 millim.
Rel. veau brun.
62d (N. fonds). « Pensées salutaires. 1754 » .
Ce recueil de pièces, suivi (p. 121) de Litanies en l'honneur de
S. Fiacre, appartint successivement aux sœurs Barrois et Lefranc,
dont les noms se rencontrent sur le titre.
XVIIl'' siècle. Papier. 126 pages et un titre a. 189 sur 145 millim.
Non relié. — (Don Paul Contanl) .
626 (F. 486). Anonymi, ordinis Praedicatorum, tractatus de Pro-
cessione S. Spiritus et aliis quaestionibus contra Graecos.
Fol. 1. a Incipit tractatus contra Grecos, de Processione Spiritus
sancti et de animabus deffunctorum, de azimo et fermentato et de
obediencia ecclesie Romane, editus in Constantinopoli. Licet Greco-
ium ecclesiam virtulum floribus et philosophie studiis... — Opposi-
ciones (5/c) Grecorum. Igitur Greciprimumarticulum suisracionibus...
nisi forsan eos qui hujusmodi errorem fovent et nutriunt confu-
tando ».
Édité à Ingolstadt, en 1616, puis dans la Max. Bibl. Patrum
(t. XXVÏI, p. 580-619), d'après un ms. de Bavière alors seul connu,
cet ouvrage anonyme (1252) a fourni à Quétif et Echard l'objet d'une
longue noie {Script, ord. Praed., t. 1, p. 136-139).
L'initiale qui commence le texte et porte le blason de gueules à la bor-
dure engrelée d'or, à une rencontre de cerf de même, surmonté d'un
chapeau de cardinal, montre que ce manuscrit fut fait aux frais de
Guillaume Fillastre. On trouve d'ailleurs, sur le verso de la garde a,
cette mention : « Hune librum dono dédit librarie ecclesie Remensis
dominus Guillelmus tituli Sancti Marci, sancte Romane ecclesie presbi-
ter cardinalis, quondam ipsius Remensis ecclesie decanus ■>^ . — Une
note inscrite sur le fol. b complète le renseignement : " Hic cathenatus
25^^ junii anno 1426 » .
La peau du plat final porte encore la trace profonde de l'ancien titre
à l'encre : « De erroribus Grecorum > .
DM LA IJIULIOTIIKQI i: 1)K KKIAIS. Hi:>
\V* siècle. PaiTlitMn'm, 58 feiiillols, plus im 17 bis, plus un? gai'deA,
(Ml lôte, ol une autre, r, collée sur le plat liri;il; les 55-58 blancs. 242
sur 170 tnillini. Les filitjranes des initiales sont ornés de «i^rolesques,
notamment auv fol. I, li, 8. Rel. veau blanc, sur bois, délabrée. —
(Ex-libris gravé du Cbapilre : « 1), ord. 3, n" 40 »).
(>27 (G. 581). Guillehni de Saiicto Aniore Collectiones catholicae et
canoiiicae Scripturae.
P'ol. l. « Collectio[nes] catholice et canonice Scripture ad defensio-
nem ecclesiastice iberarchic et ad instructionem et preparationeni
siinplicium [Gdeliiim] Christi contra pericula imminentia Ecclesie
generali per ypocritas pscudopredicatores et pénétrantes donmos et
ociosos et curiosos et girovagos. Sapienciani antiquorum oniniuui... —
Incipit prima distinctio de pseudopredicatoribus et penelrantibus do-
mos, qui sint et (jualiter periculosi sint Ecclesie generali. Prima ergo
distinctione bujus tractatus ad sciendum... ecclesiam suam potenter
defendere ac liberare, cul data est omnis potestas in celo et in
terra, etc. »
Fol. 172. u Hec sunt signa quibus pseudopredicatores a veris predi-
catoribus possunt dicerni (*fc) et sunt L. Quod predicant non missi...
contra doctrinam Apostoli etexemplum ;^ .
Sur l'auteur et sonœuvre, publiée en 1G32 {Opéra Guillermi , doctons
olini integerrimij opéra omnia. Constance, in- 4"), v. Hlst. Iiùt., t. XL\,
p. 197-215, et t. XXI, p. 408-477; v. aussi Brunet, Manuel, t. Il,
p. 1818.
Une main du XV'' siècle a écrit, en marge du fol. 1, cette invitation
engageante : >' Liber Guillehni de Sancto Amore, doctoris theologi in
Sorbona Parisiensi, adversus religiosos mendicantes. Lege « .
La garde a paraît appartenir à un traité tbéologique.
XV« siècle. Parchemin. J72 i'euillets à 2 col. et 2 gardes, a, en lêle,
repliée et collée sur le plat, b, à latin, bianclie. 268 sur 188 millim. Ueî.
veau jadis vert. — (Mv-libris gravé du Chapitre : ^c [), ord. 3, n° 40 »).
028 (F. 488). Xicohii de Clamengiis epistolae etcarmina.
Fol. 1. " Incipiuut epistole X. de Clamengiis, cantoris Baiocensis.
Prima ad Karolum sextum, regem Francorum, exhortatoria ad hibo-
rem pro pace et unitate sancte Ecclesie more suorum predecessorum
suscipiendum, que scripta est vivente adhuc domino Clémente \J\l\ » —
Fol. 3. AdBenedictum XIII, de schismatis extirpatione. — Fol. 6. Ad
816 MAXLSCRITS
ainicum quenulam, super correctionc vel potius corruptione epistolc
superioris . — Fol. 1 1 v°. Ad Galeotum de Pelra mala, diaconum car-
(linalem. — Fol. J 4 v°. Ad eumderii. — Fol. 18 v\ : Ad Johannein
de Monsterolio, S. Pétri Insulensis praepositum, Uegis secretarium,
de cujusdam Ambrosii ingralitudinc ;^ . — Fol. 20. <■• Epistola sub
nomine Goiithcri Colli,Hegis secretarii, ad eunuleni Ambrosiumscripta,
sue ingraliludinis in Johannem, prepositum Insulensem, increpatoria« .
— Fol. 22. i Ad Johannem Alurelum, Papae secretarium " . — Fol. 25.
Ad praepositum Insulensem. — Ibid. " Ad Johannem de Gersonno, ma-
gistrum in theologia, virum doctissimum •>•> . — Fol. 26 v°. Aliae, ad
praepositum Insulensem. — Fol. 30 v". et Ad Gontherum CoUi, Régis
secretarium, quod ad verani hominis sanitatem magis anime quain
coiporis requiritur sanitas » . — Fol. 31 v**. Ad eumdem, " de morte
Galeoti de Petra mala ^ . — Fol. 32 v". Ad eumdem. — Fol. 33. " Ad
Benediclum Xlll, declaratio incommodorum ex^ subtractione obedienlie
secuturorum » . — Fol. 37. Ad praepositum Insulensem, « excusatio
servicii potestalum secularium et de moribus curialium ;) . — Fol. 38 v".
:' Ad J.de Gersonno, cancellarium ecclesie Parisiensis» . — Fol. 39. Ad
praepositum Insulensem, - de pacifica adepta possessione thesaurarie
Lingonensis et de extremo mortis periculo in quo Avinione fuit » . —
Fol. 39 V". Ad Karolum, regem, a dissuasio subtractionis obedientie a
domino Benedicto XIII", cum latiori explicatione incommodorum inde
regno et Ecclesie venturorum » . — Fol. 47. Ad praepositum Insulen-
sem, 't de felici sorte mediocritatis, et contra avaros et curiales >> . —
Fol. 51 v**. Ad eumdem, a de causis propter quas Parisius ire recuset
et de urbis Lingonice commendatione^ . — Fol. 54 v\ Aliae, ad eumdem.
— Fol. 58 v°. Ad eumdem, u de discessu ab urbe Lingonica, propter
pestilentiam, et quomodo ipse loca contagiosa odoratu cognoscebat " .
— Fol. 60 V". Aline, ad eumdem. — Ibid. Ad Gontherum Colli, " res-
ponsio excusatoria super conquestione quod sepius aliis quam sibi
scripserit » . — Fol. 62 v". Ad eumdem, « de quodam libello sibi per
eum misso v. — Ibid. Ad eumdem, « excusatio tardions scripture
propter litis occupationem et commissarios, et de versutia et iniquitate
advocatorum adversus se r, — Fol. 63. Ad eumdem, « de frequentibus
sibi missis lilteris et de excusatione inculti stili n . — Fol. 63 v°. Ad
eumdem, " de generali quadam pestilentia et causis ejus tamsecundum
medicos quam secundum Scripturas divinas t> . — Fol. 67 v\ Ad eum-
dem et ad praepositum Insulensem, « gratiarum actio de cura fratris
DE LA BinLlOTllIlQlI': DE HEIiVIS. 817
et (lilectionc et de niorum corruplione tam in sccularibiis quarn in
ecclesiasticisexpecunie cupidilale piofecta » . — Foi. 69 v°. « Ad Petruni,
Cameracenscm episcopuni, consolai. )ria epistola snper ecclcsiaslicis tri-
bulationibus » . — Fol. 71. « Ad Joliannem de iMarsonno » . — Ibid.
Ad J. de Geisonno, uinirabiliet roponlino cnjnsdam intentii qui ad presu-
latum violentia potentie socnlaris inlrudi contcndebat n . — Fol. 73.
» Ad Stepbanurn de Conblancio, oïdineni Celestinorum recenter
ingressum » . — Fol. 74 v°. « Ad Jacobum de Xoviano, de qnibusdam
mirabilibus atque insolitis que in via ad uibeni Avinionem a quodam
viatore audivit ^ . — Fol. 76. Aliao.ad eumdem. — Fol. 79. Adpraepo-
situni Insulensem, « de qnibnsdani Jilteris per eum missis " . —
Fol. 79 V". Ad eumdem, « de quadam epistola per ipsuni ad summum
pontificem directa » . — Ibid. « Ad Gontherum Colli, do epistolis
Plinii secundi pro summo ponliûce perscribendis « . — Fol. 80. « Ad
J.de Xoviano, descriptio urbis \icie» . — Fol. 82. « Ad Keginaldum de
Fontanis, excusatio super aliqnibus mendose suggestis» . — Fol. 83 v".
« Ad J. de Gersonno » . — Fol. 84. " Ad coUegium studii Parisiensis,
purgatio super litleris excommunicaloriis in rcgem Francie regnumque
editis" . — Fol. 86. « Ad W. de Fonlanis, purgatio super aliis per quos-
dam adversariosobjectisî' . — l''ol. 87 v". a Ad P., episcopum Cameracen-
sem, de desiderio sui coUoquii, eî super vite cursu in tantis turbinibus
emulorumque insidiis, ageudo sui liabendi consilii ». — Fol. 88 v".
« Ad J. de Noviano, oratio dcfensoria super acerbissima atque iniquis-
sima obtrectatorum insectitione » . — Fol. 91 v°. « Ad Gontberum
Colli, alia conquestio de scelerala iniquitate suoruni persecutorum » . —
Fol. 93. u Ad K. de Fontanis, corninendatio suorum negociorum, ut
ctim ceteris amicis in eis vigilot " . — Fol. 93 v\ » Ad Joliannem
cognomento Inventum " . — Ibid. « Ad Fvrardum Moriseti, arcbidiaco-
jium in ecclesia Morinensi, ducis Biturigum secretarium » . — Fol. 94.
u Ad Jacobum de Burreyo ^■> . — Fol. 95. « Ad Johannem Heraudum,
quod limere non debeat Kex suaruni etiam adversarum statum sibi ac
qualitatem indicare » . — Fol. 95. ' Ad Johannem de Arconvalle, ducis
Acquitanici instructorem v . — Fol. 95 V. a Ad J. de Alarsonno >; . —
Fol. 96. « Ad R. de Fontanis, de viciis loci cujusdam ad quem per
ipsum invitabatur" . — Fol. 97 \\ Ad eumdem, contra obtrectatores.
— Fol. 100. Ad Ludovicum, ducem Aquitanie, Kegis primogenituni, ad
clementiam exhorlatio. — Fol. 103. " Ad J. de Xoviano, de donc
jduorum cultellorum jocosa gialiarum actio ". — Fol. 104. Ad J.
TOMK \.\XVIll. 52
818 MANUSCRITS
deGersonno, u de rapiiiis ceterisquehorribilibus armatorum maleficiis...
et de militaris discipline necessaria in regno Francie reforniatione " .
— Fol. 107-107 v^ Ad J. de Burreyo. — Fol. 113, u Ad galli-
canes principes, dissuasio belli civilis » . — Fol. 116 v**. Ad J. de Ger-
sonno, ' de quodam divino miraculo in personani cujusdam scelera-
tissimi facto ». — Fol. 118 v\ Ad canidem, de utilitate infirmitatis.
— Fol. 120. a Ad eumdem, detestatio bellorumcivilium introductaper
prosopopeyam» patria Francie ad suos principes loquente suasque
et illorum futuras miserias lamentabiliter exponente « . — Fol. 122 v°.
Ad Martinum de Talayo, « bachalarium in tbeologia » . — Fol. 123.
Ad eumdem. — Fol. 126. Ad Johannem de Pedemontium, bacal-
larium in tbeologia. — Fol. 127 v". Ad Gerardum xMacheti, magistrum
in tbeologia et canonicum Parisiensem, de lapsu terribili morum in
regno Francie. — - Fol. 132. « Ad J. de Gersonno, quod non casu, sed
Deidispositione,cunctabellorum discrimina proueniunt^î . — Fol. 132 v°.
Ad J. de Burreyo, super morte J. deNoviano lamentatio. — Fol. 133 v".
« Super morte ejusdem deploratio elegiaca :
Jam suspensa ferant salices letd organanostra
— Epitaphium Jacobi de Noviano.
Belgica me genuit (2 vers).
— Aliud epitaphium, tumulo inscribendum.
Gonditur hic Jacobus Noviani, ruris alumpnus
V (6 vers).
— Fol. 134 v°-145. Ad Radulpbum de Porta.— Fol. 150 v^ Ad J. de
Gersonno, contra praelatos symoniacos. — Fol. 154. Ad Johannem
Muretum. — Fol. 155 m\ Ad scholasticos theologos collegii Navarre.
— Fol. 158 v°. Ad Nicolaum de Baya, scribam curie Parlamenti, pro
aromaticisetspeciebus. — Fol. 159^-168. Ad eumdem. — Fol. ]68v°.
Ad eumdem, de paciflcatione inter Francorum principes Autissiodori
facta. — Fol. 171 v°. Ad eumdem. —Fol. 173. Ad Gontherum Colli,
super direptione domus sue et bonorum suorum per furorem belli civi-
lis consolatio. — Fol. 176. Ad praeposituminsulensem. — Fol. 178 v\
Ad J. de Arconvalle, de negligentia majorum regni circa mores. —
Fol. 180. Ad R. de Fontauis, super contentione inter ipsum et R. de
Porta, super praesidentia et magisterio collegii Navarrae. — Fol. 182.
I
DM LA 1î11;LI()TI11:(JI K \)K HKIMS. 819
Ad K. (le Porta.— Fol. ISi. Ad (ierarduin Maclioluin.— Fol 18G v"-
190 v». Ad X. de Baya. — Fol. 192 v^ Ad J. de Arconvalle, conjjia-
tulatio evasionis ingentiiiin periculorutn. — Fol. 193. Ad .lohaniieiri
Lepoiis, e<jrc<jiuin inedicuiii, ' quod (ideli cjus coiisilio de gravi fuisset
morbo inaliire leleuatus •' . — Fol. 193 v". Ad \. de Baya, " de deso-
latione civitatis Suessionum veteribus olim presagiis eniinciata " . —
Fol. 195 V". Ad cuindem, - quod ad conciliuin générale non carnales
boulines, sed spirituales niitti deberent ' . — Fol. 198. Ad eunidem,
« de necessilate concordie civilis ad obsistendum unanimiter itnpetui
hostiuui « . — Fol. 199-200. Ad eumdem. — Fol. 200. « Ad Jacobum
Branlardum, regiurn consiliariuni » . — Fol. 201 v\ Ad J. Leporis,
" de policie gallicane egritudine per methapboram corporis bumani
plurinuim lapsi et cons(impti » . — Fol. 203 v°. Ad G. Macbetum. —
Fol. 204 v'\ Ad Gontberum Colli, ut nonnulla sua opuscula faciat
perscribi. — Fol. 205 v°. Ad eumdem. — Fol. 200 v°. Ad J. Leporis.
— Fol. 207 v\ « Collatio per scriptum babita super materia concilii
generalis cum quodam scolastico Parisiensi « . — Fol. 210. Ad eumdem,
a uberior collatio " . — Fol. 218. Ad eumdem. — Fol. 219. Ad con-
cilium générale Constantie celebratum, epistola exbortatoria ad con-
stanter pro ecclesiastica unitate atque reformatione laborandum " . —
Fol. 222. Ad [\. de Fontanis, « de magistro Vincentio, ordinis fratrum
Predicatorum professore >; . — Fol. 223 v". v( Ad quemdam amicum,
scolasticum, jocose littere « . — Fol. 224. Ad eumdem. — Fol. 224 v^
Ad G. Macbetum, ^ ad sui visitationem incitatio " , prosaica et metrica.
— Fol. 225. Ad G. Colli, u de dono unius libri ^ . _ Fol. 226 v\
Ad J. Heraudum. — Fol. 227. Ad G. Machetum. — Ibid. Ad Petrum
Caucbon. — Fol. 227 v^ Ad J. de Burreyo. — Fol. 228. Ad J. de
Tcmplis, bacallarium in tbeologia. — Fol. 229. Ad Petrum de Can-
tella, regium confessorem. — Fol. 229 v^ Ad J. ïnventum. — Ibid.
Ad Ludovicum, cardinalem Barrensem. — Fol. 231-232 v°. Ad N. de
Baya. — Fol. 233. Deploratio amici. — Fol. 233 v»-239 v^ Ad
Beginaldum, episcopum Suessionensem. — Fol. 240 v^ Ad Guillel-
mum Erardi, bacallarium in tbeologia. — Fol. 241. « Ad Henricum,
regem Anglorum illustrem, epistola exbortatoria ad justiciam et alias
virtutes ». — Fol. 245. " Deploratio calamitatis ecclesiastice per
scisma nefandissimum, cum exbortatione Pape et pontificum ad ejus
evtirpationem »; rnetrice. — Fol. 246. ^ Descriptio [metrica] et laus
Janue » . — Fol. 247. Descriptio metrica vitae rusticae. — Fol. 247 v*.
820 MANU se uns
Descriplio luetrica vitae tyrannicae. — Fol. 248. ^ De antichristo et
ortu ejus, vita, moribus et operibus r> .
Sur ce dernier chapitre, le livre est clos par ces mots : a Expliciunt
epistole Nicolay de Clamengiis, cantoris Baiocensis " .
Fol. 249 v°. Une main peu postérieure aajoutéce morceau : c'Exhor-
tatio ad resistendum contra Machometicos » .
Sur Nicolas de Clamanges, v. Cave, Scriptor. ecclesiast. hist. liil.
(1705), p. 79 A; Chevalier, Bio-bibliogr . , col. 1G30-1631, et ce que
nous avons dit plus haut (p. 721).
Sur la garde a, on lit cette intéressante note : -< Hune librum legavit
venerabilis et scientifîcus vir magister Petrus Marie, hujus insignis
ecclesie Remensis canonicus atque sacre théologie doctor eximius, et,
facta legatione, predictus liber traditus est per manus Gerardi de Bins,
artium magistri, fratris dicti Marie atque ipsius heredis per beneficium
inventorii, die Nativitalis Johannis Baptiste anno septuagesimo oc-
tavo » .
Sur le fol. 1, la cote ordinaire : " b 145 » .
Commencement du XV^* siècle. Parchemin. 251 feuillels à 2 col. et
une girde,A, en lète. 305 sur 225 millim. Rel. veau blanc sur bois. —
(E.v-libris gravé da Chapitre : « D, ord. 2, n° 28 «).
i>29 (N. fonds). Mélanges théologiques.
W Déclaration d'abus contre Tabbesse de Fontevrault, pour une
permission par elle donnée à Françoise de Coligny, religieuse du
prieuré de Longueau (Reims). — Cette pièce est suivie d'une Déclaration
du Roi pour l'établissement de séminaires dans les diocèses où il n'y
en a pas (15 décembre 1698 et 1" janvier 1699). — 2 feuillets
în-4\
2". Protestation de M. Gillot, professeur en théologie de l'Université
de Reims, contre les tendances des élèves en théologie de cette ville, et
notamment contre la thèse de Xicaise Rogier (26 février 1691). —
2 feuillets in-f".
3\ Question théologique sur la validité de la profession religieuse
(Reims, 27 juin 1694). — 2 feuillets in-f".
4°. Délibération du chapitre de Reims (avril 1668), octroyant un
don de 1500 livres au chapitre de Chàlons, pour aider à la réparation
de la cathédrale de cette ville qui vient d'être atteinte par la foudre. —
1 feuillet.
DK LA ninLl()THi:(Jl K DM ÎÎKIMS. 821
5°. Deux Icltres de Maurice Le Tellier, archevêque de Reims, à
M. Courcior, lliéoloj]al de Paris (avril I()88), eu faveur des traductious
des Livres saiuts et des offices de l'Kj^lise. — 2 feuillets.
6°. - Statuta sacratissimae Facultatis Iheologiae Renicusis - . —
Jurameuta ejusdeni Facultatis. — (lensures de celle-ci sur diverses
questions (155G, 1558, 1559, 1503, 15G6, 1572), notamment sur
le livre du chanoine Hervel, de Ueims, intitulé : Anfihugucs. —
15 feuillets.
7°. Censure de la même Facullé sur la thèse d'Antoine Le Febvre,
des Ermites de S. Augustin : Vindkiac novae Gothescalci... (1652).
— 3 feuillets.
8'\ " Catalogus omnium arcliiepiscoporum Hemensium, ex Flo-
doardo et antiquis catalogis manuscriptis, item ex Antonio Demochare
et aliis » . Cette liste va de S. Si\te à Maurice Le Tellier.
^c ExMissali Remensi illustrissimi principis Caroli, cardinalis Lotha-
ringi, archiepiscopi Rhemorum ducis... consilio et mandalo excuso
an. 1553... Incipiunt casus episcopales... r
u Praecipua a parochis et omnibus confessariis dioecesis Attreba-
tensis in sacramenli poenitentiae administratione observanda ^ . Or-
donnance de Guy de Sève, du 18 novembre 1684. — 13 feuillets.
9". « Mémoire de quelques actions particulières de messire François
d'Aligre, (ils et petit-fils de chancelier de France et abbé régulier de
Saint-Jacques de Provins » . — Lettre du P, de Sahure, adressée à
Fabbé Gillot, chanoine, directeur du séminaire de Reims. — 2 feuillets
in-8\
10°. « Statuta capituli [Remensis, approbata die 20 augusti
1641] « .
Formule des voeux des religieuses de l'Hôtel-Dieu ou Hospital de
Notre-Dame de Reims " . — 6 feuillets.
11". Lettre du chanoine F. C. (Reims, 7 novembre 1644) à un ecclé-
siastique de Turin. — 2 feuillets in-16.
12". « Mémoire de ce qui a esté observé par Monsieur de Chaaions
(L.-.A. de NoaiJles?) dans ses visittes ^ . — 2 feuillets in-f^
13°. " Sommaire des miracles continuels qui se font eu l'église et
monastère de Sainct-Hubert en Ardenne, de l'ordre de S. Benoist, au
diocèse de Liège, et des grâces et indulgences concédées par les
souverains pontifs (sic) de Rome à la confrérie dudit glorieux sainct " .
— F^lacard imp., 1663.
822 MANUSCRITS
1 4^ i« La manière de faire la neuvaine de S. Hubert » , contre les
morsures et la rage. Au dos, on a ajouté à la main une ^ Explication
des articles de la neuvaine de S. Hubert » . — Plac. imp., 1690.
15°. " Jugement des examinateurs sinodaux de Fcvesché de Liège » ,
approbation de Tévêque (1690), et jugement des docteurs de Louvain,
relativement aux cérémonies que l'on fait observer « aux personnes
taillées de la sainte étole du grand S. Hubert ^ (m. d.). — 1 feuillet.
16°. Représentation du Conseil général de la Marne (s. d.) à
Louis XVIII, à propos de Fajournement des moyens financiers du
Concordat, qui prive le département d'évêque et de séminaire. —
3 feuillets.
17°. Ordonnance de J.-B. de Latil, cardinal, archevêque de Reims
(28 juillet 1832), sur la fondation d^une chapelle vicariale faite (1661)
en l'église de Pouillon. — 1 feuillet.
18°. Lettre de M. Gaillard, curé de Ville-en-Tardenois (21 juil-
let 1803), transmettant au curé d'Aubilly, Méry et Prémecy, les
instructions de V " évêque v du diocèse sur la conservation ou la
suppression des oratoires et chapelles existants. — 2 feuillets.
XVI*-XIX" siècle. Papier. 18 pièces non reliées.
050 (0. 896, en partie). Mélanges théologiques.
1°. « Si les religieux peuvent validement administrer le sacrement
de pénitence à ceux du même ordre, sans approbation de l'ordinaire,
et si la jurisdiction qu'ils exercent dans cette occasion vient du Pape
ou du consentement tacite des évêques " . — Fol. 15 v°. « De l'origine
et de l'utilité des appellations au concile général des jugemens pronon-
cés parle Pape " . — Fol. 23. « Si l'appel au concile général suspend
les censures et les jugemens prononcés par les Papes » . — 28 feuillets.
2**. " Pauli V'', summi pontificis, bulla adversus Molinae De gratia
sententiam, édita quidem at non publicata. Gregis dominici... « Copie
tirée « ex archivis Beatae Mariae Minervae, Romae ^ . — Fol. 16 v°.
« De lapsu humani generis in praevaricatione primi hominis " . —
18 feuillets.
3°. Autre copie de la bulle précédente. — 8 feuillets.
4°-5°. Adresse au Pape, contre M. Louistre, doyen de Nantes, tou-
chant l'attentat commis contre l'évéque de Léon (1625). — Autre
pièce, contre le même. — 5 feuillets.
6**. >' Arrest notable du Grand Conseil, portant règlement pour la
DE LA BIBLIOTHÈQIE DR RKIMS. S23
déchar<]c et cassalion des pensions sur les cures, en conformité des
arresls du Conseil d'Estal et prive en 1G39, IGGG, 16G7, 1G68, IGG9,
et encore de ceux du Parlement v (G février 1G70). — 2 feuillets.
7°. « Disputatio de peccatis • . — 2 feuillets.
8°. Protestation de l'évèque d'Amiens, François Lefèvre de Cau-
martin, contre les bruits répandus que MM. d'Abadie et Dabillon ont
prêché des idées contraires à la foi de l'Eglise (1G44). — 2 feuillets.
9°. a Lettres de [Louis XIV, portant] création d'un tbrésorier, garde
et conservateur des tiltres 'ecclésiastiques ; . Copie duXVlI" siècle, sans
date. — 4 feuillets.
10°. « Discours excelenl sur la connoissance des comptes n des
fabriques et leur usage pour l'entretien des pauvres (XVIP siècle). —
G feuillets.
11°. Note inforr.iJ3 sur les droits de l'évèque de Paris depuis l'érection
du siège en archevêché. — 4 feuillets.
12\ Bref d'Innocent XI (10 juillet 1684) défendant la lecture des
œuvres du frère Prêcheur Noël Alexandre, et autres. — 1 feuillet.
13". Extraits des saintes Ecritures, des canons des conciles, des
écrits des Pères et de la jurisprudence, relatifs ou applicables aux
Bureaux des pauvres. — 5 feuillets.
14°. u Projet de MM. du Clergé touchant l'aprobation des confes-
sions pour les réguliers ^ . — 2 feuillets.
15". « BJxtraict des articles contraires à l'autorité et jurisdiction
épiscopale contenus dans les prétendus statut/ de l'église collégialle de
Sainct-Junien » (s. d.). — 4 feuillets.
16". « Autres articles des statutz de l'église collégialle de Sainct-
Junien, qui ne peuvent estre aprouvés, partie pour estre contraires au
droict commun, partie pour estre contre le bien commun de la dicte
église ou contre les particuliers d'icelle ') . — 3 feuillets.
17°. Décret de l'assemblée générale du clergé de France (22 dé-
cembre 1625), « pour l'approbation et l'authorisation du desseing et
proposition faicte par le R. P. Charles Godeffroy, théologien de Paris et
curé de Créteville, diocèse de Constance, touchant l'érection et esta-
blissement des collèges des saints exercices ■ . — 2 feuillets.
18°. « Examen de la doctrine contenue dans le livre De la fréquente
communion v [d'Arnauld]. — 1 feuillet.
19'»-20°. Canons des conciles d'Agde (506) et de Tolède (527). —
2 feuillets.
824 MAMUSCRITS
21". Enquête et instruction par Tofficial de Bordeaux, Pierre de
Lurbe, contre Philippe Pronier, curé de Saint-Martin de Ludon, qui
causait du scandale (XVII" siècle). — 3 feuillets.
22°. '< Tractatus de jure principum christianoruni in staluendis
impedimentis matrimonium dirimentibus, duas in partes distributus,
primum Romae inchoatus, deinde Parisiis absolutus, a Joanne de
Launoy, theologo Parisiensi ». — 2 feuillets.
XVII*' siècle. 22 pièces in-fol., papier, dans un portefeuille.
631 (M. fonds). Mélanges tbéologiques.
1°. « Écrit pour les chanoines réguliers de la province de Bour-
gogne, pour la préséance dans les Etats, contre les moines des ordres
de S. Benoît et de Citeaux « . — On trouve, à la suite (p. 74), un bref
du 18 janvier 1504, formulant la préséance des chanoines réguliers sur
les moines. — 81 pages.
2°. Lettre de Tévêque de Saint-Pons (23 novembre 1703) à un sei-
gneur de la Cour, à propos du « fameux Cas de conscience signé par
quarante docteurs ». — A la suite (p. 5), on trouve une lettre de
M. Vivant, syndic de la Faculté de théologie de Paris, à M. Petitpied,
docteur de Sorbonne (1704), avec la réponse; puis (p. 18) la requête
des religieuses de Port-Royal au Roi (1707) ; puis (p. 25) Tordonnance
de l'évêque de Poitiers « contre les fraudeurs des droits du Roi »
(12 juin 1707). —27 pages.
3°. « Eclaircissemens de M' D. G. sur la lettre sur le système de
M. Nicole (1705) ». — 48 pages.
4°. Mandement de Tévêque de Bayeux, a portant condamnation de
plusieurs propositions extraites des thèses soutenues par des reli-
gieux Bénédictins de la congrégation de S. Maur, dans l'abbaie de
Saint-Etienne de Caen, diocèse de Bayeux i) (5 mai 1707). —
11 pages.
5^ " Courtes réflexions sur cinq propositions censurées dans le
mandement de M. l'évêque de Bayeux ». — 4 pages in-f°.
6°. Mémoire présenté à la Faculté de théologie de Paris, pour l'exa-
men du livre : La cité mystique de Dieu, par sœur Marie de Jésus,
abbesse du couvent de Tlmmaculée-Conception d'Agreda, traduction
du P. Crouzet.
1\ Sentence de la Faculté (1696).
8°. " Dissertatio de tradilionis apostolicac necessitaleet authoritate» .
DK LA BICLIOTHKQI K DK RKIMS. 825
Signée des initiales d'nn vidame dn chapitre de Reims (XVII" ou
coniniencement dn XVIII' siècle). — iS fenillets in-i".
0". « Mémoire contre la signature des PP. de l'Oratoire " . —
15 pages.
10°. « Lettre de M. Arnauld, docteur de la maison de Sorbonne, à
M. le chancelier > . — 2 feuillets.
11°. Id., à M. l'archevêque de Paris. — 4 feuillets.
12°. u Système enlier selon cette opinion de la grâce générale, affin
de donner un moyen de comprendre tout d'une veuela suitte, l'enchaî-
nement de tout ce système... » En note, on lit : a C'est M. Nicole qui
parle ici et qui a depuis réduit cet ouvrage sous une autre forme, mais
sans changer son système " . — 23 feuillets.
WIII* siècle. Papier. 12 pièces in-i\ Non reliées.
(Î52 (N'. fonds). Mélanges théologiques.
Fol. 1. Accord enire le chapitre de Reims et l'archevêque, ditJohan-
nine (mai 1372), sur plusieurs questions de juridiction.
Fol. 12 v". Transaction entre le Chapitre et les curés de Reims
(18 novembre 16G5), pour l'enterrement des chanoines et des chapelains
dans les cimetières des paroisses.
Fol. 15. « Déclaration en forme de testament des véritables dispo-
sitions de mon àme dans toutes les rencontres de ma vie r , par Arnauld
(IG89).
Fol. 24. « Lettre de M"^ ... à M. l'abbé de la Trappe, sur la lettre à
l'abbé Nicaise, touchant la mort de M. Arnauld, en mars 1095 " .
Fol. 36. [Vers]. « Sur le coeur de M. Arnauld, apporté de ... à Port-
Royal-des-Champs " .
Fol. 36 v°. Ordonnance de la Chambre ecclésiastique du diocèse de
Paris (7 juillet 1696) , pour " accélérer le paiement des taxes de secours
extraordinaire accordé au Roi au lieu et place de la capitation '^ .
Fol. 37. « De intentione ministri sacramcntoriim ; opusculum Am-
brosii Calharini, exscriptum ex editione» .
Fol. 41. "Cas de conscience touchant un homme qui s'étoit fait
ordonner prêtre et évêque, ne croyant rien : scavoir si ses ordinations
tant actives que passives sont valides. Résolution '^ (par Arnauld,
1672).
Fol. 47 v°. u Examen de l'opinion de Bellarmin touchant l'intention
du ministre des sacremens, par M. Halley, docteur de Paris et supérieur
826 MANUSCRITS
(lu séminaire de Beau vais, du tems que Monsieur Buzenval étoit évêque « .
Fol. 51. « Preuves tirées des SS. Pères, pour montrer que lamalice
de celui qui retiendroit son intention n'empescheroit pas la validité du
sacrement >i .
Fol. 61. Preuves depuis le concile de Trente.
Fol. 73 V". Pièces diverses relatives au livre intitulé : ExpUcationdes
maximes des saints (1698).
Fol. 78. Epitaphe satirique de Henri de Gondrin, archevêque de
Sens (f 1674).
Fol. 79. Id. du célèbre Arnauld (f 1694).
Fol. 80. ^' De libertate " , de Nicole.
Fol. 86 v°. " Soumission des Récollets de Saint-Pons à Monseigneur
leur évèque r, (9 février 1697).
XVIP siècle. Papier. 87 feuillets en un cahier non relié. 230 sur
175 millini.
055 (N. fonds). Mélanges théologiques.
Page 1. « Deffence des professeurs en théologie de FUniversilé de
Bordeaux contre un livre intitulé : Lettre d'un théologien à un officier
du Parlement, touchant la question si le livre intitulé " Ludovici Mon-
tallii litterae ') est héréticiue ^^ (14 juillet 1660).
Page 93. u Seconde deffence... contre divers escrits dictez par les
Jésuites, où l'on fait voir l'absurdité de la prétention de ces Pères
que le fait de Jansénius soit inséparablement joint à la foy «
(4 août 1660).
Page 119. « Factum contre les difficultés pour lesquelles son auteur,
religieux de S. Dominique, pressé par MM. les vicaires généraulx de
Tholose à la signature du Formulaire, n'a peu la leur accorder tou-
chant les points de fait -* (Toulouse, 16 décembre 1664).
XVll® siècle. Papier. 158 pages, en un cahier cousu. 245 surl77mil-
lim.
654 (N. fonds). Mélanges théologiques.
Page 1. Bref d'Innocent XI, adressé à l'archevêque de Toulouse, au
sujet des Urbanistes (18 janvier 1679).
Page 2. Lettre de l'évéque de Montpellier, C.-J. Colbert de
Croissy, à M. de La Vrillière, au sujet de F < Unigenitus » (5 juin
1714),
\)K [.A BinLlOTHÎlQlK I)K H KHI S. 827
Page (). Holation do ce qiii s'est passé dans la Faculté de théologie
de Keinis, au sujet de la constitution " Unigenitus « (1714).
Page ii. Appréciation de Touvrage du P. Quf'snel et récit de la
querelle (ju'il suscita.
Page 1 43. - Tragniont du discours de M. rarclievèque de Rouen,
dans sa calende, le 20 mars ^ .
XVllI* siccle. Papier. 145 pages. 243 sur 193 niillim. Dérelic.
()5t5 (N. fonds). Mélanges théologiques.
1". Lettre de Parchevèque de Cambrai au Pape, pour Penvoi de son
livre sur les Maximes des sainfs. — Bref d'Innocent \II Papprouvant.
— 4 feuillets.
2". Lettre de Parchevêque de Cambrai (3 août 1G97), " en partant
de Paris pour son diocèse «. — « Le Paler des Quiétistes ", vers. —
— 'i Réponse d'un docteur en théologie à un abbé, aussi docteur de la
Faculté de Paris ^^ . — Lettre de J.-A. Bouthillier de Rancé à Pévêque
de Meaux (avril 1697). — 10 feuillets.
3°. Lettre en vers de M. Despréaux à M. Pabbé Renaudet, sur la
nécessité de Pamour de Dieu dans le sacrement de pénitence. — Kpi-
gramme du même contre les Jésuites (1706). — « Extrait d'une lettre
de M. Pabbé N. [Du Guet à M. Pabbé Gillotl . . — Mandement (30 dé-
cembre 1697) de Pévêque d'Arras, Guy de Sève de Rochechouart, au
sujet d'une thèse imprimée (1696) dans son diocèse. — Rétractation de
M. Delcourt, président du séminaire de Douai (1697-1698). —
^ Mémoire très fidelle et très exact d'une chose importante pour le
service de Sa Majesté » , au sujet d'un prétendu trésor caché par M. Le
Tellier, chancelier (1699). — 16 feuillets.
4". « Articuli Lovanienses » (6 décembre 1544). — «Extrait d'un traité
De jure etjustitia^ dicté par le P. Maucervel, jésuite, en 1697, auPont-
à-Mousson « .
5°. « Censura sacrae Facultatis theologiae I*arisiensis lata in librum
qui inscribitur : De la sainte virginité^ discours tradnil de S. Avgnslin,
avec quelques rcmarcjves pour la clarté de la doctrine, par Cl. Siguenot,
prêtre de l'Oratoire » . Paris, 1638.
Mandement de Pévêque d'Arras, Guy de Sève de Rochechouart, au
sujet des tragédies qui se représentent dans les collèges de son diocèse
(25 septembre 1698), avec réglementa ce sujet.
828 MANUSCRITS
Lettre de Martin Sfeyaert, docteur en théologie de Louvain, à Tinter-
nonce de Bruxelles (1696-1697).
Lettre du P. Besnier, jésuite, à l'archevêque de Sens (1699). —
6 feuillets.
6°. « Copie d'une lettre sur celle de M. Du Guet à M. Boilcau,au
sujet de l'ordonnance de M^' l'archevêque de Paris, du 20' aoust 1696 »
(11 mars 1697). — 10 feuillets.
7°. « Si les domestiques des mal convertis ou religionnaires d'une
ville du royaume, où il y en a encor bon nombre, peuvent en con-
science préparer de la viande à manger pour leurs maîtres es jours
défendus d'en manger dans l'Eglise r ? question résolue (23 avril 1697)
par le Conseil de conscience. — Avis de M. Roulland, sur la même
question (mai 1697).
Avis du Conseil de conscience (20 juillet 1693) sur le cas suivant :
a Un criminel rompu vif, languissant sur la roue, des prêtres séculiers
et réguliers, mus de compassion, ont sollicité auprès des juges qu'on
l'étranglât; un d'entr'eux fait valloir la prière qu'il prétend avoir été
suivie de l'effet; de là naissent de grandes disputes « .
Est-il permis de mentir pour sauver sa vie? question résolue par
M. Habert (Verdun, 1693). — 4 feuillets.
8". Extraits du testament de Louis XIV (17 août 1714) et des codi-
cilles qui l'ont suivi, ainsi que du mandement de l'archevêque de Paris
ordonnant (2 septembre 1715) des prières pour le Roi. — 4 feuillets.
9\ " De cognitione divina » . — 12 feuillets.
10". Bref adressé par Clément XI à Louis XIV, à propos de la
Lettre de M'^ ..., chanoine de B.,., à iW T. D. A. ; cas de conscience p^^o-
posé par, etc. — 1 feuillet.
1 1". Autre bref (13 février 1703) ; même sujet. — 2 feuillets.
12°. Autre bref (17 juillet 1705) et lettre du Hoi (2 août) à l'assem-
blée du clergé. — 2 feuillets.
13^ Opinion du théologien Arnold Deschamps, prêtre de Liège, de
la Faculté de Louvain, sur la doctrine du " Formulaire " . — Sa lettre
à la Congrégation du Saint-Office, au nom d'Hennebel et autres (s. d.).
— 8 feuillets.
14°. « Lettre d'un curé du diocese.de Paris à un docteur de Sorbonne
de ses amis ^ (3 août 1705). — 2 feuillets.
15°. Bref adressé par Clément XI au Hoi (31 août 1706). —
2 feuillets.
1)K LA HinLI()THI'\)l !•: DM KKIMS. 829
1(>". Arrêt du Conseil privé (13 décetnhre 170G) conircAn Pratique de
la mémoire artificielle du V . lîuriier. — 1 feuillet.
17". Acte de rétractation (30 avril 1707) de Simon Derveau, docteur
de la Faculté de tliéolo«]ie de Paris, entre les mains de son archevêque.
— 1 feuillet.
18". Bref d'Innocent \l (16 septembre 1080) sur le livre d'.Amédée
(juiménée contre les Jésuites. — 1 feuillet.
19". Lettres de l'archevêque d'L'trecht et de l'évcque de Harlem
.(18 octobre 1752) à Tarchevèque de Sens, J.-J. Lanjjuet de Gergy, à
propos d'une lettre attribuée à ce dernier. — 5 feuillets.
20°. " Declaratio Joannis Hennebel, doctoris Lovaniensis, circa
conslitutiones SS. PP. Innocentis \ et Alexandri Vil et subscriptionem
Formularii » (IG90). — 2 feuillets.
2r. Maxidement de Fr.-Mariin Filland, prieur et «pand vicaire de
l'abbaye de Fé«4imp, aux prêtres dépendant de cette maison (avril 1697),
■en conséquenvCe de la lettre pastorale de l'archevêque de Houen. —
1 feuillet.
22". « Excerpta ex codice actorum Facultatis Hemensis (1652-1653),
de libro intitulato : Gothescaici vindiciae novae veterum Palrum decretis
oppressae » .
Copie des lettres écrites par Max. -Emmanuel, gouverneur des Pays-
Bas (7 novembre 1695), sur la doctrine de Jansénius.
Mandement de Ch. Kollin, recteur de l'Université de Paris, aux
évêques, au Conseil de Brabant, au magistrat de Louvain (1" oc-
tobre 1695), contre les tragédies jouées dans les collèges. — 9 feuillets.
23°. "Censura Facultatis Parisiensis in librum Amadaei " (1665). —
a Alia in thesim propugnatam Parisiis, 14? aprilis 1666, apud clericos
regulares Theatinos ». — 8 feuillets.
24". Lettre de révêque d'Amiens, au Pape (10 mars 1687), sur le
sacrement de pénitence. — 4 feuillets.
25°. Lettre du P. Amé, recteur du collège des Jésuites de Pont-à-
Mousson, repoussant la doctrine d'une thèse émanée d'un de ses élèves.
(1690). — 2 feuillets.
26". Opinion de J. Hennebel sur le « Formulaire ^, adressée
(1694) à l'archevêque de Malines. — 2 feuillets.
27°. Bref d'Innocent XII aux évêques de Belgique et k l'Université
<le Louvain (6 février 1694), au sujet d'Hennebel et du < Formulaire r> .
— 2 feuillets.
830
MANUSCRITS
28". Décret de la S'* Congrégation de l'Inquisition condamnant
(9 décembre 1694) le livre de Jansénius et quelques autres. —
1 feuillet.
29°. " Libellus J.-L. Hennebel, in sacra theologia doctoris et Acade-
miae Lovaniensis ad S. Sedem deputati, super negotio Formularis "•
(1" novembre 1693). — 1 feuillet.
30°. « Mémorial présenté au Pape par MM. les docteurs de Louvain,
le mois d'aoust 1693, tourné d'italien en françois " . — 1 feuillet.
31°. Réponse delà Faculté de Louvain au Pape (3-25 mars 1694).
— Déclaration d'Hennebel (août 1696) sur les constitutions d'Inno-
cent X et d'Alexandre VII et sur la signature du Formulaire. —
3 feuillets. V. plus haut, pièce 20.
32°. Lettre d'Innocent XII à l'archevêque de Malines et aux évêques
d'Anvers, Ruremonde, Bruges et Gand (21 novembre 1696). —
Réponse de la Faculté de Louvain (10 février 1697). — 2 feuillets.
33°. Lettre de M. Du Guet à Boileau (3 décembre 1696). — 4 feuil-
lets.
34°. « Du Pape » . Autographe de Lamennais. — 3 feuillets
in-f°.
XVII^-XIX^ siècle. 34 pièces papier, dont 3 in-^ et le reste in-4'',
dans un portefeuille.
656 (X. fonds). Mélanges théologiques.
Fol. 1. Thèse des Carmes de Béziers : ^^ Hisloria Carmelitana theolo-
gïce propugnala (1682). Quaestio theologica : Quis prophetas facit suc-
cessoresque post se? Ecclesiastici, 48 » .
Fol. 4. « Billiet du comte de Coligny à la Vierge » (f 14 mai 1694).
Fol. 4 v°. Lettre de M. Le Tellier, archevêque de Reims, à M. Cour-
cier, théologal de Paris, que les jansénistes accusent d'être non
seulement la langue de son archevêque, mais aussi celle de la Société
(21 avril 1688). — Autre (28 avril).
Fol. 6. " Propositions soutenues chez les Jésuites de Caen, fidelle-
menteoppiées de la thèse du 30 janvier 1693, le P. Carascouët, prési-
dent » .
Fol. 8 v°. a Le péché philosophique, ou le crime justifié, dialogue
entre le pénitent et le confesseur.
Le PÉxrrEM. — Mon père, j'entensdire
DK LA lilULIOTHKQLi: DK HKIMS. 831
Fol. 10. « Eiitrotioii de piété entre un libertin et un scélérat, à l'oc-
casion (lu péché philosophique.
Le Libekti.v. — Atnis, rendons <jràce aux bons Pères;
\e craignons plus rien désormais.
Bcuivons, mangeons, péchons en paix;
Ils scavent pour le ciel ajuster nos affaires.
Fol. 10 V". « Hequeste présentée aux cardinauv de la sainte Inqui-
sition par les RK. Pères Jésuites, touchant le péché philosophique, tra-
duite de l'italien en francois " .
Fol. 11 v°. « Au sujet de certain mémoire mis entre les mains de
M. le recteur, de la part du Koi, par M. l'archevêque de Paris, conte-
nant plusieurs propositions prétendues extraites des écrits de quelques
professeurs de philosophie de l'Université de Paris, lesquelles Sa
Majesté désire n'être point soutenues dans les écoles » . — Réponse du
recteur (28 octobre 1691).
Fol. 12. a Censura Facultatis Pictaviensis (21 junii 1665) in pro-
positionem P. Mesnier, jesuitae collegii Sanimarthani Pictaviensis " .
Fol. 12 v°. '■<■ Formularium Mechliniense » .
Fol. 13. Décret de la Congrégation de l'Inquisition (28 janvier 1694),
en explication du Formulaire.
Fol. 14. Lettre de M. Hennebel (Rome, 23 octobre 1694) sur ce
décret.
Fol. 14 v°. Lettre de M. Félix Vialart, évêque de Chàlons, au Pape,
sur le Formulaire.
Fol. 16. Thèses des Récollets de Louvain (1691) : a Thèses historico-
t/teologicae ^ . 1. a De vita et moribus S. Joannis de Capistrano •>■) . —
2. u Z)e disposilione ad sacramentum poenitentiae requisila, %U ejiis effeclus
obtineatur v .
Fol. 17. Mandement de Jean-Ferdinand de Beughen, évêque d'An-
vers, sur le Formulaire (4 mars 1694).
Fol. 18. Mandement du chapitre de Reims, à l'occasion des mas-
sacres de iMM. de Guise (20 mars 1589).
Fol. 19 v°. « Recueil de la grandeur, largeur, hauteur et autres sin-
gularitez excellentes de l'édiGce de l'église archiépiscopal (sic) deNostre-
Dame de Reims en Champagne n .
Fol. 21. « Statuta collegii Bonorum Puerorum, per reverendissimum
cardinalem et illustrissimum principem Carolum a Lotharingia, in
832 iMAMUSCRITS
Academia Remensi pcr eundern instituti et fiindati » (^l" oclobie
1562).
Fol. 24 v°. u Inscriplio domus seminarii, adjanuani, in tabula lapidea
insculpta ^i . 1567.
Fol. 25. u Inslitnlio et fundatio seminarii in metropoli civitate
archiepiscopatus Heniensis, facta ab illustrissinio ac reverendissimo
domino cardinali a Lotharingia, archiepiscopo ac duce Kemensi, Fran-
ciae primo pari, juxta decretuni de hac re sacri et oecumenici Triden-
tini conciiii « . Ke paraît pa^ complet (s. d.).
Fin du XVII' siècle. Papier. 39 feuillets. 240 sur 180 millim. Non
relié.
I>57 (M. fonds). Mélanges théologiques.
Fol. A-B. Table.
Pages 1-18, 73-92 et 101-200. Règles de théologie de M. Le
Merre.
Page ]9. « Sentiment du concile de Trente touchant le ministre du
sacrement de n)ariage r^ .
Page 49. '< Lettre écrite au roy d'Espagne, Philippe second, par les
seize de la ville de Paris, pour luy offrir le royaume ou luy demander
un roy tel qu'il voudroit le leur donner. Cette lettre fut interceptée près
de Moulins et portée au roy Henry IV, le P. Mathieu, jésuite, qui en
étoit porteur, ayant été arrêté... » (8 septembre 1591).
Pages 64 et 68. Rrefs de Clément VIII, adressés à Charles de Savoie,
duc de Nemours, pour l'exciter à procéder avec les autres princes de
la Ligue à l'élection d'un roi au lieu et place de Henri IV (15 février et
7 mai 1592).
Page 92. Requête de l'archevêque de Reims, Maurice Le Tellier, au
Parlement, contre les .Jésuites, qui avaient fait une remontrance contre
son ordonnance du 15 juillet 1697.
Page 97. Arrêt du Parlement (10 janvier 1698) sur cette requête.
Ibid. Lettre du premier président à l'archevêque de Reims et au
P. provincial des Jésuites (21 janvier); même sujet.
Page 99. Lettre d'excuse des Jésuites (23 janvier), en présence des
évêques de Soissons et de Laon.
Page 201 . « De l'authorité de l'église gallicane contre les entreprises
des magistrats prophanes (sic), les erreurs, les équivoques, l'ignorance
et les faussetés des escrivains fiscaux n .
I)K LA BIBLI()rHI-:(Jl i: DK REIMS. 833
Page 539. a Traitlé de l'autlionté du Roy dans l'administration de
l'Kjjlise «jallicane " .
Page 607. Sonnet sur M. De Harlay, 5' archevêque du nom, u Harlay
quint -^ .
• In prélat, emporté par son ambition,
Page 668. Avis de M. Vialart, évéque de Chàlons, sur la signature
des quatre cvèques.
Page 671. Décret de la Congrégation de l'Inquisition (23 mai 1680)
contre V Histoire du grand schisme d'Occident , du P. Maimbourg.
Page 673. Lettre de Xicole à l'archevêque de Paris, à propos de celles
des évcques d'Arras et de Saint-Pons (6 juillet 1679).
Page 680. Lettre du même à un de ses amis.
Page 682. Lettre de M. l'abbé Le Roy à Nicole (13 septembre 1679).
Page 691. Lettre adressée au Roi, par les députés du clergé
assemblés à Saint-Germain, sur le bref du Pape relatif à la régale.
Page 695. Brefs d'Innocent XI adressés au Roi sur cette question
(12 mars et 21 septembre 1678).
Page 707. Lettre de M. Le Roy sur la mort de la Mère Agnès,
abbesse de Porl-Royal (1671).
Page 709. Bref d'Innocent XI, adressé à l'archevêque de Toulouse,
à propos de ses entreprises sur le diocèse de Pamiers (2 octobre
1680).
Page 710. Arrêt du Parlement de Toulouse défendant d'exécuter les
lettres de Rome, tant que le Roi n'en a pas autorisé par lettres patentes
l'exécution (18 novembre 1680).
— a Pourquoi, chagrine Sainteté,
Choquer notre monarque?
Page 717. Lettre de l'abbesse de Port-Royal [à M. Arnauld?] sur la
disgrâce de M. de Pomponne, son frère (2 décembre 1679).
Page 719. Décrets de la Congrégation de l'Inquisition (23 no-
vembre 1679, 14 mars 1680) contre des ouvrages des Jésuites.
Page 723. Thèse soutenue (2 mai 1680), au séminaire de Sens, par
les Missionnaires de Saint-Lazare, sur la grâce congrue.
Page 733. Requête des religieuses de Xotre-Dame de Liesse, au fau-
bourg de Saint-Germain des Prés, contre le Formulaire (27 avril 1680) .
TOME XXXVIII. 53
834 MANUSCRITS
Page 7 41. Lettre d'Arnauld à Nicole (8 août 1679), sur la lettre de
ce dernier à Tarchevêque de Paris.
Page 747. Bref adressé par Innocent XI à Tévêque de Pamiers, sur
l'état déplorable de son diocèse (20 décembre 1679).
Page 748. Lettre de ce dernier à l'archevêque de Paris (6 juin 1679),
sur la régale.
Page 752. « Réponse à la question de la lettre du P... au P...,
touchant la signature du Formulaire " . (Reçue à Beauvais,3 avril 1665).
Page 783. " Lettre écrite de Rome aux religieuses de Charonne,
en leur envoyant le bref du Pape touchant l'élection d'une supérieure » .
Page 788. Requête de ces religieuses à l'archevêque de Paris.
Page 797. Satire sur la direction.
ï Chrysostome françois, censeur évangélique,
Aussy profond docteur que censeur politique,
Bourdaloue, »
Page 799. Lettre de M. Le Noir, théologal de Séez, sur la domina-
tion des évêques et sur les lettres de cachet.
Page 834. Lettre d'Innocent XI au Roi, sur les Urbanistes (19 juil-
let 1679).
Page 841. Bref du même au cardinal d'Estrées, sur la régale
(28 février 1680). — Réponse de celui-ci (31 mai).
Page 848. Bref du même à J.-N. Colbert, archevêque de Carthage,
coadjuteur de Rouen, sur la charge pastorale (1" mai 1680).
Page 850. Lettre du cardinal Cibo au même (20 avril).
Page 851. Bref d'Innocent XI au Roi, sur la régale (12 juillet
1680).
Page 852. " Extrait d'une lettre de Languedoc -^ (3 septembre 1680),
sur ce qui s'est passé dans l'église de Pamiers de la part des régalistes,
lors de la mort de l'évêque.
Page 855. Bref d'Innocent XI à Fr.-Ét. de Caulet, évêque de
Pamiers, le consolant des persécutions qu'on lui suscite (17 juillet
1680).
Page 863. « Lettre d'un théologien de Paris k un de ses amis, sur
une question de la puissance divine r, .
Ce volume porte au dos le titre a Miscellanea, to. 9 » ,et paraît pro-
venir de M. Gillot.
XVIII» siècle. Papier. 873 pages, plus 8652-865^^ gj 3 feuillets Hmi-
naires, a-g. 217 sur 163 millim. Rel. parchemin.
I
l)i: LA BIBLIOTHEQUE DE REIMS. 835
(>58 (F. 495). « Réponse au systèino de M. i\icoIe sur la grâce uni-
verselle ou Lettre LXVII sur la grâce, à M. Gilot, professeur de théo-
logie à Heims, en 1701, 10 septembre, jusqu'au 23 du mesme
mois 7 .
Sur le fol. 2, on lit : i Ex libris S. i\icasii Hemensis, congregationis
S. VLiuri r) , — A l'intérieur du plat initial, on trouve cette cote :
« OO.lOi'».
XVIII» siècle. Papier. 120 feuillets. 155 sur 97 millirn. Rel. par-
chemin. — (Saint-Nicaise).
059 (N. fonds). « Scriptum in quo sententia utriusque partis circa
efficaciam gratie proponitur ^ .
On y trouve aussi (p. 162) : " Collatio doctrinae catholicorum cum
doctrina sanctorum Augustini et Thomae contra collationes RR. PP.
qui eandem doctrinam cum doctrina Calvini conferunt » .
XVII* siècle. Papier. 168 pages. 236 sur 176 millim. Non relié.
(>40 (N. fonds). Traité de la création et du péché originel.
Démembré d'un recweil Gillot : « Miscellanea, to. IV » .
XVll® siècle. Papier. 140 pages. 240 sur 192 millim. Non relié.
(>41 (M. fonds). Traité de la grâce.
Démembré d'un recueil Gillot : a Miscellanea, to. IV » .
XVIh siècle. Papier. 102 pages. 240 sur 192 millim. Non relié.
(>42 (N. fonds). Tractatus théologiens.
Traité « de locis theologicis ^ et des attributs de Dieu. S'arrête sur
une théorie assez développée de la prédestination, au sujet de laquelle
l'auteur s'excuse (29 octobre 1679) des erreurs involontaires qu'il
aurait pu y introduire.
Ce traité est démembré d'un recueil Gillot : a Miscellanea, to. IV » .
Page 172. Mandement de Mathurin Savary, évèque de Séez, défen-
dant (16 mai 1698) à ses prêtres de prononcer à haute voix le canon
de la messe.
XV1I« siècle. Papier. 173 pages. 240 sur 19i millim. Non relié.
(>45 (iV. fonds). Système de l'épitre de S. Paul aux Romains; para-
phrase raisonnée des chapitres IX, X et XI.
836 MANUSCRITS
Démembré d'un recueil Gillot, intitulé : « Miscellanea, to. IV " .
XVIII* siècle. Papier. 5 pièces in-4» de 2, 4, 36, 20, 36 feuillets,
dans un portefeuille.
044 (X. fonds). Remarques sur la constitution ^( Unigenitus ; et sur
l'état présent des contestations qu'elle a occasionnées.
Pages 355-357. Table des chapitres.
XVIII' siècle. Papier. 357 pages. 240 sur 180 millim. Non relié.
645 (M. fonds). Mélanges théologiques.
i\ Mémoire concernant les nullités du bref de Clément XI, du
12 février 1703, contre la décision du « Cas de conscience » faite par
quarante docteurs de Sorbonne. — 10 feuillets.
2". Bref de Clément XI au Roi (23 février 1703), sur le u Cas de
conscience" . Déclaration de M. Couet, grand vicaire de Rouen (8 juin),
à son archevêque. — 2 feuillets.
3\ Autre bref (10 avril 1703).— 1 feuillet.
â\ Chansons, triolet et Dies irae sur le cardinal de Noailles.
« Oh ! que j'étois embarrassé
»
— ( Qu'on me dise ce qu'on voudra
»
— t Les simples auront l'avanlage
»
— € Chantons ce beau cantique
— a Dies irae, dies illa;
Tristis eras, o Sorbona,
Immerilo condemuanda.
Quanlus Iremor est fulurus,
Quando Clemens est venturus
— 2 feuillets.
5*. Considérations sur l'ordonnance du cardinal de Noailles, dvt
22 février 1703, et sur le décret et les brefs de Rome qui l'ont précédée.
— 14 feuillets.
DK LA BIIJLIOTHKQIIK I)K HKIMS. 837
6". Deuxième censure de Joseph-Ignace de Foresta de Coulongne,
évêque d'Api, contre la décision des quarante docteurs de Sorbonne.
— Lettre du P. Quesnel au Hoi (170i). — 4 feuillets.
7°. Réponse de Gabriel de Hoquette, évèque d'Autun (23 juillet 1 703),
à la lettre de M. de Pontchartrain. — Mandement de Tévèque de
Vence, François des Bertons de Grillon, contre le^ Gasdc conscience » .
— 5 feuillets.
8°. Déclaration du Koi sur les fonctions d'official (10 octobre 1680).
— 1 feuillet.
9°. « Déclaration et protestation du R. P. Quesnel, prestre, contre
le placard afOché contre lui, à Brusselles, le 15 février 1704 «. —
4 feuillets.
10°. Mémoire au sujet des quatre docteurs exilez pour la décisioiidu
« Cas de conscience " . — 2 feuillets.
11". Bref d'Alexandre VII, sur la traduction française du Missel
(12 janvier 1661). — 1 feuillet.
12". Bref de Clément XI, condamnant (28 janvier 1704) la Véritable
Tradition de V Église (Liège, 1702). — 2 fetiillets.
1 3°. Décret de la Congrégation de l'Inquisition contre deux ouvrages de
l'archevêque de Sébaste, vicaire apostolique de Hollande (3 avril
1704).
14°. Lettre circulaire adressée par le P. de La Chaise aux évêques
de France (12 septembre 1702), et réflexions à son sujet. — 4 feuillets.
15°. Réponse au système de M. Nicole. — 30 feuillets.
16°. Lettre d'un théologien à son ami, au sujet de l'usure. —
12 feuillets.
17°. Délibération des docteurs de Sorbonne sur le u Cas de cons-
cience 15 . — 5 feuillets.
18°. « Réflexions sur le livre : De la tradition de rk'glise romaine sur
la prédestination des saints ^> . — 21 feuillets.
19°. u Scriplum a summo pontifice Clémente 8", Congregationi de
Auxiliis exibitum, in quo praecipua S. Augustin! dogmata, de gratia
Christi, ipsius Augustini verbis exponuntur » . — Avis conforme de la
Congrégation. — 29 feuillets.
20". a De viribus humani liberi arbitrii et de efficacia auxiliorum
gratiae Dei, doctrina sana et catholica n . — 7 feuillets.
21". Lettre du cardinal Baronius à M. de Villars, archevêque de
Vienne, au sujet de la doctrine de Molina (mars 1603). — 2 feuillets.
838 MANUSCRITS
22\ c: De intentioneministri sacramentorum; opusculum [Ambrosii]
Catharini " . — 4. feuillets.
23\ « Monita ad confessariosdioecesisLeodiensis " (2 janvier 1690).
— (c Formule d'un billet, qu'on prétend enfermer une aliénation véri-
table [de la somme prêtée] » (Reims, 1681). — « Formule de mande-
ment qu'on donne aux stationaires de l'Avent et du Carême dans le
diocèse de Chaalons, introduit par M. l'archevêque de Paris lorsqu'il
gouvernoit l'église de Chaalons » . — Rétractation du P. d'Estinbrieux,
jésuite (2-5 août 1696), entre les mains de l'évêque d'Amiens, H. Fey-
deaudeBrou. — Ordonnance de celui-ci sur la même question (29 avril
1697). — 4 feuillets.
24". Lettre de F. de Sahure, chanoine de Saint-Jacques de Provins
(5 janvier 1683), « à présent prieur de Saint-Denis » , à M. Etienne Le
Camus, évêque de Grenoble (6 février). — 2 feuillets.
25". (i Trois questions proposées à MM. les docteurs de Sorbonne » ,
sur le pouvoir de juridiction de l'abbesse de Fontevrault. — Leur
réponse. — 2 feuillets in-f^
26°. Lettre de François-Etienne de Caulet, évêque de Pamiers, au
P. La Chaise, au sujet de la régale et des désordres qu'elle a amenés
dans son chapitre rentré dans la vie commune. — 2 feuillets.
27°. Lettre de M. Bech, chanoine de Pamiers (28 septembre 1680),
à M. de Chàteauneuf, secrétaire d'Etat, lui remontrant la faim qu'il
endure dans le château de Dax où il a été jeté.
28''-29°. Signatures de Rome (1679, 1680), pour affaires de bénéfice
et de mariage. Cachets aux armes de u Marcellus Rondeninus, s[acrae]
p[oenitentiae] regens " , et de « Flaminius Taia, sacr[ae] poen[itentiae]
regens n . — 2 pièces, 1 et 2 feuillets in-f\
Les pièces 1-17 sont extraites d'un recueil Gillot intitulé : « Mis-
cellanea, to. 15 » ; les suivantes proviennent d'un recueil sem-
blable, coté jadis : a Miscellanea, to. IV « .
XVII*-XVIII« siècle. 29 pièces, papier, in-d", sauf 3 in-f». Dans un
portefeuille.
646 (N. fonds). Recueil de pièces théologiques et de poésies latines
et françaises, notamment sur le jansénisme.
Page 189. « Institutio juvenilis.
Quisquis amas virtutem, avidis haec auribus hauri :
DE LA BIBLIOTHÈQl E DE HEIMS. 839
Page 193. Sur l'archevêque de Keiins.
I Viens, Pluton, viens, suivi de ta troupe infernale,
Emporte Le Tellier et sa noire cabale.
Page 19i. Lettre de rarebevêque de Tours, François Blouet de
Cainilly, à M"" l'abbesse de Clielles (s. d.), et réponse. — Lettre de
celle-ci à une de ses amies (^8 janvier 1725).
Page 200. Cbanson, sur l'air de Joconde (1728).
I Tapin, qui fonds comme un vautour
Sur tout bon janséniste
Page 201. Attestation donnée par les délégués de l'archevêque
d'Utrecbt, sur la guérison subite d'Agathe Leenders Stoutandel,
d'Amsterdam (1727).
Page 214. « Conjectura domini Micolai de Cusa de novissimis
diebus » . Édité en 1480; v. Hain, Rep. bibliogr., t. II, n' 5893.
Page 224.
a Sapons les fondements du party janséniste.
Dit au pape Benoisl l'évesque de Soissons.
— a Chanson sur l'air des Triolets.
Tu vois mon trouble et ma langueur,
Cher ange, c'est toy que j'invoque,
N'épargne pas ton A La Gocque » . (6 vers).
Page 225. Lettre du procureur général, Joly de Fleury, à M. Sta-
part (14 juin 1728), notaire à Epernay, à l'occasion de la guérison
miraculeuse de sa femme.
Ibid. Lettre de l'évêque de Montpellier au même (27 juin).
Page 228. « Sur l'évesque de Nismes (1730).
Pour éviter des Juifs la fureur et la rage.
Saint Paul, dans la ville de Damas,
»
Page 229. « Jansénius; poëme héroïque.
Je chante ce prélat, que de fiers ennemis
Veulent chasser du ciel oîi ses vertus l'ont mis.
840 MANUSCRITS
Page 236. " Nouveau jeu de quadrille sur les affaires du tems.
MoLiNA. — Je sçavois bien que mon jeu viendroit à la mode par sa nouveauté.
Les Jésuites. — Il faut être bien hardi... »
Page 239. Ode de Voltaire sur les affaires de TÉglise, peu après le
concile d'Embrun.
« Après que l'Eglise romaine
Se vit maîtresse souveraine
5)
Pages 244 et 342. « Chanson, sur l'air des Pèlerins de Saint-
Jacques.
Viens au secours de ton Eglise,
Divin Pasieur,
Délivre-la de l'entreprise
t
Page 246. ^ Sur Tair : Je tiens ce jus d'octobre.
Monseigneur de Soissons se mocque
Assurément
Avec sa Marie A La Gocque
»
Page 247. u Sur Pair du Fleuve (/t)a!,.'f/.
Tu vrux qu'on te cli insonne,
Languet, mon cher prélat, af, af,
D
Page 248. " Lettres patentes d'historiographe du régiment de la
Calotte, en faveur de M. Languet, évesquo de Soissons ; an 5730 « .
Page 252. " Lettre de Sa Majesté Calotine à l'éminentissime assem-
blée du conclave, à Rome, 1730 ' .
Page 258. a Extrait d'une lettre de Lyon, du 15* juillet 1730. «
Estampe.
Page 260. a Pièces déjà anciennes.
Triâtes et lugubres objets,
J'ay vu la Bastille el Viiicenncs,
Le Châtclet. ..... «
Page 262. >' Tumulus Ludovici XIV « . Violente épigramme.
« Siste, viator, et lege.
Sub hoc sepiUlus lapide sibi rcgnoque... »
Page !2()8. Médaille de Louis XIV.
I Au milieu des grundours vaincre la vanité
Page 270. a Le roy Louis XIV au Régent : Dirige grcssus
mecs... «
Page 271. « Le jeu d'ombre.
Loiis XV. — Mon oncle joue pour moy.
M. d'Orléans. — Je joue en coeur avec six matadors... i
Page 272. ^^ Le jeu de trictrac.
Le duc d'Orléans, régent. — A moi le dé.
La duchesse de Bkrrv. — Je donne mon trou au plus fort joueur... »
Page 273. Sonnet sur Louis XIV.
c La vcrlu de Louis n'eut jamais de semblable.
Page 27 4.
« On rime bien sur sept, et pourquoy pas sur quinze?
, »
— 0 Si le Pape, avant sa bulle,
Avoit consulté sa mulle,
Page 275. Sur la cour de Rome.
« Pauperibus sua dat gratis, ncc munera curât
Guria papaiis >
— « Cher ami, qui peux seul dissiper mes ennuis
Page 276. " Epislola annci degentis in inferis ad amicum degentem
in terris.
0 lu funesto quonJam mihi junctusamore,
Page 277. « Vers pour mettre sous le portrait de Notre-Seigneur
habillé en jésuite.
Ils ont volé mon nom, rejette mon esprit,
Persécuté les miens par leur jalouse rage.
Page 278. " Immortali memoriae clarissimi ac religiosissimi viri
842 MA\USCUITS
Joannis Mabillonii epithaphium (sic) y auctore Guill. Roussel (février
1708).
Sub hoc lapide sepultus jacet
!•
Page 283. a Requeste des curés au roy Louis XIV.
Louis, jusques à toy j'ose porter ma plainte,
1
Page 287. Contre les Jésuites.
ï II faut enfin parler; c'est trop longtemps se taire.
0 disciples d'Ignace »
Page 291. « Requête des procureurs du baillage de l'archevesché de
Reims au R. P. Maurel, secrétaire et intendant de M^"^ François de
Mailly, archevesque.
A vous, père de La Gripière,
Vice-prélat à mine altière,
Vous dont les ongles acerrés,
Pour besoins prétendus sacrés.
Au fond de la plus creuse bourse
Puisent l'or jusque dans la source ;
B
Page 296. " Epitaphe de M. Jacques Callou.
^ 1 est mort, ce saint prestre, il faut porter le deuil;
> rrêtons-nous ici, pleurons sur son cercueil.
ri est par son bon exemple »
Jbid. « Serenissimi Delphini epitaphium.
Sta, viator, et luge.
Pulvis in pulverem... »
Page 297. « Abrégé de l'histoire de France, en vers.
Ses lois en quatre cent Pharamond introduit.
Glodion chevelu, qu'Aétius vainquit
,....»
Page 301. " Abrégé de toutes les parties géographiques de la
France v .
Page 308. « Abrégé de l'histoire de France distinguée par chaque
race de rois » .
Page 327. « Vers artificiels pour la géographie, pour soulager la
mémoire » .
I)K LA BIBLI()THi:(JLK DK HKIMS. 843
Page 345.
a Ksl-co un concile? Est-ce un sabatli?
De la noire assemblée
Page 347. " Abrégé méthodique de l'art du blason y^ . Par demandes
et réponses, comme dans l'œuvre du P. Ménétrier,
Page 369." Centuries de Silvius, mises en vers libres pour aider
la mémoire des jeunes gens " (octobre 1708), par M. Gabrisseau,
curé de Lavanne. C'est un traité de grammaire. Sur les œuvres de
Jacques Dubois, v. Brunet, Manuel, t. V, col. 610.
t Si vous voulez avoir l'élégance en partage,
Du vulgaire ijjnorant évitez le langage.
Page389. Histoire ecclésiastique, en vers,parleP. J.-B.-P.Duchesne,
de la Compagnie de Jésus.
tt Depuis iongtems promis le sauveur Jésus-Christ
(Éditée dans Science de la jeune noblesse, t. III).
Page 407. « Maximes de la sagesse ou de l'honnête homme.
Craignez un Dieu vengeur et tout ce qui le blesse,
(Science de la jeune noblesse, t. I).
Page 410. « Abrégé méthodique de l'art du blason; rimé.
Des armes le blason est la noble science,
Page 413. " Abrégé de l'histoire sainte et universelle.
L'univers en six jours est formé du néant;
Adam perd son bonheur en désobéissant.
Page 419. Plaies d'Egypte.
■ Sanguis, rana, culex, muscae, mala pestis, et ulcus,
Grando, locusta, urabrae, funera diva, mare ».
— Prodiges dans le désert.
« Mara, manna et Horeb, Sinaï, volucresque, maria,
Via, Core sociique vora flamma, unda colubri i.
844 MANUSCRITS
Page 420. Histoire romaine.
* En trois mille deux cens cinquanle-cinq du monde,
Le bâtard Romulus, sauvé du sein de l'onde
Page 429. Histoire de France.
« Les Francs, vers l'an deux cent, en un corps réunis,
Puis domptés par Probus, pillent divers pays
•
Page 438. " Avis à une jeune personne qui enlroit dans le monde,
J'ay des conseils à vous donner ;
Ce n'est pas le moyen de plaire,
Iris j
Page 442. Sur le jeu.
» Les plaisirs sont amers d'abord qu'on en abuse.
Il est bon de jouer un peu ;
Mais il faut >
Page 443. u Sur un avorton.
Toi qui meurs avant que de naître
Page 444. a Vie de la Cour.
Servir le souverain ou se donner un maître,
Dépendre absolument des volontés d'autrui,
»
Ibid. « Chanson de M. de Coulange.
D'Adam nous sommes tous enfans,
La preuve en est connue
Page 445. « Remontrance faite par les gens de vie aisée », à M. de
Mailly, archevêque de Reims, par M. Le Roux, professeur en théologie,
à Reims.
Prélat plein d'affabilité,
Prélat surpassant en bonté
>
Page 450. A la mémoire de Janséuius.
. D. 0. M.
Cornélius Janscnius hic situs est.
Satis dixi
i)K L\ BIBLIOTHKQIK DK KKIMS. 8V5
Pajjc i.")!. u Cerlifical du corps des répétiteurs de l*aris, portaut
recommandation en faveur de M. Thureau, allant prendre possession
d'une prébende de l'église de Verdun (171:2).
\oiis, docteurs, non du liant ëlajjo,
Disputcurs et soufleurs à gagt,
Képt'lilours i?i utramqne,
Ergoteurs baltans le pavé,
Page 456. <^ Julii, cardinalis Mazarini, epitaphiutn.
Hic jacct Julius Alazarinus,
Galliae rex, Italus,
lOcclesiae praesui, laicus,
Page 458. «^ Leges connubiales. Lex \\ Viri usoribus imperanto ;
uxores viris obediunlo. — II". Formosissimas undequaque uxores ne
ducunto... " Donné comme imprime à Paris, chez J. Kerver, 1546,
in-fol.
Page 461. Pour le portrait du P. Quesnel (1719).
Page 462. Pour le portrait du cardinal de Noailles.
Jbid. <j- Différence des PP. Quesnel et Le Tellier ^ .
Page 463. Au P. Le Tellier et à tous les .Jésuites, sur la découverte
de leurs intrigues contre le cardinal de Xoailles; rondeau.
• Un coup du ciel dévoilant vos complots.
Ibid. A propos du jésuite Chainillard, qui supplanta Toratorien
Terrasson dans un sermon prêché dans la cathédrale d'Orléans.
Page 464. u Madrigal.
Au service d'.^rnaud (oui Paris fut prié,
Page 467. Pater sur la constitution '; Lnigenitus "
« Pontife, dont l'injuste loi
Nous ôte la sainte Ecriture,
Page 469. « Prose contre les Jésuites.
Lauda, Sien, Sorbonitas,
Qui damnarunt Jcsuitas
Cum suo Gonfucio.
8V6
Page 470.
MANUSCRITS
» A Monsieur, Monsieur deMailii.
L'auteur dès le titre a failli
Page 473. Ode à M. de Mailly (1717). — Imp. Reims, Multeau.
4 pages irl-4^
« Anliqua nuper Relligio gênas
Pallore suffusa. ... s
Page 477. a Profession de foi pour ceux qui en acceptant la bulle
disent qu'elle est règle de foi dans l'Eglise « .
— Contre les Jésuites.
t Cette Société, sous qui l'univers tremble
Page 480. " Chanson.
Certain prélat d'importance
Se retire à Saint-Tliierri,
Page 484. Sur la nouvelle ordonnance de M. de Bissy, évêque de
Meaux.
IL Las de garder si longtems le tacet,
Ibid. Sur le cœur d'Arnaud.
« Ad sanctas rediit sedes ejectus et exul,
Page 485. Sur les cardinaux français (de Rohan, d'Estrées, de
Noailles, de Bouillon, de La Trémoille, de Gesvres, de Bissy).
Page 486. Sur l'cc Unigenitus n et la réduction des rentes de l'Hôtel
de ville de Paris.
Ihid. Entretien d'un pécheur avec son confesseur sur 1' « Unige-
nitus » .
« Le Pécheur. — Retirez-vous d'ici, scrupuleux confesseur,
Rome vient aujourd'hui dissiper mes frayeurs,
Page 489. " Parodie du Torticolis de [J.-B.] Rousseau.
L'autre jour, la Cour échaudée,
I)K LA B11]LI()T1I1>(JIIE DK UICIMS. 847
Page iOO. « Sur rassemblée [du clergé] de 1704 » .
Page iOl. « Sur Clément \I « .
Page 492. « Au roi Louis \1V n .
Page 493. Contre les Jésuites.
Sautcrelesdc's noirs abysmes,
Troupe (le démons incarnés,
Ibid. u Sur l'air : Voictj le jour solennel de Noël.
Langres commence ù plier ;
Le Tellier,
Persécuteur de \oailles,
Ibid. " Sur Tair : Ratnoncz-ci, ramonez-là.
Clément, par un bref en forme,
S'est cxpli(ji:é f
Page 496. ' Sur l'air des Pendus.
Chacun est fort embarassé
Si c'est le P. Le Tellier,
Ou une grande maréchale,
Ou notre vieille martingale,
Qui a procuré le cordon
A Chauvelin, ce beau garçon,
Ibid. « Cantique sur Pair de : Je nen dirai pas le nom.
Sans grùce on ne peut rien faire,
Sans grâce, au crime attaché.
Page 499. « Contre le cantique précédent, sur l'air de Léandre.
Depuis peu, sur notre horison,
Quesnel on a vu reparoistre
Page 501. « Réplique à la chanson précédente.
Depuis que, sur notre horison,
On voit Alolina reparoîtrc
Page 503. « Avis des chanteurs ambulans de la troupe de C-ham-
pagne, au lecteur " , suivi de 36 couplets.
848 MAXISCRITS
Page 509. «^ Chanson sur Tair des Pendus ou du Pont-Neuf.
Vous tons qui par ici passez,
*
Page 513. " Pour une demoiselle nommée la Petite Janséniste, chan-
son sur Pair de Joconde.
Que dans vos yeux Jatisénius
•
Page 515. « Cantique [sur la grâce].
Grand Dieu, je connois ma misère,
Je ne puis rien,
Fuir le mal, ni faire le bien ;
»
Page 51G. « Chanson nouvelle n (1710), contre les « Enfants
d'Ignace » .
« Sans craindre qu'on me menace
Ni d'exil ni de prison,
1
Page 517. Sur la disgrâce de M. d'Agucsseau (1718).
Page 518. Chanson contre V « Unigcnitus " , sur Pair du Branle de
Metz.
ft Ne nous faites pas un crime
*
Page 519. « CertiOcat du sieur abbé de Landève, pour entrer à la
comédie de la pastorale des Jésuites, le 17' aoust 1716.
Frère Louis-François Duvau,
De II yti*e très saint père Ignace
Disciple fidel et nouveau,
1
Page 520. a Cantate ou ode allégorique à Alonscigneur, etc., chan-
tée à la comédie susditte.
Sur les bords enchantés qu'arrose le Céphise,
B
Page 523. « Critique de Tode cy-dessus ; chanson sur Pair : Réveillez-
vous.
A la feste que l'on préparc
Accourez tous, petits et grands,
1»
DE LA BIliLIOTHÈQUI*: UK REIMS. 849
Page 524. " Cupidon diippé. (Personna^jes : Jupiler, M''' l'arche-
vêque; Vénus, M"" de Giaiidpré; l^allas, M"" Millet; Cupidon, l'abbé
de La Faire; janvier 1718).
La Cour céleste, en troupe, au retour du Verseau,
Page 532. u Philotanus ; poème de \V L. D. G. ' , sur V ' Unigenitus »
(avril 1720).
« Ces jours passés, regagnant mon manoir,
Page 564. « Calotine. Brevet de la charge de garde des sceaux en
faveur de M' d'Aguesseau (1730).
De par le Dieu de la satyre,
Page 567. « Parodie de la dernière scène de Mithridate. (Person-
nages : le Régent, le duc de Bourbon, Law).
Law. — Ah! que vois-je, seigneur, et quel sort est le vôtre?
Pages 570-582 et 596-602. u Philippiques » , sur les mêmes et sur
la duchesse du Maine. Ode 1".
( Vous dont l'éloquence rapide
Page 583. « Sur les billets de banque, en 1719.
Quoique l'on en dise,
Page 585. Sur l'exil du Parlement à Pontoise.
Page 608. " Gémissement sur les maux de l'Eglise et l'abbé Jouberl,
de Saint-Etienne-du-Mont, sur l'air des Pèlerins de Saint-Jacques
(1730).
Que deviendra donc notre France
XVIII* siècle. Papier. 417 pages numérolées 183-606. 225 sur
173 millim. Bel. parchemin, débridée. — (Legs Saubinel).
647 (X. fonds). Ecrits divers du chanoine Breyer.
TOME xxxvni* 54
850 MANUSCRITS
Fol. 1. « Défense des libériez de l'église gallicane, où Ton montre
que l'église de France n'a point abandonné son ancienne doctrine sur
l'autorité de l'Église. MDCCII « .
Fol. 40. « Traité de la puissance ecclésiastique » .
Fol. 71. « La constitution Um'genitus confrontée avec les jugemensde
l'Église contre Adalbert, Clément, Félix d'Urgel et Martin Luther » .
Fol. 84. ce Conformité des douze articles proposées (^ec) en 1725 au
pape Benoit XIII, pour servir d'explications de la bulle Unigenitus du
pape Clément XI, avec les explications sur la même bulle approuvées
par 98 cardinaux, archevêques et évêques de France, et autorisées par
la déclaration du Roi du 4 aoust 1720 " .
Fol. 91. « Sur le titre et la fin des statuts [et ordonnances synodales
donnés à Troyes le 14 juin 1722] r .
Fol. 101. « De l'autorité du concile générale (sic) de Baie » .
Fol. 103. a Letre (sic) de Messieurs les évêques de Luçon et de La
Rochelle au Roi, le ... mars 1711 « .
Fol. 107. u Que les comédiens et autres personnes de théâtre sont
infâmes, selon les loix civiles et canoniques » .
Fol. 109. « Extrait du (sic) Bibliothèque janséniste ou Catalogue
alphabétique des livres des jansénistes ^ quénellistes, bajanistes ou suspects de
ces erreurs, etc. »
Fol. 113. Sur la profession de foi dressée par Pie IV.
Fol. 117. « Règles importantes pour examiner les privilèges dont
jouissent les églises séculières et régulières exemptes de la jurisdiction
des évêques diocésains et pour en connoître la nullité y^ .
Fol. 119. « Si les fonctions des curez et des chanoines sont person-
nelles, etc. »
Fol. 121. « Extrait du 2* concile de Chalon tenu en 813 ».
Fol. 123. a Un curé qui a obtenu une cure d'un abbé qui en est le
coUateur, est-il tombé dans la simonie lorsqu'en reconnaissance de
cette cure il a remis entre les mains de cet abbé son premier bénéfice
ou ne Ta résigné qu'à la personne qu'il luy a indiquée et quand il luy
a dit de le faire >; ?
Ces papiers sont de la main même de l'auteur de la Vie de S. Pru"
dence, de la Vie de 5" Maure [de Troyes] et de la Défense de
V Eglise, etc., etc.
XVIII» siècle. Papier. 123 feuillets. 190 sur 130 millim. Non rehé.
— (DonDeollin).
I
1)1-: L\ BIBLIOTHKiJL'I': DIC HKIMS. 851
648 (N. fonds). " La Béatitude des Chrétiens | ou Fleo de la
Foy, I Par | Geoffroy Vallée, natif d'Orléans, | Filz | de feu Geoffroy
Vallée et de Girarde Le Berruyer; | Aux quels noms de Père et Mère
assemblés | Il s'y treuve | Lerre geru vray fleo de la foy | Bigarée, | Et
au \^om du Filz | Va fleo Kegle foy | autrement | Guère la folle foy. |
— Heureux qui scait; | au scavoir repos... »
V. Brunet, Manuel, t. V, p. 1000.
A la suite de ce rarissime ouvrage, dont l'impiété fameuse fit brûler
l'auteur, on trouve :
Fol. 15. " IVotes sur le livre de Geoffroy Vallée » .
Foi. 21. « Arrest contre Geoffroy Vallée; extraits des registres du
Parlement du 8 février 1574 ».
XVni* siècle. Parchemin. 26 pages, plus 2 fol. liminaires a, b, le
dernier portant le titre, et un feuillet de garde c. Jolie écriture hàtarde.
187 sur 137 niillim.Rel. maroquin rouge aux armes du Dauphin, duc
de Bourgogne, avec dentelle à petits fers composée de dauphins et de
fleurs de lis couronnées; doublée de maroquin vert à dentelles; gardes
de papier à fleurs de couleur sur fond or. — (Vente F. Clicquot, 1844).
649 (M. fonds). « Lettre de dom Daret, bénédictin, [sous-prieur de
Saint-Remi de Reims], à W la prieure de Villarceaux, en 1715 n .
Dès le fol. 1, on trouve la Lettre de madame la prieure de Villar-
ceaux (sœur A. Desmaretz — 28 janvier 1715), qui a donné lieu à
cette réponse.
XVIII* siècle. Papier. 84 pages. 348 sur 228 millim. Couverture
parchemin.
6o0 (M. fonds). « Réponse aux plus spécieuses objections des pro-
testants contre la réalité, tirées [sic) de la raison " .
A la fin (fol. 69), on lit cette mention : «Cet ouvrage a été composé
par \r Gaudru, ancien professeur de philosophie et à présent chanoine
de l'église métropolitaine de Reims » .
XVIII* siècle. Papier. 69 feuillets. 167 sur 106 millim. Rel. veau
fauve. — (Achat, 1856).
651 (IV. fonds). Mélanges théologiques.
Page 1. u Dissertation sur les Juifs, par M. de Mirabeau, secrétaire
de l'Académie française [sic) » . Publiée dans Dissertations mêlées sur divers
852 MANUSCRITS
sujets importans et curieux. Amsterdam, Bernard, 1740, 2 vol. in-8".
Page 38. « Etat de la Judée au tems de Jésus-Christ et depuis, jusqu'à
la ruine de Jérusalem ».
Page 60. a Caractère, sectes et opinions des Juifs ;' .
Page 104. " Du Messie » .
Page 145. « Traité des trois imposteurs; réponse à la Dissertation
{Menagiana, t. IV) de M. de La Monnoye, sur le livre De tribus impos-
toribus » .
Page 217. « Le ciel ouvert à tous les hommes, ou traité théologique
dans lequel, sans rien déranger des pratiques de la religion, on prouve
solidement par l'Ecriture sainte et la raison que tous les hommes
seront sauvés ; par Pierre Cuppé, prêtre, bachelier en théologie, cha-
noine régulier de S. Augustin et prieur-curé de la paroisse de Boin,
diocèse de Xaintes " . A été imprimé en 1768.
Page 389. i' L'oracle des anciens fidèles, pour servir de suite et
d'éclaircissement à la sainte Bible; Berne, 1760 » . Avec épître dédica-
toire à l'abbé Guyon, auteur de V Oracle des nouveaux philosophes , et un
arrêt du Parlement qui condamne (3 décembre 1760) V Oracle des
anciens fidèles à être lacéré et brûlé.
Page 509. «Nouvelles remarques critiques sur le nouveau Testament,
pour servir de suite à V Histoire critique du vieux et du nouveau Testa-
ment du P. Richard Simon » . Imprimé en Hollande (Paris, 1756),in-8°.
Toutes ces copies sont de la main de M. Havé, dont on trouve la
marque frappée en or au dos du volume : ^ Ex libris Adr.-Jos. Havé n .
XVIII* siècle. Papier. 550 pages et une table c. — Rel. parchemin
vert. — (Achat, 1847).
6o2 (^. fonds). « Mémoire des pensées et des sentimens de J[ean]
M[eslier], prê[tre], c[uré] d'Estrep[i]g[ny] et de Bul[aivesJ, sur une par-
tie des abus et des erreurs de la conduite et du gouvernement des
hommes, où Ton voit des démonstrations claires et évidentes de la
vanité et de la fausseté de toutes les divinités et de toutes les religions
du monde, pour être adressé à ses paroissiens après sa mort et pour
leur servir de témoignage de vérité à eux et à tous leurs semblables.
In... testimonium illis et gentihus » .
Avant l'ouvrage proprement dit, on trouve des feuillets liminaires
i-ix contenant des lettres du même auteur, qui avisent les curés du
voisinage, ses confrères, de l'apparition de son livre.
DK LA BIBLIOTIIKQIE DK HKIMS. 853
Imprimé par les soins de Rudolf Charles, en 3 vol. in- 8". Amster-
dam, U.-C. Meycr, 1804.
Fol. c-E. Table.
Fol. F-i. Notes de M. H[enouard] au sujet de ce manuscrit qui lui a
appartenu et qu'il croyait être l'une des deux copies autographes trou-
vées chez J. r»Ieslier, après sa mort.
Après avoir figuré au n" 207 du catalogue de la vente de la biblio-
thèque K(Miouard, dont il porte encore la marque, notre exemplaire se
retrouve au n''850 (Paris, 1867, catal. L. Potier) de la bibliothèque H. de
Lassize,
XVIIP siècle. Papier, ix et 466 pages, plus des fol. a, b, en tele, le
premier blanc, f-i, à la fin. 188 sur 130 inillim. Rel. maroquin rouge,
dentelle et tranche dorée. — (Achat, 1882).
655 (\. fonds). " Extrait des pensées et scntimens de Jean Meslier,
prêtre-curé d'Etrépigny en Champagne, sur les erreurs et superstitions
de toutes les religions et principalement de la religion chrétienne,
adressés à ses paroissiens » .
Aux pages 3-12, on trouve un « Abrégé de la vie de Pauteur » .
Cet extrait diffère peu de celui qu'on trouve dans les OEuvres de
Voltaire, édit. Beuchot, t. Xï, et dans VEnci/clopédie méthodique, VhWo-
sophie, t. III. , ,
La Bibliothèque de Chartres possède un exemplaire de cet ouvrage
(n" 775 du Catalogue général, édit. in-8% t. XI).
XIX* siècle. Papier. 239 pages. 308 sur 192 millim. Non relié. —
(Achat, 1880).
6o4 (N. fonds). La religion expliquée catholiquement et défendue
contre les erreurs théologiques le plus accréditées en Europe, par
M. P. Machet.
Tome 1" seul de l'ouvrage imprimé à Paris, en 1836. Il est rempli
des corrections et adjonctions manuscrites de l'auteur, en vue d'une
édition nouvelle.
XIX^ siècle. ïn-8°, papier. 439 pages. Non relié.
655 (N. fonds). (1) Bibliotheca versificata, id est Aurora Pétri
Rigae, cum additamentis Aegidii Parisiensis et commento.
(1) Les huit numéros (jui suivent ne sont pas à leur vraie place, ayant été acquis
ou retrouvés plus tard.
854 MANUSCRITS
Fol. 1. Après les deux vers connus :
a Scire cupis, lector, qui codicis istius autor (jîc)?
Petrus Riga vocor »
l'auteur débute par ce prologue que nous n'avons pas rencontré dans
les mss. 52 et 53 (p. 46-47 de ce volume) : « Frequens sodalium
meorum petitio cum quibus conversando flores infantie... w
Fol. 1 v°. 11 continue : u Fraterne caritatis... — Versus cujusdam
canonici, etc.
Stringere pauca
— De utilitate legendi hune librum.
Nil homini melius -n
Fol. 2. a Prologus de commendatione libri et divine Scripture.
Omnis scriplura divinitus inspirata...
— Dulcius ut saperet
— Initium mundi »
Fol. 3 v°. « Epilogus brevis ad quem sequitur narratio.
Primo facta die
— Executio propositi, et primo de opère prime diei. In principio crea-
vit Deus celum et terram, etc.
Principio celum terramque créasse refertur
Qui sine principio, qui sine fine manet,
Ex uichilo
— Qualiter Petrus et Paulus mortus (sic) est {sic).
Ense sacrât Paulum par lux, urbs, dux, cruce Petrum.
Explicit novum et vêtus Testamentum ^ .
Fol. 185 V''. Suit un résumé du poème précédent, que nous n'avons
pas rencontré dans les deux manuscrits déjà mentionnés, et qui paraît
être l'œuvre de Gilles de Paris.
« Hcc de lege nova veterique voluminacomplens
Facturus finem, si licuisset, eram.
Hic fuerat
DE LA BIBLIOTHÎ:(JUE DE REIMS. 855
Sine A.
Principio rerum posl ({iiinquc dies homo primus
Condilus in sexto
Barnabas et Tyrus liii docucre fidem i .
Réduit à huit vers, le résumé du Nouveau Testament est suivi d'un
adieu au lecteur :
« His te, Petre, tui mcrito mediantc laboris
Consociet Ghristus
Te qiioque contiiif^at bac prece posse frui. Amen > .
Le continuateur de Pierre Riga, ou peut-être même le scribe,
ajoute :
«c Vermiculos non vcrsiculos jam, Petre, scqueris ;
Versiculosus eras, vermiculosus cris i .
Un ample commentaire garnit, avec des intermittences plus ou
moins importantes, les marges du volume. Voici les premiers mots
du prologue et du texte : ^- Très sunt ordines veteris Testamenti... —
Cum dixit Moyses : In principio creavit Deus celum et terram, trium
errores elisit Platonis, Aristotilis et Epicuri. Plato enim... »
Les gardes ne sont pas dénuées d'intérêt.
Au verso du foL b, longue et assez futile note (XI1I° siècle) sur
le rapport de certaines choses avec les nombres. De ces exemples,
répartis sur les nombres l-ll, nous ne citerons que le deuxième du
nombre 4, qui offre quelque imprévu : a Quatuor animalia plena oc[ulis]
ante et rétro in Apocalipsi ; quatuor partes mundi... »
Les fol. c-K ont reçu (XIII* siècle) des fragments de commentaire
sur divers passages des Ecritures. Une main italienne (XIV* siècle),
peut-être de Camerino, a rempli les blancs avec des comptes domes-
tiques. Des comptes semblables se rencontrent au verso des fol. 191
et F, mêlés à quelques notes plus intéressantes, dont celles-ci : ^< In
nomine Domini. Amen. Die quinto, intrante octobre, incepimus bibere
vinum de vegeto nostra, quod emimus pro quatuor libris et VU solidis
ravennensium. — Item, eodem die, incepimus darepaleam equis, quam
emimus in Cassina, pro viginti solidis. — Die veneris xxi octobris, dedi
unum brach[ium ?] de sayia [sic) nigra domino Simoni de Monteco-
sar[o?], pro caligis faciendis, quam emi a Marino et misit mihi per
Jacobum Grassum. — Die veneris xii novembris... — De denariis
856
MANUSCRITS
Civite Nove. Die doniinico xiii, novembre intrante, mutuavi domino
Jacobo Bartholomeo solidos V venetorum, minus duobus venetianis
grossis. — Item, dedi Francisco de Camerino xii venetos grosses... "
Fol. 191. Bulle de Honorius 111, au chapitre de San-Severino,
confirmant (15 octobre 1226) la décision de Tévêque de Camerino,
relative au nombre des chanoines de cette maison. « Justis peten-
tium... « Non citée par Potthast.
Fol. F. Petit poème sur une éclipse de soleil (23 strophes).
f Omnes ujentes conturbentur,
Mentes suas perscrutentur,
Prociil pellant erimina.
Moveatur or bis totiis,
»
Au dos de la reliure, on lit ce titre (XVIIP siècle) : « Script[uraj
s[ancta] carminé heroico reddita " .
XIII« siècle. Parchemin. 191 feuillets et les gardes a-e, en tête, f-i,
à la fin ; a, h, i blanches. 283 sur 164 inillim. Rel. veau fauve. —
(Achat, octobre 1899).
(306 (J. 730). Guillelmi Parisiensis Rhetorica divina.
Fol. 1. « In sacris ac sanctificatis exercitationibus que et quanta sit
dignitas... — Hiis autem ita positis, aggrediar declarare et numerare
perfecciones orationis... sed eciam impetratur ab ipso et gracia. Expli-
cit Rethorica divina de Oratione domini Guilhelmi Parisiensis. Deo
gracias » .
Sur cette oeuvre de Guillaume d'Auvergne, v. Hist. litt., t. XVIII,
p. 363 et 366-367.
Au dos, le n° 135.
Commencement du XY' siècle. Parchemin. 71 feuillets à 2 col.,
plus 32 biSy 45 J/j, 66 bis et les gardes blanches a, en tête, b-e, à
la fin; forte mouillure aux fol. 48-49. 270 sur 202 millim. Rel. veau
jadis vert, sur bois. — (Ex-libris gravé du Chapitre : « D, ord. 3,
n^'39 «).
Co7 (X. fonds). Recueil sur la confession, parle chanoine J.-B.
de LaSalle.
Fol. 1. « Avis aux confesseurs « .
Fol. 97. " Maximes pour la conduite des confesseurs en mission
DE LA BIBLIOTHKQl «^ Dl'^ UEIMS. 857
ou autres. occasions, à l'égard des différentes sortes de personnes et
cas de conscience « .
Fol. 113. Cl Remarques touchant les cas réservez dans le diocèse de
Reims, tant en général qu'en particulier n .
Fol. 131 . " Extrait d'une lettre écrite à une personne fort inquiettéc
par des tentations et des peines contre la chasteté ^ .
Fol. 137. Tahle.
Fol. 1 41. De Taflinilé ; avec tableaux et généalogies.
Ce recueil, encore inséré dans son portefeuille primitif, coté VV,
provient des papiers du chanoine de La Salle et est en grande partie de
sa main. 11 convient de ne pas le confondre avec le portefeuille FV
formé plus tard par Varin et qui, lui aussi, contenait des pièces prove-
nant du savant chanoine; dans ce dernier cas, il s'agit d'un recueil de
pièces historiques.
XVn*-XVIlI^ siècle. Papier. Pièces in-f° et in-d" formant un ensemble
de 160 pages, dont quelques blanches. Portefeuille veau fauve. —
(Papiers de La Salle).
658 (M. fonds). Recueil de sermons.
1". Panégyrique de S" Marie-Madeleine. — 8 feuillets.
2°. Autre, de la même. — 7 feuillets.
3°. Panégyrique de S. Memmie. — 11 feuillets.
4°. Id. de S. Éloi. — 9 feuillets.
5°. Id. de S. Hilaire. — 6 feuillets.
6°. Id. de S'^ Ursule. — 9 feuillets.
7°. " Panégirique de la Conversion de S. Paul, prêché à la paroisse
de Saint-Pierre de Chàteaudun, le vendredi 25 janvier 1760 ». —
12 feuillets.
S\ Id. de S. Snlpice. — 10 feuillets.
9°. ii Panégirique de S. Benoist, prêché à Provins, le vendredi de
la Passion, 21 mars 1755, chez les religieuses Bénédictines ». —
13 feuillets.
XVII.P siècle. 9 pièces in-4'', papier, dans un portefeuille.
059 (N. fonds). ^ VOctavius de M. Minutius Félix, avocat romain,
ou dialogue entre un payen et un chrétien, pour prouver la vanité et le
ridicule des superstitions payennes, etc. « , par l'abbé L. Robert, curé
de Bétheny. 1801.
858 MANUSCRITS
Cachet de la bibliothèque d'Auguste Duchesne, de Reims.
XIX" siècle. Papier. 168 pages et 3 feuillets liminaires. 205 sur
164 millim. Rel. veau racine. — (Don Deullin).
600-661 (N. fonds). Arnobii disputationum adversus gentes
libri VIII.
Traduction par G.-L. Robert, " ex-religieux bénédictin de la congré-
gation de Saint-Maur, maintenant curé de Bétheny, près Reims,
MDCCCI, an 9* de la République « .
Cachet de la bibliothèque d'Auguste Duchesne, de Reims.
XIX" siècle. Papier. 903 pages (1-545, 546-903). Rel. veau racine.
— (Don Deullin).
662 (M. fonds). VUnivers énigmatique , par... (le nom est resté en
blanc), précédé d'une lettre adressée par le cardinal Spinelli à l'auteur
(8 mai 1759).
XVIII* siècle. Papier. 128 pages. 172 sur 130 millim. Non relié. —
(Don DeulUn) .
665 (N. fonds). Mélanges théologiques.
P. « Professio fidei juxta concilium Tridentinum ». — 3 pages.
2". " Touchant l'affaire de Bordeaux >) (XVIP siècle). — 2 pages
m-î\
3**. « Pour servir de mémoyre et d'instruction en l'affaire de
Blandin, soy-disant religieux de l'ordre de S. Dominique et du couvent
de Guingan, en Hasse-Bretaigne, trouvé dans la ville de Poissy seul,
hors de sa province, sans obédience par escript et dans le diocèse du
sieur évesque de Chartres, conduict pour cest effect es prisons dudict
sieur évesque... « (XVIP siècle). — 3 pages in-f<*.
4**. (i Epistola conventus cleri gallicani ad universos ecclesiae galli-
canae praesules '^(1682). — 11 pages.
5». Bref d'Innocent XII (1695), relatif à l'affaire de Nicolas Méreau,
religieux de Rebais, et à l'exemption de cette abbaye vis-à-vis de
l'évêque de Meaux. — 3 pages in-8\
6°. Ordonnance de J.-B. de Y de Séraucourt, grand archidiacre de
Reims, vicaire général (15 novembre 1698), contre « la liberté que
les hommes et les garçons prennent de se trouver et souvent d'entrer
par force dans les lieux où les femmes et les filles s'assemblent pen-
DE LA lUBLIOTHÈQI E DE REIMS. 859
dant riiyver pour travailler, qu'on appelle couiniunément à la caïu-
pagne caves ou veilleries » . — Observations sur les sévérités excessives
et peu canoniques de cette ordonnance. — 8 pages in-f".
T^-S". Pénitence publique infligée à Jeanne Drouin, veuve du sieur
Herblot, lieutenant de dragons au régiment de Firmaréon, pour avoir,
par le ministère d'un prêtre étranger, contracté mariage avec Hilaire
De Joye, lieutenant de cavalerie dans le régiment de Chartres (1704-
1705). — 2 pièces in-f°, 4 et 8 pages.
9°. ^ Exorcisme contre les animaux infectes, corne chenilles, rats,
souris, hannetons, vers et autres, qui consomment les fruicts de la
terre r (1714). — 3 pages.
10\ Mandement de l'archevêque d'Arles (23 décembre 1716), pour
la solennité de la béatification du bienheureux Jean-François Régis. —
Deux lettres relatant (m. d.) des miracles. — 4 pages.
11°. Relation de la maladie et guérison miraculeuse de Alarie-
Louise Leez, d'Ancy-le-Franc, demeurant (1726) à Paris, rue Rasfroy.
— 22 pages.
12°. « Relation d'un miracle opéré sur la paroisse de Saint-
Cosme, en 1769 n, pendant la procession de la Fête-Dieu de cette
paroisse. — 6 pages.
13°. Dissertation liturgique, à propos du Missel de Meaux, oiî l'on
discute quels sont les rites qui doivent être maintenus et ceux qui
peuvent être modifiés. — 12 pages in-f\
14°. « Remarques sur les usages des Chartreux dans la sainte
messe i? , d'après les Missels de 1602 et 1679, par le chanoine de La
Salle. — 4 pages in-f°.
15". « Adieu d'un prédicateur » (1792?). — 8 pages in-8°.
16°. « Liste des livres qui peuvent être utiles k un curé -^ pour ses
études et son édification. — 12 pages in-8°.
WII^-WIII" siècle. 16 pièces, papier, dans un portefeuille.
664 (N. fonds). Mélanges sur le jansénisme.
P. Avis de M. Pucelle, rapporteur de l'arrêt du 24 mars 1713, sur
les livres du P. Jouvency. — 2 pages.
2°. ce Extrait d'une lettre de Paris, du 10 aoust 1716 5), relative à
la Cité mystique de Marie de Jésus d'Agreda. — 3 pages.
3°. Lettre d'un religieux du diocèse de Chàlons (novembre (?) 1716),
à l'occasion des tribulations dont il est l'objet de la part de son évêque,
860 MANUSCRITS
M. de Noailles, à propos du sermon de l'Avent qu'il avait été chargé
de prêcher à la Cour. — 5 pages.
4". a Protestation de la Faculté de théologie de l'Université de Reims,
au sujet de l'ordonnance de M. l'archevêque du 20 mars 1717 ik —
5 pages. (Don Saubinet).
5°. « Mémoire concernant l'affaire que M. l'évêque d'Orléans a eu au
Parlement contre deux chanoines appellants de son diocèze, jugée par
arrestdu 24" âe juillet 1717 ». — Suites de cette affaire. — 28 pages.
6^ Résumé des troubles survenus dans le clergé de Reims, de
février 1714 à novembre 1717, au sujet de la réception de Vu Unige-
nitus 5) . — 6 pages in-f°. (Don Henri Menu, 1889).
7". Arrêt du Parlement (19 mars 1718), ordonnant la lacération et
le brûlement d'une prétendue Lettre de M. Varchevêque de Reims à
S.A. R. Monseigfieur le duc d Orléans, régent du royaume. — Lettre
pastorale de l'archevêque, François de Mailly, à ce sujet. — 4 pages,
(Don Saubinet).
8°. « Mémoire sur les motifs qui engagent le chapitre de l'église de
Reims, l'Université, la Faculté de théologie, les abbayes de Saint-Remy
et de Saint-Nicaise de Reims, le chapitre de Saint-Simphorien, les
abbayes de Saint-Rasle, de Mouzon, d'Hautvillers et de Novi et plus
de cent curés de la ville et du diocèse d'appeller du mandement de
M. l'archevesque en date du 10 septembre 1718 '; . — 20 pages.
9°. Mémoire adressé par la Faculté de théologie de Reims à l'inten-
dant de Champagne (3 et 4 août 1719), au sujet de la signature du
Formulaire. — 6 pages.
10\ Plainte adressée à l'official de Cambrai, par Ph.-Ch. Far-
vacques, chanoine de Notre-Dame de Tournai, qui a été privé de l'en-
trée au chœur, k la suite de l'accusation portée contre lui, par
l'archidiacre Le Vaillant, d'avoir appelé de l' ^ Unigenitus » (1720).
11°. Lettre de l'archevêque de Reims à l'évêque de Roulogne
(29 avril 1723), l'avisant des conclusions qui ont été prises à l'assem-
blée provinciale de Reims, au sujet des plaintes formulées sur le
gouvernement de son diocèse, et du dépôt qui vient d'en être fait au
Conseil des affaires ecclésiastiques. — 8 pages in-f°. (Don Saubinet).
12°. Extrait des registres de la Congrégation de l'Inquisition, rela-
tifs (14 juillet 1723) : 1° à la Lettre de M. Vévêque d'Auxerre à M. de
Soissons, à l'occasion de ce que ce prélat dit de lui, etc. 1722; 2° à
V Ordonnance de M. de Rhodez pour la condamnation du Traité des actes
DK LA BIBLIOTHKQl'K DI-: REIMS. 801
humains du P. Cahrespinc ; 3" au Mandement de M. de Bai/eux, etc. —
1 page.
13°. Procès-verl)al de la réception de V « Unigenitus ^ par le chapitre
calhédral de Chàlons (7 avril 1728). — 3 pages.
14°. Lettre de l'abbé Gillot (Auxerre, 20 août 1730), à un ami, sur
ce qui lui est arrivé à la réunion de la Faculté de théologie de Reims,
du 1" août, sur la constitution" tJnigenitus ' , et l'appel au concile qu'il
a formulé. — 8 pages.
15". Extraits des registres de l'Université de Paris (1718), relative-
ment à l'appel au futur concile. — 8 pages. (Don Saubinet).
16°. " liaisons alléguées par un théologien pour montrer qu'on peut
signer le Formulaire d'Alexandre Vil » . — " Réflexions d'un ecclésias-
tique sur les raisons alléguées parce théologien touchant la signature »> .
— 12 pages.
17°. « Déclaration faite par le s"" Cabrisseau, curé de Saint-Estienne
de Reims, sur la constitution « Unigenitus ». — « Profession de foi de
M. Ravechet ». — 7 pages. (Don Saubinet).
18°. et Letlre de vingt et un curés de Paris à XfonSeigneur leur
archevesque " , demandant que l'interdit qui pèse sur une foule d'ec-
clésiastiques soit levé ^ . — 4 pages.
19°. « Attentat de quarante docteurs de Sorhonne contre l'Eglise,
dénoncé a tous les archevêques et évêques du royaume " . — 2 pages.
20°. ^i Blasphème du P. Assermet, cordelier ». — Opinion des
« quatre évêques de l'Appel » , et notamment de M. Languet de La
Villeneuve, évéque de Soissons, à ce sujet.
21°. « Dialogue mistérieux entre deux paysans.
U. — Diguer, conper, te vêla bien crotaye? et où est-ce que tu revian?
R. — Je reviati ad la ville ede Kin.^ »
— « L'artifice ingénieux des figures représentant les événemens de la
vénérable constitution du Pape, dans un jeu de marionettes de bois
odoriférant, qui se jouera, comme l'on dit, la semaine qui vient, en
présence de Sa Majesté. Liste des personnages. Un roy de hois de
cyprez... » — 3 pages in-f°. (Provient du portefeuille Havé RU).
22°. " Cantique spirituel sur l'air : Or, écoutés ma chanson.
Sans tjràce on ne peut rien faire ;
Sans grâce, au mal altaché,
\otre cœur n'est que péché
862 MANUSCRITS
— Autre.
tt Grand Dieu, je connois ma misère,
Je ne puis rien,
Fuir le mal, faire le bien.
Aimer lejeiàne et la prière;
Sans une grâce singulière,
Je ne puis rien.
•....«
— 11 pages in-8°.
23". « Épitaphe de M. Paris.
On a toujours assez vécu.
Quand on a consacré ses jours à la vertu.
Icy repose un saint qui, par cette maxime,
A toujour évité jusqu'à l'ombre du crime
«
24". a Épigrame sur ce qu'on fait paroître Dieu sous le nom d'Apol-
lon et Jésus-Christ sous celui de Tircis.
Damon, tu vois clianger les mystères en songes
— Autre.
— Autre.
tt Qu'on a d'invention dans la Société !
Elle scait en faveur des héros de la Chine
« Je plains Dordon (sic) qui se courrouce.
— Autres épigrammes contre le P. Dordan du Deffant.
— Autre.
a Pères, soutiendrez-vous toujours
Autre.
— Autre.
(t Tout le monde paroît surpris
a Que les Pères dans leur cœur
Méprisent Notre-Seigneur
— « A M' Legros, épigrame congratulatoire sur le zèle qu'il a fait
parroître contre les Jésuites, dans ses critiques, thèses, etc.
Triomphez, ennemis de cette compagnie
1)1-: LA BIBLIOÏHKQL'E DE REIMS. 863
— " Réponse impromptu [de M. Lcgros].
11 vaut mieux èlre fils d'un vendeur de fromage
Et tâcher de se rendre sage,
Que de s'appeler du Dcffand
Et n'être qu'un impertinent » .
— 6 pages. De récriture de Uaussin.
25°. u Petit opéra pour la thèse gcnéralle des Jésuites, dédiée à
Mgr l'archevêque de Reims, qui sera exécuté le 17 aoust 1776 [par la
seulle troupe des comédiens de Son Excellence]. Alidor, ou Le combat
des bergers, pastoralle allégorique et comique » . Distribution des
rôles, etc.
— Cantate, ou ode allégorique à Mgr l'archevêque.
a Sur les bords enchantés qu'arrose le Géphise
— u Certiffîcat de l'abbé de Landève, pour entrer à la comédie de la
pastoralle des Jésuites.
Frère Louis-François Duvau,
De notre très saint père Ignace
Disciple fidel et nouveau,
— u Cantique de l'ode allégorique qui doit estre chantée au collège
des Jésuites de Reims, le lundy 17' aoust 1716, en présence de
Mgr l'archevesque, sur l'air : Réveillés-vous, belle endormie.
A la feste que l'on prépare
Accoures tous.
— 12 pages. (Provient d'un portefeuille RI).
26". « Profession de foy de Pasquier Quesnel, prêtre de l'Oratoire
de France » . Tirée de la Gazette de Hollande. — 3 pages.
XVIIl' siècle. Papier. 26 pièces in-i*», sauf 3 in-f*» et 1 in-S**. Dans
un portefeuille.
66o (\\ fonds). Mélanges Ihéologiques.
P. a Articles dressez par messire Léonor d'Estampes, évesque de
Chartres, durant l'assemblée générale du clergé, concernant les
moyens de restablir la discipline ecclésiastique ». — 1 page.
2». u Tesmoignage du P. Philipeaux, touchant la grande Bible »
864 MANUSCRITS DE LA BIBLIOTHÈQUE DE REIMS.
dont on prépare Tédition, à Paris, sous les auspices du cardinal de
Richelieu. — 7 pages.
3°. Violente" lettre aux révérends Pères Jésuites " , qui viennent «de
répandre dans le public une lettre pleine d'injures et de fureur sous
le nom d'un archevesque y> . — 4 pages. (D'un ancien portefeuille
RI).
4°. « Lettre d'un docteur de Sorbonne à Mgr l'archevesque de Reims,
touchant la doctrine du péché philosophique ^5 . — 82 pages. (D'un
ancien portefeuille RI).
XVIl'-XVIU' siècle. Papier. 4 pièces in-f°, dans un portefeuille.
PARIS. — TYPOGRAPHIE PLON-NOURRIT ET C'*. 8, RUE GARANCIÈRE. — 706.
Lo Bibliothèque
Université d'Ottawa
Échéonce
Celui qui rapporte un volume
après la dernière date timbrée
ci-dessous devra payer une
amende de dix sous, plus cinq
sous pour chaque jour de retard.
The Library
University of Ottawa
Dote due
For failure to retum a book
onorbefore the last date stamp-
ed below there will be a fine of
ton cents, and an extra charge
offive cents for each additional
day.